Illustratie

Prometheus Amsterdam

Alle rechten voorbehouden. Tekst- en datamining van (delen van) deze uitgave is uitdrukkelijk niet toegestaan.

© 2026 Else Boer

Omslagontwerp DPS Design & Prepress Studio

Foto auteur Jeannette Huisman

Verzorging e-book Perfect Service

ISBN 9789044658033

www.uitgeverijprometheus.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2025

Motto

Heer Halewijn sanc een liedekijn;

Al wie dat hoorde wou bi hem sijn.

Elena

Fasna, 1109

Er zijn zo veel manieren waarop dit verhaal wordt verteld. Soms hoor ik ze van Gilis, die me zegt wat er in het klooster door rondtrekkende reizigers wordt verkondigd.

‘Ze noemen hem Halewijn,’ zegt hij.

Het is alsof ik de melodie herken, maar dat ze in een andere toonsoort wordt gezongen.

‘Ze vertellen dat hij een begenadigd zanger was, dat zijn tong betoverd was.’

Wanneer Gilis dat zegt, is het alsof ik hem weer hoor, de man die ze nu Halewijn noemen. Zijn stem – helder maar diep. De stem van een aartsengel, die niet alleen betoverde maar ook ontzag opriep. Die mijn handen deed trillen. Ik had nooit eerder iemand ontmoet die me op die manier angst inboezemde, een angst die ook verwachting in zich droeg. Zijn aandacht was benauwend en opwindend. Ik merkte het aan de meisjes die tijdens de mis steelse blikken op hem wierpen. Als hij zijn blik op je richtte, stond er iets te gebeuren. Zij die dapperder waren dan ik keken terug, als reeën in het veld, neusgaten gesperd en klaar om weg te schieten, maar nieuwsgierig. Ik ben nooit dapper geweest.

In de manier waarop het verhaal nu verteld wordt, is hij niet van deze wereld. Meer dan een mens.

Wie ben ik om te zeggen of dat waar is?

Ik ben slechts de laatste die zijn lied heeft gehoord. En ik hoor zijn gezang nog steeds. Zijn stem komt tot me wanneer ik het het minst verwacht. Wanneer ik garen spin en een lied zoek om de maat te houden. Als ik op een open plek in het bos ben om wede te plukken, en me omdraai omdat ik zeker weet dat ik hem hoor.

Soms zingt hij in mijn slaap. Hij zingt mijn naam, over en over: ‘Elena, Elena,’ als een smeekbede of een bezwering. Ik word wakker met mijn hemd aan mijn onderrug geplakt van het zweet en sper mijn ogen wijd open om er zeker van te zijn dat hij er niet is.

Hij kan er niet zijn, stel ik mezelf gerust. Hij is dood. Ik heb het gezien: het bloed op zijn mantel, zijn asgrauwe hoofd.

En toch blijft hij mijn dromen bezoeken, en ben ik er in de nacht niet meer zeker van dat hij deze wereld heeft verlaten.

1
Elena

Fasna, 1107

De eerste keer dat ik wakker schrok van de dood, hoorde ik geen stem, maar paarden. Ik hoorde ze ruim voordat ze bij ons hek waren: het gestamp op de weg, het gerinkel van hun tuig en, tot slot, het gehinnik toen ze bij ons huis abrupt halt hielden. Mijn vader kwam vaker in de avond, maar nooit met zo veel haast. Dat kon alleen betekenen dat er nieuws was. En het enige nieuws dat ik kon bedenken, nu de dagen koud werden en de nachten lang, was dat mijn halfbroer geboren was.

‘Gilis,’ zei ik tegen mijn broertje, en ik schudde aan zijn schouder. ‘Wakker worden.’

Hij kwam slaperig overeind. Ik was ongeduldig en klom over hem heen het bed uit, waardoor Rover zich uitstrekte en naast me op de grond sprong. Ik zag de contouren van mijn moeder bij de deur. Alleen de kippen, hoog op de balken, waren nog in slaap.

‘Moeten we naar buiten?’ vroeg ik, terwijl ik Gilis zijn mantel aangaf.

‘Er is een volle maan vannacht,’ zei mijn moeder. Ze aarzelde. Ze hield er niet van ons weg te sturen, maar als mijn vader ’s nachts kwam, was hij er niet om ons te zien.

‘Het is al goed,’ zei ik. ‘We nemen Rover mee. En dat heer Henric nu komt betekent vast goed nieuws, toch?’

Mijn moeder streek mijn haar uit mijn gezicht, maar antwoordde niet.

Vrouwe Catharina had de afgelopen weken alleen nog maar op bed gelegen. Wanneer ik in het kasteel was om te spinnen, zag ik Aleida met kannen water en schone doeken haar vertrekken in gaan.

‘Heilige maagd, geef onze vrouwe de kracht en bewaar het kindeke,’ hoorde ik haar mompelen. Haar oude gezicht, dat voornamelijk bestond uit fijne lijntjes, liet een diepe groef in haar voorhoofd zien en haar lippen bewogen onophoudelijk. Nu eens niet omdat ze de kokkin berispte, maar omdat ze in een voortdurend gebed verkeerde.

Aleida’s zorgen sloegen over op de rest van de vrouwen in het kasteel. Vrouwe Catharina was niet jong. Ze had al eerder drie kinderen verloren. Er ging gefluister rond: er was misschien een kwade geest, die een ziekte bracht waar zelfs Aleida geen grip op had. En dus bad ik ook: voor het kind, voor de vrouwe en voor mijn vader die een erfgenaam nodig had.

Hij was dan mijn vader, ‘heer Henric’ paste hem beter. Hij was de man die het kasteel en de landerijen beheerde, de oorlogen uitvocht. Soms vroeg hij me of ik goed naar mijn moeder luisterde en of ik nog nieuwe liederen had geleerd. Hij was niet onvriendelijk. Toch was ik een beetje bang voor hem. Misschien omdat ik hem zo slecht kende en mijn ogen desondanks hetzelfde waren als de zijne.

Ik haalde de grendel van de deur. De maan scheen inderdaad helder en belichtte de groentetuin, het hek en de twee paarden die daar nu achter stonden. Ik kon het gezicht van de heer ontwaren toen hij de teugels aan zijn page gaf. Zijn gelaat was verwrongen, precies zoals ik me hem wel eens op het slagveld had voorgesteld.

‘Kom.’ Ik trok Gilis mee de tuin in. Rover volgde ons. Hij was niet dapper en bleef dicht bij Gilis terwijl hij laag gromde naar de donkere figuren die zich bij het hek verzameld hadden. Heer Henric merkte het niet. Hij liep langs ons heen alsof we er niet waren. Onder zijn laarzen kraakten de bladeren, die in de nacht bedekt waren met een laagje rijp. Hij liep recht op mijn moeder af, die met haar omslagdoek in de deuropening stond, legde zijn hoofd in haar nek en begon als een gewond dier te huilen.

Ik pakte Gilis’ hand. ‘Naar de beek,’ fluisterde ik.

Ik had nooit eerder een volwassen man horen huilen. Ik voelde me bezwaard hem zo te zien, schokkend tegen mijn moeders schouder. En ik schaamde me, al wist ik niet zeker waarvoor. Misschien omdat ik het eigenlijk niet had mogen zien. Dat had ik vaker, wanneer ik naar mijn ouders keek: ik zag een geheim dat ik moest bewaren.

Gilis en ik liepen tussen de kale groentebedden door. Ik hielp hem boomwortels te ontwijken terwijl we afdaalden naar de oever van de beek. Gilis pakte een tak en gooide die in het water. Rover maakte geen aanstalten om erachteraan te gaan. Ik ging zitten op een platte steen aan de rand van de stroom. Het zachte ruisen van het water overstemde wat er binnen gebeurde. Gilis kwam naast me zitten en trok zijn knieën op.

‘Waarom moest heer Henric huilen?’ vroeg hij. ‘Zijn vrouwe Catharina en de baby gestorven?’

Ik knikte. Dat moest wel.

‘Als ze gestorven zijn, moeten we bidden,’ zei Gilis ernstig. Hij vouwde zijn handen en ging op zijn knieën zitten. ‘Ik ken alleen het goede gebed niet.’

‘Ik denk niet dat dat erg is,’ antwoordde ik.

In moeiteloos Latijn bad hij: ‘Ora pro nobis peccatoribus, nunc et in hora mortis nostrae.’

Ik glimlachte, ondanks de ernst van het moment. Gilis had nog niet zo lang onderwijs van pater Johannes, maar hij leerde snel en gemakkelijk. Hij was klein en tenger, waardoor hij jonger leek dan hij was. Alleen zijn serieuze blik paste niet bij zijn jonge uiterlijk. Moeder en ik noemden hem liefkozend onze mysticus, vanwege zijn peinzende vragen en zijn gebrek aan aandacht voor de nuttige zaken van het leven. Zaaien, oogsten, de dieren verzorgen – Gilis deed alles dromerig, met één oog op een wereld die zich buiten ons gezichtsveld bevond.

Terwijl hij zijn gebed opzei, hield ik mijn ogen op het water, waarin het maanlicht glinsterde. Ik bad niet. Ik dacht aan het gezicht van mijn vader en probeerde mijn angst te onderdrukken.

Toen mijn moeder ons na een uur kwam halen, was Gilis tegen mijn schouder aan in slaap gevallen. Ik zag aan haar ogen dat ze gehuild had.

‘Wat is er gebeurd?’

‘Vrouwe Catharina en het kind zijn beiden bij de bevalling overleden,’ zei mijn moeder. ‘Zij was te zwak, het kind was te klein.’

‘Was het...’

‘Het was een zoon. Hij heeft nog even geleefd.’

De volgende dag werd er in de grote hal door de bedienden alleen gedempt gepraat over praktische zaken. Het was er stil, maar druk. Landheren uit verschillende streken waren gekomen om het afscheid bij te wonen. De ridders die trouw hadden gezworen aan mijn vader zaten door de zaal verspreid. Ik hoorde niet waarover ze spraken. Hun toon was zacht maar urgent.

In de spinzaal pakte ik de wol en mijn spintol en begon de draad te spinnen uit de gekamde wol die voor me klaarlag. De taak kalmeerde me: sommige zaken waren nog niet veranderd. Net als mijn moeder kon ik mijn handen moeilijk stilhouden.

Mijn moeders handen gingen nu niet naar haar weefgetouw. Bij haar stoel lag een grote lap linnen: de lijkwade, bedoeld voor moeder en kind. Ze staarde even naar haar opdracht. Daarna pakte ze een donkerblauw garen. Met fijne steekjes borduurde ze een patroon langs de randen, vlinders en toortsen, om hun reis naar het hiernamaals te verlichten.

Ze was nog jong toen haar eerste man overleed. Hij was een wever, net als haar vader en moeder. Het huwelijk was verstandig: ze was opgegroeid met spintol en weefgetouw en kon patronen maken die zo ingewikkeld waren dat ze hen maar moeilijk kon uitleggen aan anderen. Ze kon het garen zonder enige moeite laten doen wat ze wilde. Toen haar vader haar voorstelde aan een vakman uit een dorp niet ver van huis, was het huwelijk snel beklonken.

Hun samenzijn was te kort om ongelukkig te zijn. Hij stierf in hun tweede huwelijksjaar. Ik wist niet veel van hem, alleen dat ze het huis van hem erfde, aangezien hij geen mannelijke bloedverwanten had. En met het huis ook de schulden die hij voor hun huwelijk had opgebouwd.

Mijn moeder was er de vrouw niet naar om stil te blijven zitten. Ze zorgde ervoor dat ze de marskramer elke maand een nieuwe lap fijngeweven stof kon verkopen. Haar talent bleef niet onopgemerkt en ze kreeg een betrekking op het kasteel, waar dingen eindeloos gemaakt, vermaakt of verfraaid moesten worden. En omdat ze niet alleen vaardig was, maar ook erg mooi, begon daar haar verhouding met mijn vader, de heer van het kasteel.

Ik zag maar weinig van de liefde tussen mijn ouders – misschien dat ik die daarom zo slecht begreep. Ik wist dat mijn moeder van mijn vader hield en ik vermoedde dat dat andersom ook zo was. In de nachten dat hij bij haar was hoorde ik hem regelmatig lachen, iets wat niet bij hem paste. Soms toonde hij opmerkelijk veel interesse in Gilis en mij. Ik vatte het op als een spel: we speelden dat hij bij ons woonde, onze vader was en in de ochtend niet zou vertrekken. In ons huis kon hij iemand anders zijn dan op het kasteel en ik denk dat dat gefingeerde leven deel was van mijn moeders aantrekkingskracht, al bleef ze mooi.

De kasteelvrouwe had nooit veel aandacht aan me geschonken. Ik wist dat ze streng was en toezag op goed werk, en dat ze me waardeerde vanwege mijn bedrevenheid met de spintol, net zoals ze mijn moeder waardeerde om haar talenten. Vrouwe Catharina en zij hadden een vreemde verstandhouding. Ze waren beleefd tegen elkaar, al waren hun ontmoetingen spaarzaam.

De rust in de spinzaal werd verstoord door Maria, die binnenkwam met een mand vol wol. Ze zwaaide naar me en ging naast me zitten, haar knieën onder zich gevouwen.

‘Het is zo stil hier!’ zei ze, net iets te hard, terwijl ze haar spintol pakte. Stilte was niet haar sterkste kwaliteit, misschien omdat ze acht broers en zussen had. Zij waren ook de reden dat ze met enige regelmaat in de spinzaal te vinden was: ze kon alleen komen spinnen als er voldoende handen waren op haar ouders’ boerderij. Ze nam de wol mee die het kasteel van haar vader afnam en samen kaardden en sponnen we die.

Ik maakte het begin van haar draad voor haar en gaf haar de spintol weer terug.

‘Een verschrikkelijk verlies,’ mompelde Maria, ‘maar heb je gezien wie er allemaal in de grote zaal verzameld zijn? Er wordt gezegd dat zelfs de graaf van Zutphen een gezant heeft gestuurd. Volgens Willem is dat om de heer aan te sporen snel opnieuw te trouwen. Voor de graaf is het gunstig om een bondgenoot te hebben.’

‘Ze ligt nog niet eens in de grond,’ fluisterde ik, met een schuin oog op Aleida, die de spinkamer binnenkwam. ‘Ik geloof niet dat dit iets is waar we over moeten praten.’

‘Ben je niet bezorgd om wat er gaat komen?’ Maria boog zich naar me toe. ‘Er komt waarschijnlijk een nieuwe kasteelvrouwe. Ik weet dat het te vroeg is om daaraan te denken. Maar als ik mijn broers moet geloven is dat moment minder ver dan je denkt.’

‘Ik heb eraan gedacht,’ zei ik, terwijl ik de draad door mijn handen leidde.

‘Wat als jullie daardoor problemen krijgen?’ zei Maria zachtjes. Ik voelde haar indringende blik, maar hield mijn aandacht bij het tempo van mijn tol en mijn handen. Gelijkmatig werken, dat was het belangrijkst.

‘Het heeft geen zin daar nu al aan te denken,’ zei ik. ‘Wat er ook gebeurt, het ligt buiten onze macht.’

‘Ik weet dat je je zorgen maakt,’ zei Maria. ‘Maar als je er niet over wilt praten, zal ik er niet over doorgaan.’

Ik glimlachte. Ergens haar mond over houden kostte Maria bijna bovenmenselijke kracht.

Maria was het enige meisje uit het dorp dat uit zichzelf tegen me begon te praten, misschien omdat we samenwerkten, of misschien omdat ze met iedereen praatte. In het begin dacht ik dat ze er wel mee op zou houden: ik was verlegen en soms kwamen de antwoorden die ik haar wilde geven niet goed uit mijn mond. Mijn gedachten waren zonneklaar, en toch weigerde mijn tong dienst. Ik struikelde over de eenvoudigste klanken wanneer ik niet tegen Gilis of mijn moeder sprak, en daarom sprak ik liever niet. Maar Maria luisterde geduldig tot ik uitgepraat was. Ze vond het niet erg dat ik stil en teruggetrokken was. Daardoor werd mijn gestamel minder, tot we onafgebroken met elkaar konden kletsen.

‘Er is altijd behoefte aan handen op de boerderij, als je op het kasteel niet meer terechtkan.’ Ze boog zich verder naar me toe, waardoor ze niet oplette en haar draad brak. Mopperend maakte ze een nieuwe streng aan de oude vast. Ze was ongeduldig met haar spindel, waardoor haar garen nogal eens in dikte varieerde. Het hielp wanneer ik zong en haar de maat aangaf.

‘Dat aanbod kan ik niet aannemen, dat weet je,’ zei ik.

‘Het is geen medelijden,’ zei Maria. ‘Er is altijd wat te doen. Willem had laatst de kippen niet op stok gedaan. We hebben een halve ochtend gezocht tot we de laatste uit de boom hadden geplukt. Zelfs als er geen werk zou zijn, veroorzaakt hij nog werk.’

‘Meisjes, wat is dat voor gefluister?’ Aleida verhief haar stem. ‘Zing liever een lied om de overledenen te eren als je je tong niet stil kan houden, en houd anders je mond.’ De lijntjes in haar gezicht trokken samen terwijl ze haar lippen op elkaar perste.

Ik draaide aan de tol en zette het eerste afscheidslied in dat in me opkwam: ‘O zwakke, onveilige, broze mens, een snee van glas is je natuur. Waar vind je op aarde een creatuur, dat bestand is tegen de dood die komen moet?’

Maria viel me bij, en de wevende vrouwen, en Aleida. Ook mijn moeders lippen bewogen mee, terwijl ze kleine steekjes maakte in de lijkwade.

2
Elena

Fasna, 1107

We liepen langs het open graf voor we de kerk binnengingen. Binnen rook het naar wierook en kruidige wijn. Die laatste geur hing ook in het kasteel: het was het mengsel van wijn en mirre dat gebruikt werd om het lichaam te balsemen. De wake had zeven dagen geduurd. Zeven dagen waarin het kasteel gevuld werd met ridders en edelen, die de grote hal vulden met hun gefluister, en, na meer drank, met gelach en gezang.

Nu zaten ze voor in de banken van de kerk en flankeerden heer Henric. Mijn moeder kneep in mijn hand toen ze zag dat ik naar hem keek. Ik wist dat ze zich zorgen maakte, al wist ik niet of haar zorgen dezelfde waren als de mijne. Sinds het gesprek met Maria had ik de vraag wat er met ons ging gebeuren nog niet uit mijn gedachten kunnen bannen.

Pater Johannes begon de mis. Ik concentreerde me op het verdriet om de vrouwe en haar zoon. Dat kon ik alleen maar doen door me in te beelden dat ik mijn moeder en Gilis zou verliezen. Ik zou ontroostbaar zijn. Dat gevoel probeerde ik vast te houden, maar de tranen die om Gilis en mijn moeder in mijn ogen opwelden brachten mijn gedachten onvermijdelijk terug naar dezelfde vraag: wat zou er straks met ons gebeuren?

Ik hield mijn ogen op de lijkwade, die bij het altaar was geplaatst. Ik was zo vastbesloten me niet meer te laten afleiden dat ik schrok toen het moment kwam om het lichaam in het graf te leggen. We liepen achter de rest van de parochie aan naar buiten. De vrouwe en mijn halfbroertje werden naast de andere doodgeboren kinderen te ruste gelegd. Het was koud. De wind blies door mijn mantel. Het zou nu snel winter zijn.

‘Mag ik bij pater Johannes blijven?’ vroeg Gilis.

‘Alleen als hij het goed vindt,’ zei mijn moeder. ‘Je mag hem niet lastigvallen tijdens zijn werk.’ Eigenlijk had Gilis vandaag geen les bij de pater, en dat betekende dat hij klusjes moest doen op het kasteel terwijl wij in de spinkamer bezig waren. Sneller dan behoorlijk was liep Gilis op de pater af, die luisterde en knikte. Gilis rende naar ons terug over de begraafplaats. Pater Johannes liep hem glimlachend achterna.

‘Het mag,’ zei Gilis. ‘Ik moet toch leren om de inventaris op te schrijven voor de wintervoorraad. En ik ben een stuk beter in lezen en schrijven dan in het vlechten van manden.’

‘Alleen als hij u geen last bezorgt,’ zei mijn moeder tegen de pater.

Johannes schudde zijn hoofd. ‘Gilis is goed gezelschap.’

‘U bent de enige die geduld heeft met zijn vragen,’ zei ik.

‘Zijn de vrouwe en het kind gedoopt? En zijn ze dan nu in de hemel of in het vagevuur?’ vroeg Gilis, alsof hij deze kans had afgewacht. ‘En als een kind sterft voordat het geboren is, kan het niet gedoopt worden. Moet het dan ook eerst gereinigd worden van zonden?’

Pater Johannes legde een hand op Gilis’ hoofd. ‘Hoewel God zich bindt aan de sacramenten, betekent dit niet dat hij eraan gebonden is.’

‘Wat bedoelt u daarmee?’

Ze liepen terug naar de kerk, de pater licht gebogen terwijl Gilis aanhoudend vragen stelde. Ze zagen eruit als vader en zoon.

De grote hal gonsde van het geluid. De meeste heren die bij de begrafenis aanwezig waren geweest, begonnen met drinken. Nu de wake voorbij was, kon er weer over het leven gepraat worden – niets zo goed als de dood om de levenslust aan te wakkeren.

Ik volgde mijn moeder door de hal, naar de wenteltrap achter in de zaal die naar de spinkamer leidde. Afgezien van de keukens waren dit de enige gedeeltes van het kasteel die ik kende. Ik wist dat er meer ruimtes waren: de privévertrekken van heer Henric, een wapenkamer, een voorraadkamer, de torens en de kapel. Toen ik kleiner was vond ik het onmogelijk me voor te stellen dat het kasteel groter was dan de grote hal. De zaal was lang en indrukwekkend: we moesten vijf stenen pilaren langs voor we eindelijk bij het einde waren. In het midden was een grote haard, waar nu de meeste mannen rond verzameld waren, al zaten er ook een aantal groepen op de brede vensterbanken voor de ramen. Aan de muren hingen wapenschilden en wandkleden, en het plafond was beschilderd met herten, everzwijnen en vossen die werden bejaagd. Het einde van de hal had een verhoging, waar heer Henric plaatsnam als hij zijn audiëntie hield en waar zijn jachthonden zich lui op uitstrekten. Het rook er naar de lavendel die Aleida over de vloer had laten uitstampen, om de geur van de gasten die rondom de haard sliepen te verdrijven. Dat er veel meer vertrekken in het kasteel waren die zo mogelijk nog rijker gedecoreerd waren, kon ik me nog steeds maar moeilijk voorstellen.

Het gefluister van de afgelopen dagen was verdwenen, maar ik hoefde niet te luisteren om te weten waar de gesprekken over gingen. Maria had gelijk: de mannen waren niet alleen gekomen om hun laatste respect te betuigen aan vrouwe Catharina. In de spinzaal vertelden de vrouwen geruchten over een opstand, over strijd in het noorden. Met de winter op komst was een veldslag nog niet aanstaande, maar het was goed mogelijk dat de troepen in het voorjaar ten strijde moesten trekken – voor een mij onbekende graaf, tegen een mij onbekende vijand. De strijd bereikte ons vrijwel nooit. We waren beschermd door dichte bossen en slechte wegen en daarom dacht ik meestal niet veel over oorlogen na. Maar nu zou mijn vader weggaan. En voor zijn vertrek zou er een nieuwe kasteelvrouwe komen.

Heer Henric stond bij de haard. Het vuur gaf zijn baard een gouden gloed. Zijn wangen waren roder dan anders, van de drank en de warmte. Hij keek eerst naar mijn moeder, daarna naar mij.

‘Elena!’ riep mijn vader. Hij keek me recht aan. De geluiden om ons heen verstomden.

‘Kom,’ zei hij. Hij gebaarde naar de ruimte rond de haard. Ik durfde me niet te bewegen, met de blikken van de vreemde edelen op me gericht. Een paar van hen keken me fronsend aan, onzeker wat ze moesten denken van dit bastaardkind. Andere blikken waren vriendelijker, nieuwsgierig naar wat er zou komen.

Mijn moeder gaf me een zacht duwtje in mijn zij. Ik stapte naar voren.

‘Ik hoorde laatst een afscheidslied uit de spinkamer,’ zei heer Henric. ‘Zing het voor ons.’

Ik opende mijn mond en sloot hem weer. Als ik zong, kwamen de woorden moeiteloos uit mijn mond. Ik zong in de spinkamer en in de kerk, soms samen en soms alleen. De schunnige liedjes die Maria van haar broers leerde zong ik om Gilis aan het lachen te maken. Het prettige aan liederen was dat de woorden me al werden gegeven: ik hoefde niet na te denken over hoe ik ze uit moest spreken. Ik hoefde ze alleen te onthouden en in de juiste melodie uit te voeren. Maar het idee om te zingen terwijl iedereen naar me keek, zorgde ervoor dat de woorden in mijn keel bleven steken. Het was als een draad spinnen wanneer Aleida naar mijn vingers keek: gedoemd te mislukken.

Mijn vader legde zijn hand op mijn schouder. Zijn blik verzachtte. ‘Alsjeblieft,’ zei hij. ‘Ik zou het graag horen.’

Ik haalde diep adem. Een lied was het minste wat ik kon bieden.

De woorden kwamen eerst weifelend uit mijn mond. Ik sloot mijn ogen en probeerde niet te denken aan de anderen in de zaal. Ik zong alleen voor mijn vader. De cadans van de zinnen nam mijn gedachten over: ‘Nimmermeer zal ik je zien en mijn hart bloedt. Laat ieder die samen met je vrolijk was nu treuren. Ik zal je beklagen, mijn rouw dragen, alle dagen. En van je spreken, tot ook ik sterven moet.’

Toen ik uitgezongen was, bleef het stil in de zaal. Heer Henric keek naar me, zijn ogen waren vochtig. ‘Dank je,’ zei hij zacht. Daarna hief hij zijn pul en zei hij: ‘We drinken op de doden, en we drinken op het leven!’

Er klonk een bulderende instemming van de heren die hun pul hieven.

Mijn moeder gaf een kneepje in mijn hand terwijl we de grote zaal doorkruisten – de zaal had me niet eerder zo oneindig lang geleken. Op het moment dat ik eindelijk mijn spintol bereikte, was ik buiten adem en uitgelaten. Ik had iets gedaan waarvan ik niet dacht dat ik het kon en mijn vader had me bedankt.

De roes bleef nog dagenlang hangen, terwijl de ridders en edelen langzamerhand vertrokken en het kasteel zijn oude ritme hervond. De gezant van de graaf was een van de laatsten die ging en het werd me duidelijk dat mijn vader met hem mee zou gaan. Toen hij uitreed, stond ik met de rest van zijn gevolg op de binnenplaats. Terwijl hij te paard steeg, stak ik aarzelend mijn hand op. Hij groette terug en glimlachte. Misschien was onze toekomst niet zo ongewis als ik dacht.

3
Marzoeta

Zutphen, 1107

Het water stond hoog. Een gedeelte van de steiger was onder water verdwenen, en voor mijn wandeling moest ik dichter bij de wal van de binnenburcht blijven dan anders. Mijn schoenen zakten weg in het natte gras en ik onderdrukte een zucht. Hierna moest ik ze laten schoonmaken en invetten.

Maar ik wilde het zien: de aankomst van de mysterieuze heer Henric.

Ik trok mijn cape dichter om me heen. Hoewel het niet regende, leek het water uit de rivier omhoog te kruipen, naar mijn voeten, mijn handen, mijn neus. Donkere wolken pakten zich samen aan de andere zijde van de oever. En daaronder: paarden, een kar met geschenken, mannen die gebaarden naar het schip dat hun kant op kwam.

Ik kon geen gezichten onderscheiden, daarvoor stonden ze te ver weg. Het gezicht van de kasteelheer was nog verborgen tussen dat van de anderen. Dit moment moest ik onthouden: het laatste moment dat ik naar mijn aanstaande man keek, zonder te weten wie hij was.

De paarden waren onrustig. Als het water niet zo hoog stond, hadden ze misschien kunnen zwemmen, maar nu moesten ze op het schip geladen worden. Ze briesten en stampten en kregen kappen op om rustig te worden.

Ik blies op mijn handen. Dit kon nog wel even duren.

Het leek me een mooi idee om voor de burchtwal te staan om mijn verloofde welkom te heten. Wellicht zou hij direct verliefd op me worden, zoals mijn grootvader meteen verliefd werd op mijn grootmoeder toen hij haar voor het eerst zag. Ik had mijn haar met zorg laten vlechten. Tussen mijn lange blonde lokken had ik rode linten laten weven, waardoor mijn blauwe ogen beter uitkwamen. Maar de kilte van het drassige gras sijpelde door mijn leren laarzen heen en het eerste paard was nog niet eens op het schip gestapt. Ik draaide me om en liep terug naar het hofterrein. Ik kon heer Henric net zo goed welkom heten vanaf het bordes. Daarnaast maakte het maar weinig uit of hij direct verliefd op me zou worden als hij me met mijn wapperende cape aan de oever zou zien staan. Trouwen zouden we toch.

Ik liep terug naar de grote poorten van de burchtwal. De grote houten deuren waren normaal gesproken gesloten, maar in afwachting van de gasten die kwamen stonden ze open. Vroeger, lang voordat mijn grootvader graaf van dit gebied was, waren er Vikingen die de stad aanvielen. Het was moeilijk voor te stellen, nu ik over de gracht en door de grote poort het terrein van de binnenburcht op liep. Er waren al jaren geen invallen meer gedaan. Het zou bijzonder onverstandig zijn om mijn grootvader, die op goede voet stond met de Duitse keizer, te bestormen.

Binnenkort was het hofterrein mijn thuis niet meer. Ik moest afscheid nemen van de boerderijen, de kerk en het klooster, en van de koninklijke palts – het gigantische gebouw van waaruit mijn grootvader zijn rijk regeerde en waar ik mijn hele leven had gewoond. Het was het indrukwekkendste gebouw van de binnenburcht. Een grote trap leidde direct naar het midden van de vorstelijke zaal, een zaal die nog groter was dan die van de kerk, waar mijn grootvader als graaf op het podium zetelde en waar hij luisterde naar mensen vanuit de hele streek die kwamen om hun geschillen aan hem voor te leggen en belasting af te dragen. Toen ik klein was sloop ik de zaal in om ze te zien: al die mensen, die hiernaartoe kwamen, de palts van mijn grootvader, het middelpunt van de wereld.

De kapittelkerk met het aangrenzende klooster was gloednieuw. Een aantal jaar geleden was een gedeelte van de kerk afgebrand. Op die plaats had mijn grootvader de kerk laten herbouwen. Er waren relieken uit de Abdij van Corvey overgekomen: de relikwieën van de heilige Justus van Triëst lagen nu hier, in Zutphen. De toren van de kerk was tot ver aan de overkant van de rivier te zien. Dat was me verteld. Ik was nooit de rivier over geweest.

De geur van vers brood kwam me uit het keukengebouw tegemoet. Er werd al veel voorbereid voor de bruiloft. Mijn grootmoeder, of eigenlijk mijn stiefgrootmoeder, zag toe op de bruiloftsvoorbereidingen. Van mij werd niets verwacht, alleen dat ik mijn geloftes zou uitspreken.

Ik zou een eigen huishouden hebben, een kasteel om de regie over te voeren. Het was allicht kleiner dan het hof van mijn grootvader, maar dat was te verwachten. Hij werd niet voor niets Otto de Rijke genoemd. Hij had bezittingen van de rand van het Duitse keizerrijk tot Zutphen en zou binnenkort in het noorden regeren als graaf over Oostergo en Westergo. Vandaar dat mijn moeder na de dood van mijn vader weer bij mijn grootvader introk – hij was rijk genoeg om nog een gezin te onderhouden, en mijn vader liet ons maar weinig na.

Mijn grootmoeder hield de rijkdom in ere. Terwijl graaf Otto de Rijke zijn gebieden bestuurde vanuit de paltsaula, bestuurde gravin Jutta van Arnstein het huishouden. Ik had nooit een andere grootmoeder gekend dan Jutta. Zij en de graaf trouwden met elkaar het jaar dat ik geboren was. Mijn moeder had een hekel aan haar. Het was om die reden dat ze, geërgerd door het strikte regime dat haar stiefmoeder voerde, wenste dat ik een eigen huishouding zou hebben. Omdat zij dat zo vurig wilde, wilde ik het ook.

Er waren andere huwelijkskandidaten geweest, natuurlijk.

‘Maar,’ zei mijn moeder, terwijl ze geborduurde linten in mijn haar vlocht, ‘geen van hen bracht wat deze heer brengt: een kasteel om helemaal naar eigen goeddunken te besturen.’

Ze streek met haar vingers langs mijn wang. ‘We moeten realistisch zijn, Marzoeta,’ zei ze. ‘Dit huwelijk is een uitstekende kans. Je zal een kasteelvrouwe worden. En heer Henric is een oudere man. Hij zal niet veel van je verwachten, behalve nakomelingen – veel en snel, bij voorkeur.’

Haar handen gingen weer naar mijn goudblonde lokken. ‘Je bent jong, mooi en bovenal kerngezond. Hij zal de hemel op zijn blote knieën danken voor een vrouw als jij. En voor je grootvader is dit een bijzonder gunstige verbintenis: een bondgenoot op een strategische plek, tussen de twee gewesten van de bisschop in. Dat begrijp je toch?’

‘Ja, moeder,’ zei ik.

Als ik eerlijk was, had ik altijd gedacht dat mijn schoonheid me van een plek in de familie van keizer Hendrik V in Duitsland zou verzekeren. Lange tijd leek het daar ook op. Toen ik veertien was, kwam een van de jongere neven van Hendrik V, Frederik II van Schwaben, langs met zijn gevolg. Hij bleef zes weken en vrijwel elke dag hadden we elkaar achter de stallen in het geheim gekust. Na zijn vertrek was ik ervan overtuigd dat een huwelijksaanzoek snel zou volgen. Twee jaar lang wachtte ik op bericht, twee jaar lang wees ik andere kandidaten zonder uitleg van de hand. Tot ik hoorde dat hij hertog van Schwaben was geworden, en geen enkel plan had om een vrouw te kiezen. De enige plannen die hij maakte waren om de gebieden van de Hohenstaufen uit te breiden. Een verbintenis met mij zou daar geen hulp bij zijn.

Ik lag twee weken op bed en weigerde te eten, terwijl mijn moeder mijn haren streelde en mijn teleurstelling deelde. Ook zij dacht dat ze een hertogin ter wereld had gebracht.

Mijn grootvader liet ons begaan. Ik dacht toen dat dat uit medelijden was – maar op het moment dat de brief van heer Henric arriveerde, realiseerde ik me dat hij slechts zijn kans had afgewacht.

We begroetten de bezoekers niet op het bordes, daarvoor regende het te hard. In ruil daarvoor nam ik plaats aan mijn grootvaders linkerzijde in de vorstelijke zaal van de palts. De tafels voor het banket waren al neergezet, ze waren grotendeels gedekt voor het diner dat zou plaatsvinden na de officiële verwelkoming van de bezoekers. Rechts naast mijn grootvader in zijn zetel zat mijn grootmoeder Jutta. Aan haar zijde stonden hun kinderen: mijn oudere neven Gerhard en Diederic en mijn nichtje Ermgard. Ze glimlachte bemoedigend naar me.

Ermgard en ik waren even oud, maar van een huwelijk was voor haar nog geen sprake. Ze zou uitgehuwelijkt worden aan een hertog of graaf. Mijn grootvader was al in gesprek met de graaf van Gelre. Er waren plannen, al waren ze nog niet concreet, om de graafschappen door middel van Ermgard met elkaar te verbinden.

Mijn moeder was woedend toen ze daarvan hoorde. ‘Alsof ze hoger in rang staat! Alsof ík geen dochter van de graaf ben!’ Ze pakte mijn gezicht met beide handen beet en bezwoer me dat ik mooier was, dat mij een betere toekomst wachtte.

Ondanks mijn moeders woorden kon ik Ermgard weinig kwalijk nemen. We werden beiden ingezet als middel om grootvaders doelen te bereiken.

Ik stapte heen en weer. Ik had mijn schoenen nog niet kunnen verwisselen en mijn voeten waren koud in het leer, ondanks de vuurschalen die in de zaal waren neergezet. De gasten waren er: we konden ze horen, maar nog niet zien.

De mannen die aankwamen werden eerst via de grote entree de kelder van het gebouw in geleid. Daar stond een bediende met een schenkkan, zodat ze hun handen konden wassen na hun reis. Daarna zouden de gasten de grote trap opkomen: de trap die uitkwam midden in de vorstelijke zaal, voor de zetel van mijn grootvader. Iedereen die binnenkwam werd zo gedwongen naar ons op te kijken.

Het eerste wat ik van heer Henric zag was zijn kruin. Ik herkende de groene mantel van de overzijde van de rivier. Hij liep voor zijn vijf ridders uit de trap op. Ze knielden allen voor het podium.

Mijn grootvader gebaarde en heer Henric stond op. ‘Dank u voor de gastvrijheid die u mij en mijn mannen verleent,’ zei hij.

Nu hij opkeek, kon ik voor het eerst zijn gezicht zien. Hij was inderdaad niet jong meer. Zijn rossige baard had grijze haren, en hij had diepe groeven in zijn gezicht. Maar hij was lang niet zo oud als mijn grootvader – zo had ik hem voor me gezien toen mijn moeder vertelde dat hij weduwnaar was.

‘U bent van harte welkom,’ zei graaf Otto. ‘Ik zie ernaar uit om onze banden met elkaar te versterken en u te leren kennen. Net zoals mijn kleindochter, Marzoeta, dat zal doen, en de rest van ons huishouden.’

Ik maakte een buiging en keek op. De heer keek me recht aan. Deze vreemdeling zou mijn man worden. Hij glimlachte, een lach die ik plichtmatig beantwoordde. Ik probeerde iets te zien in zijn ogen, iets wat op een teken van liefde zou wijzen, maar ik vond niets.

Er werden beleefdheden en geschenken uitgewisseld. Mijn grootmoeder kreeg een lap prachtige blauwe wollen stof. Voor mij had de heer een geborduurde ceintuur meegenomen, met vogels, herten en vossen – om me alvast te laten wennen aan mijn nieuwe plek in de bossen.

Nadat de officiële ontvangst was afgelopen, was er van alles te doen: de ridders gingen naar de paarden, mijn grootmoeder liep naar de keukens om voorbereidingen voor het banket te treffen en mijn grootvader en heer Henric hadden zaken te bespreken.

Ik stond verloren op het podium met de ceintuur in mijn handen. Mijn rol was voor nu uitgespeeld.

‘Marzoeta!’

Nog voor ik me om kon draaien, voelde ik een hand om mijn middel en kreeg ik een zoen op mijn wang. Ergens in al het bezoek was er nog iemand aangekomen: Adalwin.

‘Adalwin! Ik wist niet dat je er al was,’ zei ik. Hij rook naar leer en paard. Hij moest direct van de stallen naar de palts gekomen zijn.

‘Ik kon het officiële moment niet onderbreken,’ zei hij. ‘Je ziet er stralend uit, zuster. Daar zal moeder wel voor gezorgd hebben. Kom, loop met me mee naar mijn vertrekken. Ik moet nodig een bad.’

‘Niemand zal tijd hebben om het klaar te zetten,’ zei ik. ‘Alle bedienden zijn druk met de voorbereidingen voor het banket van vanavond.’

‘Voor mij maken ze wel tijd,’ zei Adalwin, en hij knipoogde.

Het was waar dat mijn broer vrijwel alles gedaan kreeg wat hij wilde. Hij hoefde maar naar de dienstmeiden te lachen of ze verdrongen zich voor zijn deur. Wat Adalwin precies deed was me onduidelijk: ik wist dat hij vrijwel het hele jaar bij andere edelen verbleef en de relaties tussen de voogden en mijn grootvader moest onderhouden. Al wist ik niet precies wat zijn werkzaamheden waren, ik wist wel dat hij er goed in was. Mijn broer kon een priester de poorten van de hel laten zien en hem ervan overtuigen dat hij de hemel binnenging.

‘Ik hoor dat je je licht moet gaan verbergen in de bossen,’ zei hij, terwijl we door de gang naar de oostelijke vleugel liepen.

‘Zeg me dat het zo erg niet is,’ zei ik. ‘Jij bent overal geweest.’

‘Ben je bang?’ Hij keek me onderzoekend aan, met grote blauwe ogen die een weerspiegeling waren van de mijne. Zijn blonde stoppels begonnen een baard te vormen.

‘Hebben ze je bang gemaakt met al hun bakerpraatjes?’ vervolgde hij. ‘Jij, mijn lieve zus, hoeft in de huwelijksnacht niets anders te doen dan je benen te spreiden.’

Ik voelde de hitte naar mijn wangen stijgen. ‘Adalwin.’

‘Probeer die blos te behouden,’ zei hij. ‘Onschuld, daar zijn oudere mannen dol op.’

‘Ik maak me geen zorgen over de huwelijksnacht.’

Adalwin trok een mondhoek op. Hij wist het altijd wanneer ik loog.

‘Ik maak me zorgen dat ik straks zo afgelegen woon van jullie. Van moeder en Ermgard. Van jou.’ Ik haalde diep adem. ‘Wat als ik het niet kan? Een huishouden besturen.’

Adalwin grijnsde nu voluit. ‘Een kasteel bestuurt zichzelf, dom zusje van me. Het gevaar is eerder dat je in de slotgracht springt van verveling. Of ben je tijdens mijn afwezigheid erg van borduren gaan houden?’

Ik trok een gezicht.

‘Geen zorgen,’ zei hij. ‘Stuur me een brief – er hoeft maar één woord in te staan – en ik kom jouw kant op. De Cannenburgh hoort straks ook bij de relaties van het graafschap.’

Ik lachte en knikte. Adalwin zou me niet vergeten.

‘En nu moet ik je alleen laten,’ zei hij. ‘Je bent niet de enige die met regelmaat gebaad moet worden om mooi te blijven.’

Hij grijnsde naar een van de meiden bij de deur. Ze lachte brutaal terug.

Tijdens het banket die avond deelde ik bord en mes met Ermgard. De graaf, gravin, heer Henric en mijn neven zaten op het podium, in het midden van de tafel. Het banket was rijk gevuld: er was een voorgerecht met gebakken appels, een eerste hoofdgerecht met gevulde duiven en een tweede hoofdgerecht met varken in rodewijnsaus. Het zou niets zijn bij het bruiloftsbanket dat over twee dagen werd gehouden: de hoeveelheid voedsel die in de keukens was opgeslagen was verbazingwekkend. De graaf en gravin zouden kosten noch moeite sparen om mijn bruiloft goed te laten verlopen. Misschien had dat me moeten troosten; maar zo’n reeks aan banketten was vooral een manier voor mijn grootvader om zijn rijkdom te tonen. Het had weinig met mij te maken.

Om dat nogmaals duidelijk te maken zat ik niet in het midden van de tafel, maar aan het uiteinde met Ermgard, ver van de graaf en zijn ridders verwijderd. Het krenkte mijn trots, maar het gaf me de kans hen van een afstand gade te slaan. Het waren stuk voor stuk mannen met forse, ruige baarden, van wie ik de leeftijd maar moeilijk kon schatten. Hun namen waren Arnould, Koenraad, Diether, Waldemar en Eberhart – maar wie wie was, werd me alleen duidelijk wanneer ze elkaar aanspraken. Niet dat het veel uitmaakte, want ze spraken mij toch niet aan.

‘Zijn ridders respecteren hem, maar vrezen hem niet,’ zei Ermgard zacht, terwijl ze mijn blik volgde.

Ik sneed een stuk van de gevulde duif af. ‘Zou een klein beetje vrees niet op zijn plaats zijn?’

Ermgard schudde haar hoofd. ‘Ik denk dat hij een vriendelijk man is. Je had het veel slechter kunnen treffen.’

Heer Henric had diepe groeven in zijn wangen en ogen die nooit mee leken te lachen. Ik hoorde hem niet veel zeggen en hij dronk maar weinig. Hij luisterde naar de verhalen van Adalwin en mijn neven. De graaf vertelde over zijn wens om Oostergo en Westergo volledig in bezit te nemen – nu lag de bisschop van Utrecht nog dwars, maar hij verwachtte dat de keizer hem binnenkort het beheer zou geven. Ik ving de blik van Adalwin. Hij knipoogde naar me.

‘Wist u dat onze Marzoeta een begenadigd valkenier is?’ zei hij tegen heer Henric.

‘Is dat zo?’ Heer Henric keek me welwillend aan.

Ik schraapte mijn keel. ‘Ik kan goed met de vogels overweg,’ zei ik.

‘Ze heeft haar eigen valk,’ zei Adalwin. ‘Geen andere vogel kan wat snelheid betreft aan die van haar tippen.’

‘Ja ja, zo is dat,’ zei graaf Otto een beetje verstoord. Adalwin had zijn betoog over de noordelijke gewesten onderbroken.

‘Hoe heet je valk?’ vroeg heer Henric.

Ik lachte. ‘Ik heb hem eenvoudigweg Valk genoemd. Een wilde rover heeft toch geen naam nodig.’

‘Nee,’ zei heer Henric, ‘misschien wel niet. Al kan ik de neiging zelf niet onderdrukken om mijn dieren de beste namen te geven. Mijn paard heet Aegidius, en mijn jachthonden dragen de namen Artemis en Apollo.’

‘Wellicht kunt u uw beste namen bewaren,’ zei Adalwin. ‘Wie weet komen die binnenkort wel van pas.’

Ik bloosde.

Graaf Otto lachte hard en hief zijn glas. ‘Dat er maar snel een nieuwe naam gekozen mag worden.’

De rest van de aanwezigen hief zijn glas en herhaalde de toost, terwijl mijn wangen steeds roder kleurden. Ik voelde Adalwins grijns en keek tersluiks naar mijn aanstaande man. Hij glimlachte, maar keek me niet aan.

4
Marzoeta

Zutphen, 1107

Mijn grootmoeder had de overhand in de opzet van het huwelijksfeest. Het aantal gasten, de hoeveelheid drank en de gerechten op tafel: mijn moeder en ik werden niet geacht ons ermee te bemoeien.

Zo ging al mijn moeders aandacht uit naar mij. Mijn rode jurk werd vermaakt en met gouddraad bestikt, mijn lange haar eindeloos geborsteld tot het glansde in het kaarslicht. Ik werd gebaad en geparfumeerd, terwijl de dienstmeiden mijn spullen pakten voor de reis.

‘Je zal er perfect uitzien,’ zei mijn moeder.

‘Ik kan niet wachten tot ik getrouwd ben,’ zei ik, en dat was waar, want ik wilde vooral dat het allemaal achter de rug was. De ceremonie zou twee dagen na de aankomst van de mannen plaatsvinden, wat zowel veel te kort als te lang was.

Al het werk aan mijn uiterlijk wierp zijn vruchten af. Ik zou slechts kasteelvrouwe worden, maar op mijn huwelijksdag zag ik eruit als een koningin. Het goudbrokaat in mijn jurk complementeerde het goud in mijn haar, dat in twee ingewikkelde vlechten over mijn schouders viel. Er waren zijden linten doorheen gevlochten en om de uiteinden zat een koperen haarspiraal.

‘Laat het na je huwelijk ook onder je kap uit komen,’ zei mijn moeder toen ze me hielp met aankleden. ‘Aan het hof in Frankrijk is het inmiddels de gewoonte om vlechten te bedekken, maar dat moet je niet doen. Het is je grootste sieraad.’

Ze kneep in mijn wangen om er kleur in te krijgen. Daarna zuchtte ze. ‘Mijn werk is gedaan.’

Ermgard kwam mijn kamer in. ‘Iedereen heeft zich buiten verzameld. Het is gestopt met regenen, dat moet wel een teken zijn, denk je niet? Je gaat een gezegend huwelijk krijgen.’

Ik glimlachte om haar een plezier te doen. Mijn mond voelde droog en mijn hand trilde voordat mijn moeder hem stevig vastpakte en me meetroonde naar de grote zaal.

Op het gras van de binnenburcht had zich een menigte verzameld. De graaf en heer Henric stonden in het midden. Om hen heen stonden de mannen van heer Henric te praten met Adalwin. In de buitenste ring stonden de bedienden: koks, staljongens, kamermeisjes. Ze zouden kort een glimp van de ceremonie opvangen, voor ze weer aan het werk moesten om het huwelijksbanket op tijd op te dienen. Er werd opgewonden gesproken. Het geluid overstemde bijna dat van de troubadours: een luitspeler en een fluitist. Het was inderdaad droog, maar donkere wolken joegen door de lucht. De tekenen waren niet zo duidelijk als Ermgard ze interpreteerde.

Ik liep de trappen van de paltsaula af, mijn moeder en Ermgard vlak achter me. De luitspeler speelde nu een ander lied. Heer Henric liep naar de trappen toe, sloeg zijn donkerblauwe mantel opzij en bood me zijn arm aan. Het was de eerste keer dat we elkaar aanraakten.

‘Vrouwe,’ zei hij.

Ik knikte, mijn mond te droog om te antwoorden.

De luitspeler en fluitist liepen voor ons uit naar de kerk. Ik volgde, aan de arm van heer Henric. Na hem kwamen zijn mannen, daarna mijn familie en tot slot de rest van de menigte. Het was maar een korte processie, maar ik werd nerveus van het spel van de troubadours, dat veel te vrolijk en snel was, waardoor mijn hart nog sneller begon te kloppen.

Voor de poorten van de kerk stond de priester. Het huwelijk vond onder Gods oog plaats, maar niet in zijn huis – de verbintenis zelf was een mensenzaak, een transactie waar het hogere niets mee van doen had.

De troubadours stopten met spelen, de menigte werd stil.

‘Gaan jullie beiden vrijwillig deze verbintenis aan?’ vroeg de priester.

‘Ja,’ zei heer Henric.

Ik knikte. ‘Ja,’ echode ik. Het was het juiste antwoord. Ik ging inderdaad vrijwillig dit huwelijk aan – al vroeg ik me af wanneer ik precies had kunnen weigeren. Toen mijn grootvader over het huwelijk vertelde? Toen het schip met heer Henric en zijn mannen arriveerde? Hoe dan ook, het was nu te laat.

De priester pakte een lint en bond onze handen samen. Onze palmen drukten tegen elkaar.

‘Zeg mij dan nu na, in naam van de Vader: ik ben hier gekomen uit vrije wil, om op wettelijke wijze tot vrouw te nemen vrouwe Marzoeta, die ik nu bij de hand houd. Ik geef haar mijn kerkelijke trouw, die ik God schuldig ben; die beloof ik te houden in ziekte en gezondheid. Ik zal u nimmer verlaten om een rijker of edeler vrouw te trouwen, noch om een andere reden die in mijn hart kan leven of uit mijn mond kan komen. Zo helpe mij God en al zijn heiligen.’

Heer Henric herhaalde de woorden van de priester, langzaam en hard genoeg voor de andere aanwezigen om het te horen.

De priester maakte het lint los en de heer pakte uit zijn borstzak een kleine gouden ring. Hij deed hem eerst om mijn wijsvinger, daarna om mijn middelvinger en tot slot om mijn ringvinger.

‘In de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest neem ik u tot vrouw,’ zei hij.

En met die woorden waren we getrouwd.

Na de ceremonie opende de priester de deur van de kerk en gingen we naar binnen voor de mis. We werden gezegend terwijl we knielden op de bidbank. Al die tijd kon ik mijn ogen niet van de kleine ring afhouden – was die ook van zijn eerste vrouw geweest?

Terwijl het koor het Agnus Dei zong verlieten we de kerk, richting het banket dat mijn grootmoeder had laten voorbereiden. In de aula waren de tafels van de vorige avonden neergezet. In het midden van de verhoging zaten nu heer Henric en ik, geflankeerd door mijn grootmoeder en grootvader. Zijn voornaamste ridders, mijn familie en de priester namen plaats aan de grote tafel. De rest van de gegadigden zat aan lange tafels die verticaal aan de onze waren geplaatst, zodat iedereen ons kon zien en op ons kon proosten.

Het was vooral mijn grootvader die werd gefeliciteerd met mijn huwelijk. Hij zag er buitengewoon tevreden uit, als een kat in de zon.

Mijn grootmoeder had zich ook van haar taak gekweten. De eerste gang bestond uit gevulde appels, vrijwel direct gevolgd door een tweede gang van gepocheerde eieren. De gang erop bestond uit vis: brasem in botersaus. Daarna kwamen de duiven, gekookt in deeg en omwikkeld met spek. Tussen de gangen speelden de troubadours liederen, die steeds luider werden meegezongen. Ik deelde mijn bord met mijn man. Hij had aanzienlijk meer honger dan ik.

‘We zullen wellicht snel moeten vertrekken,’ zei heer Henric, meer tegen mijn grootvader dan tegen mij. ‘De rivier staat al hoog en met de aanhoudende regenval zullen de wegen onderlopen. Als we niet snel vertrekken, wordt het wellicht lastig om voor het vallen van de winter weer naar de Cannenburgh te vertrekken.’

‘Dat klinkt niet onverstandig,’ zei graaf Otto. ‘Het ziet er niet naar uit dat we nog een droge periode krijgen. Als jullie te lang wachten, zal de rivier moeilijk over te steken zijn.’

‘Mijn valk heeft er een hekel aan om in de regen te reizen,’ zei ik.

‘O, de valk blijft hier,’ zei mijn grootvader. ‘In de bossen heb je weinig aan zo’n snel dier. Hier kan hij ons tenminste van nut zijn. Dat is voor de vogel zelf ook beter.’

Ik nam snel een slok van mijn bier. Het was míjn valk – maar natuurlijk klopte dat niet. Uiteindelijk behoorde alles wat ik had toe aan mijn grootvader. En wat ik meenam, zou van mijn man zijn.

Het was mijn moeder die me bierpul na bierpul in de handen schoof, alsof ze mijn neerslachtigheid aanvoelde. Ze had me in de voorafgaande dagen omzichtig voorbereid op wat er komen ging. Het zou misschien een beetje pijn doen, ’s nachts, maar het was maar een klein offer bij de grote vreugde die het uiteindelijk zou brengen: een kind.

Adalwin schraapte zijn keel en stond op. ‘Staat u me toe een verhaal te vertellen, voor de volgende gang wordt gebracht.’

‘Uiteraard,’ zei heer Henric, terwijl hij zijn mondhoeken schoonmaakte met zijn servet. ‘Wat is een huwelijksfeest zonder liederen en zonder verhalen?’

Adalwin glimlachte. De ogen van de aanwezigen waren nu op hem gericht en het werd stil in de grote hal. ‘Ter ere van uw huwelijk zal ik een van mijn lievelingsverhalen vertellen – ter lering en vermaak, natuurlijk.’ Hij knipoogde naar me en ik lachte terug. Misschien had hij mijn spanning opgemerkt, deed hij zijn best die nu weg te nemen.

‘De leeuw, koning van alle dieren, was van plan zijn leven te beteren. Hij wilde goeddoen, geen andere dieren meer eten. Dat goede voornemen hield hij een tijdje vol, maar uiteraard kreeg hij spijt van dat voornemen. Uiteindelijk moeten we allemaal doen wat onze natuur ons ingeeft. En dus bedacht de leeuw een list. Hij deed alsof hij ziek was. De andere dieren kwamen naar hem toe. “Ruik aan mijn adem,” zei hij. “Ruikt die vreemd? Ziet u iets geks aan mijn tong?”’

Adalwin liet een stilte vallen. Gelach klonk door de zaal.

‘U raadt het al: wat de dieren ook zeiden, of ze verklaarden of koning leeuw gezond of ziek was, geen van hen ontkwam aan zijn kaken. Tot de aap werd opgeroepen. Hij wilde liever niet verslonden worden en daarom prees hij de bek van de leeuw uitbundig: “Uw muil is zo schitterend! Uw tanden blinken als de sterren en uw adem ruikt naar de duurste specerijen.” Na die uitbundige lof kon de leeuw de aap niet meer zomaar aanvallen. Hij beraadde zich en verzon een nieuwe list. Wederom deed de leeuw of hij ziek was. En de dieren die hem nu kwamen onderzoeken, at hij niet op. In plaats daarvan liet hij hen advies geven. “U moet gezond voedsel eten,” zeiden ze, “en precies dat doen en eten waar u zin in hebt.” Verstandig: je kan nu eenmaal beter alles prijzen wat een hoog heer doet.’

Mijn grootvader lachte hard bij die woorden. Zijn wangen waren rood aangelopen van het bier.

‘Toen zag de leeuw zijn kans schoon,’ zei Adalwin. ‘Hij riep: “Geef me apenvlees!” En de aap, die door alle lof meende de dans te zijn ontsprongen, eindigde alsnog tussen de kaken van de leeuw. Tegen de natuur van zo’n hoog heer is immers niet in te gaan.’

Hij kreeg applaus en boog toen zijn verhaal ten einde was. Mijn wangen brandden nu ook, want ik had weinig gegeten maar wel pul na pul leeggedronken.

De bedienden hadden op het einde van Adalwins verhaal gewacht. Nu kwamen ze binnen met het pronkstuk van het diner: een gevulde zwaan, die vuurspuwde. Het applaus voor Adalwin ging naadloos over in dat voor de zwaan. In de snavel was gedroogde kamfer gestopt en aangestoken, waardoor er vuur uit de bek kwam, zelfs nog toen het dier op tafel werd gezet. Ik dacht na over het verhaal van Adalwin en vroeg me af waarom hij het had verteld. Om me te waarschuwen me te schikken naar mijn nieuwe heer?

De zwaan werd aangesneden en het eerste stuk werd op het bord van heer Henric en mij gelegd. Ik nam een kleine hap van het dier dat zo duidelijk wel tegen haar godgegeven natuur was gebruikt.

Wellicht had Adalwin het verhaal verkeerd begrepen. De moraal was dat je nooit ontkwam aan je lot, wanneer iemand machtiger dan jij had besloten welk lot dat zou zijn.

5
Elena

Fasna, 1107

Midwinter kwam snel dichterbij. Met het vertrek van mijn vader was ook een aanhoudende regen begonnen, die in de avonden overging in natte sneeuw. Om die reden was Maria regelmatig in de spinzaal te vinden – op de boerderij waren in dit seizoen nu eenmaal minder handen nodig. Nu de rouwperiode voorbij was, werd er weer gelachen en gezongen. Maria leerde me schunnige moppen die haar broers elkaar vertelden. De meeste grappen gingen over poep en plas. Maar de grappen die haar broers maakten over de ‘achterdeur’ begreep ik niet, terwijl alle vrouwen in de spinzaal in lachen uitbarstten als Maria het daarover had. Ik vroeg niet om uitleg, maar glimlachte alsof ik precies wist waar het over ging. Op het moment dat ik een grap niet begreep kon ik me altijd achter mijn spindel verschuilen.

Wanneer we niet direct na onze taken naar huis moesten, bleven Gilis, Maria en ik zitten in de grote hal, dicht bij het vuur, waar iedereen uit het huishouden bijeenkwam en waar de beste verhalen verteld werden. Pater Johannes vertelde over de heilige Walburga, de patroonheilige van Zutphen, waar onze nieuwe kasteelvrouwe vandaan kwam. Zij werd aangevallen door een wilde hond, maar door de kracht van Gods liefde wist zij hem tot bedaren te brengen en werd de hond haar eeuwige metgezel. Pater Johannes vertelde het verhaal keer op keer, vooral omdat het onder de kinderen zo populair was – wie wilde er nou geen wilde hond kunnen temmen?

Mijn favoriete verhalen gingen niet over heiligen, maar over liefde en verraad. Ik hoorde graag over Kriemhild en Siegfried, die na jaren van liefde op afstand eindelijk met elkaar in het huwelijk zouden treden – al duurde het even voor de vertellers tot dat punt kwamen, zo veel intriges waren er.

Het waren mijn favoriete namiddagen: wanneer de luiken gesloten waren, het licht van het vuur de gezichten om me heen verlichtte en de grote hal geurde naar het varkensvlees dat in de keukens werd gerookt. Ik had geen hekel aan de winter. Ik hield van het voorspelbare ritme, de nabijheid van Maria, mijn moeder en Gilis. Zelfs de manier waarop we thuis allemaal tegen elkaar aan sliepen om warm te blijven vond ik niet vervelend – ondanks het gemopper van mijn moeder, want wanneer een van ons draaide, moesten de anderen wel meedraaien, waardoor Rover weer over ons heen liep om een nieuw plekje aan het voeteneinde te zoeken en we allemaal wakker werden.

Ik kon niet altijd met Maria in de grote hal blijven. Ook thuis was er werk te doen. De wede die mijn moeder en ik in het voorjaar geplukt en gedroogd hadden, gebruikten we nu om de wol die we hadden gesponnen te verven. Op het vuur in ons huis stond een grote pan met kokend water, waarin de garen steeds blauwer kleurden. Die wol gebruikte mijn moeder om te weven op het weefgetouw dat bij ons thuis stond. Eén keer per maand kwam er een marktkoopman langs om op te kopen wat we gemaakt hadden. En een mantel in de diepblauwe kleur was in de koude wintermaanden nog meer waard dan in de zomer. Geen wonder – wanneer de wede stond te koken, stonk alles naar de zurige lucht van de urine die we Gilis aan het water lieten toevoegen, zodat de kleur blijvend in de wol zou trekken. Gelukkig kon hij goed mikken.

Ik hield ervan om binnen te zijn, bij het vuur, maar ook in de winter vond ik het geen straf om met mijn mand door het bos te zwerven. Ik zocht naar netels, wilde kervel en wortels. Wanneer ik niets eetbaars vond, waren er takken om als brandhout te dienen. Ik hield ervan om alleen te zijn, of samen met Gilis, zonder blikken of vragen van anderen.

Ik wist ook dat dat vreemd was dat ik me bijna meer op mijn gemak voelde tussen de bomen dan tussen de pilaren van de grote hal. Natuurlijk wist ik dat ik op moest letten. Ik zorgde ervoor dat we groepen met zwijnen ontweken, vooral in de lente, wanneer ze jongen hadden en agressiever waren dan anders. Wolven had ik nog nooit gezien, maar ik had dan ook nooit op ze gewacht: wanneer Rover onrustig was, draaiden we om en gingen we naar huis. Ik had altijd een stok bij me, om wilde dieren op afstand te houden. Die had ik één keer gebruikt, toen ik vroeg in de ochtend alleen op pad was en ineens oog in oog stond met een groep edelherten. De dieren schrokken net zo van mij als ik van hen. Instinctief stak ik mijn stok uit, maar ze sprongen al weg, hun hoeven denderend door het stille bos.

De gevaren waren voorspelbaar. Daarnaast verdwaalde ik nooit: door te luisteren en te kijken kon ik altijd mijn weg terugvinden naar de beek, en door de beek te volgen kwam ik altijd weer thuis. Ruim voor het vallen van de avond was ik terug: in het donker was het woud mijn terrein niet meer, en dan was ik dankbaar voor het vuur in de grote hal dat in de winter nooit helemaal doofde.

In die weken zonder mijn vader, was er slechts één verrassing. Die kwam op een marktdag. We brachten de mantel die we thuis hadden geweven naar de koopman op de markt. Hij zou die in de stad weer kunnen verkopen. De koopman was een van de marskramers die rondreisde en het dorp als bestemming aandeed. Veel waren het er niet, maar genoeg om handel te drijven. We kochten er brood en bier, en soms kannen of kaarsen wanneer we die nodig hadden.

Voor de gelegenheid liet het weer het niet afweten. Het was niet droog, maar het miezerde licht genoeg om ons niet drijfnat te maken. Ik stopte de mantel die moeder en ik hadden gemaakt in een mand en hield hem tegen mijn lichaam. Als de stof te nat zou worden, leek hij zwaarder – dan zou de koopman hem niet meer willen wegen en dat maakte het verkopen van de mantel alleen maar moeilijker.

‘Vergeet niet een van je geweven manden mee te nemen,’ zei mijn moeder tegen Gilis. ‘Wellicht heeft de kramer daar ook interesse in.’

Dat leek me niet, aangezien Gilis’ weefkunsten op z’n best onzorgvuldig te noemen waren, maar het was het proberen waard.

‘Misschien maakt een verkoop je nauwkeuriger,’ zei ik tegen Gilis, maar hij was afgeleid en luisterde niet.

‘Denken jullie dat een van ons een heilige zou kunnen worden?’ vroeg hij.

Mijn moeder sloeg haar ogen ten hemel alsof ze het geduld van alle heiligen op dat moment aanriep. ‘Ik denk het niet,’ zei ze.

‘Nee,’ zei Gilis, ‘ik denk het ook niet, maar ik vraag het me toch af. Ik moest denken aan Gods kracht van de liefde en ik denk dat ik daar best veel van heb.’

‘Genoeg om een wilde hond te temmen?’ vroeg ik.

Gilis nam het serieus op, zoals hij alles serieus opnam. ‘Misschien een wild schaap,’ zei hij. ‘Maar ik weet niet of je daar echt heilig voor hoeft te zijn.’

‘Ik geloof niet dat er wilde schapen bestaan,’ zei ik.

‘In dat geval zou je een goede herder zijn,’ zei mijn moeder. ‘Je bent goed met dieren, dat is waar. Maar we hoeven geen heiligen te zijn om goed te zijn voor de dieren om ons heen.’

Gilis fronste, duidelijk niet tevreden met de antwoorden die hij van ons kreeg.

Op de markt liep mijn moeder direct naar de kraam van de marskramer. Op een lange tafel had hij zijn lappen stof uitgestald, blijkbaar niet gehinderd door de miezer. Ik zwaaide naar Maria, die met een aantal broers en zussen bij een kraam stond die eieren, melk en schapenkaas verkocht.

‘Kijk alvast of er iets is waar we behoefte aan hebben,’ zei mijn moeder tegen mij en Gilis.

‘Hebben we behoefte aan schapenkaas?’ vroeg Gilis.

‘Vraag maar om een klein stukje,’ zei ik tegen hem. Met het geld van de mantel konden we dat makkelijk betalen.

Terwijl Gilis naar Maria toe rende, keek ik bij de rest van de kramen. We hadden in de zomer onze eigen kaarsen gemaakt, en daarvan hadden we er nog genoeg, net als manden en opbergpotten. Bij één marskramer lag een kist, versierd met verf die wel van goud leek. De kist was prachtig, maar onpraktisch en veel te duur. Ik bleef even staan bij de lange, geborduurde leren gordels die bij dezelfde kraam lagen, met prachtige bijpassende buidels. Ik had een gordel en een buidel waar mijn spindel perfect in paste, maar zo mooi als deze waren ze niet.

Een groot gedeelte van het plein was afgezet met hout en touw, waarachter een aantal paarden en pony’s stond. Dat was een nieuwigheid: er kwamen vrijwel nooit paardenhandelaren langs.

Gilis bracht me de kaas die hij bij Maria had gekregen en haastte zich naar de paarden.

‘Jammer dat heer Henric er niet is,’ zei hij. ‘Hij had vast wel paarden willen kopen.’

‘Dat doet hij zelfs als hij er niet is,’ zei ik. Ik wees naar de stalmeester, die al tussen de dieren stond. Hij bekeek een middelgrote pony, tilde een hoef op om te zien of ze goed bekapt was. Hij wenkte toen hij Gilis en mij zag.

‘Ik hoopte al dat ik jullie hier zou treffen,’ zei hij. ‘Gilis, kom eens hier.’

Gilis klom onder het touw door dat de paarden op hun plek hield en liep naar de stalmeester toe. De pony bleef rustig staan terwijl haar been weer werd neergezet. Het was een mooi dier, bruin, met een witte vlek op haar snuit. Ik bleef veilig achter het touw staan – ik vond paarden mooi, maar vooral van een afstand.

‘Ze is al wat ouder,’ zei de stalmeester, ‘maar daardoor is het een rustige dame. Hierop moet je het wel kunnen leren.’

‘Ik?’ grijnsde Gilis.

‘Orders van heer Henric,’ zei de stalmeester schouderophalend. ‘Hij vindt het nodig dat je leert rijden, dus dan leer je rijden.’

Gilis aaide de snuit van de pony, kriebelde de witte vlek terwijl het dier hem tegen zijn huid blies. ‘Ze mag me wel.’

‘Ik weet niet of...’ begon ik, voor de woorden weer stopten. ‘Waar?’ was het woord dat na een tijdje uit mijn mond kwam.

‘Ze bedoelt dat we geen plek hebben voor een pony,’ zei Gilis. ‘We kunnen haar niet houden bij het huis.’

‘Waarom denk je dat ik hier sta?’ vroeg de stalmeester. ‘Ze zal in de kasteelstallen gehouden worden. Op termijn kunnen jullie misschien wat ruimte maken bij het huis, dan kan ze jullie ook helpen met het vervoer van stoffen.’

Toen mijn moeder aankwam, met een zware buidel van de stuivers die de mantel had opgeleverd, keek ze me vragend aan. Ik gebaarde naar Gilis en de pony, niet in staat het uit te leggen onder de blik van de stalmeester.

‘Heeft ze al een naam?’ vroeg Gilis.

‘Zeg het maar,’ zei de stalmeester.

Hij zei het alsof het weinig voorstelde, deze gift. Maar ik wist hoe kostbaar een goede pony was, welk vertrouwen eruit sprak voor Gilis – hij zou hier een plek hebben. Ik keek mijn moeder aan en in haar ogen zag ik hetzelfde begrip.

Gilis dacht even na. ‘Ze is erg lief. Ik noem haar Walburga.’

Daarmee was het besloten. De stalmeester had meer paarden te bekijken, en dus liepen we langs de andere kramen.

‘Misschien kan jij ook leren rijden,’ zei Gilis tegen me. ‘Dan kan je zelf stoffen gaan verkopen in de stad.’

‘Hm.’ Ik glimlachte. ‘Er is niet veel reden voor mij om op een paard te zitten.’

‘Je weet maar nooit,’ zei Gilis. ‘De meeste dames kunnen rijden.’

Dat deed me hardop lachen. ‘Ik ben toch geen dame. Ik zal net zomin een dame worden als een heilige.’

‘Dat kan je niet zeggen, dat weet alleen God,’ zei Gilis. ‘Walburga was beide.’

Het begon harder te regenen en we versnelden onze pas. Bij elke zompige stap kwamen de ingevingen van mijn broertje me vreemder voor.

6
Marzoeta

Fasna, 1107

Het kasteel was klein, kleiner dan ik me had voorgesteld en zeer zeker kleiner dan het me was voorgehouden door degenen die mijn huwelijk beklonken hadden. Het gebouw verscheen tussen de bomen en stak boven de huizen van het dorp uit, donker en droevig in een miezer die maar aan bleef houden. Het was niet te vergelijken met de statige uitstraling van het Gravenhof waar ik was opgegroeid.

‘Eindelijk thuis,’ zei heer Henric en hij gaf zijn paard de sporen.

Ik verbeet mijn teleurstelling en glimlachte terwijl ik achter hem aanreed. Het was in ieder geval een opluchting om aan te komen en straks van dit paard te stappen.

Het dier brieste bij het vooruitzicht van de stal. Ik trok aan de teugels, om hem zijn pas in te laten houden. Misschien zou ik later door de velden kunnen galopperen. Dat vooruitzicht vrolijkte me een beetje op, net als de gedachte aan droge kleding.

We reden de bossen uit, het dorp in. De huizen waren van hout en leem. Het was armzalig vergeleken bij de stenen huizen in de stad.

Ik rechtte mijn rug en knikte naar de mensen die zich in hun tuintjes verzameld hadden om naar ons te kijken. Ik had graag tijd gehad om me wat op te knappen, voor ik mijn nieuwe gevolg onder ogen zou komen: de vlechten die naar mijn moeders advies onder mijn kap vandaan kwamen, waren drijfnat.

De reis kon niet uitgesteld worden, had heer Henric gezegd. We moesten vertrekken voor de regenval de wegen onbegaanbaar zou maken, en was ik niet benieuwd naar mijn nieuwe thuis? Daarom werd ik een dag na mijn huwelijk door mijn echtgenoot op een paard getild, zwaaide ik naar mijn moeder, grootvader en grootmoeder, naar Ermgard en Adalwin, die laatste met zijn eeuwige grijns om zijn mond. De tranen prikten in mijn ogen. Behalve een paar kisten aan bezittingen, liet ik alles achter. Mijn valk moest blijven. Ik nam zelfs geen kamermeisje mee.

Mijn handen klemden zich om de teugels. Ik kon een nieuwe valk krijgen. Er zouden nieuwe dienstmeisjes zijn.

We reden de brug over naar de binnenplaats van het kasteel. Daar stond het gevolg van heer Henric ons in de regen op te wachten. Iemand nam de teugels van mijn paard over. Ik wachtte tot heer Henric was afgestapt en hij mij uit het zadel hielp – wat me ergerde, maar mijn moeder had me op het hart gedrukt dat mijn man te allen tijde voor moest gaan.

Hij stelde me voor aan zijn gevolg als ‘vrouwe Marzoeta’. Een oude vrouw met een gezicht vol plooien boog en nam het woord.

‘We hebben een warm bad voor u bereid en het vuur in uw vertrekken opgestookt,’ zei ze. ‘De vorige vrouwe, God hebbe haar ziel, wilde zich graag baden na een lange reis.’

Ik keek naar mijn echtgenoot. Hij knikte. ‘Een bad lijkt me verstandig. Het zou akelig zijn als deze regen tot een koude zou leiden.’

Ik popelde om mijn natte mantel af te doen, maar de opmerking over de vorige kasteelvrouwe stak. ‘Ik zou graag het kasteel zien,’ zei ik.

‘Later,’ zei heer Henric. ‘Ik vertrouw erop dat het vuur in mijn vertrekken ook is aangemaakt?’

‘Het gebeurt terwijl we spreken,’ zei de oude vrouw. ‘Als u mij zou willen volgen, vrouwe? We zijn verheugd over uw komst. Als er iets niet naar uw wens is, kunt u het me onmiddellijk laten weten.’

Na mijn bad werd mijn kist met kleding binnengebracht. De kamermeisjes die me hielpen keken met verbazing naar de rode jurk waarin ik was getrouwd.

‘Hang die uit,’ zei ik, ‘ik wil hem kunnen zien.’

Het gewaad zou me herinneren aan waar ik vandaan kwam – en belangrijker nog, aan wat ik hier zou moeten doen.

Het diner werd gehouden in de grote hal. Ik had gedacht dat ik daarna tijd met heer Henric zou doorbrengen, maar hij drukte een kus op mijn hand en verontschuldigde zich omdat er zaken waren die zijn aandacht nodig hadden. Ik zat besluiteloos aan de lange tafel, terwijl de honden van heer Henric om me heen de kruimels van de grond likten. Ik wist niet zeker of ik mijn eigen vertrekken terug kon vinden.

De grote hal was donker en spaarzaam versierd. Mijn eigen vertrekken waren in betere staat, maar de burcht miste de hand van mijn grootmoeder: onder haar toeziend oog was elk stuk van het Gravenhof opgesierd. Verfraaiing was volgens de gravin geen verkwisting. Het liet slechts zien welke plek je in de wereld innam. En het kon nooit kwaad anderen daaraan te herinneren.

Ik rechtte mijn rug en probeerde me in te denken wat mijn grootmoeder zou doen. ‘Ik wil terug naar mijn kamer,’ zei ik tegen de oude dame.

‘Jazeker, vrouwe,’ zei ze, en ze ging me voor, de donkere gangen van mijn nieuwe thuis in.

Ook mijn kamers waren spaarzaam. Het waren twee vertrekken. In het grootste stond een houten hemelbed, met aan het voeteneinde de kist met spullen die ik uit Zutphen had meegenomen. De wanden waren kaal en donker. Een aantal van mijn jurken was al uitgelegd over het bankje dat voor het raam stond. De luiken waren gesloten, al voelde ik aan de kou in de kamer dat ze pas net waren dichtgedaan. Op mijn bed lag een wollen deken, die ruw aanvoelde toen ik er met mijn vingers overheen ging. Het tweede vertrek had geen ramen. Er stonden slechts een houten stoel en een po. Dit was eerder een opbergruimte dan een woonruimte, maar ik zag waarom het bij mijn kamers hoorde: de deur aan de andere zijde opende in de vertrekken van heer Henric.

Een van de dienstmeiden hielp me uit mijn rokken en legde die uit over het bankje.

‘Wat is je naam?’ vroeg ik.

‘Emmekinde,’ zei ze. Ze glimlachte voorzichtig naar me en ik glimlachte terug. Ze was nog jong, maar ze miste een tand, en probeerde dat met haar hand te verdoezelen.

‘Er ligt een geborduurd onderhemd in mijn kist,’ zei ik. ‘Als je me wilt helpen het aan te trekken?’

In de herbergen waar we onderweg hadden overnacht, hadden heer Henric en ik gescheiden geslapen. Ik nam aan dat hij nu weer van zijn huwelijkse rechten gebruik wilde maken, en daarom wachtte ik een tijdje nadat Emmekinde was vertrokken.

Toen de huwelijksnacht was gekomen, voelde ik me prettig beneveld. Heer Henric was voorzichtig en mijn moeder had gelijk, het deed pijn, maar het was ook snel voorbij. En daarnaast had Adalwin gelijk, hoe vulgair ook: mijn benen spreiden leek voldoende, een klein offer om elke avond te brengen. Maar vannacht kwam heer Henric niet en ik viel in slaap terwijl de kaars nog brandde.

De volgende dag vroeg ik hem om een rondleiding door het kasteel.

‘Mijn tijd is helaas beperkt,’ zei hij, ‘maar ik weet zeker dat Aleida iemand kan vinden om je de burcht te laten zien.’

Het was de oude vrouw zelf die me door het kasteel meetroonde. Ze klonk trots en daarom hield ik voor me hoe klein ik de wapenkamer vond, hoe bedompt de kapel. Ze stond in het bijzonder stil bij de spinzaal.

‘Vrouwe Catharina stelde prijs op uitstekend vakmanschap. Ik zie erop toe dat de vrouwen dat ook leveren.’

Ik knikte, zoals ik ook knikte toen ze me meedeelde hoe ze de wintervoorraden overzag en de maaltijden liet bereiden naar de maatstaven van wijlen de kasteelvrouwe. Het werd me steeds duidelijker dat mijn moeder het mis had: dit was niet mijn huishouden, maar dat van een vrouw die vanuit het graf haar domein nog met ijzeren hand regeerde.

‘Ik wil de torens zien,’ zei ik tegen Aleida. De oude vrouw keek bedenkelijk, maar ging me puffend en steunend voor, de lange wenteltrappen op. Het enige wat er te zien was, waren de houten dakspanten en het rode gezicht van Aleida. Ik onderdrukte een glimlach. Het snoerde haar in ieder geval de mond.

Vanuit de torens kon ik uitkijken over de gehele omgeving. De bossen strekten zich aan alle kanten rondom de nederzetting uit. Er waren drassige wegen die zich vanuit de dorpskern naar boerderijen en landerijen vertakten, maar waar het veld stopte, begon direct het woud. Het was zo anders dan de uitgestrektheid van het water van de IJssel. Ook het water begrensde me, maar ik had me nooit eerder ingesloten gevoeld.

Nadat we weer onder aan de wenteltrap van de vierde toren stonden, bedankte ik Aleida. ‘Ik wil alleen de dieren nog zien. Waar kan ik die vinden?’

Ze wees me een kant uit, zichtbaar blij om van me verlost te zijn. Het gevoel was wederzijds.

Het regende niet meer, maar de grond van de binnenplaats was koud en modderig en ik wenste dat ik mijn mantel had gehaald voor ik naar buiten ging. Ik onderdrukte de neiging mijn armen om mezelf heen te slaan.

Bij de stallen wachtte me een teleurstelling. Geen vogels.

‘Waar zijn de vogels?’ vroeg ik aan de stalmeester. ‘Worden die hier niet voor de jacht gebruikt?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘We hebben honden en paarden, als u die wilt zien.’

‘Thuis had ik een valk,’ zei ik. ‘En er is hier voldoende ruimte om roofvogels te houden.’

‘Dat zal zo zijn,’ zei de stalmeester. ‘Maar we hebben hier geen valkeniers.’

‘Die kunnen we laten komen,’ zei ik, zekerder dan ik me voelde. ‘Ik zal het met de kasteelheer bespreken.’

Maar ik zag mijn echtgenoot pas weer tijdens het diner. De hele dag was de grote zaal gevuld met mensen die hun problemen aan heer Henric lieten horen. Aan de grote tafel bracht ik het onderwerp voorzichtig ter sprake.

‘Ik zag dat er geen jachtvogels zijn,’ zei ik tegen hem. ‘Zou het niet mooi zijn om een menagerie te starten?’

Heer Henric glimlachte naar me. Hij zag er moe uit – ik was vandaag de zoveelste die hem een vraag voorlegde.

‘Helaas,’ zei hij. ‘We zijn omsloten door bossen. Valken zijn geschikt voor de jacht op het open veld, maar niet in het dichte bos. We hebben wel jachthonden. Als je het leuk vindt, kunnen we een pup voor je zoeken. Je zal je vogel wel missen.’

Ik vocht tegen de tranen die plotseling opkwamen. ‘Dank u. Ik weet niet of dat nodig zal zijn.’

Ik miste mijn valk inderdaad. Ik miste zijn heldere, geel omrande ogen, zijn schrandere blik. Ik miste de kop die zich tegen mijn hand aan vlijde, de scherpe snavel waarvan ik wist dat die mij niets zou doen. De elegante donkere vleugels die zwart leken, maar van dichtbij grijs, bruin en blauw bleken te zijn. Ik zag niet hoe een harige, kwijlende hond een adequate vervanger zou zijn.

Misschien was het met alles zo: je wilde iets, en in plaats daarvan kreeg je een slap aftreksel van wat je oorspronkelijk had gewenst.

Die avond schreef ik mijn moeder een brief waarin ik haar verzekerde dat het een genot was om mijn eigen huishouden te hebben. Daarna wachtte ik op heer Henric, tot ik in slaap viel.

Het werd me de dagen erop duidelijk dat er bijzonder weinig van me verwacht werd. Aleida was verantwoordelijk voor de gang van zaken in het kasteel. Ik hoefde feitelijk nergens over na te denken.

‘U moet uw krachten sparen,’ zei Emmekinde, toen ik dat tegen haar opmerkte. ‘Een kind vraagt veel van lichaam en geest.’

Dat was de enige verwachting die er wél voor me lag: dat ik voor een erfgenaam zou zorgen. In eerste instantie was het een opluchting dat heer Henric me niet in de avonden bezocht. Niet lang daarna begon het me zorgen te baren.

Ik besteedde mijn tijd aan het borstelen en vlechten van mijn haren. Ik liet Emmekinde oefenen met verschillende manieren om zijden linten door mijn haar te strengelen. Ook vroeg ik haar om me de jurken van de vorige kasteelvrouwe te laten zien.

‘Deze zou u mooi staan,’ zei Emmekinde. Ze had een blauwe overjurk vast met lange, wijd uitlopende mouwen. Ze spreidde hem uit op bed.

Ik glimlachte terwijl ik met mijn vingers de stof streelde. ‘Wat een diepe kleur,’ zei ik. ‘Waar komt deze jurk vandaan?’

‘De stof is geverfd en geweven door een van de weefsters in het kasteel,’ zei Emmekinde.

Ik hield de jurk voor mijn lichaam. ‘Ik zal hem moeten laten innemen. We kunnen rijgkoorden aan de zijkanten plaatsen, zodat mijn taille wordt benadrukt. En ik zou hem graag wat verfraaien. Bijvoorbeeld met een zijdeband bij de mouwen.’

‘Natuurlijk,’ zei Emmekinde.

Er was ook nog een linnen onderhemd en een andere overjurk, groen en iets eenvoudiger, die me ook beviel. Aangezien de vorige vrouwe breder gebouwd was en blijkbaar een nogal eenvoudige smaak had, liet ik Emmekinde alles meenemen naar de weefkamer. Toen ik binnenkwam verstomden de gesprekken die de vrouwen voerden.

‘Dit is het meisje dat de stof heeft geverfd,’ zei Emmekinde, en ze knikte naar een spichtig kind dat in de hoek van de kamer zat.

Het meisje keek me met grote, vragende ogen aan. Ze hield haar spindel met witte knokkels vast.

‘Wat is je naam?’ vroeg ik.

Het meisje opende haar mond en sloot hem weer.

‘Je naam, vroeg ik.’

Ze maakte een hakkelend geluid, maar er volgde geen naam. Ik fronste. Ik was er niet zeker van of het kind de spot met me dreef of echt simpel was.

‘Waarom praat ze niet?’ vroeg ik Emmekinde. ‘Is ze stom?’

‘Ze is niet stom, vrouwe,’ zei het meisje dat naast haar zat. ‘Ze kan praten. Haar naam is Elena.’

Ik keek naar Elena, die inmiddels zo wit was geworden als haar knokkels.

‘Goed, Elena,’ zei ik. ‘Ik vond de stof die je hebt geverfd erg geslaagd. Heb je hem ook zelf geweven?’ Ik deed mijn best zo duidelijk mogelijk te praten, voor het geval ze net zo slecht hoorde als sprak.

Ze schudde haar hoofd en wees naar een vrouw die achter een van de weefgetouwen zat. De vrouw stond op. ‘Gisele, vrouwe.’

‘In het volgende seizoen wil ik meer van de blauwe stof hebben,’ zei ik. ‘En ik heb een aantal jurken die aangepast moeten worden,’ zei ik. ‘Emmekinde zal jullie uitleggen wat te doen.’

Daarna draaide ik me om. Ik voelde de donkere ogen van het stomme meisje in mijn rug branden.

De kamermeisjes legden iedere dag mijn borduurwerk voor me klaar, maar na een paar steken verveelde ik me. Ik vatte de gewoonte op om door het kasteel te dwalen, te kijken naar de vrouwen die sponnen, weefden of borduurden en hun werk te inspecteren. Dan dwaalde ik verder naar de keukens. Iedereen schrok wanneer ik binnenkwam, en dat was korte tijd voldoende om de verveling te verdrijven.

Op dagen dat het niet regende liet ik mijn paard zadelen, maar het enige wat ik kon rijden was een kleine ronde door het dorp, want ik durfde de bosrand niet te dicht te naderen.

In het dorp zelf was er niet veel bijzonders te zien. Eenmaal over de slotgracht van het kasteel reed ik over de grote zandweg naar het dorpsplein, waar de kerk stond. De begraafplaats was afgeschermd met een houten hek, de enige aanwijzing dat de heilige grond eindigde en het marktplein begon. Het plein was niet bestraat, zoals in steden gebruikelijk was. De vlakte was bedekt met modderige plassen.

Rondom het plein waren de huizen gebouwd. De meeste huizen waren van hout: niet verwonderlijk met het bos zo dichtbij. Alleen een gedeelte van de kerk was van steen, en het kasteel zelf.

Op mijn eerste rit naar het kasteel was me vooral de armoedigheid van de houten huisjes opgevallen – een groot verschil met Zutphen, waar stenen via de rivier konden worden aangevoerd. Maar op mijn enkele rit door het dorp leerde ik naar het houtsnijwerk kijken. Zo wist ik waar de bakker woonde, en de smid. De meeste dorpsbewoners werkten echter op de velden of in het kasteel.

Na twee straten was ik het dorp uit en begonnen richting het oosten de velden. Aan de rand van de eerste graanvelden stond een molen om het graan te malen, daarna, over de velden verspreid, de boerderijen van degenen die het land in bruikleen hadden van heer Henric. Er stond nog een enkel huis. De meesten hadden een klein houten hekje om kippen binnen te houden en herten uit de moestuin te weren.

Naar het westen waren geen velden te bekennen: daar was de grond niet vruchtbaar genoeg, en liep de beek die de officiële grens was van het bos van heer Henric. Ik herkende het van het wandkleed dat in de grote zaal hing: daar werd een jachtpartij op afgebeeld die begon over het water.

Ik reed graag door de velden, maar op een gegeven moment eindigden die en kwam ik weer uit bij het woud – het omringde Fasna als een tweede kasteelmuur, onwankelbaar en ondoordringbaar. Ik zorgde ervoor dat ik op flinke afstand weer omdraaide. Het gebrek aan horizon maakte me ongemakkelijk, net als het idee dat ik vanuit de bosrand veel makkelijker gadegeslagen kon worden dan dat ik zelf iets kon zien – alsof alle roofdieren op me zaten te wachten.

En dus bleven mijn ritjes slechts korte rondes, waarop ik weliswaar leerde hoe het land in elkaar zat, maar waar ik ook snel weer verveeld van was. Hoelang kon je kijken naar tarwe die opkwam, naar gras dat groeide en uiteindelijk verdorde in de warme zon?

Ik voelde me nutteloos en dat was ik ook. Mijn enige taak was om een kind te krijgen, maar ik zag geen manier om dat klaar te spelen als mijn echtgenoot niet in mijn kamer verscheen.

Uiteindelijk schreef ik mijn moeder. Haar advies arriveerde niet veel later: hoewel het onvoorstelbaar was dat ik bij mijn eigen man om aandacht moest bedelen, was de kasteelheer ongetwijfeld een drukbezet man met veel verantwoordelijkheden. Daar moest ik begrip voor hebben, maar dat betekende niet dat ik hem niet zelf kon opzoeken.

‘Kleed je in je mooiste kleding en ga zijn kamer binnen,’ schreef mijn moeder. ‘Houd dat vol tot de eerste tekenen van de zwangerschap zich aandienen. Vergeet niet wat dit huwelijk van je verlangt.’

Ik lachte toen ik haar brief las. Blijkbaar was er nog niet genoeg van me afgenomen.

7
Marzoeta

Fasna, 1107

De jurken die ik had laten vermaken, waren inmiddels klaar. Ik liet ze in de avond door Emmekinde op mijn bed uitstallen.

‘De blauwe,’ zei ik. In plaats van dat ze me in mijn onderhemd hielp, hielp ze me nu om me om te kleden.

De blauwe jurk was nog te herkennen, maar met het band aan de lange mouwen en de rijgkoorden die waren aangebracht in de zij, zou de jurk niet misstaan op het Gravenhof.

Ik huiverde in mijn onderjurk, voordat Emmekinde de wollen stof over mijn hoofd trok. Het was bijna midwinter en zelfs de vuren die in elke kamer brandden konden de kou niet volledig buiten de muren houden.

Emmekinde reeg de jurk strak om mijn middel – een daad die straks weer ongedaan gemaakt moest worden. Ze wilde mijn sluier bij me opzetten, maar ik schudde mijn hoofd.

‘Ik wil mijn haar los dragen,’ zei ik. Ik kon net zo goed gebruikmaken van datgene wat mijn moeder mijn grootste zegening noemde.

Ik ontwarde de vlechten en liet het losse haar op mijn rug vallen. Emmekinde borstelde het met lange slagen, zodat het licht golvend over mijn rug viel.

‘Heel goed,’ zei ik, toen ze de borstel weglegde. Ik deed de riem om die ik bij mijn huwelijk gekregen had en haalde diep adem.

‘U ziet eruit als een keizerin,’ zei Emmekinde. Ze bloosde direct toen ze het gezegd had.

Ik glimlachte. ‘Dan ben je in de opzet geslaagd.’

Ik had haar niets verteld over de reden voor mijn verkleedpartij, maar ze begreep het – in een huishouden als dit was het moeilijk om ook maar iets geheim te houden. De gedachte daaraan deed mijn wangen branden.

Ik stuurde Emmekinde weg en aarzelde voor de deur die mijn vertrekken met die van heer Henric verbond. Hij zou misschien nog in de grote zaal zijn. In dat geval kon ik op hem wachten. Ik opende de deur en stond in de vertrekken van mijn man. Ik was hier nog niet eerder geweest, ook niet toen Aleida me rondgeleid had.

Het vuur was al aangemaakt en verspreidde een zachte gloed over de ruimte. Geen van de kandelaars was aangestoken, en dus moesten mijn ogen wennen aan het gebrek aan licht.

De vloer was bedekt met tapijten, net als in mijn kamer, al waren de vertrekken van de heer groter. De luiken voor het raam waren gesloten, maar ik was er vrij zeker van dat ze zicht gaven op de binnenplaats. In het midden van de kamer stond een groot houten hemelbed, groter dan het mijne, waarover quilts en bonten dekens lagen. De gordijnen van het hemelbed waren geopend. Mijn man was er nog niet.

Ik ging op het bed zitten en spreidde mijn jurk over de dekens langs me uit. Het wachten maakte me nerveus en dus stond ik al snel op om een van de wandkleden te bekijken. Het was een jachttafereel, met vossen en honden, een jachtpartij die naar een kasteel terugkeerde dat precies leek op de Cannenburgh. Als de weefsters dit konden maken, waren ze nog beter in hun werk dan Aleida me had doen geloven.

Een kleine kamer grensde aan het grote vertrek – de garderobe. Ik zag verschillende kisten staan, maar durfde ze niet open te maken.

Al met al had ik me de vertrekken van heer Henric imposanter voorgesteld, misschien omdat ik er zo tegen opzag om er naar binnen te gaan. Maar hoewel het bed groot was, was het eenvoudig. Verder waren de enige meubels in het vertrek een stoel en een houten bankje. Wellicht was dat goed – het maakte het makkelijker te geloven dat ikzelf het indrukwekkendste in de ruimte was.

Dat gevoel verdween meteen toen de deur van de kamer opende. Heer Henric stapte zijn vertrekken binnen en stopte direct toen hij me zag.

Hij kuchte. ‘Vrouwe Marzoeta.’

Ik slikte. Alle woorden die ik van plan was te spreken waren me ontschoten. Ik moest de neiging bedwingen om niet direct terug naar mijn eigen kamers te lopen. Maar er was nu geen weg terug.

Ik liep naar het bed, liet mijn haren voor mijn ogen vallen voor ik erop plaatsnam.

‘Waar komt die jurk vandaan?’ vroeg mijn echtgenoot. Hij stond nog steeds half in de deuropening.

‘Vindt u hem mooi?’ Ik streek met mijn handen over de mouwen en probeerde te glimlachen, al deden mijn kaken pijn van de spanning. ‘Ik heb hem laten vermaken.’

‘Hij was van Catharina,’ zei heer Henric, terwijl zijn ogen over mijn lichaam gleden. Het was geen vraag, maar een constatering.

‘Ik geloof van wel,’ zei ik, al wist ik het zeker. ‘Ik nam aan dat dat geen probleem zou zijn.’

Heer Henric sloot de deur en schudde zijn hoofd. ‘Dat is het niet.’

‘Komt u bij me zitten?’ vroeg ik.

Mijn echtgenoot knikte. Hij benaderde me voorzichtig, alsof ik een van de vossen op het wandkleed was en snel weg zou schieten.

Toen hij naast me plaatsnam pakte hij de stof van mijn mouw beet. Zijn gezicht vertrok.

Ik begreep niet wat voor geluid hij maakte – het leek niet op de versnelde adem van onze huwelijksnacht. Maar toen ik naar hem durfde te kijken, zag ik tranen over zijn wangen lopen.

Hij huilde.

Ik was naar zijn vertrekken gekomen, mijn haar los als een Izebel, en mijn man huilde.

Ik trok de stof van mijn mouw uit zijn handen en stond op.

‘Vergeef me,’ zei heer Henric, Zijn gezicht was rood, zijn ogen glazig. ‘Vergeef me,’ zei hij weer.

Ik draaide me om zonder een woord te zeggen. Ik kon hem niet antwoorden: ik wist dat ik hem deze vernedering nooit zou kunnen vergeven.

In mijn eigen kamers bleef ik staan, mijn adem hoog in mijn borst. De woede die ik voelde, na alle zenuwen, maakte me rusteloos. Ik liep met gebalde vuisten heen en weer, bedwong de neiging om te schreeuwen, of erger: te huilen.

In plaats daarvan opende ik de kist naast mijn bed. Ik pakte mijn schrijfgerei en schreef mijn broer met krassende pen de kortste brief die ik ooit op papier had gezet: ‘Kom.’

8
Elena

Fasna, 1108

Ik zag die winter niet veel van mijn vader. Met een nieuwe kasteelvrouwe was dat misschien niet verwonderlijk, maar dat was niet het enige dat speelde: de hele winter bleven er geruchten rondgaan over een mogelijk conflict waarbij de heer van Cannenburgh graaf Otto zou moeten bijstaan. Waarover het precies ging, kon ik niet opmaken uit de gedempte stemmen rond het vuur in de grote hal. En omdat ik niet begreep welk probleem er speelde, dacht ik er niet te veel over na, al waren de ridders die mijn vader dienden vaker gespannen in gesprek. Volgens mijn moeder kwam dat door het weer: als het niet regende, sneeuwde het. Daardoor zaten de mannen al veel te lang binnen. De binnenplaats was te modderig om een goed oefengevecht te organiseren.

Ik vond het geen probleem.

Het zorgde ervoor dat iedereen zich aan het einde van de dag met zijn of haar beste verhalen in de grote hal bleef verzamelen. En er waren de nachten in onze bedstee, met Gilis, mijn moeder en Rover dicht tegen me aan. Hun ademhaling, zacht en regelmatig, kalmeerde me als ik ’s nachts wakker lag.

Een van de avonden vroeg mijn vader me het begin van het lied van Kriemhild en Siegfried te zingen. Ik hoorde het al jaren en kende het goed, al had ik het nooit voor mensen gezongen. Ik hield ervan verhalen van anderen te zingen. Wat zou ik immers over mezelf kunnen vertellen? Ik leidde geen leven dat liederen inspireerde, er gebeurde veel te weinig om een epos van te maken – precies zoals het zou moeten zijn, voor een bastaarddochter van een heer, die op haar best een degelijk weefster was. Daarom leerde ik de verhalen met overgave uit mijn hoofd. De teksten die ik hoorde van de reizende barden of de broers van Maria bleven in mijn schedel steken als kleine zaadjes in de aarde. Ik zong de liederen, tijdens mijn werk in de tuin of in het huis, net zo lang tot ik ze uit mijn hoofd kende en de laatste woorden van de ene zin die van de volgende alweer opriepen. Door de herhaling kon ik ze uitspreken zonder over de klanken na te denken, en daarom hadden mijn lippen er geen moeite mee de liederen te zingen.

En het was prettig, tijdens het werk, om over iets anders na te denken. Ik hield van epossen over de liefde, verhalen over Kriemhild en Siegfried, over Beowulf, Gudrun en Karel de Grote. Al die helden hadden een plek in mijn hoofd en maakten mijn wereld groter – al kon ik me nooit een groter kasteel voorstellen dan de Cannenburgh, nooit een elegantere hal dan de grote hal in het kasteel van mijn vader.

‘Het is het favoriete epos van vrouwe Marzoeta,’ zei hij.

Vrouwe Marzoeta perste haar lippen op elkaar. ‘Ik weet niet of het een goed idee is om dit aan haar te vragen.’ Ze boog zich naar mijn vader toe en zei, op zachtere toon maar hard genoeg zodat ik het kon horen: ‘Ze praat erg slecht.’

Ik voelde mijn wangen kleuren onder haar geringschattende blik. Elke keer wanneer ze de weefkamer binnenstapte werd ik nerveuzer, waardoor ik nog meer hakkelde dan anders. Ze was niet onaardig tegen me: ze gaf me zelfs nu en dan een compliment over mijn spinvaardigheden. Ze was vriendelijk tegen me zoals je vriendelijk bent tegen een klein kind of een hond.

‘Onzin,’ zei mijn vader. ‘Je wilt het lied graag horen, toch? Elena zal het voor ons zingen.’

De vrouwe fronste haar wenkbrauwen, maar ging niet tegen hem in. Ik sloot mijn ogen en haalde diep adem, stelde me Rover voor die met zijn harige kop op mijn buik lag en zacht ademhaalde – en ik zong.

Het verhaal begon met Kriemhild, de mooie prinses van Worms, die ’s nachts geplaagd werd door een nachtmerrie. Haar moeder had de gave om dromen te voorspellen, en dus vertelde Kriemhild haar wat ze in de nacht gezien had.

In haar droom had de prinses een jonge valk gekregen. Ze hield veel van het dier, verzorgde en trainde het zelf. Op een dag ging ze met haar valk uit jagen, en twee grote arenden stortten zich op haar valk en sleurden hem mee.

Kriemhild vertelde dit aan haar moeder en hoopte op een gunstige verklaring van de beelden die haar ’s nachts geplaagd hadden. Maar die was er niet. Haar moeder zei: ‘De valk waarvan je hebt gedroomd, zal de nobele vorst zijn met wie je in het huwelijk zult treden. En de twee arenden zullen je eindeloos verdriet bezorgen: het zijn de laffe moordenaars die je man van het leven zullen beroven.’

Ik eindigde de episode met de woorden van Kriemhild, die verklaarde dat ze nooit zou trouwen, dat ze liever geen geluk zou kennen dan te moeten rouwen om een echtgenoot van wie ze zoveel zou houden als van de valk in haar droom.

Terwijl ik zong, zag ik de ogen van vrouwe Marzoeta glinsteren in de gouden gloed van het vuur. Kleine vonkjes spatten voor haar uit de vlammen, als vallende sterren, voor ze doofden op de vloer. Ze leek op Kriemhild, zoals ik me haar voorstelde: haar gouden haar leek op een avond als deze wel licht te verspreiden.

Toen ik klaar was en een snelle buiging maakte, zei ze: ‘U had gelijk. Ik vond het inderdaad een mooi lied.’

‘Morgen dan het volgende deel,’ zei mijn vader, en hij hief zijn bierpul naar me.

Ik knikte en boog weer, voor ik ging zitten en een van de ridders, heer Arnould, opstond om een verhaal te vertellen over een verre koning – een verhaal dat hijzelf gehoord had op een verre reis.

Vrouwe Marzoeta wendde haar blik niet van me af. Ze glimlachte niet – ze lachte vrijwel nooit – maar de blik in haar ogen was zachter dan hiervoor. Wellicht was dat het beste waar ik op kon hopen.

De winter leek eindeloos, maar toch werden de dagen langer. De resten sneeuw, bewaard gebleven in de donkere hoeken waar de zon niet kwam, smolten uiteindelijk ook. En met de voorzichtige intrede van de lente, veranderde er meer. De eerste verandering die zich aandiende was het vertrek van de ridders, op het moment dat de wegen weer begaanbaar waren. Ik begreep van Maria dat de graaf van Zutphen inderdaad de hulp van heer Henric had ingeroepen. Door de keizer van Duitsland was hij graaf gemaakt van Oostergo en Westergo, maar de bisschop van Utrecht wilde zijn bezittingen niet afstaan. En dus werden de mannen van mijn vader naar het noorden geroepen, om graaf Otto bij te staan in zijn strijd tegen de bisschop. Hoewel het maar om vijf mannen ging, zou de grote hal zonder hun aanwezigheid leeg en stil zijn. De voorbereidingen klonken op de binnenplaats: de oefengevechten die door de regen stil hadden gelegen, werden weer opgepakt.

Zelf hield ik me bezig met weven. De schapen waren nog niet geschoren, dus er was geen nieuwe wol om te kaarden. Daarom weefde ik. De basis beheerste ik al, maar mijn moeder leerde me hoe ik figuren kon maken met de draden. Gilis had de winter doorgebracht onder de hoede van pater Johannes of bij de pony die hij hielp te verzorgen. Het werk in de stallen beviel hem wel – zo kon hij gemakkelijk onder Aleida’s klusjes uit komen. En hij hield van de paarden: de werkpony’s zoals hij er zelf een had en de hengsten van de ridders. Die laatsten mocht hij niet verzorgen, maar wel voeren, en dat was voldoende om hem tevreden te stellen.

Maar er was niet alleen het aanstaande vertrek. In de spinkamer ving ik op dat er een gast zou komen – Aleida was in alle staten sinds ze op de hoogte was gebracht. Het was een gast van het Gravenhof, begreep ik, en al was niet helemaal duidelijk wanneer hij zou arriveren, er moest een groot varken geslacht en geroosterd worden. Hopelijk kon het dubbel dienst doen, als feestmaal voor de vertrekkende ridders en de arriverende gast.

Ik zat naast mijn moeder voor het weefgetouw. ‘Zou het graaf Otto zijn?’ Ik vroeg me af hoe hij eruitzag. Ik stelde me een grijze man met een purperen mantel en een gigantische kroon voor, zoals de vorsten in de verhalen waar ik over zong.

Mijn moeder glimlachte. ‘Dat denk ik niet. Dan zou er wel wat meer stampij gemaakt worden.’

‘Ik heb gehoord dat het de broer van vrouwe Marzoeta is,’ zei Maria.

‘Hoe heb je dat nou weer vernomen?’ Mijn moeder schudde haar hoofd.

‘De muren hebben oren,’ zei Maria. ‘En mijn broers en zussen ook.’

Een aantal dagen later bleek dat haar broers en zussen gelijk hadden: de broer van vrouwe Marzoeta was inderdaad aangekomen. We hoorden het aan het rumoer op de binnenplaats, aan de manier waarop Aleida in de keukens orders gaf. Maria en ik waren nergens voor nodig, en dus hadden we geen goede reden om in de grote hal te kijken naar de aankomst van de gast en zijn gevolg. Maar Maria trok me toch mee.

‘Er ligt wol in de opslagruimte,’ zei ze. ‘Die kunnen we halen.’

Eenmaal in de grote hal bleven we dicht bij de muur staan, voor het geval Aleida ons zou zien en toch een klus zou geven. Bij het vuur stonden mijn vader, vrouwe Marzoeta, de ridders en drie mannen die ik niet kende. Een van hen had hetzelfde goudblonde haar als vrouwe Marzoeta. Hij lachte hard om iets wat ze zei en sloeg heer Henric op zijn schouder.

‘Wat is hij knap,’ fluisterde Maria in mijn oor. ‘Hij lijkt op een held uit een verhaal. Precies zoals ik me Siegfried voorstel.’

De luiken van de grote hal waren nog steeds gesloten, en dus werd zijn gezicht alleen belicht door het vuur en de zon die door de open deuren van de hal scheen. Maar Maria had gelijk: het was een man met een gezicht als uit een sage. Vergeleken met hem leken de ridders om hem heen grof en ongemanierd. Exact zoals vrouwe Marzoeta het kasteel minder imposant maakte, alleen door aanwezig te zijn en er met opgetrokken wenkbrauwen naar te kijken.

‘Hij zal wel eigen vertrekken moeten krijgen,’ zei ik. ‘Geen wonder dat Aleida uit haar doen is.’

‘Ik hoorde dat hij regelmatig bij de Duitse keizer op audiëntie komt,’ zei Maria. ‘Maar wellicht slapen edelen daar ook in de hal.’

Aleida kwam de hal binnen en zag ons direct. Ondanks haar leeftijd waren haar ogen scherp, en haar opgetrokken wenkbrauw zorgde ervoor dat ik direct Maria’s hand pakte en haar meetrok, terug naar de veilige muren van de weefkamer. Dat deed ik niet zacht. De gezichten rond het vuur draaiden zich naar ons toen Maria een kreet slaakte, en ik voelde dat ik rood werd toen de man uit de legende naar ons keek, met opgetrokken wenkbrauwen, alsof zijn gezicht een spiegel was van het gezicht van zijn zuster.

‘Kom,’ siste ik naar Maria, die boog vanwege de aandacht. ‘We kunnen Aleida maar beter te vriend houden.’

Terug in de weefkamer zei mijn moeder: ‘Ik kon me niet herinneren dat er wol in de opslag lag.’

‘Dat is ook niet zo,’ zei Maria. ‘Ik had me vergist.’

Ze zei het moeiteloos. Ik vroeg me af wat pater Johannes zou vinden van haar vermogen om zo te liegen.

De gasten zag ik de dagen daarop niet. Mijn moeder, Gilis en ik waren niet alleen meer aan het werk op het kasteel; ook de tuin moest na de winter weer aangepakt worden. Ik haalde onkruid uit de moestuin en wiedde de grond zodat we binnenkort onze tuinbonen konden zaaien. Nu de winter zich terugtrok was er veel te doen, ook voor Maria, die ik veel minder zag nu ze op de boerderij nodig was. Maar nadat het werk rond het huis gedaan was, werden mijn moeder, Gilis en ik verwacht op het kasteel. Gilis was inmiddels begonnen met rijden. De kleine pony bleek een goede onderwijzer. Gilis, de dromer, leerde het paardrijden verbazingwekkend snel. Af en toe ging ik bij hem kijken. Hij reed zonder zadel, maar met halster.

‘Je moet het ook proberen!’ zei Gilis, nadat hij een rondje over de binnenplaats had gemaakt.

‘Dat denk ik niet,’ zei ik. ‘Er is toch geen vrouwenzadel?’

‘Je kan jezelf met twee benen vastklemmen,’ zei Gilis. ‘Het is veel makkelijker dan het lijkt.’

Het paardrijden had hem meer kleur op zijn gezicht gegeven.

‘En wie is nu je favoriet?’ vroeg ik. ‘Walburga of pater Johannes?’

Gilis trok een gezicht. ‘Ik kan toch niet tussen hen kiezen. Ze zijn onmogelijk te vergelijken.’ Maar hij dacht er toch over na. ‘Walburga is een stuk zachter. En ze zet me niet aan het denken, maar juist het tegenovergestelde. Dat doet pater Johannes wel en ik houd ervan. Ik denk dat ik ze daarom allebei nodig heb, de pater en het paard.’ Tevreden met dat antwoord rende hij voor me uit naar huis.

Niet lang daarna zouden de ridders vertrekken. Nu de dagen langer werden en alle wegen open waren, konden ze veilig naar het noorden reizen om zich aan te sluiten bij het leger van graaf Otto. Het zou inderdaad rustiger worden in de grote hal, maar het betekende nog niet dat de avonden bij het vuur helemaal ten einde waren.

Sinds de broer van vrouwe Marzoeta, heer Adalwin, naar Cannenburgh was gekomen, was de vrouwe zelf ook meer betrokken bij het leven in het kasteel. Ze huurde reizende muzikanten in, die de grote hal verlevendigden, en een jongleur die bij de maandelijkse markt stond. Aleida mopperde over de eisen die ze aan de banketten stelde – alleen voor haar broer en zijn twee pages – maar ik zag vrouwe Marzoeta vaker lachen, zelfs naar mijn vader.

Heer Adalwin was degene die de stilte in het kasteel verjoeg. Hij hield ervan verhalen te vertellen. Meestal gingen die over zijn reizen – in het graafschap van zijn grootvader was hij inmiddels overal geweest, en hij leek de roddels uit elk kasteel te kennen. Maar het opvallendst was zijn stem. Een van de eerste avonden dat hij aanwezig was, zei vrouwe Marzoeta: ‘Kom, Adalwin, zing een lied voor ons.’

Zonder aarzelen stond hij op. Hij leek ieder van ons aan te kijken voor hij begon met zingen en het rumoer in de zaal stierf langzaam weg. Pas toen hij alle aandacht had, begon hij met zijn lied. Op zijn stem na was het doodstil in de zaal, alsof iedereen zijn adem inhield terwijl hij zong.

‘Bij u ben ik door niets verontrust, ondanks de boze tongen van kwaadsprekers. Uw woord is mijn harmonieuze akkoord, met recht ben ik vrolijk als ik met u samen ben.’

Heer Adalwin zong een liefdeslied over een verboden liefde. Zijn stem maakte de liefde volledig invoelbaar: krachtig en tragisch. Hij leek iedereen te betoveren, geheel de sprookjesprins waar Maria hem voor aanzag. Terwijl hij zong gleden zijn ogen door de zaal. Ik zag een blos op de wangen van Emmekinde verschijnen, toen zijn blik die van haar kruiste.

‘Kap de doorntak af, die u in uw liefde gewond heeft,’ zong hij. ‘Ik dank de liefde met liefde.’

Ik keek naar mijn handen en hoopte dat zijn blik niet op mij zou blijven hangen, al wenste een klein deel van mij dat ook wel. Hoe zou het zijn om als Kriemhild door Siegfried bewonderd te worden? Ik kon me er slechts vaag iets bij voorstellen. Ik wist alleen dat het nooit goed eindigde.

Ook nadat hij klaar was, bleef het stil. Heer Henric schraapte zijn keel en bedankte heer Adalwin.

Het was de eerste keer dat hij zong, maar niet de laatste – niet alleen vrouwe Marzoeta verzocht hem na die keer zijn stem te laten horen. En telkens lieten zijn liederen me dingen willen die ik nooit eerder had gewenst – een liefde zoals in de verhalen, en het tragische maar onontkoombare noodlot als ik aan die wens invulling zou geven. Wanneer ik naar heer Adalwin keek was er een klein deel van me dat wenste dat ík degene was over wie hij zong. Dat verlangen was nieuw en het beangstigde me. Toch hoopte ik telkens dat het lied niet zou eindigen. En aangezien de liederen van heer Adalwin zonder uitzondering in mijn gedachten bleven hangen, kreeg ik op een bepaalde manier mijn zin.

9
Marzoeta

Fasna, 1108

Hij was hier, Adalwin, en de dagen werden lichter door zijn aanwezigheid. Het was duidelijk dat zijn leven bestond uit bezoeken aan de voogden van onze grootvader: al binnen een paar dagen was hij meer thuis in het kasteel dan ik. Sommige dingen waren niet anders dan thuis. Ook hier hoefde hij een verzoek amper uit te spreken of mensen wrongen zich in bochten om het voor hem te regelen.

Wat wel anders was, was zijn rol. Op het Gravenhof was Adalwin onderdeel van het huishouden van onze grootvader en moest hij zich aan zijn regels houden. Maar hier trok mijn broer volledig zijn eigen plan. Als hij wilde slapen deed hij dat, wilde hij uit rijden dan ging hij, had hij trek dan kuierde hij naar de keukens. Ook voor hem viel de ruimte stil als hij binnenkwam, maar het was een andere stilte dan wanneer ik een deur opende – verwachtingsvoller, benieuwd naar wat hij nu wilde of kwam vertellen. Adalwin was meer kasteelheer dan ik kasteelvrouwe was.

‘Is dit hoe je je tijd spendeert bij de leenheren?’ vroeg ik aan hem. ‘Alleen doen wat je behaagt?’ We liepen gearmd over het binnenplein. Door de hoge muren stond er geen wind, en het was makkelijk te geloven dat het al zomer was.

‘Het is niet heel anders,’ zei Adalwin. ‘Ik controleer of de belastingen worden afgedragen, maar het is minder erg om zilver te overhandigen aan iemand met wie je de avond daarvoor hebt gedronken. En in de afgelegen gebieden van het graafschap zit iedereen om nieuws verlegen – een nieuw gezicht is altijd een gebeurtenis. Helemaal wanneer het het mijne is.’

Hij grijnsde scheef. Ik lachte, mijn stemgeluid weerkaatste over de binnenplaats.

‘En jij, zusje van me? Hoe kwam je de dagen door voor ik hier was?’

Ik pakte het uiteinde van mijn ceintuur en ging met mijn hand over het borduursel. ‘Mijn taak hier was duidelijk,’ zei ik. ‘Maar de uitvoering was lastig.’

Dit zorgde voor een brede grijns op het gezicht van mijn broer. ‘Vertel me meer,’ zei hij. ‘Is die saaie man van je impotent? Krijgt hij hem niet meer omhoog?’

Ik kleurde vuurrood en gebaarde hem om stil te zijn. ‘Heer Henric is niet saai en niet impotent,’ zei ik. ‘Hij is gewoon... niet geïnteresseerd.’

Bij die bekentenis kleurde ik nog roder. Ik was niet van plan geweest mijn falen aan Adalwin te bekennen. Het was erg genoeg dat Emmekinde ervan wist.

Adalwin keek me bedachtzaam aan. ‘Niet geïnteresseerd?’ Zijn blik ging even schattend over me heen. ‘Dat is merkwaardig.’

Zwijgend liepen we verder.

‘Hij is een drukbezet man,’ zei ik. ‘Hij heeft veel dingen aan zijn hoofd.’

‘Als hij dáár te druk voor is,’ zei Adalwin, ‘herinner me er dan aan dat ik nooit een kasteelheer wil worden.’

‘Laat moeder het niet horen.’ Ik was niet helemaal zeker van haar ambities voor mijn broer, maar zeker was dat ze een betere toekomst had bedacht dan loopjongen van onze grootvader. ‘Ze verwacht dat je haar ooit in je eigen huishouden opneemt.’

‘Een huishouden,’ zei Adalwin. ‘Is dat nou alles wat je ervan verwacht had? Een eigen kasteel om te besturen?’

‘Het klopte wat je zei. Een kasteel bestuurt zichzelf.’

‘In dit geval wordt het bestuurd door die rimpelige heks,’ zei Adalwin. ‘Arm zusje van me. Dagen verwijderd van de beschaving, in een donker en tochtig kasteel, waar je niets te zeggen hebt en met een man die jou niet wil.’

Hij zei het met een glimlach, alsof zijn jaloezie me dan niet zou opvallen. Hij verwoordde mijn diepste angsten alsof het om een grap ging. Ik stond stil.

‘Dat kan zo zijn,’ zei ik, ‘maar ik heb in ieder geval een positie in dit huishouden.’

Adalwin draaide zich naar me toe. ‘Je positie, dom zusje, is bijzonder kwetsbaar. Je hebt een erfgenaam nodig om die te bestendigen. Als die heer van je overlijdt, maak je net zo veel aanspraak op zijn erfenis als de bastaarden die hij hier heeft rondlopen.’

‘Bastaarden?’ Ik keek om me heen of iemand met ons mee kon luisteren. Dit was geen gesprek dat ik op de binnenplaats wilde voeren, maar Adalwin dacht daar duidelijk anders over – het leek alsof de bedienden voor hem niet bestonden, tenzij hij iets van ze nodig had.

‘Is dat je niet opgevallen?’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Daarom vind ik het merkwaardig dat hij je niet wil. Heer Henric heeft al eerder kinderen verwekt – hij zou er theoretisch gezien toe in staat moeten zijn.’

Misschien had het geen verrassing voor me moeten zijn, maar over zulke schandelijke dingen had ik alleen in bedekte termen horen praten.

‘Als je man sterft, erf jij een derde, en een derde gaat naar de bastaarden,’ zei Adalwin. ‘Zonder erfgenaam héb je hier geen positie.’

‘Je vertelt me wat ik al weet,’ zei ik, terwijl ik me van hem afwendde. ‘En ook al lijk je te denken dat het anders is, mijn aandeel in deze dingen is beperkt.’

‘Je bent een slechte leugenaar,’ zei Adalwin. ‘Als je die positie waar je zo dol op bent wilt behouden, zal je je man moeten leren flatteren. Onprettig, want het is een hemeltergend slaapverwekkende vent, maar de moeite waard. Wellicht kan je in de leer bij zijn minnares.’

Zijn toon bleef licht, vrolijk, en toch voelde ik me bij elke stap die we samen zetten zwaarder worden. Waarom dacht ik dat ik een kasteelvrouwe kon zijn? Adalwin had gelijk, ik was zijn domme zusje, dat verteld moest worden wat zich onder haar eigen dak afspeelde. Bastaardkinderen, een minnares van wier bestaan ik niets wist.

‘Vleien kan niet zo lastig zijn,’ zei ik. ‘Wellicht kan jij het me leren, aangezien je er zo goed in bent.’

Adalwin lachte nu hardop. ‘Ik ga je niet vertellen wat een man wil horen. Maar een vriendelijke blik zijn kant op kan wellicht geen kwaad. Ik weet niet wat onze moeder je heeft aangeraden, maar het is tijd om niet alleen op je knappe gezichtje te vertrouwen, maar je trots opzij te zetten en je hoofd te gebruiken. Als je dat doet, lief zusje, wordt dit kasteel werkelijk van jou. Is dat niet wat je zo graag wilt?’

Hij leek iets anders te bedoelen dan hij zei, maar ik wist niet wat, wat waarschijnlijk inderdaad betekende dat ik mijn hoofd niet voldoende gebruikte.

‘Trots is iets goeds,’ zei Adalwin. ‘Maar het is beter om precies te krijgen wat je wilt. Je moet gewiekster worden. Weten hoe je de zaken naar je hand moet zetten, waar je ook bent.’ Hij keek nu serieus. ‘Het is een vaardigheid waarvan ik dacht dat we die deelden, maar misschien had ik het mis. Het is nog niet te laat om te leren.’

We liepen langs de stallen. Ik zuchtte. ‘Ik zou graag uit rijden gaan.’

‘Doe het dan,’ zei Adalwin. ‘Neem wat je toekomt en meer. Als je het met een glimlach doet, zal niemand je tegenhouden.’

Hij glimlachte, haalde zijn arm uit de mijne en liep van me weg.

Hij had gelijk. Niemand had Adalwin ooit iets ontzegd.

Die avond glimlachte ik welwillend naar mijn man, terwijl aan het banket de zaken werden besproken die voor het vertrek van zijn ridders geregeld moesten worden. Wat ik Adalwin niet had verteld, was dat mijn heer Henric al eerder naar mijn kamers was gekomen en dat ik hem had geweigerd. Het was een aantal nachten nadat hij me had afgewezen. Mijn trots was nog steeds gekrenkt en dus antwoordde ik niet toen hij op de tussendeur klopte.

Dat was dom en ik wist het. Hij zou zich op termijn bij zijn mannen voegen in Westergo. Nu we getrouwd waren, werd van hem verwacht dat hij de bloedbanden zou eren en hijzelf mijn grootvader zou steunen in zijn strijd. Ik wist ook waarom hij nu niet meeging: er was nog geen enkel teken van een bollende buik.

Die avond, aan het banket, hoorde ik over boeren die klaagden over de vossen die hun kippen opvraten. Het was geen onderwerp dat me interesseerde. Toen er een stilte viel, greep ik mijn kans.

‘Wellicht hebt u tijd voor een partij schaak vanavond?’

Ik vroeg het heer Henric bewust aan tafel, om ervoor te zorgen dat anderen mijn woorden ook hoorden. ‘Ik heb een set meegenomen vanuit Zutphen, maar ben er nog niet aan toegekomen om hem te proberen met iemand anders dan Adalwin. En om eerlijk te zijn, partijen met hem beginnen me te vervelen.’

Het kostte me minder moeite die woorden uit te spreken dan ik had gedacht. Als Adalwin het talent had om te vleien, had ik het wellicht ook.

‘Te vervelen! Alleen omdat je verliest.’ Adalwin stond nog net niet op van verontwaardiging.

‘Wellicht kan jij een andere tegenstander vinden,’ zei ik.

‘Ik zoek al jaren naar echte tegenstand,’ zei Adalwin.

Heer Henric negeerde hem en zei: ‘Die uitnodiging accepteer ik graag.’

Die avond kwam hij naar mijn vertrekken. Ik had mijn schaakset klaargezet. We speelden een pot en ik won, al wist ik niet zeker of hij me liet winnen, om het precaire evenwicht dat we hadden gevonden niet te verstoren.

‘U moet uw koningin meer inzetten,’ zei ik. Hij wreef over zijn baard.

‘Het komt me nog steeds vreemd voor een koningin in te zetten bij de strijd.’

‘Wellicht zou u dat vaker moeten doen,’ zei ik.

‘U hebt gelijk,’ zei heer Henric. ‘Ik speel altijd met het idee dat de gewone pion niet onderschat moet worden.’

Ik dacht aan de woorden van Adalwin, aan de bastaarden die hier in het kasteel rondliepen en een levende belediging vormden voor mijn ongevulde buik. En dus pakte ik de hand van mijn echtgenoot en leidde hem naar mijn bed.

10
Elena

Fasna, 1108

De ridders reden uit aan het begin van de grasmaand. In de ochtend verzamelden we ons op de binnenplaats, om hen te zien vertrekken. Het waren vijf mannen, en hoewel ik wist dat dat niet veel was, maakten hun paarden en pages ze imposant. Zonder hen zou het kasteel niet alleen leeg zijn, maar ook onbeschermd. Volgens mijn moeder hoefden we ons daar geen zorgen over te maken: we vielen onder bescherming van de graaf van Zutphen. Zijn kleinzoon en -dochter waren immers hier, dus elke aanval op Cannenburgh was een aanval op hem. En mijn vader, de kasteelheer zelf, bleef, en wellicht was dat afschrikwekkend genoeg.

Op de binnenplaats was het nog koud. De zon klom langzaam over de kasteelmuur heen. De kerkklokken waren nog maar net gestopt met het luiden voor de priem, en ik had mijn handen in mijn mantel gestopt tegen de kou die uit de grond omhoogsteeg en een mistige waas over de grond verspreidde.

‘Waar is Gilis?’ vroeg mijn moeder.

Ik had een vermoeden waar ik hem kon vinden en liep richting de stallen. Daar stond hij inderdaad, samen met de stalmeester, bij een paard dat gezadeld moest worden. Ik bleef op veilige afstand staan.

Gilis fluisterde iets in de oren van het paard en kriebelde hem aan zijn hals.

‘Hij heeft zin in de reis,’ zei Gilis.

‘Dat geloof ik,’ zei ik. ‘Ze zullen na de winter wel zin hebben om een eind te rijden.’

‘En niet zomaar een eind,’ zei de stalmeester. ‘Na morgen verlangen ze weer naar een warme stal, dat kan ik je verzekeren.’

Zowel Gilis als de stalmeester keken een beetje mismoedig, nu ze de mooiste dieren moesten missen.

‘Onderweg heeft deze ruin ook niets te klagen.’ Ridder Arnould stapte uit de mistflarden de stallen in. ‘Sterker nog, ik weet zeker dat hij beter zal slapen dan wie dan ook.’

De ridder glimlachte naar Gilis. ‘Al zal hij je vast missen. Je zou een goede page zijn, met zo’n oog voor wat de dieren nodig hebben.’

Gilis groeide zichtbaar door de lof.

‘Hebben de paarden voldoende gegeten en gedronken?’ Een andere ridder, heer Diether, liep de stal binnen. Ik deed onwillekeurig een stap naar achteren en gebaarde Gilis dat hij met me mee moest komen.

‘Hebt u me niet meer nodig?’ vroeg Gilis aan de stalmeester. Hij hoopte duidelijk dat hij mocht blijven, maar de stalmeester schudde zijn hoofd.

‘We zijn blij met je hulp, maar je begrijpt vast dat we onze paarden graag zelf zadelen.’ Ridder Arnould aaide even over Gilis’ haar. Het vriendelijke gebaar bracht me een beetje van mijn stuk. Ik wist dat de mannen niet onaardig waren, maar ik kon hun werk – oorlog voeren – maar moeilijk rijmen met de vriendelijkheid die ze aan mijn kleine broertje toonden. Ik wist niet veel van ze: de meeste ridders hadden trouw gezworen aan mijn vader toen ik nog niet eens geboren was. Van ridder Arnould wist ik alleen dat hij de jongste zoon was van een landsheer in het oosten. Hij was mijn hele leven al op de Cannenburgh en ik kon me hem nergens anders voorstellen, behalve in de strijd – en ook dat laatste was slechts een schimmige voorstelling in mijn hoofd, een die vooral leek op de oefengevechten die ik had gezien en nooit tot de dood leidde, hoogstens tot schrammen en schaafwonden. De dood was voor mij zijn eigen entiteit, door God bepaald en niet iets wat mannen elkaar aan konden doen – nog niet.

Ik pakte Gilis’ hand en nam hem mee naar buiten.

Gilis zuchtte. ‘Als ik een page was, zou ik de destriërs mogen zadelen. Walburga is braaf, maar ze is geen oorlogspaard.’

‘Als je een page was, zou jij ook moeten leren vechten. Niet alleen je paard moet dan oorlog voeren,’ zei ik.

Gilis fronste en schudde zijn hoofd. ‘Het heeft weinig zin om te wensen wat zou kunnen zijn, zegt pater Johannes altijd. Ik ben tevreden met Walburga.’

Misschien zei hij het om zichzelf te overtuigen, maar hij leek het echt te menen. We voegden ons bij onze moeder, terwijl heer Henric, vrouwe Marzoeta en heer Adalwin plaatsnamen voor de kasteelpoorten. De vijf ridders, hun paarden en pages, kwamen voor hen staan terwijl de pater een kort gebed uitsprak en alvast vergiffenis schonk voor de zonden die ze op het slagveld zouden begaan. Ze waren niet in vol ornaat: ze droegen hun harnas gedeeltelijk, de rest werd in kisten meegevoerd. Maar alle ridders hadden een zwaard aan hun zijde hangen, en de paarden schraapten ongeduldig met hun hoeven, klaar om te gaan. Ze zagen er angstaanjagend uit.

Mijn vader zei dat hij zich snel bij hen zou voegen. Daarna vertrokken ze, in de eerste zonnestralen die inmiddels over de muren van de binnenplaats was geklommen.

Heer Adalwin gaapte hoorbaar en draaide zich, nog voordat de mannen uit het zicht waren, om om weer naar binnen te gaan.

Die maand was er voldoende werk te doen, zowel op het kasteel als in ons eigen huis. De moestuin moest worden bijgewerkt. Gilis had lees- en schrijflessen en dagelijkse rijlessen, waardoor ik hem elke dag minder zag. Nu de zaaiperiode was aangebroken ging ik op veel dagen niet meer naar de weefkamer, maar mee naar de boerderij met Maria, waar we gerst uitzaaiden over het land. In de zomer zou ik terugkomen om te helpen met de oogst.

Ook in onze kleine moestuin moest er gezaaid worden. Ik wiedde het gras dat was ingewaaid en kwam opzetten en ik liep met emmers naar de beek om de zaden water te geven. Omdat de kippen weer eieren begonnen te leggen, raapte ik die dagelijks van de vreemdste plekken op – de dames hadden de neiging om nogal eens van legplaats te wisselen, waardoor ik ze goed in de gaten moest houden om te zien waar ze heen scharrelden. Een van de hennen had haar nest gemaakt bij de beek, aan de rand van het bos, waar ik pas achter kwam toen de eieren al rot waren. Ik legde ze in een mand buiten het huis. Met Pasen kon ik ze voor Gilis verstoppen.

De meeste van deze taken deed ik alleen. Mijn moeder werd door vrouwe Marzoeta nog steeds dagelijks in de weefkamer verwacht: ze had van haar de opdracht gekregen een nieuwe jurk te maken, een model met wijd uitlopende mouwen en rijgkoorden die konden meerekken met een zwangerschap. Mijn moeder weefde de stof, die we met meekrap rood geverfd hadden.

Hoewel ze het nooit zei, was het duidelijk dat vrouwe Marzoeta mijn moeder niet graag mocht. Een van de dingen waar ik dat uit afleidde was de niet-aflatende hoeveelheid taken die ze aan haar gaf, waardoor er bijna geen tijd meer overbleef voor andere zaken die haar aandacht nodig hadden. Het weefgetouw in huis had mijn moeder al een tijd niet meer aangeraakt en daarom maakte ik de stof af die we aan de marktman zouden verkopen. Ik werkte precies zo netjes als zij, tot ikzelf ook het verschil niet meer kon zien tussen de stof die mijn moeder had geweven en die ik had gemaakt.

Op de momenten dat ik niet in het kasteel verwacht werd, zwierf ik door het bos. Ik hoefde niet ver om mierikswortel te vinden: de wortel, die we in de winter geregeld aten, groeide op de kleine open plek vlak bij de beek. Voor vlierbessen en rozenbottels moest ik verder het bos in, maar ik wist precies wat ik waar kon vinden. Ik zorgde ervoor nooit meer te plukken dan we nodig hadden, zodat de planten en kruiden het volgende jaar op dezelfde plekken weer verschenen.

Pasen kwam. Ik verzamelde het snoeiafval uit de tuin voor de vreugdevuren die in het dorp werden gehouden. Gilis nam Walburga mee naar het huis om me te helpen de takken te dragen.

‘Je moet niet alles meenemen,’ zei hij. ‘Houd iets over voor de vuren op Walpurgisnacht.’

Het was bijna tijd voor het lentefeest.

‘Er is voldoende,’ zei ik. ‘Desnoods rapen we takken uit het bos. Nu je Walburga mee hebt, kunnen we daar ook een paar goede takken vandaan halen.’

Ik ging voorzichtig met mijn hand naar haar snuit. Ik werd steeds iets minder bang voor het dier, dat met haar grote bruine ogen naar me knipperde. Eerst schrok ik ervan wanneer ze haar hoofd naar mijn hand draaide, maar ik leerde erop te rekenen, tot ik haar zelfs durfde te aaien. Haar snuit was zacht, nog zachter dan het fluweel dat ik ooit op de markt had mogen voelen, en nadat ik haar voor het eerst over de witte vlek op haar snuit geaaid had wilde ik dat steeds weer doen.

Gilis had de takken aan Walburga’s zijde gelegd, klaar om ze vast te binden en op haar rug te hijsen.

‘Probeer eens op haar te rijden,’ zei hij. ‘Het is echt niet moeilijk. Ik weet zeker dat je het kan.’

‘Ik heb geen dameszadel,’ zei ik weer, al had ik ook met een zadel niet gedurfd.

‘Je hebt geen zadel nodig,’ zei Gilis. ‘Je doet het gewoon zo.’

Hij klom op het tuinhek en zwaaide één been over Walburga’s rug. ‘Zie je?’

‘Mijn rokken zijn te lang,’ wierp ik tegen.

Gilis wierp zijn blik naar de hemel, op precies dezelfde wijze als moeder regelmatig deed.

‘Wanneer je eenmaal zit, is er verder niets aan.’

Ik aarzelde. Toen nam mijn nieuwsgierigheid de overhand. Walburga stond er zo rustig bij.

Gilis hielp me om een voet op het tuinhek te zetten. Ik hield me vast aan Walburga’s manen terwijl ik mijn andere been over haar rug gooide.

‘En nu?’

‘Nu moet je je gewicht naar het midden plaatsen. Zo ja. Doe je rok een beetje omhoog. En dan moet je je benen aan haar vastklemmen. Niet te hard! Ze gooit je er niet zomaar af. Gewoon rustig.’

Ik voelde de brede rug van de pony onder me.

‘Ik zit!’ riep ik tegen Gilis. Ook al was Walburga geen grote pony, ik zat hoger dan ik had gedacht.

‘Ik zie het,’ zei Gilis. ‘Nu gaan we lopen.’

Hij pakte Walburga bij de teugels en leidde haar voorwaarts. Onder me bewoog ze en ik greep me weer vast aan de manen om niet te vallen.

‘Niet zo hard trekken,’ zei Gilis. ‘Je moet een beetje rekening met haar houden. Ze draagt je al, dan hoef je niet haar haren uit te trekken. Een beetje meebewegen met je rug en je billen. Zo ja.’

Gilis deed het hek open en we liepen samen over de weg. Onwillekeurig grijnsde ik. Hoewel ik me afvroeg of je dit echt rijden kon noemen, was het iets wat ik nooit eerder had gedaan.

‘Ik ga haar nu loslaten en de teugels aan jou geven,’ zei Gilis.

‘Dat hoeft niet,’ zei ik, maar hij drukte ze in mijn handen.

‘Losjes vasthouden,’ zei hij. ‘Als je haar een beetje druk geeft met je hielen, loopt ze vooruit. Ze snapt wat je wilt als je haar dat met je benen duidelijk maakt.’

We zetten een paar stappen, maar daarna stopte Walburga met lopen. Ik klemde mijn benen samen en de pony schoot vooruit. Ik gilde en liet de teugels los. In plaats daarvan pakte ik haar manen weer. Ze kon een stuk sneller rennen dan ik had gedacht. Als ik nu viel, zou ik ongetwijfeld iets breken.

‘Meebewegen!’ riep Gilis, maar dat hoefde hij niet te zeggen, want dat deed ik vanzelf al – het was de enige manier om niet te vallen. ‘En nu draaien!’

Ik klemde mijn benen en trok een klein beetje aan de manen om Walburga een andere kant op te sturen. Ze begreep inderdaad wat ik bedoelde en draaide weer richting Gilis. Nu ik wat meer controle had, kon ik om me heen kijken. Het was een machtig gevoel om gedragen te worden door een dier dat zoveel groter was dan ik, en haar toch te kunnen sturen.

Gilis pakte de teugels weer aan en hielp me om van haar rug af te stappen.

‘Dat viel toch best mee?’ zei hij.

‘Ja,’ zei ik, en al trilden mijn handen, ik aaide Walburga over haar witte vlek. Mijn handen voelden vettig aan door haar manen en roken naar paard. Het was een nieuwe geur aan mijn lichaam, waar ik steeds even aan moest ruiken.

We bonden de takken op haar rug en leidden haar aan de teugels naar het dorp. Ik dagdroomde over een moment waarop ik op haar rug het dorp binnen zou rijden, misschien met de planten die ik in het bos had geplukt – met Walburga zouden de open plekken in het bos veel makkelijker te bereiken zijn. Het droombeeld paste niet bij wat ik eerder over mezelf dacht. Ik verbaasde me erover: dat mijn toekomstdromen ineens konden veranderen, alleen doordat ik een lied hoorde, of voor het eerst op een paard zat.

11
Elena

Fasna, 1108

Walpurgisnacht was de nacht waarin de lente echt haar intrede deed – de vuren hielden de duistere krachten uit de winter op afstand. De grens tussen leven en dood was die nacht dunner dan normaal. Het was te merken op de boerderij, waar schapen bevielen van gezonde jongen, of jongen die snel stierven. Leven en dood liepen in elkaar over. Het was daarom zaak om op te passen, in het licht te blijven, de vuren hoog te stoken.

Ik hielp met de andere jongeren uit het dorp de oude takken op het dorpsplein te verzamelen en op te stapelen. Het grote vuur mocht niet te dicht bij de huizen gestookt worden. Tegelijkertijd moest het vuur niet te ver van het dorpsplein zijn: je had er niets aan de duisternis op afstand te houden in het midden van het bos. Pater Johannes wees de juiste plek aan, voor de kerk, die wel grotendeels van steen was.

Nadat het was aangestoken, verzamelde de parochie zich voor het vuur en vertelde de pater een verhaal voor de kinderen. Het ging weer over Walburga. Haar heilige daden stopten niet bij haar dood: nadat ze was gestorven werden haar relikwieën op deze dag op een heilige rots geplaatst.

‘Alles wat zij aanraakte luisterde naar haar, zelfs de rots, zelfs na haar dood,’ zei pater Johannes. ‘En dus begonnen uit de rots geneeskrachtige oliën te stromen. Iedereen die genezing nodig heeft, hoeft maar naar de rots te gaan, en zal daar genade vinden. Met Gods kracht zal zij ziekte en dood op afstand houden. Eenieder die vanavond angst voelt, hoeft haar maar aan te roepen.’

Daarna bad hij een lang gebed waarin hij om bescherming vroeg, een goede oogst en een vruchtbare zomer. Maria stootte me tegen mijn elleboog bij het woord ‘vruchtbaarheid’. Vanavond werd niet alleen de grens van de seizoenen gevierd, maar ook de vruchtbaarheid. Steeds meer stelletjes zouden daarom vanavond van het vuur wegsluipen.

Dat was nu nog niet aan de orde. Eerst moesten de winterdemonen verdreven worden, die door het jaargetijde vrij spel hadden. In de winter konden we het horen in het ruisen van de storm: de wilde jacht, die bestond uit Wodans woudgeesten en doden die eindeloos door de lucht jaagden, op zoek naar een prooi. Op avonden als deze was de grens tussen de levenden en de doden dichtbij. En dus was het het beste om jezelf te beschermen, de boze geesten af te weren en te doen alsof je er zelf een was.

In het schemerdonker werden er steeds meer maskers opgezet: maskers van stro en klei, met hoorns en valse grimassen, zowel mannelijk als vrouwelijk. Ik was niet dol op het lentefeest – niet dat ik bang was voor de demonen, maar ik was altijd blij als de avond weer voorbij was. Er was iets aan de maskers wat me een ongemakkelijk gevoel gaf: alsof je door het gezicht van een monster op te zetten monsterlijk kon worden. Zelf droeg ik er nooit een. Ik zei dat ik er niet goed in kon ademen. Dat was ook zo. Met slechts de kleine gaten bij mijn ogen en neus had ik geen idee hoe ik de avond door kon komen: het opzetten alleen al zorgde ervoor dat mijn ademhaling zo versnelde dat ik geen lucht meer kreeg en de donkere plekken van het masker zich over mijn hele gezichtsveld verspreidden. Gelukkig droegen de meeste vrouwen er geen, en aangezien ik niet echt een kind meer was, was het niet vreemd dat ik het ook niet deed.

Gilis had wel een masker, een dat ik jaren eerder had gemaakt, van leem. Het was een afdruk van mijn gezicht toen ik jonger was, omlijst met stukken stro en touw als de manen van een paard. Echt griezelig was het niet. Gilis zette het op en kneep even in mijn hand – misschien om me gerust te stellen.

Ik keek om me heen om te zien of mijn vader er was. Hij was makkelijk te herkennen: heer Henric droeg een eenvoudig masker en een cape. Hij stond te praten met iemand die ik herkende als de stalmeester.

‘Zullen we bier halen?’ Maria gebaarde naar een van de kramen die op het plein waren neergezet.

‘En een brood,’ zei Gilis.

Ik knikte en haalde voor Gilis, Maria en mezelf een pul en een stuk brood op een spies, dat we zo dicht mogelijk bij het vuur hielden om het te roosteren. Ik draaide de spies langzaam rond, tot er rook van het deeg kwam en het langzaam bruin begon te kleuren. Nu de zon bijna onder was, leek alles wat zich buiten de gloed van het vuur bevond donkerder dan anders. De lucht was bewolkt, er waren bijna geen sterren en ook het maanlicht werd tegengehouden. Het was niet moeilijk om in deze lucht flarden van de geesten te zien.

Achter Maria dook een gemaskerde man op die haar in haar zij prikte. Ze gilde. Ik liet het brood bijna in het zand vallen.

‘Willem!’ zei Maria, terwijl ze het masker van zijn hoofd trok en hem een klap tegen zijn arm gaf.

Haar broer griste zijn masker weer uit haar handen, maar zette het nog niet op. ‘Niet zo schrikken, zusje. Dat is een teken van een slecht geweten.’

‘Het is een teken dat ik slechte broers heb,’ zei ze, met haar handen in haar zij.

‘Onzin,’ zei Willem. ‘Waar zijn zussen voor als je ze niet kan laten schrikken, toch Gilis?’ Hij pakte mijn broertje bij zijn schouder. ‘Kom je mee naar de mannen? We moeten het vuur wel in de gaten houden.’

‘Je bedoelt: je wilt alles opbranden wat er te vinden valt,’ zei Maria.

‘Zo is het.’ Willem grijnsde en knipoogde naar me, waardoor ik onmiddellijk begon te blozen. Ik ontweek zijn blik en concentreerde me op de spies in mijn handen, alsof mijn blik het brood kon bakken.

‘Ga je mee, Gilis?’

Gilis keek even naar mij. Ik knikte. De broers van Maria zouden op hem passen, al zouden ze hem ongetwijfeld nieuwe scheldwoorden leren.

‘Hier,’ zei ik, het enige woord dat ik kon spreken nu Willem naar me keek. Ik brak een stuk van het brood van de spies af en gaf het aan Gilis – de korst was bruin, al was de binnenkant nog een klein beetje zacht. Willem hield zijn hand op, en ook voor hem brak ik een stuk af.

‘Bedelaar,’ zei Maria.

Willem grijnsde, stak het stuk brood in zijn mond en zette zijn masker weer op. Hij was een duivel, met een geitensik en hoorns.

‘Wat denk je?’ vroeg Maria, terwijl we ze nakeken. ‘Ga jij vanavond met iemand het bos in?’

Mijn wangen gloeiden zo mogelijk nog meer. ‘Natuurlijk niet,’ zei ik. ‘Met wie zou ik dat in vredesnaam doen?’

Maria glimlachte naar me. ‘Ik denk dat hij het wel ziet zitten.’

‘Doe wat je Willem aanraadde en houd op met...’ Mijn tong haperde. ‘Met me te pesten.’

‘Al goed.’ Ze scheurde een stuk brood af. ‘Als je het maar niet erg vindt wanneer ik je vanavond alleen laat.’ Ze keek me niet aan terwijl ze het brood in haar mond stak.

‘Hoezo?’

‘Je kent Jakob, toch?’

‘Ik heb hem wel eens gezien tijdens de oogst,’ zei ik.

‘We hebben afgesproken elkaar vanavond achter de kerk te treffen.’

‘Dus dáárom kijk je zo om je heen,’ zei ik. Het verklaarde de blos op haar wangen, de manier waarop ze bij het sjouwen van het hout vooral heen en weer had gedrenteld.

‘Het is onmogelijk om iemand te herkennen met die maskers,’ zei Maria. ‘Hij moet hier ergens zijn. Laat het weten als je hem ziet.’

‘Met wie moet ik mijn brood dan delen?’

‘Genoeg kandidaten,’ zei Maria.

Ik keek naar de vlammen en hield het brood in de richting van het vuur, al was dat niet echt meer nodig: het was inmiddels volledig doorbakken.

‘Er zijn hier geen wevers,’ zei ik, alsof dat de enige verklaring was voor het feit dat ik nooit het bos in zou sluipen met een jongen van het plein.

Het was niet gek dat Maria dat wel deed. Ik vroeg me af wanneer ze met Jakob had gepraat. Misschien in het veld, na de oogst. En nu achter de kerk. Misschien wisten haar broers het zelfs. Ik kon het me voorstellen. Maar ik kon het me niet voorstellen dat ik hier iemand zou aanspreken.

Ik keek naar haar en voelde me zowel jonger als ouder. Het enige wat ik wilde, was met moeder en Gilis in ons huis blijven wonen. Moeder had de ondersteuning nodig: ze kon het huis en de tuin alleen niet bijhouden. Ik zou kleden weven, wol spinnen en verven. Af en toe zou ik wegdromen bij de verhalen die in de winter werden verteld – verder reikten mijn wensen niet. Alles moest hetzelfde blijven.

Ik pakte Maria’s hand om haar bij me te houden, maar ze schudde zich los.

‘Daar is hij.’ Ze wees naar een jongen in een masker dat gelig was van het licht van de vlammen, die voorzichtig een hand opstak.

‘Ik vertel je morgen alles,’ zei ze, voor ze zo onopvallend mogelijk van het vuur wegliep, de schaduwen in.

Ik haalde nog een pul bier en keek naar het dansen van de vlammen. De sfeer was uitgelaten, maar nerveus: hoe had ik dat eerder niet gemerkt? Alsof vrijwel iedereen verwachtte dat er méér zou gebeuren dan alleen het drinken, zingen en branden dat nu voor mijn ogen plaatsvond.

Mijn moeder stond bij de andere vrouwen, en ik twijfelde of ik me bij hen aan moest sluiten. Vroeger hielp ik met de takken – daar was ik nu te oud voor. En dus dronk ik mijn pul voor het vuur, terwijl er om me heen gegild en gelachen werd. Ik probeerde te zien wie er onder de maskers schuilgingen, maar het was lastig in het rumoer. Zolang ik geen haar zag of stem hoorde, herkende ik niemand. Ik ving af en toe een blik, maar wendde de mijne snel af.

Inmiddels was de zon volledig onder. Er ging een rilling over mijn rug.

Ik liep naar mijn moeder toe. ‘Gilis is bij Willem,’ zei ik. ‘Ik krijg het koud, ik ga alvast naar huis.’

‘Koud?’ vroeg mijn moeder. ‘Moet je niet snel een dikkere mantel halen?’

‘Hoe sneller ik onder de dekens lig, hoe beter,’ zei ik.

‘Goed dan,’ zei mijn moeder. Ik hoorde dat ze meer wilde vragen, maar ik draaide me om voor ze daar de kans toe had en sloeg de donkere weg in naar huis.

Buiten de gloed van het vuur was het inderdaad donker, maar al snel wenden mijn ogen aan de duisternis – al was het alsnog lastig de weg te zien zonder maanlicht. Het was geen maanloze nacht, maar met de wolken voor de sterren leek dat wel zo. Ik liep snel maar voorzichtig. Bijna had ik spijt dat ik alleen was gegaan, helemaal toen de wind opstak en aan mijn mantel trok, alsof iemand me mee wilde nemen, het bos in. Ik negeerde mijn angstige gedachten en kwam al snel bij ons tuinhek aan. Rover blafte, tot hij zag dat ik het was, en kwam me toen kwispelend tegemoet.

‘Goed zo,’ zei ik tegen hem. Ik zou hem bij me in bed nemen – niets zo goed om een geest te verjagen als een nerveuze, blaffende hond.

Binnen stak ik een kaars aan. Ik maakte mijn tanden schoon met een stoker en pakte de kan om mijn gezicht te wassen, maar hij was leeg.

‘Ik ben zo terug,’ zei ik tegen Rover. Ik deed mijn mantel weer om en liep met de kaars en de kan richting de beek. Het water van de beek was schoon. In de zomer, wanneer het water laag stond, moest je erop letten niet te diep te scheppen; dan werd het zanderig. Maar nu, na de regenachtige winter die we hadden gehad, stond het water hoog genoeg om de kan volledig onder te dompelen. Ik hurkte en schepte water in de kan, gebruikte wat om mijn gezicht te wassen en dronk een paar slokken.

Ik hoorde een tak kraken. Even dacht ik dat het slechts de wind was, die aan de takken rukte. Maar toen ik het weer hoorde was het duidelijk dat het niet alleen het geruis van de bladeren was: het kwam van de overkant van de beek.

Ik pakte de kaars die ik naast me had neergezet en stond op.

‘Hallo?’ zei ik.

De kaars hielp maar weinig om de boel te belichten. Eigenlijk maakte het de duisternis alleen maar erger. Daardoor waren mijn oren gespitst, anders had ik het misschien niet gehoord: een geluid in de verte, bijna te stil om het ruisen van de bomen te overstemmen. Eerst wist ik niet zeker of het een dier was, maar op het moment dat de wind draaide hoorde ik het duidelijk: het was een lied. Iemand was in het bos en zong. Ik kon het niet verstaan, maar hoorde alleen de melodie, die af en toe op de wind naar me toe kwam, en daarna weer afzwakte. Het was een tragisch wijsje, mooi en wreed. Ik deed zonder nadenken een stap naar voren om het beter te kunnen horen, en een tweede. Pas toen het water van de beek door mijn zolen heen sijpelde merkte ik wat ik aan het doen was en sprong met een kreet naar achteren. Wat was dat in vredesnaam?

Ik bleef nog even staan luisteren, maar het gezang klonk niet meer. In plaats daarvan hoorde ik gekraak, dichterbij nu.

‘Is daar iemand?’ Ik haperde terwijl ik de vraag herhaalde. Mijn hart was inmiddels sneller gaan kloppen. Er kon zich van alles in de struiken schuilhouden. Waarschijnlijk was het een vos, nee, een egel, die maakten altijd veel kabaal. Maar dit klonk groter, als een dier dat in ieder geval mijn grootte had. Een hert? Een wolf? Aan andere mogelijkheden, die deze avond zo dichtbij leken, durfde ik niet te denken.

Ik kon terug naar huis lopen, maar dan zou ik mijn rug naar de oever moeten draaien. Dus bleef ik luisteren, mijn kaars in de lucht geheven alsof het een heilig relikwie was.

Het gekraak bleef klinken, maar nu hoorde ik iets anders: een stem.

‘Nog verder?’ Het was een vrouwenstem, een die ik niet direct herkende.

‘Sst,’ was de reactie.

Ik begon bijna hardop te lachen van opluchting. Natuurlijk – het bos was vanavond niet alleen van de dieren en de geesten. Dit stel had zich wel heel ver buiten de gebaande paden gewaagd, als ze de beek waren overgestoken, en het klonk alsof ze nog verder liepen, op zoek naar een goede plek. Misschien mochten ze niet betrapt worden, en dan kon ik beter niet blijven staan.

Ik pakte de kan op en liep terug naar huis. Daar gaf ik Rover te drinken en kleedde ik me uit om in bed te gaan liggen. Ik hoorde geen andere stemmen meer, tot mijn moeder en Gilis terugkwamen en onder de dekens kropen.

12
Marzoeta

Fasna, 1108

‘Ze is niet thuisgekomen.’ Voor heer Henric stond een eenvoudig geklede man, die, toen ik binnenkwam, midden in zijn verhaal was. ‘Ze is nooit eerder van huis weggelopen. Yme is verantwoordelijk: ze is altijd op tijd om de kippen te voeren. Maar vannacht is ze niet teruggekomen.’

Heer Henric wreef over zijn kin, een gebaar dat ik herkende van ons schaakspel: hij dacht na.

‘Weet u iets van een geliefde? Had ze misschien een minnaar, met wie ze weg wilde lopen?’

De man schudde zijn hoofd. ‘Daar hebben we nooit iets over gehoord.’ Hij keek naar de vrouw die achter hem stond. ‘Toch?’

De vrouw schudde haar hoofd. Ik herkende haar niet, wat betekende dat ze in het dorp werkte, niet op het kasteel. Haar ogen waren rood.

‘Heeft u haar gisteravond zien vertrekken?’

De man haalde zijn schouders op. ‘Ze is oud genoeg om zichzelf te vermaken met de andere jongeren. En ze is verstandig. Ze zou er nooit zomaar vandoor gaan.’

‘Ook niet om te trouwen met een jongeman die ze al langer kent?’

‘Dat zou ze nooit doen zonder onze toestemming,’ zei de vrouw, en voegde eraan toe: ‘Mijn heer.’

Ik liep door de grote hal, richting de stoelen die klaarstonden voor de adviesraad van mijn echtgenoot. Nu de ridders vertrokken waren, waren ze leeg. Ik nam plaats in een stoel aan heer Henrics rechterkant, streek mijn rokken recht en probeerde eruit te zien alsof dit mijn plaats was. Het ging eens niet over lastige vossen en ik wilde weten wat er aan de hand was.

‘Uw dochter is dus niet weggelopen met een vrijer,’ zei heer Henric. ‘En als dat wel zo zou zijn, zou ze volgens u vanochtend weer zijn teruggekomen.’

De man en vrouw knikten.

‘Wat denkt u dat er gebeurd is?’

De man aarzelde. ‘We durven het niet met zekerheid te zeggen.’

‘Ze is verdwenen in de nacht,’ zei de vrouw, zachter. ‘Natuurlijk weten we wat er gebeurd is.’

Ik leunde naar voren om haar beter te horen, maar ze sprak niet verder.

Het feest van gisteravond kwam me vreemd voor. Natuurlijk vierde ik op het Gravenhof de wisseling van de seizoenen. Er was een vreugdevuur, maar de jongemannen droegen geen maskers. Het was hier allemaal nogal onbeschaafd, en de festiviteiten werden ruwer naarmate de avond vorderde. Met de drank en de maskers was het misschien niet vreemd dat er een gevecht uitbrak tussen een paar mannen, jongens eigenlijk, die ergens een meningsverschil over hadden. Wie het waren wist ik niet, en door de maskers was dat ook niet goed te zien. Daarnaast stuurde heer Henric mij en Emmekinde weg op het moment dat het oproer begon.

Ik was er niet rouwig om dat ik op tijd weer thuis was. De hele avond had ik met Emmekinde aan mijn zijde naar het vuur gestaard. Wat had ik met de vrouwen te bespreken, behalve hoe hun werk vorderde?

‘We zullen een onderzoek inzetten,’ zei heer Henric. ‘Er moeten mensen zijn geweest die haar hebben zien vertrekken, en wellicht weten ze ook waar ze naartoe ging: of ze van plan was naar huis te gaan, of toch een minnaar wilde opzoeken. Dan weten we waar we haar moeten zoeken. We verzamelen de mannen direct.’

De ouders van het meisje bogen. Heer Henric stond op en ik volgde hem de gangen door.

‘Er is een meisje vermist?’ vroeg ik.

‘Daar lijkt het wel op,’ zei mijn echtgenoot. ‘We hebben alle mannen nodig om te zoeken. Wil je misschien je broer wekken? Hij was lang op het plein. Misschien heeft hij iets gezien.’

De kamer van Adalwin was nog donker. Tussen de kieren van de luiken kwam een kleine straal zonlicht door, waardoor ik kon zien dat hij nog in bed lag. Hij had zich niet eens fatsoenlijk uitgekleed, maar was met modderige laarzen en al op het bed neergestort. Hij kreunde toen ik de luiken opendeed en het licht de kamer in stroomde.

‘Had je een leuke avond, broer?’

Hij kwam overeind en haalde een hand door zijn haar, dat nu in blonde pieken overeind stond. ‘Uitstekend,’ zei hij. ‘Vanwaar heb ik de eer door jou gewekt te worden?’

‘Er is een meisje uit het dorp vermist,’ zei ik. ‘Heer Henric vraagt of je je misschien wilt aansluiten bij de zoekpartij. En hij vroeg zich af of je iets vreemds hebt gezien, aangezien je gisteravond lang op het feest was.’

‘Vermist?’ Adalwin leek een stuk wakkerder nu. ‘Sinds wanneer?’

‘Ze is niet meer thuisgekomen.’

‘En niemand denkt dat ze in de bosjes ligt met een vrijer?’

‘Natuurlijk wel,’ zei ik. ‘Maar de ouders zijn ervan overtuigd van niet. En zelfs als het zo is, moet ze ooit naar huis komen. Dan kan ze misschien maar beter gevonden worden.’

‘Ach, die arme kinderen,’ zei Adalwin. ‘Betrapt te worden door die duffe man van je. Ik gun het ze niet.’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Dit is je kans om je nuttig te maken. Klaagde jij er niet over dat er hier nooit iets gebeurde?’

‘Dat deed ik inderdaad,’ zei Adalwin, en hij wreef over zijn voorhoofd. ‘Ik zal mijn tong in bedwang houden.’

Adalwin stond op, stampte de modder van zijn schoenen en streek zijn kleding recht.

‘Er zit een vlek op je tuniek,’ zei ik. Het leek ook op modder – was hij gisteravond gevallen?

‘Ah,’ zei Adalwin, en hij verwisselde het linnen voor een tuniek die over de bank in zijn kamer lag.

In de grote hal had pater Johannes zich aangesloten bij de groep mannen.

‘Die ouwe geit ook nog,’ zei Adalwin zacht, en ik probeerde niet te lachen. ‘Als hij maar geen verhalen gaat vertellen. Ik ken niemand die langdradiger is dan hij.’

Maar ik begreep waarom hij er was: alleen al het vermoeden dat het meisje was weggenomen door boze geesten was voldoende om de hulp van de pater in te roepen.

We sloten ons aan bij de groep, die voornamelijk bestond uit bezorgde buren.

Heer Henric schraapte zijn keel. ‘We zullen de aanwezigen van gisteravond langsgaan en vragen of iemand iets vreemds gezien heeft of het meisje heeft zien weglopen.’

Hij keek Adalwin even aan. Die hief zijn handen op. ‘Ik heb werkelijk geen idee waar dit allemaal over gaat. Ik vrees dat ik uw dochter nog nooit gezien heb.’

‘Ze heeft blond haar, een beetje assig,’ zei de vader van Yme. ‘Ze is niet erg lang.’

Adalwin fronste. ‘Ik kan me niet herinneren dat ik een meisje dat aan die beschrijving voldoet het feest heb zien verlaten. Het spijt me.’

‘Geen punt,’ zei heer Henric. ‘We gaan onze ronde maken en dan zullen we horen of iemand iets vreemds is opgevallen.’

‘Misschien is ze weggegaan tijdens de vechtpartij,’ zei ik. ‘Dat was een moment waarop vrijwel iedereen was afgeleid.’

Heer Henric leek even verbaasd door mijn deelname aan het gesprek, maar daarna knikte hij. ‘Dat is een mogelijkheid.’

‘Ik zal met de vrouwen in het kasteel spreken,’ zei ik. ‘Als er al sprake was van een minnaar, ben ik er zeker van dat zij het weten.’

Het was mijn plek niet om mezelf een taak toe te bedelen, maar mijn echtgenoot knikte en zei: ‘Dat lijkt me een uitstekend idee.’

Terwijl de mannen zich naar het dorp begaven, liep ik de weefkamer in. Zoals altijd legden de vrouwen hun spintol, garen en weefpennen neer op het moment dat ik binnenkwam. Het ergerde me minder dan eerst.

‘Ik wil jullie wat vragen,’ zei ik. ‘Misschien heeft een aantal van jullie gehoord dat Yme sinds gisteravond vermist is. Ik wilde jullie vragen of een van jullie iets vreemds gezien heeft – haar heeft zien weggaan, misschien alleen of misschien met iemand.’

‘Yme is vermist?’ Het meisje dat sprak sloeg een hand voor haar mond. ‘Dat is afschuwelijk.’

‘Misschien weten jullie iets over een verliefdheid? Is er iemand met wie ze heeft afgesproken?’

Het meisje draaide de spintol in haar handen. ‘Ik heb haar daar nooit over gehoord. Jij wel, Elena?’

Het meisje naast haar, het meisje dat stotterde, schudde nu alleen maar haar hoofd. Daarna kwamen er meerdere suggesties: had ze geen ruzie gehad met haar ouders? Was ze betrokken geweest bij de ruzie op het plein? Waarom zou ze niets van zich hebben laten horen?

Ik liet de vrouwen praten, maar hun vragen en suggesties leverden niets concreets op – niets, behalve het feit dat ik me voor de eerste keer hun kasteelvrouwe voelde. Ze luisterden naar mij, zoals ik naar hen luisterde en me met hun problemen bezighield – een taak die normaliter slechts aan mijn man besteed was.

Het navragen bij de mannen had ook geen effect. Niemand herinnerde zich wanneer Yme was weggegaan. Zelfs haar vriendinnen wisten het niet – ze biechtten met blosjes op hun wangen op dat ze zélf al eerder waren weggeslopen, om te zoenen met de jongens die ze leuk vonden. Maar Yme? Ze hadden niet gehoord dat ze met iemand was. Het was niet onmogelijk, maar ze wisten niets over een verliefdheid. En Yme was er het meisje niet naar om geheimen te hebben.

En dus werd er een zoekactie gestart. Pater Johannes sprak een kort gebed uit, waarna zowel de mannen als de vrouwen in rijen door de straat liepen, richting het bos. Mijn man liep voorop, en zelfs Adalwin had zich laten overtuigen om mee te zoeken. Ik keek vanaf de kasteelpoorten toe hoe de menigte langzaam verdween.

Het gebed van de pater had niet geholpen. Er werd gefluisterd over de boze geesten die het meisje in hun macht hadden gekregen, al zei niemand het hardop. Nog niet.

Het duurde drie dagen voor het lichaam gevonden werd.

De zoektochten door het bos waren inmiddels uitgedund – niet iedereen kon zijn taken laten liggen. Het was bij toeval dat een paar jongens haar vonden. Ze waren diep het bos in gegaan om stiekem konijnen te stropen, met het idee dat hoe verder ze kwamen, hoe minder waarschijnlijk het was dat heer Henric achter hun vergrijp zou komen. Daar, ver van het pad, lag het lichaam van het meisje.

‘Beschrijf de plek waar jullie haar vonden,’ zei heer Henric. ‘Zo helder mogelijk. Wat zagen jullie precies?’

De drie jongens – ze waren nog net niet volwassen – stonden met gebogen hoofd in de grote hal. Ze waren duidelijk bang – misschien vanwege het stropen, of misschien waren ze bang terechtgesteld te worden voor moord. Maar de toon van mijn echtgenoot was rustig, bijna vaderlijk, en een van de jongens nam het woord: ‘Het was een open plek in het bos, op de top van een heuvel. In het midden stond een grote boom. We zagen haar eerst niet, omdat ze tussen de wortels lag.’

‘Het was niet één boom,’ vulde een andere jongen aan. ‘Het was een grote beuk, met meerdere stammen die in elkaar zijn gedraaid. De wortels komen gedeeltelijk boven de grond uit, daarom hadden we haar eerst niet gezien.’

Heer Henric knikte. ‘En toen jullie haar wel zagen?’

De eerste jongen slikte zichtbaar, zijn adamsappel ging op en neer. ‘Ze lag met haar gezicht naar boven. Haar ogen waren open, maar rood. Ze had vreemde vlekken op haar armen en een striem in haar nek.’

‘Haar lippen waren blauw,’ vulde de andere jongen aan. ‘Ze zag eruit alsof ze het heel koud had gehad.’

Heer Henric knikte. Hij gaf ze slechts een waarschuwing voor het stropen en liet ze daarna blijven om hem en de stalmeester naar de open plek in het bos te leiden, zodat ze het lichaam konden ophalen.

Voor hij ging, wendde hij zich tot mij. ‘Dit nieuws zal snel de ronde doen,’ zei hij. ‘Vrouwe, zou u zo goed willen zijn de familie van het meisje op de hoogte te stellen? Ik wil niet dat ze dit op straat horen.’

Emmekinde wees me de weg naar het huis. Het was de eerste keer dat ik me zonder paard buiten de kasteelmuren bevond en de huizen kwamen me minder klein en armoedig voor. Wellicht was ik aan het gezicht gewend geraakt.

Voor het huis waar we stilhielden, liepen meerdere kinderen rond. Ze speelden met een bal, schreeuwden en renden alsof er niets aan de hand was. De vrouw die voor het huis zat herkende ik als de moeder van Yme. Ze was opgestaan toen ze mij en Emmekinde aan zag komen, en boog. Haar ogen glansden. Ik zou de woorden niet hoeven uitspreken om mijn boodschap over te brengen. Mijn aanwezigheid was genoeg.

‘Bernhard,’ riep de vrouw in de openstaande deur.

Haar man kwam naar buiten. Ook hij leek, na de eerste schrik, niet verbaasd me te zien. ‘Er is nieuws?’ vroeg hij.

Ik wrong in mijn handen. ‘Het lichaam van uw dochter is gevonden in het bos. Op dit moment wordt ze opgehaald, zodat ze kan worden begraven. Het spijt me.’

De vrouw viel jammerend op de grond. De kinderen die net nog met de bal speelden, pakten hem op, onzeker wat te doen nu hun moeder haar haren uittrok van verdriet. Ik vroeg me af of ik bij haar moest gaan zitten, maar voor ik de kans kreeg waren daar de buurvrouwen, schel in hun jammerklacht, die zich bij de ontroostbare moeder voegden. Ik was er blij om dat zij de taak op zich namen – ik wist niet zeker wat mijn rol hier was, nu ik de brenger van slecht nieuws was geweest.

Het meisje was dood. Nu kon er gerouwd worden. Ze zou begraven worden, haar ouders zouden rust hebben.

Zou het voldoende zijn? De vragen die slechts gefluisterd werden had ik ook – wáren er hier duistere krachten, die met de dood van de vorige kasteelvrouwe hun intrede hadden gedaan? Waarom had het gebed van pater Johannes geen effect gehad? Of was de verklaring eenvoudiger: een jaloerse geliefde, een uit de hand gelopen ruzie? Maar waarom was ze dan zo ver het bos in gegaan?

De vragen lagen als as op mijn tong. Nog voor we bij de slotgracht waren, boog ik me voorover en gaf ik over.

13
Elena

Fasna, 1108

De begrafenis van Yme vond de volgende dag plaats. Omdat de dagen warm werden en haar lichaam al een paar dagen in het bos had gelegen, kon haar teraardebestelling niet langer wachten – in ieder geval niet tot er een schout uit een nabijgelegen stad de reis had gemaakt om haar te onderzoeken. Daarom nam mijn vader zelf de werkzaamheden van de schout waar. Hij verhoorde de jongens die haar hadden gevonden en riep iedereen die iets verdachts had gezien op zich te melden.

Dat laatste bleef in mijn hoofd zitten. Ik dacht aan die avond – vrijwel niemand zou zich toch zó ver van het dorp wagen? Waarom zou je in vredesnaam de beek oversteken in een koude, donkere nacht, als er zo veel donkere hoeken en nissen waren? Had ik Yme misschien gehoord?

Maar hoe vaker ik terugdacht aan dat moment bij de beek, hoe waziger het me voorkwam. Dat zingen, was dat echt of had ik het gedroomd? Ik had een vrouwenstem gehoord, maar was ik er zeker van dat ik ook een man had gehoord? Ik dacht dat er iemand antwoordde, maar misschien was dat wel niet zo – ook de wind kon een sissend geluid maken in de bladeren.

Hoe meer ik erover nadacht, hoe minder zeker ik was dat ik iets moest zeggen.

Want de plek waar ze gevonden was – zo diep in het bos – was een plek waar geen enkel meisje zich zou wagen.

Ik liep nog twee dagen rond met het schuldgevoel. Daarna besloot ik het te vertellen, eerst aan pater Johannes. Hij was aan het werk in de kruidentuin. Ik knielde neer om hem te helpen het onkruid weg te halen. Tussen de tijm en rozemarijn woekerde het zevenblad.

‘Je mag het uittrekken en in de mand leggen,’ zei de pater. ‘Het hoort hier niet te groeien, maar dat betekent niet dat we het niet kunnen gebruiken. Alles is nuttig, op zijn eigen manier.’

Ik knikte. Het gekneusde blad kon helpen tegen pijnlijke gewrichten, maar als de pater het niet wiedde zou het de tuin volledig overnemen.

‘Wat brengt je hier, mijn kind?’ vroeg de pater, nadat we een tijdje in stilte hadden gewerkt.

‘Ik heb een vrouwenstem gehoord,’ zei ik. ‘Vier avonden geleden. In het bos, tegenover de beek.’

De pater hield zijn handen stil en keek me even aan.

‘Ik dacht dat het geliefden waren, die het bos in waren geslopen.’

‘Zo ver?’ vroeg hij.

Ik haalde mijn schouders op. ‘Hoe verder, hoe minder kans om betrapt te worden. Ik dacht er niet te veel bij na.’

‘Je hoorde dus een man en een vrouw?’

‘Ik hoorde een vrouw,’ zei ik. ‘Een man, dat weet ik niet zeker. Ik hoorde iemand haar sussen. Dat denk ik tenminste.’

De pater knikte langzaam. ‘Ik denk dat je dit aan heer Henric moet vertellen. Weet je zeker dat je geen man hoorde?’

‘Ik weet niets meer zeker,’ zei ik. ‘Hoe langer ik er over nadenk, hoe meer ik ervan overtuigd raak dat ik het me verbeeld heb. En Yme is veel verder gevonden dan bij de rand van de beek.’

‘Maar ze moet de beek zijn overgestoken,’ zei de pater. ‘Ik zal met je meegaan naar heer Henric.’

Zijn gezicht stond bezorgd. Ik wist waarom hij nogmaals naar de man vroeg: de pater maakte zich zorgen over de geruchten die de ronde deden. Waarom had het gebed van pater Johannes Yme niet beschermd tegen de machten die haar hadden meegenomen? Had ik misschien iets anders gehoord – een ander wezen dat Yme tot stilte maande?

In de grote hal was mijn vader in gesprek met de stalmeester. Verderop zaten vrouwe Marzoeta en heer Adalwin, verwikkeld in een pot schaak.

De pater schraapte zijn keel en duwde me zachtjes naar voren. ‘Elena heeft iets te melden.’

Ik slikte, haalde zo rustig mogelijk adem en deed nogmaals mijn verhaal.

Mijn vader keek van mij naar de pater. ‘Het is dus mogelijk dat er een man bij betrokken was,’ zei hij. ‘Dan is er sprake van een misdrijf.’

Vrouwe Marzoeta stond op en liep van het schaakbord naar ons toe. Heer Adalwin volgde haar.

‘Ik weet niet of ik een man heb gehoord,’ zei ik. ‘Ik hoorde twee figuren.’

De uitwerking die die woorden hadden, ging niet aan me voorbij. Iedereen in de zaal fronste, geplaagd door hetzelfde beeld – dat van een meisje en een demon, die haar verleid had veel te diep het bos in te gaan.

‘Dank je, Elena,’ zei mijn vader. ‘Ik denk dat het goed is als we dit voor nu niet bekendmaken.’

Hij wreef in zijn ogen. Het leek erop dat hij de afgelopen dagen weinig slaap had gehad.

Pater Johannes en vrouwe Marzoeta knikten instemmend, maar heer Adalwin zei: ‘Niet bekendmaken? En de gemeenschap niet op de hoogte stellen van de monsters die hier mogelijk rondwaren?’

Hij keek me ernstig aan. Ik voelde mijn wangen warm worden. Niet eerder had hij op die manier naar me gekeken – alsof hij me voor het eerst zag.

‘We moeten geen onnodige paniek veroorzaken,’ zei heer Henric.

‘Onnodig?’ zei heer Adalwin. ‘Zolang we de ware toedracht van de dood van het meisje niet kennen, lijkt paniek me allesbehalve onnodig.’

Hij sprak extra luid, waardoor zijn stem de aandacht trok van de stalmeester die zich nog steeds in de hal bevond.

‘We zullen hier niet over spreken,’ zei heer Henric. ‘Dat is een bevel.’

Ik knikte en boog, en verliet de zaal samen met de pater. Zijn frons stond in zijn voorhoofd gebeiteld.

Ik hield mijn belofte en sprak met niemand over wat ik die avond had gehoord – of het nu Yme was geweest of iemand anders. Maar ook al sprak ik er niet over, de onrust in het dorp nam toe. Zolang niet duidelijk was wie of wat de oorzaak was van Ymes dood, bleven speculaties de ronde doen.

Maar hoe verder haar begrafenis in het verleden lag, hoe meer de angst afnam. Niemand meed het bos, niet echt. Een demon in de nacht was een angst waar je overdag maar weinig rekening mee kon houden. Er moest hout gekapt worden, frambozen geplukt. Ook mijn eigen angst nam af, van scherp naar dof, als het geluid van een bromvlieg in de verte: aanwezig, maar makkelijk te negeren zolang hij niet te dichtbij kwam.

Daarom pakte ik zonder er al te veel over na te denken mijn mand toen het tijd was om de wede te plukken vlak voor die in bloei stond. Wede groeide niet in onze tuin. Hoewel mijn moeder en ik hadden geprobeerd het in te zaaien, kwam het nooit omhoog. Zo dicht bij de beek was de grond te nat. Maar mijn moeders eerste man had een groeiplek in het bos ontdekt, die we geheimhielden, en waar we één keer in het jaar met een paar grote manden naartoe gingen, zodat we voldoende hadden om stof te verven.

Normaal gesproken ging ik vroeg in de ochtend, ruim voordat de zon de bosgrond had opgewarmd. Vandaag kon ik me er niet toe zetten. Mijn moeder was nodig in het kasteel en dat betekende dat ik alleen moest gaan. Uiteindelijk, toen de zon al over de bomen kwam zetten, kon ik niet langer wachten – anders zou ik in het schemerdonker terug moeten lopen.

‘Kom,’ zei ik tegen Rover. Het was eigenlijk te warm voor hem, maar we zouden langs de beek lopen, zodat hij voldoende kon drinken – en ik ook.

Ik pakte twee van onze grootste manden en fantaseerde over een rit door het bos met Walburga. Dat zou het plukken van de wede een stuk eenvoudiger maken. Het was twee uur lopen voor we bij de open plek zouden zijn waar de plant groeide, eerst een stuk langs de beek, en daarna omhoog, tot de sprengkop waar de beek ontstond. Dan verder de heuvels in, tot we bij een formatie rotsen kwamen met een grote open weide. Daar zou met een beetje geluk het hele veld bedekt zijn met de planten.

Rover sprong direct in het water. Ikzelf hield het pad langs de beek aan – het was niet echt een pad, maar de oever was niet overgroeid, waardoor ik makkelijk langs het water kon blijven lopen, al moest ik oppassen dat ik niet uitgleed. Rover liep naast me, door de beek. Het water kwam net niet tot zijn borst – door de warmte de afgelopen week was het waterpeil alweer iets gezakt. Af en toe zag hij een vis. Dan liet hij zijn snuit zakken en blies per ongeluk bubbels terwijl hij naar de vis hapte. Hij ving nooit iets. Het enige dier waar hij snel genoeg voor was, waren de logge kevers die in de warme avonden uit het gras naar boven vlogen, sloom en onhandig omdat hun vleugels hun grote lijf amper konden dragen. Die hapte Rover met gemak uit de lucht, maar ook dat was meer geluk dan wijsheid.

Ik zong terwijl we langs het water liepen. Het hielp me om niet te veel te denken aan andere wezens die zich in het bos schuilhielden, en de dieren zouden me horen en niet van mijn aanwezigheid schrikken.

Het was makkelijk om niet bang te zijn. Zelfs langs het water voelde ik de hitte, het zweet liep in kleine straaltjes over mijn voorhoofd, langs mijn vlechten naar mijn rug. Geen enkel roofdier zou het in zijn kop halen op zo’n warme dag te jagen.

Het duurde een tijd voor we bij de sprengkop kwamen. Het water werd langzaam ondieper, de oever modderiger. Ik klom omhoog en gebaarde dat Rover mee moest komen. Waar het water uit de grond kwam zetten, ontstond niet direct een stroom – eerst was er alleen diepe zwarte modder, die nu aan Rovers poten zat en klitten in zijn vacht maakte.

We liepen verder door het bos, Rover een stukje voor me uit. Het pad dat we volgden werd niet vaak gebruikt door ruiters: er waren in het voorjaar een aantal bomen omgevallen die nog steeds op het pad lagen. Ik klom eroverheen en vervloekte mezelf omdat ik geen mand had meegenomen die ik op mijn rug kon binden, maar steeds mijn manden neer moest zetten.

De zon stond inmiddels hoog aan de hemel. Het licht viel door de bladeren en maakte een schaduwspel op de bosgrond. Het loofbos ging straks over in dichter dennenbos. Misschien zou het daar iets koeler zijn.

Ik realiseerde me dat ik Rover niet meer zag.

‘Kom!’ riep ik, maar ik hoorde niets – geen geritsel in de struiken, geen vogels. Het was te warm. Misschien was hij weer teruggerend naar de beek, om meer te drinken.

Ik schudde mijn hoofd en liep door. Hij zou me wel weer inhalen.

De open plek in het bos waar Yme gevonden werd – waar zou die precies zijn? Ik had de beschrijving van de in elkaar verstrengelde bomen vaker gehoord, maar het was geen plek die ik ooit opzocht. Er groeide daar niets dat van waarde was.

Ik vroeg me af of Yme in de nacht over deze paden had gelopen, of ze misschien bang was geweest. Was ze inderdaad alleen, door onzalige geesten meegelokt, het woud in?

Ik kwam een frambozenstruik tegen en pauzeerde. Nog steeds geen spoor van Rover. Was hij achter wild aangegaan?

‘Rover!’ riep ik weer.

In de verte hoorde ik geblaf. Dan kwam hij vast mijn kant op.

Ik leunde met mijn hoofd tegen een boom en voelde me op een vreemde manier met Yme verbonden, ook al kende ik haar niet goed – alsof mijn tocht haar dichterbij haalde, omdat ik nu op dezelfde plek was als zij, alleen en afgesloten van de buitenwereld. Ik wilde iets voor haar doen, iets om de eenzaamheid van die nacht weg te nemen.

Uiteindelijk besloot ik bloemen te plukken. Er stonden verschillende digitalissen die allemaal roze bloeiden, er stond fluitenkruid en bosanemoon. Ik plukte ze voorzichtig – van de pater had ik geleerd dat je vingerhoedskruid kon plukken, maar onder geen beding in je mond moest krijgen. Ik bond het bosje samen en legde het onder een grote eik. Ik wist niet of ik iets moest zeggen – of ze me kon horen – en daarom sloeg ik een kruisje.

‘Heer, ontferm u,’ zei ik. Dat moest voldoende zijn.

Ik had het niet gemerkt toen ik met plukken bezig was, maar het geblaf klonk inmiddels dichterbij. Het was niet van één hond afkomstig. Zou Rover een roedel wilde honden hebben gevonden?

Ik pakte mijn manden op en liep verder, terwijl het geblaf bleef echoën in het bos.

Nu hoorde ik ook geschreeuw. Was het een jachtpartij? Maar wie zou midden op zo’n hete dag jagen?

Ik liep verder over het pad. Achter me hoorde ik gekraak. Toen ik me omdraaide, kwam Rover uit de struiken, zijn bovenlip opgetrokken.

‘Stil,’ zei ik. ‘Zolang wij hen niet storen, storen ze ons ook niet.’

Dat hoopte ik, maar het was niet waar. Even later stormden er jachthonden langs ons heen. Ze blaften naar ons beiden.

‘Rustig maar,’ zei ik zo bedaard mogelijk tegen de honden. ‘Ons moet je niet hebben, wij zijn geen wild.’

Mijn stem kalmeerde ze een beetje. Ik zette de manden voorzichtig weer neer en hief mijn handen op. ‘Kijk dan? Wij doen jullie niets.’

Rovers bovenlip was nog steeds omhooggekruld, maar hij deed niets. Hij was geen vechtersbaas en hij wist wanneer hij zich moest overgeven aan de situatie. De honden waren groter dan hij, stonden hoger op hun poten omdat ze gefokt waren om achter herten aan te gaan.

Ik sprak ze zachtjes toe. Nu mijn eigen ademhaling wat bedaarde, zag ik wat me eerder niet was opgevallen: deze honden herkende ik. Een ervan had de grijze snuit van de hond die altijd aan de voeten van mijn vader lag. Dan zou mijn vader niet ver weg zijn.

‘Rustig maar,’ zei ik tegen de hond. Ik liet hem mijn hand besnuffelen en hij kwispelde voorzichtig, al gromde Rover laag toen hij in de buurt kwam.

Nu de honden om me heen stonden, kon ik niet doorlopen: ik kon het beste zo stil mogelijk blijven staan en wachten tot heer Henric ze terug kwam roepen. Ik hoorde geschreeuw uit de verte.

‘Ze hebben iets gevonden!’

Het was niet heer Henrics stem. Degene die op het paard zat en door het bos naar ons toe kwam, was heer Adalwin. Er was een tweede ruiter bij hem, die ik niet kende, maar die er net zo voornaam uitzag als hij.

‘Ze hebben inderdaad iets,’ zei hij, ‘maar wild is het niet.’ Hij glimlachte naar me terwijl hij dichterbij kwam. ‘Fluit de honden maar terug. Ik vrees dat we onze jacht moeten voortzetten.’

Heer Adalwin reed tot vlak voor ons. Hij reed op de merrie van mijn vader, zag ik. Het zweet stond op haar nek.

Ook hij glimlachte. ‘Dit is een schrale opbrengst,’ zei hij. ‘Ik had op meer gehoopt.’

Ik voelde mezelf kleuren door zijn woorden – die waren niet alleen kritisch over zijn jachtpartij. Ik was rood, bezweet, met enkels waar de modder nog aan zat geplakt. Niet de manier waarop ik hem het liefst onder ogen was gekomen.

Ik boog en mompelde: ‘Mijnheer.’

‘Voorwaarts dan maar,’ zei de andere man. Heer Adalwin maakte geen aanstalten.

‘Waarom ben je hier in het bos?’ vroeg hij.

Ik slikte en zei, zo kort en helder mogelijk: ‘Ik pluk wede.’

‘En heer Henric keurt dat goed? Dat je zomaar dingen uit zijn bos haalt?’

Ik wilde zeggen van wel, maar om eerlijk te zijn wist ik het niet zeker: ik wist niet tot waar de landsgrenzen liepen, en ik had nog nooit nagedacht over de wede als ‘heer Henrics gebied’. Natuurlijk wist ik dat je niet mocht stropen in de buurt van het dorp, maar buiten de gebaande paden was het bos toch een soort niemandsland?

‘Ja, mijnheer,’ zei ik daarom maar.

‘Hm.’ Heer Adalwin bleef me vorsend aankijken. Ik sloeg mijn ogen neer, zodat hij mijn onzekerheid niet zou opmerken. Niet zo lang geleden had ik zijn aandacht nog gewenst – dat voelde nu dom en kinderachtig. Waarom zou een hoge heer me anders aanspreken dan om me te berispen?

‘Ik vraag me af,’ zei heer Adalwin, ‘of heer Henric ook zo toegeeflijk zou zijn als hij er geen persoonlijk belang bij had. Misschien is zijn oordeel wel vervormd door sentiment.’

De andere man lachte en zei: ‘Adalwin, waar doel je op?’

‘Ik doel erop dat we wellicht zijn belangen moeten beschermen, als hij daar zelf niet toe in staat is,’ zei Adalwin. ‘Ongeoorloofd plukken uit zijn bos lijkt me genoeg reden voor sancties.’

‘Ach, laat het kind,’ zei de andere heer, duidelijk verveeld door het gesprek. ‘Ze heeft toch nog niets geplukt?’

‘Wellicht kunnen we het interessant maken,’ zei heer Adalwin. ‘Onze jacht verloopt nog niet zoals gepland en ik had heer Floris vermaak beloofd. We zullen je een voorsprong geven, en als de honden je weer vinden, kunnen we nadenken over tuchtmaatregelen.’

Ik keek verschrikt op. Hij lachte nog steeds, maar zoals hij naar me keek had nooit eerder iemand naar me gekeken – als een kat die speelde met een muis.

‘Mijnheer,’ begon ik, ‘ik – ik...’ Zijn grijns werd breder naarmate ik minder goed uit mijn woorden kwam.

‘Adalwin, loop het kind niet zo te kwellen,’ zei de andere heer. ‘Hij maakt natuurlijk een grap. Al vrees ik dat we de jacht voor vandaag moeten opgeven. De hitte wordt me bijna te veel.’

‘Het kan vermakelijk zijn,’ zei Adalwin. Hij keek nog steeds naar me, grijnzend.

‘Jaja,’ zei de andere heer, zonder nog te luisteren. Hij klakte met zijn tong en draaide zijn paard van me af.

‘Misschien moeten de sancties dan maar in het dorp volgen,’ zei heer Adalwin. ‘Zorg ervoor dat je de wede weegt, zodat je de afspraken met de kasteelheer niet schendt. Mijn zuster is niet dol op dieven.’

Daarna draaide ook hij zijn paard van me af en floot. De honden liepen achter de paarden aan.

Mijn hart klonk in mijn oren terwijl ik de ruiters tussen de bomen zag verdwijnen. Ik probeerde mijn ademhaling weer onder controle te krijgen. Mijn lichaam gedroeg zich alsof ik zojuist oog in oog met een wolf had gestaan en ik wist niet precies waarom: heer Adalwin had alles met een glimlach uitgesproken. Dat was verwarrend. Ondanks alles wilde ik die lach weer zien. En al waren zijn woorden dreigend geweest, het was een dreigement dat ik begreep: stelen was verboden. Maar zijn verontwaardiging ging dieper dan dat en had met mij te maken.

Ik klom omhoog. Mijn benen trilden, van de schrik of van de inspanning. Het duurde even voor ik oog in oog stond met de open plek, de rotsen en de groene zee van wede. De zon stond al lager aan de hemel en in een hoog tempo plukte ik de planten, tot mijn manden zo vol zaten dat ik ze anders niet meer kon dragen. Er stond nog steeds voldoende: ik zou morgen terug kunnen gaan, maar na de ontmoeting met heer Adalwin wist ik niet of dat een goed idee was.

Hij zinspeelde erop dat we de belangen van heer Henric ondermijnden. Daar had ik zelf nooit over nagedacht: mijn vader was juist degene die kon geven en kon nemen, als hij dat wilde. Mijn moeder, Gilis en ik legden maar weinig gewicht in de schaal – hoe kon ons bestaan zijn positie dan ondergraven?

Ik dacht hierover na terwijl ik naar huis liep, maar kon geen antwoord verzinnen op heer Adalwins beschuldiging. Het enige wat ik kon bedenken, was om hem vanaf nu zoveel mogelijk te mijden.

14
Marzoeta

Fasna, 1108

Heer Floris was de dag ervoor aangekomen met nieuws van mijn grootvader. Adalwin leek bijzonder opgelucht dat er nog iemand was die ons kasteel bezocht. Hij werd mettertijd steeds rustelozer en ik werd onrustig van hem. Het was moeilijk om toe te geven, maar ik wachtte op het moment dat hij zou vertrekken – zelfs wanneer ik bedacht dat zijn vertrek me eenzamer zou maken dan ik al was. Adalwin was snel verveeld en moeilijk te vermaken. Schaakpartijen maakten hem kribbig, de rechtspraak in de grote zaal verveelde hem. Het bier was niet goed, of niet voldoende, het eten ondermaats. Elke dag vond hij iets nieuws om over te klagen. Het was iets wat me op het Gravenhof niet eerder was opgevallen: het duurde meestal niet lang voor hij door mijn grootvader op pad werd gestuurd. Hij was slecht in wachten en ik realiseerde me dat dat was wat hij op de Cannenburgh gedaan had: wachten tot hij weer weg kon. Inmiddels wachtte ik ook.

Heer Floris gaf, nadat hij in de grote hal zijn eten snel had buitgemaakt, zijn boodschap door. Graaf Otto zou binnenkort zelf naar het noorden vertrekken, om zich in de strijd om Oostergo en Westergo te mengen.

‘En worden wij geacht hem te vergezellen?’ vroeg Adalwin. Ik hoorde het verlangen in zijn stem.

‘Het verzoek is of heer Henric zich bij zijn ridders wil voegen in de strijd. Heer Adalwin, uw opdracht is een andere: de Duitse keizer verblijft op het moment in Mainz. Hij moet overtuigd worden van het feit dat de bisschop van Utrecht onrechtmatig aanspraak maakt op Oostergo en Westergo, en dat hij versterking moet sturen om de eigendommen van zijn leenheren te beschermen.’

‘En waarom is hij nog niet overtuigd?’ vroeg Adalwin. ‘Is hij nog steeds in conclaaf met de paus?’

‘De paus weigert nog steeds om hem als keizer te erkennen,’ zei heer Floris. ‘Graaf Otto vreest daarom dat zijn prioriteiten elders liggen.’

Dat maakte Adalwin aan het lachen. ‘De prioriteiten van de keizer liggen bij de keizer, dat is nooit anders geweest. Maar ik zal op hem inpraten.’

Hij was op slag vrolijk bij het vooruitzicht. Zijn opluchting om te gaan was groter dan de teleurstelling dat hij niet naar het front werd gestuurd. Ik was niet verbaasd: Adalwin was geen soldaat, zoveel was me wel duidelijk geworden. Orders volgen was niets voor hem. Hij had een bepaalde mate van vrijheid nodig om zijn opdrachten uit te voeren, anders zou hij het uit nukkigheid vertikken.

‘Wanneer moeten we vertrekken?’

‘Graaf Otto vertrekt nog binnen de week, om de zomer bij zijn troepen door te brengen. Het verzoek is of heer Henric dat ook wil doen.’

‘Dank voor de boodschap,’ zei heer Henric. Hij ving mijn blik en knikte kort. ‘Uw paard is vermoedelijk al naar de stallen gebracht? De stalmeester zal hem droogwrijven en verzorgen. Als u nog iets nodig heeft, kunt u het altijd aangeven.’

‘Mooi,’ zei heer Floris. Hij veegde de broodkruimels van zijn handen en stond op. ‘Ik geloof dat ik even mijn benen moet strekken, na al die uren op de rug van een paard.’

‘Een goede gelegenheid om te horen wat er zich op het Gravenhof allemaal heeft afgespeeld,’ zei Adalwin. ‘Ik loop met je mee.’

Hij sloeg heer Floris op zijn schouder en stuurde hem richting de binnenplaats.

‘Deze week al,’ zei mijn echtgenoot. ‘Dat is eerder dan ik had gedacht.’

Ik had hem nog niets verteld over de misselijkheid die me af en toe overviel. Alleen Emmekinde, die met de emmers heen en weer liep, wist ervan.

Het leek me een slecht voorteken om het hem al te vertellen – ik was er nog niet zeker van dat er écht iets in me groeide. Maar mijn borsten werden zwaarder, mijn taille zette uit en ik had mijn maandstonden gemist. Het was nog niet aan me te zien en daarom durfde ik er niet op te vertrouwen. Het waren Emmekindes glunderende blikken mijn kant op, de manier waarop ze me regelmatig vroeg te gaan zitten, me niet zo in te spannen, waardoor ik het durfde te geloven: ik was zwanger.

‘Het is eerder dan gedacht, maar het is geen probleem.’ Ik ging met mijn handen naar mijn buik.

Heer Henric keek naar me, zijn wenkbrauwen opgetrokken. ‘Weet je dat zeker?’

Ik sloeg mijn ogen neer. ‘Het is nog vroeg, maar ik ben er zeker van.’

Toen ik hem weer aankeek glimlachte hij naar me. ‘Dat is goed nieuws,’ zei hij. ‘Heel goed. Sinds wanneer...’

‘Een paar weken,’ zei ik. ‘Ons kind zal na de winter geboren worden.’

Heer Henric stond op en lachte nu breeduit. Het leek erop dat hij me wilde omhelzen, maar hij hield zich in en gaf me een kneepje in mijn hand. ‘Als ik me op het slagveld ook zo onverslaanbaar voel, is de strijd zo voorbij,’ zei hij. ‘Moet je niet even gaan rusten? Het begin kan zwaar zijn.’

Zijn bezorgdheid trof me. Ik hield misschien niet van hem, maar ik zag inmiddels in dat Ermgard gelijk had gehad: ik had het slechter kunnen treffen.

Adalwin leefde op door de komst van Floris. Hij haalde hem over om uit jagen te gaan – ‘de beste manier van vermaak, hier,’ volgens Adalwin – al had hij het nog niet eerder gedaan. Ze vertrokken in de ochtend, met de honden van heer Henric. Toen ik in de grote hal kwam, waren ze al weg.

‘Wát zijn ze gaan doen?’ vroeg heer Henric, toen hij hoorde van hun vertrek. ‘Dat is van de zotte. Het wordt veel te warm voor de honden en het wild dat er is, heeft jongen. Weet hij dan niets over het jachtseizoen?’

‘Ik denk het niet,’ loog ik – Adalwin wist heel goed dat het najaar de tijd was om te jagen. Het was zijn ongedurigheid die hem hiertoe had gedreven en de jonge Floris was een makkelijk slachtoffer om aan zijn wensen tegemoet te komen.

‘De honden kunnen met dit weer geen dag lang door het bos lopen,’ zei heer Henric. ‘Denkt hij nooit aan iets anders dan aan zijn eigen vermaak?’

‘Hij zal er niet goed over nagedacht hebben,’ zei ik. ‘Maar hij zal vanzelf zien dat hij voorzichtig moet zijn met de dieren.’ Daar was ik niet zeker van, maar toch kon ik het niet laten om voor Adalwin te liegen, zeker nu heer Henric boos op hem was. Het deed me denken aan mijn moeder, aan wie ik talloze leugentjes over Adalwins verblijfplekken had verteld. Ik had het uitgesteld om haar bericht te sturen, maar nu heer Henric wist dat ik zwanger was, kon ik het ook aan haar laten weten. Ik zag uit naar haar advies. Misschien zou ze zelfs komen om me te ondersteunen, als ze de reis kon maken.

Ik had heer Henric niet eerder boos gezien. Hij had niets laten blijken aan zijn gast, ook al was Adalwin voor hem duidelijk niet de makkelijkste bezoeker geweest. Maar nu liep mijn echtgenoot met snelle passen richting de stalmeester en gaf orders om Adalwin en Floris onmiddellijk voor te laten komen als ze waren teruggekeerd.

Ik bleef in de buurt van de stallen, terwijl de binnenplaats opwarmde en er nog steeds geen spoor van die twee was. Uiteindelijk vroeg Emmekinde me binnen te komen om even te gaan liggen, en ik voelde ik moe genoeg om aan haar verzoek te voldoen. Ik viel in slaap, en tegen de tijd dat ik wakker werd, stond de zon laag aan de hemel.

Ik haastte me naar de vertrekken van Adalwin om de boel te sussen. Adalwin zou uit zichzelf geen excuses maken: hij moest ertoe aangespoord worden. En ik wilde niet dat hij met woorden vertrok. Ook al was ik hem moe, hij bleef mijn broer en ik wilde dat hij terug zou komen.

‘Zusje,’ zei Adalwin toen ik binnenkwam. ‘Vanwaar de haast?’

‘Heb je heer Henric al gesproken?’

Adalwin rolde met zijn ogen. ‘Ik probeer hem te vermijden, maar op de een of andere manier weet hij me altijd weer te vinden.’

‘Het is zijn kasteel,’ zei ik.

Adalwin keek me met een opgetrokken wenkbrauw aan. ‘Reden genoeg om hem te ontlopen, toch?’

‘Je moet hem je excuses aanbieden,’ zei ik. ‘Ik heb hem niet eerder zo boos gezien.’

‘Waarom? Omdat ik zijn gast vermaak?’

‘Je weet hoe hij denkt over zijn dieren. Je had rekening met ze moeten houden. En je hebt hem niet om toestemming gevraagd, iets wat je wel had moeten doen.’

‘Ach, zuster.’ Mijn broer keek medelijdend naar me. ‘Dat zou ik wel willen, als ik je man iets hoger in aanzien had staan. Maar met de manier waarop hij jou behandelt, kan ik het niet over mijn hart verkrijgen. We reden het bos in, en daar loopt zijn bastaardkind. Alsof het haar land is, haar eigendom, neemt ze wat ze nodig heeft. Alsof haar broer alles zal erven. Het is een belediging voor jou, de manier waarop hij met ze omgaat.’

‘Zijn bastaard?’ Ik legde mijn hand bijna op mijn buik, maar kon me nog inhouden. ‘Welk kind?’

‘Het vreemde meisje,’ zei Adalwin. ‘Dat kind dat niet kan spreken.’

Hij pakte een kelk en schonk wijn voor zichzelf in, maar hield me scherp in de gaten, om mijn reactie te peilen.

‘Zoals je al zei hebben de meeste hoge heren andere kinderen,’ zei ik. ‘Ik zie niet in wat het probleem is. Mijn zoon zal de erfgenaam zijn. Dat hij zijn kinderen goed behandelt, lijkt me niet slecht.’

‘Dat zal wel zo zijn.’ Adalwin draaide de kelk rond in zijn handen. ‘Maar welke zoon?’

‘Die zal er komen.’ Ik hoorde zelf het trillen van mijn stem en Adalwin, die zo’n gehoor had dat elke toonschakering hem opviel, hoorde het ook. Ik wilde hem niet vertellen van mijn zwangerschap. Ik kon Adalwins venijnige vraag al horen: ‘Wat als het een dochter is?’ Ik wist niet zeker of het kind dat in mij groeide een jongen was. Ik vermoedde van wel, maar dat vermoeden hardop uitspreken leek me de goden verzoeken.

‘Misschien komt er een zoon, misschien ook niet,’ zei Adalwin luchtig. ‘Je man vertrekt straks naar de strijd. En vergeef me dat ik het zeg, maar jullie huwelijksbed is niet het warmst. De mensen hier zijn simpel – een zoon is een zoon, bastaard of niet.’

In zijn stem was geen enkele trilling te horen. Zijn woorden waren bijna achteloos – bijna.

‘Je vergeet dat ik de vrouwe van dit huis ben. Misschien is de hitte je naar het hoofd gestegen, maar de kinderen die hij heeft verwekt bij anderen zijn geen enkele bedreiging voor mij.’

‘Dat zou je kunnen denken,’ zei hij. ‘En waarom zou je ook iets anders geloven? Je bent te goed van vertrouwen, Marzoeta – je hebt geen weet van de dingen die zich achter je rug om afspelen. Maar daarom heb je mij. En ik zal geen excuses gaan aanbieden aan een man die jouw positie hier zo onzeker maakt. Je hebt eindelijk een eigen huishouden, een eigen kasteel, zoals de prinses die je vroeger wenste te zijn – maar op het moment dat je man sterft op het slagveld en jij hier bent zonder erfgenaam, heb je niets van dit alles. Dan zal jij mij verontschuldigingen moeten aanbieden, voor deze kille ontvangst na mijn jachtpartij.’

Hij stond bij de schouw, schijnbaar onaangetast door ons gesprek. Zijn toon was licht, zangerig bijna, maar ondanks de hitte kreeg ik het koud van zijn woorden.

‘Ik begrijp dat je de toorn van je man liever niet onder ogen komt, maar als je echt denkt dat excuses nodig zijn, mag jij ze voor me aanbieden, aangezien je niet van plan bent boos op hem te worden om het onrecht dat je wordt aangedaan. En als je het doet, doe het met verve. Er hangt het een en ander van af.’

15
Elena

Fasna, 1108

De sfeer tijdens de zondagse mis was vreemd. Het leek alsof niemand echt luisterde, en toen het tijd was om de eucharistie te vieren, namen de meeste mannen de kelk van de pater over zonder zijn handen aan te raken.

Maria zat een paar banken voor me. Ik probeerde haar aandacht te trekken, maar ze zag me niet: ze fluisterde iets tegen Willem, die zijn hoofd schudde. Zelfs mijn vader, vooraan in de banken naast vrouwe Marzoeta, leek afgeleid: hij tikte ongeduldig met zijn voet tot de dienst was afgelopen. Daarna was hij snel verdwenen, maar de meeste mensen bleven bij de kerk staan praten.

Ik slalomde om de lichamen heen, naar Maria toe.

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg ik.

‘Agnes is gisteren niet thuisgekomen.’

‘Uit het bos?’

‘Ja.’

‘Wat deed ze daar? Kan het een ongeluk geweest zijn? Een verstuikte enkel? Misschien – misschien komt ze nog terug.’ Ik struikelde over mijn woorden, zoals ik over mijn gedachten struikelde. Ik had gisteravond niets gehoord, alleen maar de geluiden van de dieren. Ik had gedroomd van iemand die zong, maar dat was vaker zo, en Gilis en mijn moeder hadden ook niets gehoord.

‘Zou jij een nacht in het bos blijven, als je je kon helpen? Met een verstuikte enkel zou je toch terughinken, als je kon?’

‘Ja,’ zei ik zacht. De gedachte aan een nacht in het duister bezorgde me rillingen, en ik dacht aan de tocht die ik naar de wede had gemaakt. Ik was heer Adalwin en zijn gast tegengekomen, maar verder niemand.

‘De mannen maken zich klaar om het bos in te gaan,’ zei Maria. ‘Ik weet niet wat wij kunnen doen.’

‘Bidden,’ zei ik. ‘Bidden dat ze terugkomt.’

Maria schudde haar hoofd. ‘Na wat er met Yme is gebeurd, geloof ik daar niet in.’ Ze aarzelde even en boog zich toen naar me toe. ‘Ik vrees dat niemand daarin gelooft. Heb jij het idee dat pater Johannes’ gebeden de vorige keer ook maar iets goeds hebben gedaan?’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg ik.

‘Zijn gebeden hebben ons niet beschermd,’ zei Maria. ‘Er zijn kwade machten in het spel – al sinds de dood van vrouwe Catharina. Zijn gebeden voor haar hebben niets opgeleverd, net als die voor de bescherming van Yme. Misschien heeft hij Gods oor verloren.’

‘Wie zegt dat?’

Ze haalde haar schouders op. ‘De mensen praten. Nu heer Henric weggaat is pater Johannes straks het hoogste gezag – een oude man die ons niet kan beschermen. Dat is wat er gezegd wordt.’

‘Denk jij dat ook?’

‘Ik weet niet wat ik moet denken. Ik weet alleen dat je uit de buurt van het woud moet blijven,’ zei Maria. ‘Dat doe je, toch? Je steekt de beek niet alleen over?’

‘Natuurlijk niet,’ zei ik. ‘Ik heb altijd Rover bij me.’ Ik dacht aan de vorige keer, toen ik Rover zo lang kwijt was dat ik maar door was gelopen, in de veronderstelling dat het wel goed kwam. Was dat dom geweest?

‘Beloof me dat je oppast.’ Ze keek ernstiger dan ik haar ooit had gezien.

‘Ik beloof het,’ zei ik. ‘Ik ga niet alleen.’

Maria knikte, tevreden met mijn antwoord. ‘Ik moet naar huis. Ik had aan Jakob beloofd zijn hemd te verstellen. Weken geleden al, maar ik heb het nog niet gedaan.’ Ze zuchtte. ‘Willem had een oogje op haar. Ik wist het niet, hij vertelde me het vanochtend pas.’

‘Op Agnes?’

Ze knikte. ‘Hij had het haar ook nooit verteld. Niemand wist ervan. Ik weet zeker dat hij straks vooraan loopt. Omwille van hem zal ik nog hopen.’

Ze gaf me een kneepje in mijn hand voor ze zich omdraaide.

Ik vertelde wat ik gehoord had aan mijn moeder en Gilis. Gilis was oud genoeg bevonden om mee het bos in te gaan om naar het verdwenen meisje te zoeken. Samen met mijn moeder liep ik naar huis.

‘Maria heeft gelijk,’ zei ze, terwijl ze me over mijn arm streelde. ‘We moeten voorzichtiger zijn. Ik zou willen...’

‘Wat?’ vroeg ik.

Ze glimlachte weemoedig. ‘Ik zou willen dat heer Henric niet hoefde te vertrekken. Ik voel me veiliger wanneer hij er is.’

‘Maar hij bezoekt ons niet vaak meer,’ zei ik. ‘Niet sinds hij een nieuwe vrouw heeft.’

‘Hij heeft andere verplichtingen,’ zei mijn moeder. ‘Dat weet je. Hij vergeet ons niet.’

Toch maakte ik me zorgen. Oostergo was ver en hoewel de dagen nu nog lengden, zouden ze ook weer korter worden, de schaduwen van het woud langer – en wat zou er dan gebeuren?

Er viel me iets in. ‘Is het hele bos van heer Henric?’

‘Nee,’ zei mijn moeder. ‘Er zijn grenzen. En ook heer Henric moet antwoorden aan een hogere heer.’

‘Aan graaf Otto,’ zei ik.

‘Onder andere,’ knikte mijn moeder. ‘Maar sommige stukken van het woud zijn te ver, te onbegaanbaar. Dat is niemandsland.’

‘Hebben we toestemming om de wede te plukken?’ zei ik. ‘Staat die op het niemandsland?’

Mijn moeder keek me schuin aan. ‘Waarom?’

‘Ik vroeg me af of het geen diefstal was.’

Ze schudde haar hoofd. ‘Gilis en jij, jullie maken je te veel zorgen. Ik weet niet wat de grenzen van zijn land zijn, ik weet wel dat we de wede mogen plukken zolang we die goed gebruiken, zoals je in de herfst mag jagen wanneer de oogsten tegenvallen of bramen mag eten als ze rijpen. Waarom zou dat nu anders zijn?’

‘Ik vroeg het me gewoon af,’ zei ik. ‘Voor het geval heer Henric er niet is en we ons moeten verantwoorden.’

‘Wie zou daarnaar vragen?’ vroeg mijn moeder. ‘We gebruiken de wede beter dan de meeste mensen kunnen. Ik denk niet dat iemand daar bezwaar tegen kan hebben.’

‘Dat zal wel zo zijn,’ zei ik, maar voor het eerst vroeg ik me af of mijn moeder zich niet te weinig zorgen maakte.

Eenmaal bij huis aangekomen pakte ik een mand met wede die we nog niet hadden verwerkt. Ik stopte de bladeren in een ketel en liep naar de beek om er water bij te voegen. Aan de oever bleef ik staan. Het woud zag er niet anders uit dan anders. In de verte hoorde ik de stemmen van de mannen die het bos in waren getrokken, hun geschreeuw om de aandacht van Agnes te trekken.

Het mengsel van water en wede liet ik boven het vuur hangen tot het kookte. Daarna moest het afkoelen, zodat ik de bladeren kon kneuzen en tot pulp kon vermalen. Het goedje dat in de ketel zat, moest dan een dag lang gisten – de schuimlaag zou blauw kleuren, net als de vloeistof die zich onder in de ketel zou ophopen. Die zou ik uitspreiden over een houten plank, zodat het droogde en we de verf konden opslaan tot we hem gebruikten. Omdat het proces zo lang duurde, lag er nog steeds een mand met bladeren te wachten. Het beeld van heer Adalwin, die de wede zou vinden en als diefstal zou bestempelen, overviel me en daarom werkte ik zo snel mogelijk door om alle bladeren tot kleurstof te verwerken.

Maar nu moest ik wachten. Ik liep weer richting de oever van de beek, luisterde naar de stemmen die uit het bos echoden, naar me toe gedreven op de wind. Ze klonken niet helemaal menselijk. Ik sloeg een kruisje en bad, zoals ik voor Yme had gebeden: ‘Heer, ontferm u.’

Als ik eerlijk was, moest ik toegeven dat Maria gelijk had. Ook ik geloofde niet dat Agnes levend zou terugkeren.

16
Marzoeta

Fasna, 1108

Het verdwenen meisje werd niet gevonden.

De zoektocht door het bos duurde vier dagen. Na die vier dagen hield pater Johannes een wake voor Agnes en werd de zoektocht officieel opgegeven. Heer Henric moest zich bij zijn ridders voegen, Adalwin de opdracht uitvoeren die graaf Otto hem gegeven had. Er was niemand die iets gezien had. Het meisje, Agnes, leek van de aardbodem verdwenen.

Ik was vooral bezig met het vertrek van Adalwin. Ik had met mijn echtgenoot gepraat, hem ervan overtuigd dat Adalwin niet beter wist op het moment dat hij uit jagen ging. Ik wist niet of heer Henric me geloofde, maar hij gedroeg zich hoffelijk als altijd. Toch voelde ik de spanning die er hing. Adalwin had niet de beste invloed op onze nieuwe gast – heer Floris liet zich gemakkelijk vertellen wat hij moest doen, wat erin resulteerde dat mijn broer zich nog onuitstaanbaarder gedroeg nu hij een bondgenoot had. Heer Henric zou het nooit met zoveel woorden zeggen, maar ik wist dat ook hij blij was met het aanstaande vertrek van Adalwin.

Mijn man vertrok vijf dagen na de verdwijning van Agnes, bij het krieken van de dag. Hij reisde samen met heer Floris en ik was blij dat ze elkaars gezelschap hadden. De reis zou een paar dagen duren, en hoewel ik me geen zorgen maakte over mijn man, vond ik het toch een prettig idee dat hij niet alleen was. Het leek een gedachte die niet van mezelf was, alsof het kind binnen in me zijn zienswijze al aan me opdrong.

Ook Adalwin vertrok dezelfde ochtend, zij het iets later. Hij kuste me vaarwel, en even was het weer als vanouds: hij de grote broer die vertrok, ik het kleine zusje dat hem zo zou missen.

‘Pas goed op jezelf,’ zei hij. Ik knikte en zwaaide tot hij uit het zicht verdwenen was.

Het was stil nu mijn man en alle gasten waren vertrokken, maar ik verveelde me niet. Met de zwangerschap overviel me een vermoeidheid die ik eerder niet kende. Wanneer ik in de middag ging zitten met mijn naaiwerk, dommelde ik in slaap. Als ik een ronde had gelopen door de kasteeltuinen, moest ik daarna gaan liggen.

Van Emmekinde moest ik eraan toegeven. Soms duwde ze me bijna hardhandig op bed.

‘Het is allemaal goed,’ zei ze. ‘Rust zorgt ervoor dat de baby sterk wordt.’

Wat daar blijkbaar ook voor zou zorgen, was eten: waar ik ook ging, Emmekinde zorgde ervoor dat ze een stuk brood of kaas voor me meenam.

Hoewel er nog weinig aan me te zien was, had het nieuws van mijn conditie zich als een lopend vuur door het kasteel verspreid. Aleida benaderde me voorzichtiger dan eerst, minder bruusk. Soms vroeg ze zelfs mijn mening: ze moest de kelders gereedmaken voor de wintervoorraad. Zou ik het goed vinden als ze de wevers nieuwe manden liet maken? En ook de andere vrouwen spraken me gemakkelijker aan. Het was alsof de zwangerschap me toegankelijker maakte, een van hen. Zelfs de stalmeester stelde zich beschermend naar me op: ik mocht van hem niet meer op de paarden uit rijden gaan. Een sullige muilezel, dat mocht. En daarom maakte ik zo nu en dan een ronde door het dorp op een muilezel die niet vooruit te branden was, en werd ik daar vriendelijk toegeknikt, stopten vrouwen me eten en bakerdoeken in de handen.

Ik schreef mijn moeder een brief om haar over mijn zwangerschap te vertellen. Niet veel later werd er een brief terugbezorgd. Ze schreef om me te feliciteren met het feit dat ik mijn plicht gedaan had. Ze zou me graag bezoeken, maar mijn grootvader was met graaf Gerard I van Gelre in onderhandeling, om een huwelijk tussen zijn zoon en Ermgard te regelen, al zouden ze wachten tot Gerard II het graafschap van zijn vader overnam. Er was nog niets zeker, maar het was waarschijnlijk dat mijn nicht op termijn de gravin van Gelre zou worden.

De graaf van Gelre was een keer met zijn zoon langsgekomen, toen we zo’n acht jaar oud waren. Adalwin en mijn neven namen de jonge Gerard mee op sleeptouw. Hij was niet in mij geïnteresseerd. Maar hij was niet onaardig, en speelde knikkerspellen met Ermgard in het gras voor de kerk.

Tussen de regels door las ik mijn moeders frustratie. Ermgard had de betere partij, zou gravin worden en een man van haar eigen leeftijd trouwen. Als mijn moeder van mijn grootvaders plannen geweten had, zou ze me hebben opgeworpen als kandidaat voor de jonge Gerard – was ik niet mooier, was mijn opleiding niet net zo goed geweest, had ik niet uitstekend leren lezen en schrijven aan de hand van mijn getijdenboek? Was ik niet net zo goed familie, had ik de graaf niet net zo goed aan het huis Zutphen kunnen binden? Waarom zou ik geen gravin kunnen zijn?

Ik legde mijn hand op mijn buik terwijl ik me dit alternatieve leven probeerde voor te stellen. Het lukte niet. Toen ik nog op het Gravenhof woonde was het makkelijker geweest om met mijn moeders grieven mee te leven, te willen wat zij wilde. Maar door haar brief bleek alleen maar wat ik altijd al wist: dat het leven dat zij voor mij en Adalwin uitstippelde alleen in haar fantasie bestond. Ik zat op de bank in mijn vertrekken en keek naar de stenen muren die de laatste warmte van de zomer weerden. Het Gravenhof leek me een ander leven. Ik wist dat ik nooit meer terug zou gaan – zelfs als ik het kind verloor, zelfs als heer Henric niet terugkeerde, zou ik een manier vinden om hier te blijven. Daarin had mijn moeder gelijk gehad: een eigen huishouden was me veel waard. Ik wilde een deur die ikzelf naar believen kon openen en sluiten, zonder inmenging van mijn moeder of mijn grootvader.

Er zat nog iets in de brief. In een linnen lap had mijn moeder een kleine bel meegestuurd. Het zilver glom toen ik hem ronddraaide. Er stonden inscripties op, die ik door mijn ogen goed samen te knijpen kon lezen: AVE MARIA, GRÁTIA PLENA. De bel was opgedragen aan de moeder aller moeders, en zou me bescherming bieden tijdens de zwangerschap. In de brief schreef mijn moeder er kort over. Ik moest de bel dagelijks dragen, in het zicht, en ik moest de juiste gebruiken niet vergeten.

Ik hing de bel aan mijn riem, waar hij zacht rinkelde als ik bewoog. Ze had het niet hoeven schrijven. Ik at al meer vlees en strooide er zo veel mogelijk duur zout overheen. En ik bad veel, voor een zoon. Dat laatste hoefde ik niet alleen te doen: sinds het nieuws van mijn zwangerschap zich had verspreid, leek Aleida in een continu gebed te verkeren. Haar geprevel in de gangen maakte me nerveus, maar het was op een bepaalde manier een geruststelling. Voor het eerst was ik de kasteelvrouwe, niet slechts haar vervangster.

Het was warm in de weefkamer: de hitte die zo lang door de stevige muren was geweerd, was inmiddels binnengekomen en niet meer zo makkelijk te verdrijven.

‘Gisele?’

De vrouw keek op van haar weefgetouw. Er liep een druppel zweet van onder haar kap, over haar slaap. De blossen op haar wangen waren vuurrood.

Ik wist inmiddels wie ze was, wie haar kinderen waren. Adalwin had het me verteld. Maar ze was ook de beste weefster die er was, en de opdracht die ik haar gaf zou haar en haar kinderen aan hun plek herinneren.

‘Ik wil een wandkleed,’ zei ik, terwijl ik mijn hand op mijn nog platte buik legde. ‘Een wandkleed ter ere van de geboorte van mijn zoon.’

Ook de andere vrouwen in het vertrek keken op door dit verzoek.

‘Vrouwe, een wandkleed is groot en kostbaar,’ begon Gisele. ‘De meeste wandkleden die heer Henric bestelde, komen uit een atelier in Utrecht.’

‘Ik kan moeilijk een opdracht geven voor een wandkleed uit Utrecht nu mijn grootvader en man tegen de bisschop ten strijde trekken,’ zei ik. ‘Daarnaast heb ik het wandkleed in de vertrekken van mijn man gezien, dat hier is geweven. Ik realiseer me dat het wandkleed iets van de middelen zal vragen, maar dat zal geen probleem zijn. Ik zal gouddraad laten overkomen uit Zutphen.’

Gisele knikte. Ze fronste niet meer, alsof ze zich nu al had neergelegd bij dit verzoek.

‘Wat wilt u dat het wandkleed afbeeldt?’ vroeg ze.

‘Het moet een voorstelling zijn van een vrouw in een tuin,’ zei ik, ‘met een kind aan haar zijde. Ze moet een valk hebben. En ik wil andere vogels zien in de tuin.’

Giseles handen maakten bewegingen terwijl ik beschreef wat er op het kleed moest staan, alsof ze nu al een ontwerp aan het maken was.

‘Wat is het grootste weefgetouw dat beschikbaar is?’

Gisele wees naar het raamwerk dat in het midden van de ruimte stond. ‘Dat is het.’

Het was groot genoeg om lappen stof op te weven, maar niet groot genoeg voor het wandkleed dat ik in gedachten had – ik wilde dat het de grootste muur van mijn vertrekken kon bedekken.

‘Ik zal een groter raamwerk laten maken,’ zei ik. ‘Het lijkt me verstandig om voldoende wol te verven. Het gouddraad zal niet lang op zich laten wachten. Is er nog iets anders nodig?’

Gisele boog haar hoofd. ‘Perkament,’ zei ze. ‘Zodat u de voorstudie kunt goedkeuren.’

‘Ik laat het naar de weefkamer brengen,’ zei ik. ‘En nog één ding: het is een verrassing voor mijn man. Dit hoeft dus niet met hem besproken te worden. Mocht er een probleem zijn bij de uitvoering van de opdracht, dan kunnen jullie dat met mij bespreken.’

Ook de andere vrouwen bogen hun hoofd.

17
Elena

Fasna, 1108

Het was een bewolkte dag, wat het werk op het veld een stuk draaglijker maakte. Nu het oogstseizoen van de gerst was begonnen, waren Gilis en ik helpende handen bij de boerderij van Maria’s ouders. Ik hurkte bij een aantal stengels van de gerst, sneed ze laag af en deed ze in mijn mand. Als de manden vol zaten, gooiden we de gerst op de grote hoop in het midden van het veld. Zo kon de voorraad beter drogen.

Het werk was zwaarder en warmer dan het weven en spinnen in het kasteel, maar ik vond het niet erg om buiten te zijn. De drogende gerst rook zoet en zomers, en het gaf Maria en mij meer gelegenheid om te praten zonder dat we met de blikken van Aleida of de andere vrouwen te maken hadden. Alleen was het nu zo dat mijn werk ook in de avond niet gedaan was. Voor het wandkleed dat vrouwe Marzoeta had geboden, moesten we veel meer kleuren wol hebben dan nu beschikbaar waren. Mijn moeder had op perkament een schets gemaakt, en met alleen de beschikbare wol zouden we niet ver komen. Dus spendeerden mijn moeder en ik onze avonden boven de hete ketel, terwijl we de wol kleurden: rood met meekrap, geel met uienschillen, groen met vrouwenmantel. Elke kleur kostte ons meerdere dagen. Op het moment dat de wol te drogen lag, werkte mijn moeder aan het ontwerp. De vegen houtskool zaten permanent aan haar vingers.

Maria werkte naast me, sneed strengen gerst en deed ze in haar mand. ‘Ik heb weer met Jakob afgesproken,’ zei ze.

‘Echt? Wanneer?’ vroeg ik.

‘Deze week,’ zei ze. Ze aarzelde even. ‘Of eigenlijk hebben onze ouders de afspraak gemaakt.’

Ik liet mijn mes zakken en keek haar aan. ‘Je ouders weten ervan? Keuren ze het goed dat je met hem afspreekt?’

‘Sterker nog, ze moedigen het aan.’ Ze glimlachte vluchtig naar me. ‘Hij is een goede partij. Hij is de oudste zoon, heeft minder broers en zussen dan ik, en er zijn extra handen nodig op de boerderij van zijn ouders.’

‘Maar ben je niet veel te jong?’

Maria haalde haar schouders op. ‘Nee. Als we volgend voorjaar trouwen, ben ik zestien. Mijn moeder was jonger.’

Ik wist dat het onzinnig was om hiertegen te protesteren. Ze had gelijk: we waren geen kinderen meer. We hadden allebei al een jaar onze maandstonden. En het afgelopen jaar was mijn lichaam gegroeid – ik was niet alleen langer, maar ook voller geworden, en moest ik mijn jurken uitleggen omdat ze anders niet om mijn borsten en mijn heupen pasten.

Zelfs Gilis deed nu al mee met de grote jongens, kreeg steeds meer taken die volwassenen ook kregen. Maar de gedachte dat Maria ging trouwen vervulde me met afschuw. Ik had er niet over nagedacht dat ik haar zou verliezen – dat leek me iets wat pas zou gebeuren in een verre toekomst, wanneer we beiden oud waren. Maar ook daarvan kon ik me amper een voorstelling maken. Als ik nadacht over de toekomst, zag die er precies zo uit als mijn heden: ik woonde in mijn huis, weefde in het kasteel, was samen met mijn moeder en Gilis. Ik had er nooit over nagedacht dat Maria een andere voorstelling van haar toekomst zou hebben dan één waarin alles hetzelfde bleef.

‘Het is zo snel,’ zei ik.

‘Volgend voorjaar,’ zei Maria. ‘Dat duurt nog bijna een jaar. En er staat nog niets vast.’

‘Maar je wilt het wel,’ zei ik.

‘Ja,’ zei ze. ‘Ja, ik wil het wel.’

Ik knikte. Mijn mond voelde droog en ik greep naar de waterzak die tussen ons in stond. ‘Dus je bent verloofd?’

‘Het is nog niet officieel,’ zei Maria. ‘Onze ouders moeten de overeenkomst nog sluiten. Maar ik wilde het je toch al vertellen.’

‘Dat is dan goed nieuws,’ zei ik.

Maria gaf me een kneepje in mijn hand, leek precies te weten wat ik dacht.

‘We zullen elkaar nog steeds zien,’ zei ze. ‘Het wordt anders, maar ik laat je niet in de steek.’

‘Nee, natuurlijk niet,’ zei ik, al was dat precies wat er ging gebeuren. Ze zou het niet zien tot het zover was, en zelfs dan zou ze er niet over nadenken. Ze zou me niet missen, omdat ze Jakob had, en zijn familie, en de boerderij om over te nemen, en ik zou slechts een kleine rol spelen in haar leven – het meisje met wie ze vroeger bevriend was, toen ze de wol van haar ouders tot garen moest spinnen in het kasteel. Ik zou een bijrol spelen in het verhaal dat ze aan zichzelf vertelde. En waarom zou het ook anders zijn? Verhalen gingen over helden en verliefden, niet over halfstomme meisjes die je onder je hoede moest nemen.

‘En wie weet heb jij volgend jaar ook wel een geliefde,’ zei Maria. ‘Misschien trouw je wel eerder dan ik.’

Ik snoof. De gedachte aan een huwelijk zorgde ervoor dat ik hard weg wilde rennen, terug naar huis, en onder de dekens in elkaar kon krimpen tot ik daadwerkelijk kleiner en jonger was. Ik kon alleen aan een huwelijk denken als een bekroning van een groot liefdesverhaal, zoals de verhalen die verteld werden in de grote hal. Het leek me onvoorstelbaar dat ik ooit zo’n huwelijk zou sluiten, maar precies zo onvoorstelbaar vond ik een toekomst met een jongen uit het dorp – vreemde droombeelden die weer verdwenen als ik met mijn ogen knipperde. Gelukkig hoefde ik er nog niet over na te denken. Althans, dat had ik in ieder geval tot nu toe aangenomen.

Het was dom om te wensen dat de tijd niet verstreek, dom en onzinnig. Dat wist ik. Het was een wens die geen wens mocht zijn. Maar ik was kleiner dan Maria, onhandiger en onopvallender, en voor nu was ik nog nooit met een jongen alleen geweest. Voor nu kon ik de tijd misschien nog stilzetten.

Ik sneed zwijgend de stengels van de gerst af, gooide de aren in mijn mand. Ik moest blij voor haar zijn, voor mijn vriendin, voor haar toekomst.

‘Heb je hem gekust?’ vroeg ik daarom.

Nu bloosde Maria. ‘Ja,’ zei ze.

‘Hoe was het?’ vroeg ik. Ik wilde niet nadenken over Jakob en Maria, maar nog liever wilde ik niet buitengesloten zijn.

Haar blos werd dieper. ‘Het was... heel anders dan ik had gedacht. Al die grappen die mijn broers maken? Dat was onzin. Het was veel mooier dan dat.’

‘Mooi?’ Ik richtte me op.

Ze haalde haar schouders op. Voor het eerst sinds ik haar kende zat ze om woorden verlegen.

‘Wanneer je iemand graag mag,’ zei ze, ‘kan je even niet meer nadenken. Je bent gewoon niet meer – niet meer alleen.’

Ze bukte zich weer om aan het werk te gaan. Ik bleef naar haar kijken. Ik wist niet dat Maria zich op die manier alleen had gevoeld. En ik merkte dat ik, ondanks mezelf, nieuwsgierig was.

Ik was het woud niet meer in geweest sinds de verdwijning van Agnes. Ook nu was ik niet van plan dat te doen: ik zou niet verdergaan dan de randen van de beek. Maar de bramen stonden in bloei. Het was zonde om ze te laten hangen totdat ze zouden gaan rotten, overtuigde ik mezelf. We hadden ze nu eenmaal nodig. Ik zou geen overbodige risico’s nemen, alleen maar in de middag gaan, alleen maar met mijn mand langs de bosrand lopen om die te vullen. Rover zou bij me zijn.

De braamstruiken torenden hoog boven me uit. Met de mand duwde ik de takken opzij. De dikste bramen groeiden altijd op plekken waar ik net niet bij kon. Ik stroopte mijn mouwen op, voorzichtig om geen haaltjes in het linnen te maken, terwijl ik mijn handen tussen de struiken door liet gaan. De doornen maakten rode striemen op mijn huid, en waar ik de bramen plukte werden mijn handen rood.

Het woud was niet stil, vandaag. Ik hoorde merels, gaaien, spechten. Boven mijn hoofd tikte een eekhoorn, gealarmeerd door Rover die aan mijn voeten zijn eigen snuit tussen de struiken duwde. Als er in het bos dreiging was, dan was die nu niet hier.

Ik liep verder langs de struiken, terwijl ik mijn mand vulde met rijpe bramen. Een paar stopte ik in mijn mond. Ze waren zoet en warm. Sommige vielen al van de struik af voor ik ze aanraakte, die liet ik liggen voor Rover. Het kon geen kwaad er een paar te eten: hoeveel ik ook plukte, er bleven er maar aan de struiken zitten. Hoe verder ik het woud in liep, hoe meer er waren, groot en zwart en klaar om verzameld te worden. Maar ik was bijna op de grens die ik zelf had gesteld: de grens waar ik té ver het bos in ging, de verzonnen lijn waarvan ik aan Maria had beloofd dat ik hem niet zou overgaan. Ik vroeg me nu af hoe erg dat zou zijn: de enige die de rust verstoorde, was ik. Dit kon niet de plek of de tijd zijn waar Agnes was verdwenen.

Agnes was niet meer gevonden, en misschien dat ik daarom nog vaker aan haar dacht dan aan Yme. Zij was dood en begraven, maar waar was Agnes? Zonder begrafenis zou haar ziel geen rust hebben. Die eenzaamheid was bijna niet voor te stellen. Hoewel ik me soms alleen voelde, kon ik me niet indenken zo eenzaam te zijn. Gestorven in het bos, en daar voor altijd te moeten blijven. Soms droomde ik over haar, dan zag ik haar dolende geest aan de andere kant van de beek, haar mond geopend alsof zij het was die zong.

Ik zette mijn mand neer. Ik had Maria dan wel beloofd niet alleen het bos in te gaan, maar zij kende het woud niet zoals ik – ze wist niet dat er niets te vrezen was van berk en bast zolang je wist waar je was, waar je je stappen moest zetten, als je maar wist wat je nodig had. Het enige wat je in het bos hoefde te vrezen was wat daar niet hoorde. En alleen de bladeren ruisten vandaag – verder hoorde ik niets. En dus zou ik veilig zijn.

Dat zei ik tegen mezelf. Natuurlijk had ik geen enkele manier om te bewijzen dat het op een dag als vandaag niet spookte, behalve mijn eigen gevoel. Maar op dat gevoel had ik altijd vertrouwd als ik alleen tussen de bomen liep, en dus deed ik dat nu ook.

Door de gesprekken die ik in de grote hal had opgevangen, wist ik waar de plaats was waar Yme was gevonden. ‘De Twaalf Apostelen’ noemde pater Johannes de plek, naar de twaalf stammen die in elkaar waren gedraaid in het midden van de open plek. Reizigers die er per ongeluk langskwamen, sloegen er een kruisje en baden om een goede verdere reis door het woud.

Een gedeelte van de weg ernaartoe moest ik weer langs de beek lopen. Daarna volgde ik een breder pad, richting het westen. Ik zag de hoefafdrukken van paarden in het zand. Op de grote weg voelde ik me minder veilig dan verscholen tussen de struiken, en dus bleef ik bij de rand van de weg. De beste manier om je door het bos te bewegen was onopvallend en snel, zoals ik de reeën en konijnen zag doen. Daarom zorgde ik ervoor dat ik snel weg kon schieten – na mijn ontmoeting met heer Adalwin leek dat me het beste. Niet dat ik vaak mensen tegenkwam. De enige mensen uit het dorp hier waren aan het stropen, en ik deed altijd alsof ik ze niet zag, net als zij mij.

De open plek was verder lopen dan ik dacht, en terwijl ik liep raakte het pad steeds meer overgroeid. De stengels van het hoge gras prikten tegen mijn kuiten, en mijn rok bleef hangen in de prikkels van woekerende braamstruiken. Het leek alsof het bos bezig was dit pad terug te vorderen. Ik liet me er niet door tegenhouden. Ik wist nog steeds waar ik was, ik had water bij me en de berm stond vol met braam, klaver en dovenetel, dus honger zou ik voorlopig niet krijgen. Ik stopte een paar bramen uit mijn buidel in mijn mond.

Rover bleef deze keer dicht bij me. En toen ik eenmaal bij de plek kwam waar Yme gevonden was, was ik daar dankbaar voor. Ik begreep waarom niemand hier lang halt hield.

De boom – of bomen – stonden op een open plek, boven op een kleine heuvel. De grond eromheen was zanderig. Er groeide niets, en daarom was een gedeelte van de grond weggespoeld en was het wortelstelsel van de bomen te zien. Door de kluwen van wortels en stammen, die gekronkeld en om elkaar gedraaid waren, zag het eruit alsof ze elkaar vasthielden. Bovenin was de boom groen, maar door de wirwar aan wortels leek het alsof ik eerder naar het skelet van de boom keek dan naar levende natuur. Doordat er verder niets groeide, voelde de dag ineens guurder dan toen ik nog op het pad onder de bomen liep – de wind had hier vrij spel en sloeg het zand tegen mijn rok.

Het was duidelijk dat dit een bijzondere plek was. Lang geleden werden de jaarfeesten niet voor de kerk, maar in het bos gehouden. Ook bomen konden heilig zijn. Dit leek een van Wodans bomen, een afspiegeling van de levensboom Yggdrasil, al waren hier al lange tijd geen offers meer gebracht.

Ik sloeg een kruis en liep verder naar de boom, terwijl mijn voeten weggleden in het mulle zand. Dat maakte het moeilijk om vooruit te komen – dat, en de angst, die ik nu wél voelde. Er was al gezocht naar Agnes, zelfs op deze plek, dus wat deed ik hier?

Toch dwong ik mezelf om verder te lopen, een ronde rond het bomenstelsel te maken. Ik telde de stammen, maar kwam niet tot twaalf. Telkens twijfelde ik, bij een volgende vertakking, of ik de boom die ik nu zag al geteld had of niet.

De jongens hadden Yme zien liggen bij de wortels. Daar had ik eerder niet over nagedacht. Ik zag nu dat dat niet betekende dat ze aan de voet van de boom lag: ze lag er bijna ónder. Het blootgelegde wortelstelsel vormde een soort afdak op de onbedekte heuvel, met daaronder kleine holtes. En terwijl ik keek, realiseerde ik me dat het de enige plek zou zijn om me te verschuilen, als er nu iets of iemand op me afkwam.

Ik keek naar Rover, maar hij maakte geen bijzonder verontruste indruk. Zijn staart stond overeind – hij was alert, maar misschien kwam dat meer door mij dan door de plek. Voor de boom leek hij in ieder geval niet bang.

Daarom deed ik een paar passen dichterbij. Om echt het wortelstelsel in te kijken moest ik me op mijn hurken laten zakken. De wortels vormden een overspanning waaronder ik me inderdaad zou kunnen verschuilen. Ik zou zelfs Rover tegen me aan kunnen trekken. Maar voor een grote man zou de holte onder de wortels te klein zijn.

Dat stelde me op een vreemde manier gerust – als Agnes hier was, had ik haar allang gezien. Ik wist niet zeker of ik had gehoopt dat ik haar zou vinden of dat ik er vooral bang voor was, maar het was in ieder geval duidelijk dat ze hier niet lag. Er was hier verder niets.

Bij die gedachte stond ik snel op en klopte ik het zand van mijn schort. Toch twijfelde ik. Had Yme iets gezien? Was ze daarom weggekropen? Als er woudgeesten waren, dan stelde ik me ze hier voor: op een plek zo afgelegen, verlaten en doods dat ze ertoe aangetrokken werden als vliegen naar de honing. En daar, dat gat in de stam, was dat geen open mond? In die tak, zag ik daar geen ogen?

Ik floot en Rover, die op een afstandje met zijn poten in het zand groef, kwam direct naar me toe. Op een drafje liepen we de heuvel af.

Pas thuis viel het me op dat mijn handen onder de rode vlekken zaten. Ik likte het bramensap van mijn vingers, en proefde bloed. Een hartslag lang dacht ik dat ik misschien iets anders had aangeraakt, daar bij de boom. Maar daarna zag ik dat ik mijn vingers had opengehaald aan de braamstruiken. Rode druppels kwamen naar boven uit de talloze sneetjes op mijn duimen. Er staken kleine stekels uit mijn vingers. Voorzichtig maakte ik mijn handen schoon.

18
Marzoeta

Fasna, 1108

Het was niet alleen het vertrek van Adalwin en heer Henric waardoor het stil was in het kasteel. Het was nu de tijd om te oogsten, en dat betekende dat veel van de werkers die normaal gesproken binnen bezig waren, nu op de velden waren. Samen met Aleida overzag ik het aanvullen van de voorraadkamers in de kelder – de enige plek waar het nog echt koel was.

De warme dagen zorgden ervoor dat ik veel sliep. Als ik niet sliep, had ik veel tijd om na te denken – zo veel tijd dat ik uit frustratie mijn borduurwerk er weer bij pakte. Ik dacht na over het kind, binnen in me. Was het een jongen, een meisje? Was het gezond? Wat zou zijn of haar toekomst brengen?

Emmekinde merkte mijn rusteloosheid op toen ik me voor de zoveelste keer terugtrok op mijn kamers en op bed ging liggen met mijn ogen wijd opengesperd.

‘Als er iets is wat ik voor u kan doen,’ begon ze aarzelend.

Ik schudde mijn hoofd. ‘Ik vrees van niet. Tenzij je een antwoord kan geven op de vragen die me plagen, anders weet ik het niet.’

Ze ging naast me zitten. Ze was inmiddels meer gezelschapsdame dan kamermeisje. En hoewel ze de juiste opleiding miste om dat te zijn, was ze prettig gezelschap. Ze was vriendelijk en nadenkend, en bovenal discreet. Ze had niemand verteld dat ik naar heer Henrics kamers was gegaan en weer was weggestuurd, en ook over mijn zwangerschap deed ze aan anderen geen mededelingen – hoewel het makkelijk voor haar zou zijn om met deze nieuwtjes in aanzien te stijgen.

‘Welke vragen heeft u, vrouwe?’

Ik ging met mijn vingers over de dekens op bed – wol, veel te warm om onder te liggen.

‘Vragen waar alleen God het antwoord op heeft.’

‘Als u me vertelt waar u zich zorgen om maakt, zal ik voor u bidden.’ Ze glimlachte naar me, haar mond slechts een klein beetje geopend om haar gebroken tand niet te laten zien. Ze zag er oprecht bezorgd uit: en hoewel de stem van Adalwin me influisterde dat dat alleen was omdat ze haar eigen positie wilde behouden, vond ik haar vraag aandoenlijk.

‘Goed,’ zei ik. ‘Ik wil weten of het kind dat ik draag een zoon is, of het gezond is, of het goed ter wereld zal komen, wat zijn toekomst is.’

‘Iedereen bidt voor een gezonde erfgenaam en een goede geboorte,’ zei Emmekinde.

‘Dat weet ik,’ zei ik. ‘Maar het duurt nog zo lang.’

‘Misschien,’ begon Emmekinde, ‘ken ik een manier om eerder antwoord te krijgen op uw vragen.’

‘Wat bedoel je?’ Ik ging overeind zitten.

‘Er is een vroedvrouw in het dorp met een gave,’ zei ze. ‘Ze heeft mijn tante voorspeld dat ze een zoon zou krijgen, en dat was ook zo.’

‘Waarmee doet ze haar voorspellingen?’ vroeg ik.

Ik was nog nooit naar een waarzegger geweest, maar mijn grootvader maakte wel eens gebruik van een sterrenwichelaar.

‘Ze bekijkt de patronen in uw hand. En ze werpt stenen en leest daar de betekenis uit.’

Dat klonk bekend: de patronen in de sterren waren immers de grotere afspiegeling van wat op aarde gebeurde.

‘Stuur haar naar me toe,’ zei ik, terwijl ik weer ging liggen en mijn ogen sloot.

‘Zeker, vrouwe,’ zei ze.

Voor ze de deur uit liep zei ik: ‘Emmekinde? Dankjewel.’

Toen ik wakker werd, was het van Emmekinde die de deur van de kamer zo zacht mogelijk opende.

‘Vrouwe Marzoeta? Bent u wakker?’

Ik kwam overeind en liet Emmekinde me helpen om de linten in mijn zij vast te knopen. Ook haalde ze de linten in mijn haar los en vlocht ze opnieuw. Haar zachte handen deden me denken aan mijn moeder, al was mijn moeder niet zo geduldig: zij trok mijn vlechten zo strak aan dat mijn hoofdhuid pijn deed.

‘Ze wacht in de grote hal,’ zei Emmekinde. Ik knikte en daalde de wenteltrappen af. Ik was nerveus, al wist ik niet precies waarom: de vrouw zou me niets vertellen wat niet al zou plaatsvinden. Maar het idee dat het kind niet gezond was, dat het zou sterven, dat ík zou sterven, maakte me misselijk.

In de grote hal stond een vrouw voor de estrade. Ik nam plaats naast de stoel van heer Henric – ook nu ik zijn vervanger was, kon ik niet zomaar op zijn stoel gaan zitten.

‘Dit is Gundrade,’ zei Emmekinde. ‘Degene naar wie u hebt gevraagd.’

‘Vrouwe Marzoeta.’ De vrouw boog diep. Toen ze zich weer oprichtte zag ik dat ze minder oud was dan ik dacht. Haar lange grijze haar gaf haar een ouder aanzien, maar haar gezicht had niet de diepe groeven die ik had verwacht. Ik schatte haar zo’n tien jaar ouder dan ikzelf. Het was niet hoe ik me haar had voorgesteld. De sterrenwichelaar in Zutphen was zo oud als de wereld – tenminste, dat werd over hem gezegd.

‘Ik wil graag mijn toekomst leren kennen.’

De vrouw boog en strekte daarna haar beide handen naar me uit. ‘Mag ik?’ vroeg ze.

Ze pakte mijn handen vast, steviger dan ik had verwacht, en draaide ze met de palmen naar boven. Ze concentreerde zich eerst op de palm van mijn rechterhand, volgde met haar vingers de lijnen die over mijn hand liepen. Ze was lang stil, en ik moest de neiging bedwingen mijn handen uit die van haar te trekken. Ik was nooit eerder zo aangeraakt, zo lang en indringend bekeken, door iemand die ik niet kende. Maar zelfs al had ik me weg willen trekken, haar grip was sterk. En ik wilde nu weten wat het was wat ze in me zag, waardoor ze zo lang naar me moest kijken.

Ze gaf mijn rechterhand aan me terug, en bekeek nu de linker, ging met dezelfde trage manier met haar vingers over mijn hand. Daarna pakte ze beide handen weer en keek me nu recht aan. Haar blik was scherp, nog intiemer dan haar aanraking.

‘Vrouwe Marzoeta,’ zei ze, ‘u bent gezegend door God, want u draagt een gezond kind. Het zal ongeschonden ter wereld komen, en ook de bevalling zal voorspoedig verlopen.’

Ik schoof onwillekeurig naar voren op de zetel.

‘Het kind dat u draagt is een jongen,’ ging Gundrade verder. ‘Zijn leven en het uwe zijn verbonden, maar over zijn toekomst kan ik u niets zeggen, alleen over die van u.’

Ik knikte.

Ze tastte in de buidel die aan haar riem hing, en trok er drie stenen uit, die ze in de palm van mijn hand legde. Er waren kleine tekens in gegraveerd. Gundrade staarde er zo lang naar dat ik de stenen in mijn keel voelde, alsof ik ze door moest slikken, en ze niet slechts in mijn hand hield.

‘Zeg me wat je ziet,’ zei ik.

‘Ik zie verlies,’ zei Gundrade.

Ik slikte. ‘Niet het kind?’

Ze aarzelde. ‘Ik zie verdriet in uw toekomst,’ ging Gundrade verder. Ze wees de eerste steen aan die ze had gepakt. ‘Hagalaz. Er komt een storm die verwoesting brengt en geen genade kent. U kan niet vasthouden aan wat u kent.’

Ik slikte en probeerde mijn ontzetting niet te laten zien. ‘Wat nog meer?’

‘Naudhiz laat zien dat u gemis zult ervaren. U komt alleen te staan. Maar dan komt berkano – de berk die buigt in de storm, maar niet breekt. Hij laat nieuw leven zien, een nieuw begin.’

‘Dat zal het kind zijn,’ zei ik. ‘Dat kan niet anders. Toch?’

De vrouw pakte de stenen voorzichtig uit mijn handen. ‘Dit is wat ik zie.’

Ik fronste mijn wenkbrauwen. Ik wist dat waarzeggers niet alles in de toekomst konden zien – niet zolang ze geen visioenen hadden. Nu ik wist dat het goed ging met mijn zoon zou ik opgelucht moeten zijn. In plaats daarvan maakte haar handlezing me nog ongeruster.

‘Hoe kan ik dat verdriet tegengaan?’ vroeg ik. ‘Als ik weet wat voor storm ik kan verwachten, kan ik me ertegen weren.’

Gundrade schudde haar hoofd, en even leek ze veel ouder. ‘U hebt uw waarschuwingen gekregen,’ zei ze. ‘Maar ik ken geen manieren om het lot te beïnvloeden. Alles zal zich ontvouwen zoals God het heeft vastgelegd.’

Ik wuifde met mijn hand. ‘Dank voor je komst. Emmekinde, breng deze vrouw naar Aleida en zorg ervoor dat ze beloond wordt voor haar inspanningen.’

Ik keek ze na terwijl ze door de grote hal liepen, richting de trap naar de kelders, waar Aleida zou zijn. Ik bleef zitten op de stoel en dacht na. Mijn kind en ik waren vooralsnog veilig – maar wat betekende de voorspelling van Gundrade verder voor me? Ik zou verlies leiden, maar had ik dat niet al gedaan? Door naar de Cannenburgh te gaan was ik mijn veilige thuis kwijt, degenen van wie ik het meeste hield waren buiten mijn bereik. Was dat ook onderdeel van de storm, of zou die uitsluitend in mijn toekomst plaatsvinden?

De woorden van Adalwin speelden weer door mijn hoofd. Als ik en mijn zoon gezond waren, was er geen reden om de bastaarden van mijn man te vrezen. En toch had ik een ongemakkelijk gevoel bij de voorspelling.

Ik bleef de woorden van de vrouw in mijn hoofd houden, draaide ze om als knikkers, om ze van alle kanten te bekijken, maar ze waren net zo hard en ondoordringbaar. Het enige wat ik eruit kon opmaken was dat ik op mijn hoede moest zijn.

Zodra Emmekinde terugkwam, vroeg ik haar: ‘Hoe heet de bastaardzoon van mijn man, de zoon van Gisele?’

Ze leek verrast door mijn vraag. Misschien dacht ook zij dat ik niet op de hoogte was van wat zich in het kasteel afspeelde. ‘Gilis, vrouwe,’ zei ze.

‘Waarom is hij zo vaak hier? Wat is zijn taak?’

Emmekinde aarzelde. ‘Ik geloof dat hij wordt opgeleid door pater Johannes.’

‘Om zelf geestelijke te worden?’

Dat zou een veilig pad zijn – een geestelijke had macht, maar niet zoveel als de heer des huizes. Als de jongen, Gilis, gelukkig was met die levensloop zou mijn zoon niet veel te vrezen hebben. Maar als hij mijn zoons gezag zou aanvechten... Ik kende de verhalen van erfgenamen die elkaar naar het leven stonden, van bastaarden die probeerden meer te nemen dan waar ze recht op hadden.

‘Dat weet ik niet zeker,’ zei Emmekinde. ‘Ik kan het navragen.’

‘Doe dat,’ zei ik. Ik maakte geen aanstalten op te staan, ook al was de hal verlaten, op de hijgende honden van mijn man na.

‘Het is goed nieuws, van het kind,’ zei Emmekinde.

‘Ja,’ zei ik. ‘Dat is het inderdaad.’

Maar mijn zorgen waren niet weggenomen. Ik had er niet bij stilgestaan dat mijn angsten een nieuwe vorm aan konden nemen, zich zouden vormen naar de voorspellingen en zich dan net zo goed niet meer lieten bedwingen. Ik kon ook nu alleen maar wachten. Mijn ongeduld om te weten wat in de toekomst lag, zou de tijd alleen maar langzamer laten verstrijken. Maar er was niets meer aan te doen. Ik kon niet ongedaan maken wat ik had gevraagd. En ook het lot kon niet worden afgewend. Maar misschien, heel misschien, kon ik het ombuigen. Ik moest alleen bedenken wat te doen.

19
Elena

Fasna, 1108

Rover sloeg aan toen ik een van de strengen wol over het hek te drogen legde. Het was een roodbruine kleur, precies in de kleuren die de bomen hadden nu de herfst haar intrede deed. De wol was bedoeld om de bladeren van het wandkleed voor vrouwe Marzoeta mee te weven. Pater Johannes stond bij het tuinhek. Hij bezocht ons weinig, en vrijwel nooit in de avond. Het was nog niet donker, maar de schemering zou niet lang op zich laten wachten. Het moment voor bezoek was allang voorbij.

De pater deed het tuinhek open en aaide Rover over zijn kop. ‘Zijn je moeder en Gilis er ook?’

Ik knikte en ging hem voor naar de deur. We hadden maar weinig in huis, maar ik kon hem een stuk brood met bramenjam aanbieden, al was die jam eigenlijk bedoeld om te bewaren tot de winter zijn intrede deed.

‘Ik zie dat je druk bezig bent.’ Verschillende strengen wol lagen over het hek gedrapeerd.

‘We hebben een grote opdracht gekregen,’ zei ik.

‘Ik heb het gehoord,’ zei de pater. ‘Een wandkleed ter ere van de nieuwe erfgenaam. Een aanzienlijke taak. Er zal weinig tijd overblijven voor andere zaken.’

Hij glimlachte naar me, maar zijn lach was niet vrolijk. ‘Jullie zijn hard aan het werk gezet door de nieuwe kasteelvrouwe.’

‘Zo erg is het niet,’ zei ik. ‘Mijn moeder heeft veel plezier in het maken van het ontwerp.’

‘Juist,’ zei de pater, en ik vroeg me af waarom hij er nu was – hij was niet gekomen om over het wandkleed te praten.

Hij stapte het huis binnen. Gilis en mijn moeder stonden tegelijk op van de tafel.

‘Pater,’ zei mijn moeder. ‘Waaraan hebben we uw bezoek te danken? Als ik had geweten dat u kwam, had ik een pul bier kunnen aanbieden, maar zoals het er nu voorstaat heb ik alleen water.’

‘En de bramenjam,’ zei ik.

Pater Johannes schudde zijn hoofd. ‘Dat is allemaal niet nodig. Ik ben gekomen onder de hoede van de schemering omdat ik niet wilde dat iemand zag dat ik hier ben.’

Mijn moeder en Gilis gingen weer zitten, en ook de pater nam plaats op een stoel. Hij vouwde zijn handen over zijn buik en keek alsof hij elk moment zijn ogen kon sluiten en in gebed kon gaan. In plaats daarvan hield hij zijn ogen open en zei hij: ‘Ik weet niet goed hoe ik hiermee moet beginnen, maar er zijn mij geruchten ter ore gekomen. Geruchten over Gilis.’

Mijn broertje schoof op zijn stoel. Hij was langer geworden deze zomer, alsof het zonlicht niet alleen de planten, maar ook hem deed groeien. ‘Wat voor geruchten?’

‘Maak je geen zorgen, je hebt niets verkeerd gedaan.’ De pater glimlachte naar hem. ‘Het gaat er niet om wat je hebt gedaan of niet, het gaat erom wie je bent.’

‘Wie ik ben?’

‘De zoon van heer Henric.’

‘Als daar geruchten over rondgaan, zijn ze laat,’ zei mijn moeder. ‘Het is geen geheim dat Gilis zijn zoon is.’

‘Dat is het niet,’ zei pater Johannes. Hij fronste en dacht over zijn woorden na voordat hij verder sprak. ‘Maar het lijkt erop dat de nieuwe kasteelvrouwe een ander beeld van jullie heeft dan vrouwe Catharina had.’

‘Een ander beeld?’

‘Ze is zelf zwanger, en volgens de praatjes die rondgaan krijgt ze een zoon. Van wat ik heb gehoord, lijkt ze te denken dat Gilis een bedreiging kan zijn voor zijn erfenis.’

‘Dat is belachelijk,’ zei mijn moeder. ‘Daar zouden we nooit aanspraak op willen maken. Hoe zouden we dat ook kunnen doen? Daar is geen enkele sprake van.’

‘Nee,’ zei pater Johannes. Hij was even stil. ‘Maar vrouwe Marzoeta lijkt te denken van wel.’

Mijn moeder gooide haar handen in de lucht, een gebaar dat ik haar niet eerder had zien maken. ‘Waar komen deze geruchten vandaan? Heeft Gilis of Elena of ik ooit maar enigszins de indruk gewekt dat we meer willen dan waar we recht op hebben? Dat we ook maar hebben gedacht aan het aanvechten van de erfenis?’

‘Zoals ik al zei,’ zei pater Johannes, ‘het is niet iets wat Gilis, of jullie, hebben gedaan.’

Maar ik voelde mijn wangen kleuren. Ik had niemand verteld over mijn ontmoeting met heer Adalwin, over wat hij zei over de mogelijke diefstal van de wede. Hij had gezegd dat zijn zuster niet van dieven hield. Wat als hij haar had verteld dat ik de wede had gestolen? Wat als dat het idee de wereld in had geholpen? Misschien moest ik bij vrouwe Marzoeta mijn excuses maken, uitleg geven. Misschien konden we het goedmaken door een vergoeding te betalen. Ik deed mijn mond open om iets te zeggen, maar pater Johannes was me voor.

‘Ik denk niet dat de angst van vrouwe Marzoeta een angst is die gegrond is in iets wat Gilis heeft gedaan,’ zei hij. ‘Ik denk dat haar angst haar wordt ingegeven door andere bronnen.’

‘Maar ik wil helemaal geen kasteelheer worden,’ zei Gilis.

‘Dat weet ik,’ zei de pater. ‘En om deze geruchten de kop in te drukken voor ze daadwerkelijk een gevaar vormen, heb ik een voorstel.’

‘Hoe zouden ze een gevaar kunnen vormen?’ vroeg mijn moeder. ‘Er is niets van waar.’

‘Zolang heer Henric vertrokken is, denk ik niet dat uw woord genoeg is.’ De pater aarzelde. ‘Ik heb geprobeerd vrouwe Marzoeta raad te bieden, maar ik kan niet met zekerheid zeggen dat ik haar vrees heb kunnen wegnemen. Wanneer het zaad van de angst eenmaal geplant is, is het bijzonder moeilijk om dat teniet te doen.’

Ik vroeg me af of de pater ook over zichzelf sprak, of hij wist op welke manier er in het dorp over hem werd gesproken – de man die de gemeenschap niet kon beschermen. Ook dat idee had wortel geschoten. Hoewel de pater de meeste dorpsbewoners al sinds hun geboorte kende, twijfelden de meesten inmiddels aan hem.

‘Wat is het voorstel?’ vroeg Gilis.

‘Juist. Ik zou je willen voorstellen om iets te doen wat bewijst dat je geen enkele interesse hebt in de positie van kasteelheer. Ik heb een oplossing die je interesse zal wekken, al is het misschien wat vroeg.’

Bij die laatste woorden keek hij naar mijn moeder.

‘Te vroeg waarvoor?’

‘Op een dagreis naar het oosten is een klooster,’ zei pater Johannes. ‘Het is het klooster waar ik ben opgeleid. Gilis zou kunnen intreden. Hij is nog jong, maar serieus.’ Hij richtte zich tot mijn broertje. ‘Je zou opgeleid worden tot geestelijke. Het kloosterleven is niet voor altijd. Je kan later terugkeren en hier de parochie leiden.’

Gilis zei niets en fronste.

‘Het is een goede oplossing,’ zei de pater, nu iets zachter. ‘Intreden in het klooster laat zien dat je een ander levenspad bewandelt. Dat je geen bedreiging vormt voor een eventuele erfgenaam.’

‘Het is ver weg,’ zei mijn moeder. Ze had haar hand op Gilis’ hoofd gelegd, kroelde door zijn haar.

‘Dat is zo. Maar dat is wellicht een zegen. Zo ver van hier betekent ook ver van eventuele dreiging.’

‘Wat voor dreiging?’ vroeg mijn moeder. ‘Iedereen kent Gilis. Niemand zal hem wat aan willen doen.’

‘Ook vrouwe Marzoeta kan hem wegsturen,’ zei de pater.

‘Waarheen?’

De pater fronste. ‘Ze kan hem naar graaf Otto sturen. Het strijdveld heeft altijd nieuwe mannen nodig.’

‘Gilis is geen man,’ zei mijn moeder.

‘Nog niet,’ zei de pater. ‘Maar jongens jonger dan hij worden opgeleid om te vechten.’

Het laatste licht van de dag kwam door de openstaande deur. De kippen zochten hun plek op de balken nu de nacht viel. Ik stond op om een kaars aan te steken en mijn handen trilden terwijl ik de taak uitvoerde. Ik moest iets zeggen – dit was mijn schuld. Als ik in het bos beter had opgelet, als ik niets had gezegd tegen heer Adalwin of hem gewoon had ontweken, lag er nu geen verdenking op mijn familie. Zijn vertrek had me zo opgelucht dat ik het hele voorval in het woud uit mijn gedachten had verdrongen. Het probleem leek me opgelost, maar ik zag nu dat dat naïef was – waarom had ik gedacht dat hij zijn beschuldigingen niet had herhaald tegen zijn zuster?

‘Misschien kunnen we opheldering geven,’ zei mijn moeder. ‘Als er geruchten rondgaan over Gilis kunnen we die toch ontkrachten? Vrouwe Marzoeta heeft niet voor niets aan mij gevraagd om een wandkleed te maken. Ze moet me toch vertrouwen.’

De pater zei niets. Dat laatste was een verzinsel, en het zwakke protest van mijn moeder verraadde dat ze dat zelf ook wist. De reden dat vrouwe Marzoeta mijn moeder de opdracht voor het wandkleed had gegeven was omdat ze de enige weefster was die de opdracht kon volbrengen. Daarnaast betekende het alleen maar extra werk: het moest gemaakt worden naast alle andere taken. We hadden meer wol nodig, meer kleuren. Er was geen tijd meer om lappen te weven voor de markt. Ik had amper tijd om de moestuin bij te werken. Het was geen teken van vertrouwen dat mijn moeder deze belangrijke taak moest uitvoeren: het was een manier om haar aan haar plaats te herinneren, en, bedacht ik nu, ons te wijzen op het feit dat haar kinderen de wettige erfgenamen van mijn vader waren.

Die realisatie zag ik ook op mijn moeders gezicht. Het zat niet in haar aard het slechtste van mensen te denken. Misschien vond ik het daarom zo erg haar zo te zien.

‘Het is het proberen waard,’ zei pater Johannes uiteindelijk. ‘Maar wacht niet te lang. Als Gilis besluit om in te treden, zullen we voorbereidingen moeten treffen. Het is het verstandigst dat zo snel mogelijk te doen, voor de herfststormen de wegen teisteren. Laten we dit gesprek voor nu onder ons houden. Als jullie een besluit hebben genomen, geven we daar zo snel mogelijk ruchtbaarheid aan.’

Hij stond op, knikte naar mijn moeder en Gilis, en verdween door de nog open deur. Mijn moeders hand lag nog steeds op Gilis’ hoofd.

‘Het klooster,’ zei Gilis voorzichtig. ‘Dat klinkt misschien niet verkeerd.’

Mijn moeder zei niets, maar ik ving haar blik en zag wat ze hoopte: dat alles rechtgezet zou worden, als mijn vader maar snel terugkwam.

20
Elena

Fasna, 1108

Mijn vader kwam niet snel terug. De dagen werden korter en de nachten kouder, maar er kwam geen bericht dat de strijd in het noorden gestaakt, gewonnen of verloren was.

‘Voor de winter zal hij er toch weer zijn,’ zei mijn moeder, terwijl we in de spinkamer het weefgetouw voor het wandkleed spanden. We hadden inmiddels voldoende wol gesponnen en geverfd om een groot deel van het wandkleed te maken. Het weefraam was het grootste dat ze ooit had gebruikt: de dwarslat was een tak van een oude berk, die door de timmerman zo recht mogelijk was gemaakt en die via het raam de weefkamer in getild had moeten worden, omdat hij niet langs de wenteltrap paste. De horizontale latten waren wel via de hal en de trap gekomen, en dat was maar net gelukt. Nu stond het weefraam tegen de zijmuur van de weefkamer, op de plek waar het meeste licht door het raam naar binnen viel. Het was immers niet meer te verplaatsen als we er eenmaal mee aan het werk waren.

‘Hoelang kan de strijd om een stuk grond duren? En ik heb gehoord dat de Duitse keizer graaf Otto in het gelijk stelt – dat moet voor de bisschop van Utrecht toch ook voldoende zijn? Hij kan niet tegen het gezag van de keizer ingaan. Nee, ze zijn vast snel weer thuis.’

Ze praatte meer tegen zichzelf dan tegen mij. Het was meer dan ik haar ooit over de zaken van mijn vader had horen zeggen. Ik knikte bevestigend – wat kon ik anders? Ik wist niets van de manieren waarop hoge heren hun zaken beslechtten. Ik wist alleen dat het wreed was mijn moeders hoop weg te nemen.

Aleida kwam langs om het weefraam te inspecteren. Ze keek er met over elkaar geslagen armen naar en zuchtte diep. ‘Het zou groot genoeg moeten zijn voor de wensen van de vrouwe,’ zei ze. ‘Maar ik vrees dat dit geen taak voor één vrouw is. Je zult alle hulp die er is nodig hebben. En alle wol, voor zover ik kan zien.’

Hoofdschuddend liep ze weg. Aleida zou geen vraagtekens zetten bij de orders van de kasteelvrouwe, maar verspilling was haar een doorn in het oog, en ze beschouwde dit wandkleed duidelijk als een verkwisting van tijd en kostbaar garen. Ik wist het niet zo zeker – het was net als met de oorlogen van hoge heren. Het was iets wat ik alleen kende uit verhalen, en ook dit wandkleed leek een opdracht uit een verhaal: als we het goed genoeg deden, zou alle verdenking van Gilis af vallen. Als dit een test was, konden we ervoor slagen.

Maar terwijl ik op een kruk stond en draden aan de hoogste lat vastmaakte, wist ik dat het maanden zou kosten om het wandkleed af te ronden, zelfs als we er elke dag aan werkten – en dan was het nog niet eenvoudig om dat samen te doen. Het grootste deel van het werk zou voor mijn moeder zijn, die de patronen in haar hoofd had.

Als mijn moeder zich daar zorgen over maakte, liet ze het niet merken. Misschien dat de grootte van de taak goed was: als haar handen maar in beweging bleven, maakte ze zich minder zorgen over Gilis.

Niet lang nadat Aleida vertrokken was, kwam vrouwe Marzoeta zelf de kamer binnen, met Emmekinde achter zich. Ze had inmiddels een kleine buik, die ze benadrukte door er een omslagdoek omheen te knopen.

Ik stond nog steeds op de kruk, wat het moeilijk maakte om te buigen. Vanuit de hoogte kon ik op haar sluier kijken, die met gouddraad was doorstikt. Ze keek naar me op, en even zag ik de ogen van haar broer – hetzelfde koude blauw. Maar haar aandacht was maar vluchtig – ze keek naar me alsof ik de moeite van haar aandacht eigenlijk niet waard was.

Mijn moeder toonde haar de wol die we in de zomer hadden geverfd. Vrouwe Marzoeta liet haar vingers over het garen gaan en knikte afwezig.

‘Heel goed,’ zei ze. ‘Volgens mij is er geen enkele reden om niet direct aan de slag te gaan. Ik had gehoopt dat jullie al begonnen waren.’

Ik wilde tegenwerpen dat het spannen van het getouw juist het begin was, maar dat leek me niet verstandig. In plaats daarvan wiebelde ik op mijn kruk, terwijl ik weer boog.

Vrouwe Marzoeta draaide zich om zonder nog iets te zeggen. Het was voor alle vrouwen duidelijk dat we een standje hadden gekregen.

Ik richtte me op en ging verder met het vastbinden van het draad, stuk voor stuk, tot de beweging van mijn handen het enige was waar ik aan dacht.

De enige die niet opzag tegen zijn naderende vertrek was Gilis zelf. Voor mijn moeder en mij probeerde hij het te verbergen, maar ik merkte hoe opgewonden hij was bij het vooruitzicht van een avontuur. En wat hij zou doen, paste goed bij hem: hij zou leren en werken bij de monniken, die nog meer antwoorden hadden op zijn vragen dan pater Johannes. Zijn vertrek zou een klap zijn, maar niet voor Gilis zelf. En zelfs als het afscheid niet gedwongen was, kon hij niet voor eeuwig bij mijn moeder blijven wonen. Hij zou ons altijd al verlaten, hij ging alleen eerder dan verwacht. Dat vertelde ik mezelf, en ik probeerde blij voor hem te zijn.

Pater Johannes had een brief naar het klooster gestuurd. Daar waren de monniken inmiddels voorbereid op zijn komst: er was plek om Gilis als novice aan te nemen, ondanks zijn jonge leeftijd. Dat hij al bij pater Johannes in de leer was pleitte voor hem. De pater kon hem nog voor het begin van de winter brengen.

‘Ik ga Rover missen,’ zei Gilis, terwijl we ’s avonds zijn spullen pakten. ‘En Walburga.’

‘Ons niet?’ vroeg ik half grappend, terwijl ik zijn wintermantel opvouwde.

Gilis vatte het ernstig op. ‘Natuurlijk. Jullie en pater Johannes het meest. Maar aan Rover en Walburga kan ik moeilijk uitleggen wat ik ga doen.’

‘Dat is zo,’ zei ik.

‘Wil jij elke dag bij Walburga langsgaan?’ vroeg Gilis. ‘Je hoeft niet op haar te rijden als je dat niet wilt. De stalmeester zorgt er wel voor dat ze beweging krijgt. Maar ik ben bang dat ze eenzaam wordt.’

‘Het is maar goed dat je naar het klooster gaat,’ zei ik. ‘Je bent een ware Franciscus van Assisi.’

‘Was het maar zo,’ zei Gilis. ‘In dat geval kon ik de dieren precies uitleggen wat ik ging doen.’

‘En dan zouden we geen spullen hoeven te pakken,’ zei ik. ‘Franciscus liet alles achter.’

‘Ik ben niet voor niets geen heilige,’ zei Gilis. ‘Ik zou wel graag mijn schoenen aanhouden. In ieder geval tijdens de reis. Ik geloof niet dat God daar een bezwaar tegen heeft.’

Ik glimlachte en bedwong de neiging hem door zijn haar te aaien.

‘Beloof je dat je gaat? Elke dag?’

‘Natuurlijk,’ zei ik. ‘Ik weet zeker dat ze jou ook gaat missen.’

Gilis knikte, maar zijn hoofd was bij andere zaken – bij pater Johannes die hem de volgende ochtend kwam ophalen, de reis die voor hem lag, het leven in het klooster. Het gesprek over gemis voerde hij vooral voor mij.

Die nacht lagen we dicht tegen elkaar aan, mijn moeder, Gilis en ik – de laatste keer dat we dat deden. Wanneer Gilis terugkwam, zou hij er te groot voor zijn. Ik sliep niet lang. Nog voor de schemering werd ik wakker. Ik was niet de enige: ook Gilis lag met open ogen naar de balken te kijken, waar de kippen hun kop nog in hun vleugels staken. Niet lang nadat het eerste licht door de luiken kwam, stonden we op. Gilis haalde water uit de beek, ik voerde Rover en de kippen, alsof het een gewone ochtend was. En hoewel ik ertegen opzag hem te zien gaan, was ik opgelucht toen pater Johannes verscheen om Gilis op te halen. Hij had een muilezel bij zich. Ik bond samen met de pater de bundel met Gilis’ bezittingen vast, terwijl mijn moeder Gilis zo stevig kuste dat ik dacht dat ze hem niet meer los zou laten.

‘Goed luisteren naar de monniken,’ zei mijn moeder. ‘Stuur af en toe bericht aan pater Johannes, zodat we weten hoe het met je gaat.’

Gilis beloofde het. Ik omhelsde hem, mijn moeder omhelsde hem een laatste keer en toen liep hij zij aan zij met de pater het pad af. We keken hem na, net zo lang tot hij om de bocht verdween, uit ons leven liep.

21
Marzoeta

Fasna, 1108

‘Vrouwe?’ Emmekinde kwam zonder te kloppen mijn kamer binnen. ‘Vrouwe, u heeft bezoek. Er is een ruiter gearriveerd.’

Ik richtte me op van het borduurwerk waar ik zonder al te veel zin aan was begonnen. ‘Wat? Een ruiter?’

‘Een boodschapper.’ Emmekinde hijgde van de trappen die ze zo snel had beklommen. ‘Hij draagt het wapen van graaf Otto.’

Ik stond op, trok mijn rok recht en gebaarde dat Emmekinde de linten aan de zijkant opnieuw moest vastknopen.

‘Misschien is de strijd eindelijk gewonnen,’ zei ze.

‘Wellicht,’ zei ik. Zou mijn grootvader mij dan een boodschapper sturen? Onwaarschijnlijk – ik was in deze hele kwestie bijzaak, alleen van belang omdat mijn man van betekenis was voor de strijd om de noordelijke kwartieren.

Terwijl we de wenteltrap afdaalden, zei ik: ‘Breng Aleida op de hoogte als ze dat nog niet is. Zorg voor water en wijn voor onze gast en kijk of de stalmeester zich al over het paard heeft ontfermd.’

Emmekinde boog haar hoofd en verdween richting de keukens.

In de grote hal, voor het podium, stond een ridder. Hij stond in het licht dat door de luiken naar binnen ging. Zijn kale schedel glom in de zon alsof het een aureool was. Ik aarzelde om naar hem toe te lopen. Zolang ik nog niets wist, kon ik me inbeelden dat hij goed nieuws zou brengen. Maar er was iets aan zijn gedrag, de manier waarop hij van been naar been stapte, dat me nerveus maakte. Zijn houding herkende ik: het was dezelfde houding die ik had toen ik het slechte nieuws naar de ouders van Yme bracht.

Ik haalde diep adem, vermande me, liep voor hem langs en nam plaats in de houten stoel, terwijl hij voor me boog.

‘Welkom,’ zei ik en ik gebaarde dat hij zich op kon richten. Daarna wist ik niet goed wat te doen – ik had nooit eerder als kasteelvrouwe een gast ontvangen. Los van Adalwin en Floris dan. Vroeg ik eerst naar zijn naam?

De man schraapte zijn keel. ‘Vrouwe Marzoeta, ik kom met een boodschap van graaf Otto de Tweede van Zutphen, ook wel Otto de Rijke, graaf van Zutphen, Oostergo en Westergo.’

Ik knikte ongeduldig. ‘Vertel me wat u te zeggen hebt.’

De man boog zijn hoofd. ‘Ik moet u helaas vertellen dat uw man ernstig ziek is geworden nadat hij gewond raakte op het slagveld.’

Ik boog me voorover. ‘Wat is er met hem aan de hand?’

‘Een wond in zijn been heeft voor koudvuur gezorgd,’ zei de boodschapper. ‘De ziekte verspreidt zich door zijn lichaam. Hij wordt verzorgd in het kampement.’

Ik greep de leuningen van de stoel vast. Ik wist niet wat ik moest zeggen, of wat ik nog meer moest vragen. Ik kende niemand die koudvuur had overleefd. En toch kon ik het me bij heer Henric niet voorstellen – zolang ik hier was, was hij nooit onwel geweest.

‘Hij was in goede gezondheid toen hij vertrok,’ zei ik, meer tegen mezelf dan tegen de boodschapper. ‘Hoe kon dat gebeuren?’

De man aarzelde. ‘De wond in zijn been was diep.’

Ik knikte. Aleida kwam binnen, bood de man brood en water aan. Ik wuifde met mijn hand dat hij kon gaan. Hij boog en liep achter haar aan naar de keukens.

Ik bleef zitten. Ik moest nadenken – de ziekte van heer Henric had uiteraard gevolgen, maar ik kon niet bedenken welke, of wat er nu van mij verwacht werd. Voor het eerst sinds ik op de Cannenburgh was miste ik mijn grootmoeder, die altijd wist wat ze moest doen wanneer mijn grootvader van huis was. Ik dacht misschien dat ik kasteelvrouwe was, maar in werkelijkheid was ik slechts een magere vertolking. Ik legde een hand op mijn buik. Zonder dit kind zou ik alles op moeten geven, en dat zou terecht zijn. Wat wist ik van het leiden van een heerschap? Als heer Henric beter werd, zou het nog weken en misschien maanden duren voor hij in staat zou zijn de reis naar huis te maken. Zijn langdurige afwezigheid zou betekenen dat ik keuzes moest maken – over geschillen tussen leenheren, over de oogst, over de voorraden. Al die gesprekken die me in het voorjaar niet interesseerden zou ik moeten voeren.

Mijn handen voelden klam aan de stoel. Ik had niet goed opgelet, verveeld om me heen gekeken terwijl ik had moeten memoriseren. Ik voelde geen angst om heer Henric, alleen woede: hoe kon hij me in deze situatie in de steek laten?

Zonder dat ik het had gemerkt was ook Emmekinde binnengekomen. Ze legde na een tijdje haar hand op mijn schouder. ‘Vrouwe? Ik heb de stalmeester op de hoogte gebracht en het paard wordt verzorgd. Kan ik nog iets voor u doen?’

Er viel me iets in. ‘Kan je de pater gaan halen?’

‘Pater Johannes?’

‘Hij is de enige raadsheer die ik nog heb,’ zei ik. ‘Ik moet bespreken of het nieuws over heer Henric gedeeld moet worden met de inwoners of juist niet. Hij is ziek,’ verklaarde ik tegen Emmekinde, ‘en ik weet niet of het verstandig is dat wereldkundig te maken.’

‘De pater is op reis,’ zei Emmekinde.

‘Op reis?’ Ik voelde hoe de woede mijn wangen kleurde. ‘Zonder mij dat mee te delen?’

‘Hij brengt de jongen weg,’ zei Emmekinde. ‘Gilis. Hij wordt opgenomen in de kloosterorde.’

Ik wreef met mijn hand over mijn voorhoofd. ‘Wanneer is hij terug?’

‘Ik zal het navragen,’ zei Emmekinde. Ze maakte zich sneller dan nodig uit de voeten.

De jongen werd dus naar het klooster gebracht, door de pater, die me niet op de hoogte had gebracht. Waarom niet? Wisten zij iets over heer Henric dat ik niet wist?

Langzaam ging mijn woede over in verontrusting. Ja, een eigen huishouden gaf me controle, maar die controle was slechts een illusie – mijn man was weg, zijn raadgevers ook, zelfs de pater had me verlaten. Misschien was dit dan waar Gundrade over sprak. Ik was alleen.

Ik legde mijn hand op mijn buik en ademde langzaam in en uit. Nee, niet alleen.

De binnenplaats was stoffig. De herfstregens waren nog niet begonnen. Ik tilde mijn rokken op om het meeste stof te vermijden en liep naar de stallen om de muilezel te halen. Haar plek was leeg.

‘Pater Johannes heeft haar mee,’ zei de stalmeester, die het paard van de boodschapper droogwreef.

‘Ik heb daarvoor geen toestemming gegeven,’ zei ik met afgemeten stem.

De stalmeester keek me aan alsof hij me voor het eerst zag – hij had er overduidelijk niet aan gedacht dat hij mijn goedkeuring nodig had. Het ergerde me, maar mijn ergste woede was inmiddels gezakt. Ik voelde me vooral moe.

‘Mijn excuses, vrouwe,’ zei hij, en hij boog zich. ‘Ik heb een vriendelijke merrie staan waarop u een rit kan maken.’

Ik wreef over mijn voorhoofd. ‘Zadel haar voor me.’

De merrie was inderdaad vriendelijk. Ze duwde haar neus tegen mijn hand. Met een witte vlek op haar snuit was ze niet perfect, maar ze zou voldoen voor de rit die ik wilde maken.

Over de slotgracht was de weg minder stoffig, maar niet veel. Ook de nazomer was warm geweest. Ik wist dat dit gunstig was voor de oogsten: er waren geen hevige zomerstormen geweest die de gerst hadden verdronken, en dankzij het natte voorjaar was er voldoende grondwater in de beken om de gewassen te bewateren als dat nodig was. Ik probeerde me te herinneren wat heer Henric nog meer over de oogst gezegd had, maar veel meer kon ik me niet heugen.

Het rijden verdreef mijn ergste vermoeidheid. Het was prettig om buiten te zijn en prettig om een doel te hebben – het leidde me af van de zorgen rondom mijn man. De boodschapper zou morgen weer vertrekken, naar Zutphen, en het zou weer lang duren voor er nieuws van de buitenwereld kwam. Als ik die tijd alleen binnen de muren van het kasteel besteedde, zou ik langzaam gek worden.

Ik had een doel, maar het kostte me een lange tijd om de plek te vinden waar ik naar op zoek was. De zon zakte richting de horizon terwijl ik het dorp uit reed, richting de landerijen in het westen. De velden waren inmiddels kaal: daar was de tarwe die in de winter gezaaid was inmiddels binnengehaald.

Een binnengehaalde oogst betekende ook dat de belastingen het kasteel binnenkwamen. Aleida overzag de opslag van het graan. Dat gebeurde in de kelder van het kasteel. Pater Johannes was degene die bijhield hoeveel er door de boeren was afgedragen. Wanneer hij terug was, zou ik hem ernaar vragen.

Ik zuchtte. Normaal gesproken zou dit een taak voor mijn man zijn. Ik kon weliswaar lezen en schrijven – aan het Gravenhof had ik samen met Ermgard onderwijs genoten. Het voornaamste doel was dat we ons getijdenboek zelf konden lezen, en dat we korte brieven konden versturen. Maar ik had geen idee hoe ik cijfers moest controleren – dat had mijn grootvader niet nuttig geacht en dus waren we na het schrijven van cijfers tot de twintig opgehouden. Ik zou dus aan pater Johannes om uitleg moeten vragen, net zo lang tot ik begreep wat er stond. Die afhankelijkheid maakte me bij voorbaat al wrevelig.

Ik concentreerde me op de weg. Het gesprek over de lastige vossen tijdens het banket had me op dat moment niet geïnteresseerd – het waren mannenzaken waar ik me niet mee moest bemoeien. Maar nu de vossen geen jongen meer hadden, moesten de klagers permissie krijgen ze te vangen. En aangezien mijn man er niet was, was ik degene die toestemming moest verlenen. Om dat te doen, moest ik toch minstens weten over welk perceel ik sprak.

Ik herinnerde me dat het ging om een boerderij tegen de bosrand aan, en dus bleef ik tussen de velden door rijden tot de bomen zich hoog de lucht in strekten.

Met de bosrand voor me, moest het betekenen dat de klager in de hoeve aan mijn linkerzijde woonde. Hij zou toestemming willen om te jagen. Ik zag geen reden waarom hij die niet zou moeten krijgen – eigenlijk kon ik maar weinig uit de indeling van de velden die ik was tegengekomen opmaken. Voor de zekerheid prentte ik me de verdeling van de percelen in, maar het waren de bomen die boven de velden uittorenden die mijn aandacht gevangenhielden. De loofbomen hadden bladeren die rood, geel en bruin kleurden. Daarachter stonden de naaldbomen, donkere torens die waakten over de roofdieren die zich in het woud schuilhielden.

Er was geen groter verschil met het uitzicht van het Gravenhof. Daar zag ik lucht en rivier. Mijn toekomst kon ik vanuit de verte al zien aankomen. Ik realiseerde me nu hoe veilig het had gevoeld om in die klaarte te leven: de lucht en het water helder, mijn toekomst vastgesteld maar duidelijk. Geen enkele storm was een verrassing. De wolken konden we ver boven de horizon al zien samentrekken.

Hier was het bos donker, even donker als mijn toekomst. Het verborg alles.

Ik keek naar de bomen. Het zonlicht speelde door de takken en hoewel ik de dreiging van het dichte woud voelde, kwam ik even in de verleiding om door te rijden. De merrie zou niet weigeren. Maar de twee verdwenen meisjes kwamen in mijn gedachten op. Ik huiverde. Dit bos verborg meer dan alleen mijn uitzicht.

Ik draaide me om en voelde mijn rug tintelen, alsof de bladeren ogen hadden die ze allemaal op mij hadden gericht.

22
Marzoeta

Fasna, 1108

De boodschapper die mijn grootvader had gestuurd vertrok op het moment dat zijn paard voldoende was uitgerust om de reis terug naar Zutphen te maken. Ik gaf hem een brief mee voor mijn moeder en Ermgard, waarin ik hen vroeg langs te komen wanneer dat mogelijk was. Mijn moeder was in feite mijn hele jeugd mijn adviseur geweest, en misschien zou ze die rol ook hier in het kasteel op zich kunnen nemen. En ik had behoefte aan gezelschap. Emmekinde was weliswaar continu aan mijn zijde, maar ik miste het om te roddelen met mijn nicht. Ik wilde haar vertellen over de zwangerschapskwaaltjes waar ik last van had en weten hoe het ging op het Gravenhof, zodat ik niet alleen aan de Cannenburgh hoefde te denken. Ik voelde me niet eerder zo afgesloten van de buitenwereld.

Maar al snel vielen de dagen in een nieuw ritme. Met mijn buik groeide mijn energie. Ik besloot audiëntie te houden in de ochtenden, voor de geschillen van de boeren. De eerste kwestie die ik aankaartte was die van de vossen. Ik had Aleida gevraagd om welke boeren het ging en had ze ontboden. Nu stonden ze onwennig in de grote hal. Ze bogen toen ik plaatsnam op de estrade, in de houten stoel – nog steeds niet in de handgesneden stoel van heer Henric. Ik durfde niet op zijn plek te gaan zitten, uit bijgeloof, maar ook omdat het de indruk zou wekken dat hij niet meer terug zou keren.

De boeren die voor me stonden heetten Jan en Gijsbert, had Aleida me verteld, al wist ik niet wie wie was en zou ik ze waarschijnlijk niet uit elkaar kunnen houden: ze zagen er beiden zonverbrand uit en op hun hemd zaten vegen.

‘In het voorjaar hebben jullie je probleem voorgelegd aan mijn man,’ zei ik. ‘De vossen die jullie overlast bezorgden konden jullie in het voorjaar niet bejagen, maar nu het jachtseizoen is aangebroken geef ik jullie toestemming om vallen te zetten om jullie kippen te beschermen. Omdat de bossen aan heer Henric toebehoren, brengen jullie elke tweede vos naar het kasteel.’

Dit was een genereus voorstel: eigenlijk behoorde al het wild in het bos de Cannenburgh toe. Maar het leek me goed om met mijn eerste besluiten royaal te zijn. Ik wist dat heer Henric dat ook was, en ik wilde niet dat de mensen die bij me kwamen het idee hadden dat ze slechter af waren nu de kasteelheer van huis was.

De mannen bogen, prevelden hun dank en verlieten de zaal. Bij het weggaan keken ze elkaar met opgetrokken wenkbrauwen aan. Ik trommelde met mijn vingers op de leuning: had ik er inderdaad goed aan gedaan om gul te zijn? Of zou het gerucht zich nu verspreiden dat ze met de nieuwe kasteelvrouwe een loopje konden nemen?

Veel tijd om daarover te twijfelen had ik niet. Een nieuwe zaak diende zich aan: twee buurvrouwen die ruzie hadden over hun kippen. De kippen van de ene vrouw gingen steeds in het hok van de buurvrouw zitten om daar hun eieren te leggen. De buurvrouw ontkende dat dat het geval was, haar kippen legden gewoon meer eieren.

De vrouwen hadden veel tijd nodig om hun verhaal te doen, maar ik liet ze beiden zonder onderbreken vertellen, zoals ik dat heer Henric had zien doen. Ik was nu niet verveeld: terwijl ze me tot in detail vertelden waarom de eieren hun toekwamen, dacht ik koortsachtig na. Ik wist weinig van het houden van kippen. Kon je aan een ei zien van welke kip het was? Het leek me van niet, anders zouden de vrouwen dit probleem niet hebben.

Ik moest denken aan koning Salomo, die twee vrouwen gebood een kind doormidden te snijden zodat duidelijk werd wie de echte moeder was, maar dat zou met kippen een stuk minder goed werken. Onwillekeurig glimlachte ik. Ik was geen Salomo en ik wist niets van kippen, maar dat betekende niet dat ik niets nuttigs kon zeggen.

‘Hoe hoog is het hek tussen jullie percelen?’ vroeg ik aan de vrouwen.

Ze gaven een hoogte aan met hun handen, net iets boven de knieën – hoog genoeg voor een kip om probleemloos overheen te vliegen. Nadat ik wat vragen stelde over de hokken waar de kippen werden gehouden (bij de ene vrouw stond er een speciaal hok in de tuin, de andere vrouw hield ze in huis), gebood ik dat ze eerst de omheining tussen hun tuinen moesten verbeteren. Beide vrouwen moesten de kippen elke avond tellen en, als ze kippen zagen die niet van hen waren, ze terugbrengen naar de buurvrouw. Mocht het probleem blijven bestaan, dan moesten ze terugkomen. In dat geval zou ik ze de eieren laten verdelen.

De vrouwen verlieten de grote zaal, beiden niet tevreden, maar ook niet meer zo verbolgen als ze waren geweest. Dat leek me een goed teken.

De rest van de ochtend vulde zich met kleine kwesties. Een boerin had een mand met tarwemeel waar meelworm in was gekropen, en de vraag of er een gedeelte van de belasting kwijtgescholden kon worden; een hond had wortels opgegeten, en de eigenaar van de wortels wilde ze vergoed zien door de eigenaar van de hond.

Ik probeerde bij alle zaken goed te luisteren en zo eerlijk mogelijk te oordelen. Na de ochtend was ik moe, maar tevreden: misschien zou ik de zaken inderdaad goed kunnen waarnemen tot mijn man terug was. Ik voelde me in ieder geval niet langer nutteloos.

Het leven viel in een nieuw ritme, waarbij ik in de ochtend luisterde naar de mensen uit het dorp die hun beklag deden. Na zo’n ochtend maakte ik een ronde door het kasteel, samen met Aleida, en maakte een lijst van wat er gedaan moest worden om het huishouden klaar te maken voor de winter. Aan het einde van de middag rustte ik: hoewel het nog steeds leek alsof ik alleen maar was aangekomen, was iedereen uitermate voorzichtig met me. Vooral Emmekinde liep als een moederkloek om me heen. Misschien had ik het vervelend gevonden als het niet zo goed bedoeld was. De avonden spendeerde ik in de grote hal, waar ik aan de lange tafels at met de bedienden.

Maar ook dit ritme werd verstoord door een bezoek. Ik had net plaatsgenomen aan de lange tafel voor het avondmaal, toen de zware deuren aan het einde van de hal open werden gegooid. Er kwam een vlaag regen naar binnen. De man die binnen was gevallen draaide zich om om de deuren weer te sluiten. Daarna schudde hij zijn mantel uit en deed zijn kap af. Hij kwam met grote passen op me af.

‘Hè, hè, zusje, daar ben ik weer.’

Ik knipperde met mijn ogen, maar hij verdween niet. Voor me stond Adalwin: natgeregend en ongeschoren, maar hij was het echt.

‘Dit is niet de hartelijke ontvangst waar ik op gerekend had,’ zei hij. ‘Of ben je soms je tong verloren?’

‘Natuurlijk niet,’ zei ik. ‘Ik ben alleen verbaasd om je te zien. Heb ik het bericht van je komst gemist? Anders zou ik je uiteraard anders ontvangen.’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Ik ben zo snel mogelijk gekomen. Moeder smeekte me zo ongeveer om je te bezoeken, nadat ze had gehoord hoe het met je man is. Heb je al meer gehoord over zijn situatie?’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Moeder heeft je gestuurd?’

‘Ze laat je groeten,’ zei Adalwin. ‘Ze maakte zich zorgen, natuurlijk, net als ik. Niemand zal van een zwangere vrouw verwachten dat ze het huishouden bestuurt, laat staan dat ze rechtspreekt. Je kan alle hulp gebruiken die je wordt aangeboden.’

Ik wilde hem tegenspreken, maar Adalwin zei: ‘En nu wil ik graag een bad laten klaarzetten. Is er iemand die mijn mantel kan aannemen?’

Emmekinde stond van de bank op. Ze pakte de natte lap van Adalwins rug en bloosde toen ze hem aanraakte. Hij knipoogde en ze keek weg.

Ik kuchte om de aandacht van haar af te leiden.

‘Emmekinde, wil je Aleida in de keukens op de hoogte brengen van het feit dat we een gast hebben? En Adalwin, gebruik eerst de maaltijd met me.’

Ik gebaarde naar de banken. Adalwin liet zijn blik gaan over degenen die aan tafel zaten. ‘Hoog bezoek, zie ik.’ Hij grijnsde.

‘Nu wel,’ zei ik. ‘Kom je uit Zutphen?’

Hij pakte een homp brood en doopte het in de soep die voor hem werd neergezet. ‘Ja. Hoewel ik niet lang gebleven ben. Grootvader had me naar de Abdij van Corvey gestuurd om de belastingen te innen. Nogal een droeve bedoening. De oogst had niet genoeg opgeleverd door de natte winter, dus ik moest al mijn overtuigingskracht gebruiken om iets los te peuteren. En toen ik terug was, vertelde moeder me over je situatie, alleen in het kasteel, en ben ik vrijwel meteen doorgereisd.’

‘Wat hoffelijk.’

Adalwin keek op van zijn soep. ‘Had je me nog geschreven, zusje? Ik heb geen brief van je gezien, maar misschien dat die Corvey nog niet bereikt had. We konden ons niet anders voorstellen dan dat je wanhopig moest zijn.’

Ik glimlachte. ‘Wanhopig niet. Maar natuurlijk is het altijd goed om je te zien.’

‘Insgelijks.’ Hij bleef me vorsend aankijken. ‘Ik ging er alleen van uit, vanwege de eerste brief die je me had geschreven. Je weet dat je altijd op me kan rekenen.’

‘Dat weet ik.’ Ik bloosde. Adalwin had gelijk: hij was halsoverkop naar me toe gekomen toen ik hem in het voorjaar een brief had gestuurd, en nu deed hij hetzelfde zonder dat ik het hem hoefde te vragen. Ik moest dankbaar zijn voor zijn aanwezigheid.

‘Dus vertel eens,’ zei hij, ‘hoe in je de pacht zonder de cijfers te controleren?’

‘Ik ken de cijfers,’ zei ik. ‘Pater Johannes neemt ze met me door.’

‘Die ouwe gek!’ Adalwin rolde met zijn ogen. ‘Het zou me niet verbazen als je wordt afgezet. Het is goed dat ik er ben, zusje. Vertrouw me maar.’

23
Elena

Fasna, 1108

Het was een mistige en windstille avond, waardoor de rook van het vuur op het marktplein direct naar beneden sloeg, in mijn neus prikte en mijn ogen deed tranen. Zelfs de wierookgeur in de kerk kon de geur van het vuur buiten niet wegnemen, en ik moest mijn best doen om tijdens de mis niet aanhoudend te kuchen. Maar buiten bij het vuur was het warmer dan in de kerk. Vandaag, Allerheiligen, was de eerste dag van de winter. Ik had mijn wollen winterkleding aan, maar ik had geen tijd gehad om mijn jurk en mantel uit te leggen. Ze vielen hoog boven mijn laarzen. Ik zag er niet alleen uit als een landloper, ik had het ongetwijfeld net zo koud.

Terwijl we wachtten tot de mis begon, draaide Maria zich om, een paar rijen voor me. Ze gebaarde iets.

‘Wat?’ zei ik. Ze wuifde dat ik stil moest zijn en wees naar de deur.

Aan de arm van vrouwe Marzoeta kwam een man de kerk binnen. Een seconde lang dacht ik dat mijn vader teruggekeerd was en dat Maria daarom zo opgewonden was, maar natuurlijk was hij het niet: het laatste wat ik over hem gehoord had, was dat hij gewond was geraakt, maar dat het niets ernstigs was en dat hij snel weer aan de strijd zou deelnemen. In de weefkamer zeiden de vrouwen wat anders: dat hij een infectie had, dat hij ziek was. Maar volgens mijn moeder moesten we zulke praatjes niet geloven.

‘Slecht nieuws wordt slechter naarmate het verder reist,’ zei ze, en: ‘De één rokkent wat de ander spint.’

Hoe dan ook, heer Henric was het niet. Mijn adem stokte even toen ik Heer Adalwin zag. Hij liet zijn ogen over de rijen gaan, glimlachte. Hij bleef nog staan nadat zijn zus al plaats had genomen in de banken. Ik sloeg mijn ogen neer en probeerde de kuch die onvermijdelijk opkwam te onderdrukken.

Heer Adalwin was terug. Ik rilde, al was het nu niet van de kou. Waarschijnlijk was hij me alweer vergeten. Waarom zou hij een ontmoeting met een meisje in het bos onthouden? Hij had wel belangrijker zaken aan zijn hoofd. Als ik me zo klein mogelijk maakte, zou hij me misschien niet opmerken, zou hij misschien tijdens het bezoek geen aandacht aan me schenken. En toch kon ik het niet laten door mijn oogharen naar hem te gluren.

Ik miste Gilis. Ik miste hem op de gekste momenten, maar vooral wanneer ik stilzat en mijn gedachten niet kon verzetten – zoals nu, op de koude kerkbank, terwijl pater Johannes een reeks met heiligennamen noemde waar geen einde aan kwam.

Ik keek zijdelings naar het gezicht van mijn moeder. Ze zat kaarsrecht te luisteren. Het was onmogelijk om te zien wat ze dacht. Dat had ik de afgelopen weken geprobeerd, maar haar gezicht was altijd even vlak, sereen als de beeltenis van Maria in de kerk. Ik wist dat ook zij Gilis miste, dat kon niet anders, maar ze begon nooit over hem. Ze vermeed het over hem te praten, en daarom deed ik hetzelfde. Dat maakte het gemis alleen maar erger: nu we zijn naam niet meer noemden, was het net alsof hij er nooit was geweest. Als we het ergens over hadden, was het over het wandkleed. De opzet was gemaakt, de kleuren gekozen, maar het weven kostte tijd, veel tijd. En hoewel ik haar kon helpen bij het binden van de draden en het maken van de garen, was het weven iets wat ze zelf deed. Ik zat intussen op haar oude kruk, achter haar oude weefgetouw, en probeerde zo te weven als zij, zodat het gemis van haar handen niet zo op zou vallen. We maakten lange dagen: we gingen met de zonsopgang naar het kasteel, en we stopten met weven wanneer het te donker werd om goed te zien. Thuis deed ik bij kaarslicht de klusjes van de dag. Maar het werk hielp ook mij. Ik miste Gilis weliswaar, maar had geen tijd om daar lang over na te denken. Zodra ik op bed ging liggen, sliep ik.

Ik zou ook nu niet aan Gilis moeten denken: mijn gedachten moesten bij de heiligen zijn, of op z’n minst bij degenen die ons dit jaar waren ontvallen. Vanavond was de grens tussen leven en dood poreus, en het zou ongeluk brengen om de doden niet te herdenken. Ontevreden of ongelukkige doden konden terugkomen om te spoken. Zij waren het die werden meegelokt door Wodans wilde jacht. Eindeloos moeten jagen omdat ik mijn aandacht er niet bij kon houden, dat gunde ik niemand.

Ik deed mijn best te luisteren naar wat pater Johannes zei. Het viel me op dat hij speciale aandacht aan de heilige Catharina gaf, al was zij niet gestorven in het kraambed, zoals kasteelvrouwe Catharina, maar onthoofd – dat was de enige manier waarop het de keizer lukte haar te doden. Haar radbraken lukte niet, en toen ze moest worden verbrand waaide het vuur uiteen. God beschermde haar, tot die derde keer. Maar zelfs in haar dood was Catharina niet verslagen: uit haar nek stroomde melk die de pest genas.

Ik had het verhaal al vaker gehoord. Heiligen kwamen op gruwelijke manieren aan hun einde, daarom werden ze martelaren, maar voor het eerst voelde ik hoe afschuwelijk het moest zijn om zo vaak bijna vermoord te worden, tot het dan uiteindelijk lukte. De keizer, die eerst verliefd op haar was, moest haar hartgrondig haten.

Dat was niet waarom pater Johannes het verhaal vertelde. Hij vertelde over de heilige Catharina, omdat hij het niet over vrouwe Catharina kon hebben, niet met vrouwe Marzoeta in de voorste bank. Straks, op het marktplein, bij het vuur, zouden we over haar praten – over haar, en alle anderen die ons dit jaar waren ontvallen.

Pater Johannes sprak de zegen uit. De eersten die wegliepen uit de banken waren vrouwe Marzoeta en haar broer. Ik wachtte lang, langer dan nodig, voor ik de kerk uit liep. Zonder mijn vader leek heer Adalwin groter, machtiger. Zonder mijn vader wás hij dat ook.

De gemeente verzamelde zich bij het vuur. Er stonden lange tafels met eten: gebraden gans, kip, soep en brood, gevulde eieren. De dapperste kinderen trokken een brandende tak uit het vuur en staken daarmee de kaarsen in hun lantaarns aan. Nu was het tijd om te dansen, om verhalen te vertellen tot diep in de nacht. Gundrade zou de kippenborst lezen en voorspellen of de winter streng of mild werd.

Ik baande me een weg tussen de lichamen door en probeerde Maria te vinden. Toen ik haar vond, was ze diep in gesprek met Jakob.

‘Elena.’ Ze bloosde toen ze me zag.

Jakob knikte me vriendelijk toe. ‘Hoe gaat het?’

Het was duidelijk dat ik ze stoorde – ze stonden met hun lichamen naar elkaar gebogen, hun handen ineen, al maakte Maria zich nu los. De kou was een handig excuus om dicht bij elkaar te zijn.

‘Goed,’ zei ik. Daarna wist ik niets meer te zeggen.

Bij het vuur zette heer Adalwin een lied in. Het was een liefdeslied, over de liefde van de zanger voor Kathelijne. Naarmate de avond vorderde zouden de liederen steeds schunniger worden.

Jakob schraapte zijn keel. ‘Ik ga even...’ zei hij, en hij draaide zich om.

‘We deden niets verkeerd,’ zei Maria.

‘Jullie zijn verloofd,’ zei ik. ‘Het is niet gek dat je elkaar beter wilt leren kennen.’

‘Nee,’ zei Maria, en ze glimlachte, meer in zichzelf dan naar mij. ‘Hij is erg aardig. Ik weet dat je hem ook zou mogen.’

‘Dat denk ik ook.’ Ik vroeg me af waarover ik het in vredesnaam met Jakob zou moeten hebben – het enige wat we tot nu toe gemeen hadden, was dat we ons allebei zo snel mogelijk uit de voeten wilden maken op het moment dat we elkaar tegenkwamen.

‘Vind je het goed als...’ begon Maria.

‘Ja!’ zei ik, iets te hard. ‘Ja, natuurlijk. Ik spreek je later.’

Ze kneep in mijn hand voor ze achter Jakob aan liep.

De rook van het vuur waaide mijn kant op en sloeg direct op mijn longen. Ik knipperde de tranen weg – ik wilde niet dat iemand dacht dat ik huilde om Maria, want dat deed ik echt niet. Ik was blij voor haar: ze had iemand gevonden met wie ze een leven op kon bouwen, een jongen die ze graag mocht. Haar leven zou een andere wending nemen, maar ten goede. Dit was de natuurlijke gang van zaken. Dit was zoals het hoorde.

Ik draaide me weg van het vuur en veegde de tranen van mijn wangen. Mijn zicht was wazig, en daarom dacht ik eerst dat de figuur die ik aan de rand van het plein zag staan gewoon een meisje was dat van een afstandje naar de menigte keek, misschien om de rook en de hitte te mijden. Maar toen ik mijn tranen had weggeveegd, zag ik dat ze naar mij keek. Mijn adem stokte. Ik zag Agnes. Hoe was dat mogelijk? Had ze haar weg teruggevonden uit het bos? Maar na al die tijd – hoe had ze kunnen overleven? Waar was ze geweest?

Ik keek om me heen, maar niemand anders leek haar te zien. De gezichten waren naar het vuur gekeerd, waar iemand ‘Ik zag een schuurdeur openstaan’ had ingezet en de meeste mensen nu luidkeels meezongen over de plek waar broeder Lollaert op zuster Lute leek te draven als een paard.

Ik kende de verhalen over geesten die de warmte van het vuur opzochten om zich onder de levenden te mengen. Spookverhalen, dacht ik, bedoeld om kinderen het vuur te laten uitmaken voor ze naar bed gingen.

Maar als dat was wat ik zag, dan betekende dat inderdaad dat Agnes ertoe veroordeeld was door het bos te dolen.

Agnes draaide zich om en verdween tussen de huizen.

‘Wacht!’ Ik zette het op een rennen. Uit gewoonte tilde ik mijn jurk op, al was dat eigenlijk niet nodig. ‘Agnes, wacht!’

Zou ze niet terug durven komen? Maar waarom? Als ze was teruggekeerd was dat alleen maar reden voor feest. Misschien was ze bang.

Ik liep zo hard ik kon, maar hoe verder van het vuur, hoe donkerder de nacht was, en ik moest vertragen om me niet te verstappen. Mijn ogen wenden langzaam aan het donker, maar ik zag haar niet meer.

‘Waar ben je?’

Ik liep verder, langzamer nu, keek of ze zich schuilhield achter de gevlochten hekken die om de tuintjes stonden, maar ik zag niemand. Even dacht ik haar te zien hurken, maar het was een kleine kruiwagen die op zijn kant lag.

Het paadje tussen de huizen eindigde. Verder van de huizen was het gras hoog. Het had het pad, als dat er nog was, helemaal overgroeid. De mist hing in sluiers over het veld. Het was niet ver tot de bosrand, maar hoe ver kon ik niet zien.

‘Agnes?’ riep ik. Als ze zich in het gras verstopte, kon ik haar onmogelijk vinden. ‘Je hoeft niet bang te zijn. Je kan jezelf laten zien.’

Er was niemand. Ik begon te twijfelen – was ze het wel geweest? Had ik iemand anders aangezien voor Agnes, iemand die gewoon naar huis was gegaan?

‘Je kan tevoorschijn komen,’ zei ik nog een keer, maar minder hard nu. Grote kans dat ik tegen mezelf stond te praten.

En toen hoorde ik het zingen.

Het was de stem die ik al eerder had gehoord, uit de verte, maar nu veel dichterbij. Het was een bijna onmenselijke stem, zo mooi en helder, en tegelijkertijd had de stem iets bekends, een timbre dat ik herkende en waardoor ik me er niet toe kon zetten mijn handen in mijn oren te stoppen. Hoewel de stem helder genoeg klonk om de woorden te horen, kon ik hem niet verstaan: het was een andere taal, Duits misschien, waarin gezongen werd.

Het was zo mooi en droevig dat ik onwillekeurig een paar passen in de richting van het woud deed, om beter te kunnen luisteren.

‘Elena.’ Ik schrok toen ik mijn naam hoorde. Het was Agnes niet – achter me stond Maria. ‘Wat doe je hier in hemelsnaam?’

‘Ik zag iets,’ zei ik. ‘Ik dacht dat ik...’

Ik draaide me om en wees naar het veld. Maar er was niets te zien en het lied klonk niet meer.

‘Ik dacht dat ik haar zag,’ zei ik.

‘Wie?’ vroeg Maria.

‘Agnes,’ zei ik.

‘Waar dan?’

Ik gebaarde naar het veld. ‘Ik dacht dat zij het was, dat zij naar me toe kwam. Maar ze is verdwenen.’

Maria pakte mijn hand en trok me mee, terug naar de huizen. ‘Je had me beloofd dat je niet alleen naar het bos toe zou gaan.’

‘Ik ben niet in het bos,’ zei ik. Maar terwijl de mist uiteendreef, zag ik hoe dicht bij de bosrand ik eigenlijk was.

‘Jakob staat bij het vuur op me te wachten,’ zei Maria. ‘Ik ga terug.’

Haar stem trilde. Zelf voelde ik geen angst. Ik dacht niet dat Agnes’ geest me kwaadgezind was. Ze wilde me iets laten zien, of misschien laten horen, maar het moment was nu voorbij.

24
Marzoeta

Fasna, 1108

Adalwin was ervan overtuigd dat ik achterliep met het innen van de pacht, ook al probeerde ik hem te laten zien dat ik zo goed als bij was. Of hij vond het moeilijk me te geloven, of hij luisterde gewoonweg niet, want sinds hij was gearriveerd had hij de taak direct van me overgenomen.

‘Met Sint-Maarten begint de nieuwe pacht, dan moet alles geïnd zijn,’ zei hij. ‘Voel je niet bezwaard dat dat nog niet is gelukt, je hebt nu eenmaal geen ervaring. Maar we moeten niet willen dat je man straks terugkeert en ontdekt dat er een loopje met hem is genomen.’

‘Niemand neemt een loopje met me,’ zei ik, maar ik kon hem er niet van overtuigen dat pater Johannes er weinig belang bij had de cijfers voor me te verdraaien.

‘Ik zie bijvoorbeeld dat er families zijn die nog restschulden hebben openstaan uit slechte jaren,’ zei Adalwin. ‘En de bastaarden van je man? Hebben die ooit pacht betaald?’

Ik was gedwongen om te zeggen dat ik het niet wist. Ik sloeg mijn handen om mijn buik, een gewoonte die ik had opgevat nu ik steeds verder uitdijde. Het was een manier om mezelf te troosten, maar het zorgde ervoor dat Adalwin er nog sterker van overtuigd raakte dat ik het werk niet aankon. Het ergerde me mateloos – hij begon zelfs harder tegen me te praten, alsof ik door de groeiende buik mijn gehoor verloor.

‘Ik denk dat het tijd is dat ik je schuldenaars een bezoek breng,’ zei hij.

‘Wat een uitstekend idee,’ zei ik. ‘Ik laat mijn pony zadelen en rijd met je mee. Zoals je al zei, ik moet niet willen dat iemand een loopje met me neemt, en van wie kan ik beter leren dan van jou?’ Ik glimlachte fijntjes. Hij was zelf degene die me had aangeraden mijn zin te krijgen door gevlei.

‘Goed dan,’ zei Adalwin. ‘Al zijn mijn methodes misschien minder geschikt voor een dame.’

‘Dat zal vast goed komen. We zien elkaar na het middaggebed bij de stallen.’ Ik tilde mijn rokken op en liep naar mijn vertrekken voor hij kon protesteren. Pas halverwege de wenteltrap, uit zijn zicht, durfde ik stil te staan. De waarheid was dat het inderdaad steeds vermoeiender werd om dingen te doen, maar dat wilde ik mijn broer niet laten merken. En dat op zichzelf was vermoeiend genoeg.

Ik ging op bed liggen. Misschien moest ik toch echt dankbaarder zijn dat mijn moeder Adalwin gestuurd had. Dat was makkelijker nu ik niet meer met hem in dezelfde ruimte was: de fysieke afstand en het comfort van het bed maakte het gevoel iets eenvoudiger op te roepen. Adalwin had het beste met me voor, net als mijn moeder. Ik was nu eenmaal zwanger, en ook al zag ik genoeg vrouwen die doorgingen met wassen, weven en koken terwijl hun buiken groeiden, ik zou het mezelf niet vergeven als ik te druk was en zo het kind in gevaar bracht. Het was alleen maar goed dat mijn broer hier was.

Op bed kon ik dat allemaal wel bedenken. Maar toen ik bij de stallen aankwam en Adalwin al op zijn paard zag zitten, de binnenplaats overziend alsof hij hier heer en meester was, kwam mijn irritatie in volle hevigheid terug.

De stalmeester stond naast hem met de teugels van de pony in zijn hand. Hij hielp me om op te stijgen, en ik probeerde niet te laten merken dat ik buiten adem was toen ik eenmaal op de rug van de pony zat. Het was koud. Toen ik de teugels eenmaal vasthad, wenste ik dat ik handschoenen had meegenomen, maar ik wilde niet weer afstijgen om ze te gaan halen.

‘Waar wil je heen?’ vroeg ik. Hoe sneller we vertrokken, hoe sneller we weer terug zouden zijn.

‘We gaan een paar huisbezoeken brengen,’ zei Adalwin. ‘Je kunt mij volgen.’

‘Weet je de weg dan?’

‘Uiteraard.’ Hij spoorde zijn paard aan tot draf. De pony volgde direct, al liep ze harder dan ik comfortabel vond. Het viel me in dat Adalwin zich net zo aan mij ergerde als ik aan hem.

We bezochten een aantal boerderijen. Adalwins toon was vriendelijk, maar wanneer de slechte oogst ter sprake werd gebracht was hij onverbiddelijk: dan hadden ze het land maar beter moeten bewerken. Uiteindelijk betaalde iedereen de pacht, maar ik merkte dat de mensen blij waren ons te zien gaan. Ik had eerder weinig beeld bij wat Adalwin voor mijn grootvader deed, maar nu begreep ik waarom hij nooit lang op één plek bleef.

Adalwin bleef er opmerkelijk vrolijk onder. Het deed hem weinig dat de lach van de boeren verdween naarmate het gesprek langer duurde. Hoe bozer ze werden, hoe meer plezier hij erin leek te hebben. Dat was een groot verschil met pater Johannes, die de pacht normaliter inde voor heer Henric.

‘Dus dit is je methode?’ vroeg ik hem, toen we wegreden bij het derde adres.

Adalwin keek me met opgetrokken wenkbrauwen aan. ‘Een deel ervan.’

‘Je bent er goed in,’ zei ik. ‘Ik snap waarom je dit voor graaf Otto moet doen.’

Hij lachte, de eerste echte lach na een ochtend van vriendelijk glimlachen. ‘O zusje, je hebt de helft nog niet gezien. Ik moet zeggen dat je horigen eenvoudig te overtuigen zijn. Misschien omdat die pater van je zo toegeeflijk is. Wist je dat hij bij maar liefst drie families de pacht heeft verlaagd, omdat ze volhouden dat het land te weinig heeft opgeleverd?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘En nu ze moeten betalen, verwachten ze uitstel. Het is een wonder dat jullie nog íets krijgen.’

‘Ook de boeren moeten eten,’ zei ik. ‘We kunnen niet te veel vorderen.’

‘Ach, onzin,’ zei Adalwin. ‘Ik hoef maar een klein beetje druk te zetten of ze blijken toch hun pacht volledig te kunnen voldoen. Je moet je niet laten overhalen door hun praatjes. Jíj moet degene zijn die ze overhaalt.’

Hij grijnsde nu breeduit. ‘Maar ik zal eerlijk zijn: het is geen vrouwenwerk. Al moet ik zeggen dat iedereen wel heel gedwee is – misschien zijn ze toch minder geneigd om te ruziën waar de kasteelvrouwe bij is.’

Het was een half compliment, maar het verbeterde de sfeer tussen ons aanzienlijk. Adalwin reed minder hard. Nu hij eenmaal was begonnen met praten, kwamen de verhalen. Had hij wel eens verteld over de problemen waar hij tegenaan was gelopen bij de Abdij van Corvey?

Ik liet hem praten en klemde mijn steeds kouder wordende handen om de teugels. We reden terug naar het dorp en sloegen toen af, een pad in waar ik niet eerder was geweest. Het leek direct naar het bos te lopen.

‘Als ik me niet vergis, moet dit het zijn,’ zei Adalwin meer tegen zichzelf dan tegen mij.

Er stond duidelijk geen boerderij, dus wat we hier gingen doen wist ik niet. Er was alleen een klein huisje tegen de bosrand aan. Een laag hek stond om de tuin. Het hield de kippen niet binnen: die stoven op toen we dichterbij kwamen en halt hielden bij het krakkemikkige toegangspoortje. Het pad liep verder het bos in, al leek het smaller te worden en moest het voor de beek een bocht maken, waarna het pad parallel aan het water verder liep.

‘Volk!’ riep Adalwin. Een zwarte hond kwam blaffend naar ons toe gerend en sprong met zijn poten tegen het hek. Er was niemand thuis, al was het duidelijk dat het huisje gebruikt en verzorgd werd. Bij de beek zag ik een waterkan staan die in alle haast was achtergelaten.

‘En wat doen we hier?’ Ik probeerde mijn stem luchtig te laten klinken om mijn ongemak te verbergen. Deze plek stond niet in de documenten van pater Johannes. Het was geen boerderij met veel land. Ik kon me niet voorstellen dat hier veel te halen viel.

Adalwin steeg af en krabde de hond over zijn kop. ‘Braaf beest,’ zei hij, voor hij zich naar mij richtte. ‘Kijk maar eens goed, zusje. Dit is de plek waar je man zijn bastaarden houdt. En hoewel het land van hem is, heeft hij ze er nog nooit pacht voor laten betalen.’

Ik schoof nerveus op de rug van de pony heen en weer. Ik wist dat Gisele niet op het kasteel woonde en dat zij en haar zoon en dochter een plek buiten het dorp hadden. Veel had ik er niet over nagedacht – nu Gilis naar het klooster was gestuurd en ik zeker wist dat hij geen problemen zou veroorzaken, had ik Gisele en haar dochter zoveel mogelijk uit mijn gedachten gebannen. Zo nu en dan keek ik naar de vorderingen voor het wandkleed. Het werd prachtig: Gisele en Elena waren zonder meer getalenteerd. Ik begreep waarom mijn voorgangster ze in dienst had genomen. Maar verder hoefde ik toch niets meer met ze te maken te hebben? Ik had geen zin om af te stijgen en daarnaast was er toch niemand thuis.

‘Ik zal het bij pater Johannes navragen,’ zei ik daarom. ‘Misschien hebben ze een andere regeling getroffen. Ze werken in het kasteel.’

Adalwin schudde zijn hoofd. ‘Er zijn geen regelingen, in ieder geval niet voor zover ik kan zien. En daarnaast kan je dit niet aan die versleten vent overlaten. Hij is veel te gek met die kinderen.’

‘Praat niet zo over hem,’ zei ik gedempt. Ook ik was niet dol op Johannes, maar hij was nog steeds een man Gods.

‘Waarom, ben je bang dat iemand ons kan horen?’ Adalwin grijnsde. Daarna riep hij, op vol volume: ‘Pater Johannes is een seniele grijsaard!’

‘Stil,’ siste ik. ‘Ook als er niemand in de buurt is, kan je niet zo over hem spreken.’

‘Natuurlijk wel,’ zei Adalwin. ‘Zal ik je wat verklappen, zusje? Er worden aan het hof heel wat ergere dingen gezegd over de plaatsbekleder van God op aarde zelf, en niemand die kwaadspreekt over de paus is ooit door de bliksem getroffen.’

‘Nog niet.’

Dat maakte hem weer aan het lachen.

‘Laten we gaan, voor het bos ons verslindt vanwege je heiligschennis,’ zei ik, maar toen ik de pony liet keren, zag ik dat we niet alleen waren. Verder op het pad stond het meisje – Elena. Ze was stil blijven staan en keek met grote, donkere ogen naar ons op. Het waren die ogen die me dwarszaten, en nu zag ik waarom. Ze had de ogen van haar vader.

‘Ah, daar zal je haar hebben,’ zei Adalwin, die niets van zijn vrolijke grijns verloor. ‘Kom verder!’

Ze aarzelde merkbaar, en liep toen langzaam onze kant op.

‘Zie je nou?’ zei ik. ‘Je hebt haar bang gemaakt met je geschreeuw.’

‘Dat zal het zijn,’ zei Adalwin. Hij leunde tegen het hek en wachtte geduldig.

Dichterbij maakte ze een diepe buiging, die zo lang duurde dat ik mijn keel schraapte en uiteindelijk zei dat ze weer mocht gaan staan.

‘Je zal je afvragen wat wij hier doen,’ zei Adalwin. Het meisje zei niets en hield haar ogen neergeslagen.

‘Of niet dan?’

Ze knikte kort. Ik herinnerde me dat ze slecht kon spreken en voelde een vlaag van medelijden toen Adalwin zei: ‘Je zou er goed aan doen je meerderen met twee woorden aan te spreken.’

Het meisje opende haar mond. Het duurde even voor de woorden ‘ja, heer’ over haar lippen kwamen.

‘We zijn hier,’ begon Adalwin, ‘omdat er in geen jaren pacht is betaald over dit stuk land.’

Elena’s gezicht kleurde. Ze wist duidelijk niet wat ze moest antwoorden.

‘Dat betekent dat jij en je moeder een schuld hebben aan heer Henric en vrouwe Marzoeta. Wij zijn hier om die schuld te innen.’

Ze begon te stamelen. Adalwin onderbrak haar voor ze een coherente zin had kunnen vormen. ‘Gelukkig zijn we jullie gunstig gezind. De schuld hoeft niet in één keer vereffend te worden. Maar we zullen een eerste betaling meenemen.’

Hij deed het hek open. De hond sprong tegen hem op. Hij krabde het dier achter zijn oren en duwde het daarna van zich af.

Het meisje opende haar mond en sloot hem weer. Ze leek zich te realiseren dat er niets tegen Adalwin te beginnen viel.

Ik steeg van mijn pony af en bond de teugels aan het hek. Ik moest mijn best doen om niet te kreunen. Mijn spieren protesteerden, maar ik volgde Adalwin terwijl hij de deur van het huisje opende. Hij was in een ongewone bui: verraderlijk vrolijk. Die uitgelatenheid kon snel plaatsmaken voor het andere uiterste. Het was net als met zijn verveling, de vorige keer dat hij hier was. Onder de oppervlakte sluimerde de manie.

In het huis was het donker. De luiken waren gesloten tegen de kou. In een hoek van het vertrek stond een bed en in een andere hoek waren kannen en manden gevuld met voorraad. In het midden van de kamer stond een weefgetouw, over de stoel ervoor lag een grote lap stof. Ik herinnerde me iets dat ik van Emmekinde had gehoord: dat Gisele de vrouw van een wever was geweest. Het zou kunnen dat dit huis niet van heer Henric was, maar dat ze het als enige erfgenaam had verkregen. Dat was niet ongehoord. Wanneer er geen andere familie was om het bezit te claimen, kon het huis naar de weduwe gaan.

‘Adalwin,’ zei ik en ik legde mijn hand op zijn arm. ‘We moeten eerst nagaan hoe groot de schuld is, als die er is. Laten we later terugkomen, wanneer de moeder van Elena aanwezig is. Of we kunnen haar op het kasteel vragen naar het huis. Het is niet ondenkbaar dat ze het geërfd heeft.’

Adalwin schudde mijn hand van zich af. ‘En dan nog?’ zei hij. ‘Denk je niet dat ze je iets verschuldigd zijn? Ik had het je niet verteld, want ik wilde je niet ongerust maken, maar ik heb het meisje betrapt terwijl ze allerlei planten uit de bossen van je man achteroverdrukte.’

Hij pakte de stof op. Het was een crèmekleurige lap, duidelijk geweven om de kou tegen te houden. Het weefwerk was netjes, maar niet zozeer mooi.

‘Misschien is dit iets.’ Adalwin liet de lap door zijn handen gaan en vouwde hem daarna op. ‘Niet perfect, maar een goede aanbetaling.’

Hij praatte tegen Elena, die in de deuropening stond. Ik wist waarom Adalwin zo hard was: hij meende dat Gilis en Elena problemen konden opleveren als ze niet in de hand werden gehouden. Maar nu ik haar silhouet zag afgetekend tegen de buitenlucht – te dun, met hangende schouders, in mantel en bliaud die beide veel te kort waren – kon ik haar onmogelijk als bedreiging zien. Voor het eerst realiseerde ik me dat ze niet alleen heer Henrics dochter was. Ze was ook de halfzus van mijn zoon.

‘Laat het toch,’ zei ik tegen Adalwin. ‘We kunnen later terugkomen.’

Maar Adalwin luisterde niet naar me en liep met de stof onder zijn arm de deur uit. Elena schoot achteruit, snel als de muizen in de kasteelkeukens. Ze boog weer en hield haar ogen neergeslagen, maar zelfs dan was het niet moeilijk om te zien dat ze op het punt stond in huilen uit te barsten. Ze had duidelijk nieuwe kleding nodig. Misschien had ze de lap daarvoor geweven, en ik zag het voor me, de avonden bij het vuur, hoe ze met rode ogen van vermoeidheid haar eigen weefwerk had gedaan naast dat in het kasteel.

Ik liep met grote passen achter Adalwin aan. Ik kon hem moeilijk hier de les lezen. Nog een reden om zo snel mogelijk weg te rijden van dit bedompte huis, dit andere leven van mijn echtgenoot.

25
Marzoeta

Fasna, 1108

Er was geen tijd om Adalwin te vertellen wat ik van zijn optreden vond. Nog voor ik was afgestegen, kwam de stalmeester op me afgelopen.

‘Vrouwe,’ zei hij, terwijl hij de teugels van me overnam. ‘De grote hal staat vol.’

‘Vol? Met wie? Hebben we bezoek?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Het is opnieuw gebeurd.’

Ik hoefde hem niet te vragen waar hij op doelde. Ik wist het door de manier waarop hij keek. Er was weer een meisje verdwenen. Dat betekende dat ik voorlopig niet kon gaan liggen – en door die gedachte voelde ik me meteen schuldig, want dit probleem was groter dan mijn vermoeidheid.

Adalwin keek me aan. ‘Waar ging dat over?’

Ik antwoordde niet en liep zo snel als dat ging het kasteel binnen. Adalwin volgde me op de voet, vastbesloten om niets van de ophef te missen.

In de grote hal stond het halve dorp. Mijn ogen moesten wennen aan het donker: de luiken van de hoge ramen waren gesloten tegen de kou, en het enige licht was afkomstig van de vuurplaats en de fakkels aan de muren. Ik herkende een aantal gezichten. Nu ik vaker in het dorp te vinden was en disputen beslechtte, zag ik bijna niemand die ik niet herkende – al ontschoten de namen van de mensen die ik zag me nogal eens nu de zwangerschap vorderde.

Ik liep door de hal naar het podium. De gesprekken waren voor het eerst niet stilgevallen nu Adalwin en ik binnenkwamen. Een aantal vrouwen troostte een huilende vrouw – de moeder van het verdwenen meisje, naar ik aannam. De mannen stonden in groepjes voor de estrade, hun gezichten vastberaden. Ik nam plaats op mijn vaste stoel op het podium, maar mijn verschijning was slechts een formaliteit: aan de luide manier waarop ze gesprekken voerden, wist ik dat ze al besloten hadden wat hen te doen stond.

Ik schraapte mijn keel. Het had weinig effect. Adalwin kwam naast me staan, zijn hand op mijn schouder, en riep: ‘Stilte!’

Het hielp. Het geroezemoes stierf weg tot alleen het ingehouden snikken van de vrouw nog te horen was.

Ik herkende een van de mannen: het was de vader van Yme. Ik wenkte hem. Hij boog en begon zonder dat ik ook maar iets gevraagd had te vertellen. Er was nog een meisje verdwenen, gisteravond, met Allerheiligen.

Het ging om Lisebette, de dochter van de bakker. Ze was die avond voor het laatst op het marktplein gezien, daarna niet meer. Ik stelde de vragen die ik heer Henric ook had horen stellen: wie had haar voor het laatst gezien? Had ze een reden om weg te lopen? De antwoorden spraken vanzelf: Lisebette had geen enkele reden om van huis weg te lopen. Die week ervoor was haar verloving beklonken, en het was niet zo dat ze niet wilde trouwen. Ze was bijna twintig, en ze zag ernaar uit een eigen huis te hebben.

‘Het vooruitzicht van een huwelijk kan een meisje zenuwachtig maken,’ zei ik, en ik dacht terug aan het moment waarop ik heer Henric voor het eerst zag: een silhouet in de verte, dat over het water steeds dichterbij kwam. De neiging om weg te rennen kende ik ook.

Adalwin voegde zich in het gesprek: ‘Wie weet wilde ze niet trouwen.’

De moeder van Lisebette liep rood aan bij het horen van onze tegenwerpingen. ‘Natuurlijk is ze niet weggelopen! Welk meisje loopt weg in het donker, met Allerzielen? Ze was niet stom. Iemand – iets heeft haar meegenomen. Ze is in het bos, net als Yme, net als Agnes nu nog steeds is. We moeten haar nú gaan zoeken.’

De mannen mompelden instemmend, al keken een paar elkaar veelbetekenend aan. Ze waren duidelijk minder happig het woud uit te kammen.

‘U hebt bezwaar?’ vroeg ik een van hen.

Hij schraapte zijn keel. ‘Met alle respect, we weten nog steeds niet wat het is dat deze verdwijningen veroorzaakt,’ zei hij. ‘Het vorige meisje verdween tijdens Walpurgis. Het lijkt niet om iets... natuurlijks te gaan.’

‘Waar denkt u aan?’ vroeg Adalwin. Hij zag er geïnteresseerd uit, bijna gretig. Voor het eerst in mijn leven schaamde ik me voor hem, voor de manier waarop hij andermans ellende volledig over het hoofd zag op het moment dat die zijn verveling verdreef.

‘Boze geesten,’ zei de man. ‘Er zijn boze geesten aan het werk.’

Mijn handen grepen zich aan de leuning vast. Deze man zei precies waar ik bang voor was – de verdwenen meisjes waren niet weggelopen, niet verdwaald, ze waren meegenomen door iets bovennatuurlijks. Dat had niemand eerder durven opperen – zolang het niet gezegd was, was het makkelijker om die optie te negeren. Maar nu hij het vermoeden had uitgesproken, leek er geen andere mogelijkheid meer te zijn.

‘De geesten houden zich schuil in het woud,’ ging de man verder, ‘en jagen op de zielen van de onschuldigen.’

Er klonk instemmend gemompel. Ik wreef over mijn voorhoofd. Ik had te weinig gedronken, op pad met Adalwin, en voelde de hoofdpijn opzetten.

‘Dat is nog geen reden om haar niet te gaan zoeken,’ zei ik. ‘We zullen een zoektocht op touw zetten. Adalwin, neem jij de leiding.’

Hij knikte en boog, gaf me daarna een knipoog. ‘Als de geesten op onschuldige zielen uit zijn, hebben jullie onder mijn leiding niets te vrezen.’

Dat kon slechts op een paar glimlachjes rekenen. De meeste gezichten stonden nog steeds bezorgd.

‘Waar is pater Johannes?’ vroeg een van de mannen. ‘Laat hem meegaan. Hij kan voor ons bidden.’

‘De oude pater?’ zei Adalwin. ‘We kunnen de pony zadelen, maar ik vraag me af of hij in staat is... Nee, laat maar.’ Hij schudde nadenkend zijn hoofd.

‘Waartoe in staat is?’ vroeg ik.

‘In staat ons te beschermen,’ zei Adalwin. Hij boog zich naar me toe en zei zacht, maar niet zo zacht dat anderen het niet konden horen: ‘De pater heeft al meerdere fouten gemaakt. Je hebt het vandaag zelf gezien. Ik vraag me af of hij het allemaal zo scherp ziet. En daarnaast: zijn gebeden hebben tot nu toe niet geholpen. Ik zou bijna durven zeggen dat ze het tegenovergestelde hebben gedaan. Zijn er geen verdwijningen geweest, iedere keer nadat hij een mis heeft geleid? Mochten er geesten zijn, dan lijken ze door hem niet te worden afgeschrikt.’

Ymes vader trok zijn wenkbrauwen op. Hij stond dichtbij genoeg om ieder woord te horen, en leek het er niet mee oneens te zijn.

‘Ik stel voor dat we zo snel mogelijk op pad gaan,’ zei Adalwin. ‘Eenieder die een rijdier heeft, we verzamelen op de binnenplaats. U leidt de groep die te voet het bos in gaat.’

De vader van Yme knikte bij die opdracht en de mannen verdwenen door de zware houten deuren. De vrouwen volgden, langzamer, in een haag om de huilende vrouw heen. Ik vroeg me af of ik nog iets troostends moest zeggen – had heer Henric dat niet gedaan? Maar er schoot me niets te binnen, en na de lange dag was ik opgelucht dat ze dat ook niet van me leken te verwachten, maar gewoon hun rug naar me toe draaiden terwijl ze elkaar onophoudelijk aanraakten, bemoedigende woorden fluisterden of gebeden prevelden.

Ik sloot mijn ogen toen de zware deuren van de hal dichtvielen.

‘Vrouwe?’ Emmekinde stond naast me. Ze legde een hand op mijn schouder. ‘Zal ik u naar bed brengen?’

Ik knikte en liet haar me overeind helpen. In mijn vertrekken kleedde ze me dicht bij het vuur uit, en toen ik eenmaal in mijn onderjurk stond, sloeg ze direct een deken om me heen. Ze was lief, en het was fijn om me door haar te laten verzorgen. Waarom kon ik dat van Adalwin niet accepteren?

26
Elena

Fasna, 1108

Ze vonden haar niet. Het was alsof het bos haar had verslonden. In de donkere paden tussen de bomen zag ik steeds vaker een open mond, klaar om me te verzwelgen.

Wie ik ook zag, was Agnes. Telkens als ik ’s avonds mijn ogen sloot, zag ik de figuur voor me in het mistige veld. Probeerde ze me te wenken? Te waarschuwen? Wat betekende haar verschijning? Was ze een visioen? Maar waarom zou ík visioenen krijgen? Ik was geen geestelijke en al helemaal geen heilige. De meest logische verklaring was dat ik een figuur had gezien in een mistflard. En toch geloofde ik dat ook niet. Ik dacht aan Gilis, en zijn overtuiging dat je nooit zeker kon weten dat je níet uitverkoren was.

Er was maar één iemand die nooit voor vragen terugweek, en dat was vader Johannes. Na een nacht die ik vooral had doorgebracht met woelen en piekeren, sloeg ik nog voor mijn moeder wakker werd mijn mantel om en ging op weg naar zijn huis. De zon was nog niet op. Hoewel het niet meer helemaal donker was, hing de nevel nog boven de velden die wit waren van de rijp. Ik bleef even staan kijken: misschien zou ik weer iets zien? Maar het enige wat ik zag was een ree, die opkeek en wegschoot toen hij me hoorde aankomen.

Ik had verwacht de pater in de kerk aan te treffen voor de lauden, het ochtendgebed dat met zonsopgang gebeden werd. Maar ik zag hem al in de kruidentuin staan, zijn rug naar me toe. Hij hoorde me niet, ook niet toen ik het piepende hek rond de tuin opendeed.

‘Vader?’ vroeg ik. ‘Wat is er aan de hand?’

Hij draaide zich niet om, maar spreidde zijn vingers en maakte een gebaar dat de hele tuin omvatte. Pas nu zag ik waarom hij in de schemering buiten stond. De donkere stengels van de planten stonden niet meer in de aarde: ze waren allemaal uitgetrokken en op een hoop gegooid. De moestuinbedden zagen eruit alsof een kudde zwijnen in de aarde had lopen wroeten. Knollen die voor de winter begraven moesten zijn, waren opgegraven en in de knop gebroken. Zelfs de paden tussen de bedden waren ruw weggeveegd. Dit konden geen dieren gedaan hebben: iemand had geprobeerd de kruidentuin volledig te verwoesten.

‘Je komt als geroepen, Elena,’ zei de pater. Hij hurkte bij de planten die op een hoop waren gegooid. ‘Niet alle wortels zijn kapot, zie je? We kunnen redden wat er te redden valt.’

Ik hurkte naast hem neer. We pakten elke plant vast en maakten twee stapels: planten die duidelijk dood zouden gaan, en planten die het misschien konden redden. Het was te laat in het jaar om ze terug in de grond te zetten, nu het elke nacht vroor, maar het was het proberen waard.

‘Ze hebben geprobeerd de boel te verbranden, zie je?’ Hij wees op een paar smeulende stukjes hout. ‘Ik denk dat ze zich vergist hebben in de tijd die dat zou kosten.’

‘Wie?’ vroeg ik. ‘Wie kan dit gedaan hebben?’

Pater Johannes haalde zijn schouders op. ‘Maakt het echt uit?’

‘Natuurlijk maakt het uit! Iemand heeft de kruidentuin vernield. Dat is niet alleen een aanslag tegen u, maar tegen iedereen die zorg nodig heeft.’ Door de verontwaardiging haperde ik minder dan anders.

‘Alleen als ze voor die zorg ook echt naar mij komen,’ zei de pater. Hij zuchtte. ‘Elena, ik weet niet wie dit heeft gedaan. Maar ik denk niet dat het uitmaakt, omdat het een boodschap is. Mijn diensten worden niet langer op prijs gesteld.’

De handen van de pater trilden terwijl hij de smeulende stukjes hout dieper in de aarde drukte. ‘Heb je gehoord hoe de mensen praten? Het vertrouwen is weg. En misschien is het niet onterecht. Ik heb de duistere machten niet tegen kunnen houden.’

‘Hoe had u dat moeten doen?’ vroeg ik. ‘Het is belachelijk om u verantwoordelijk te houden voor wat er gebeurt.’

‘Is dat zo?’ Pater Johannes dwong zichzelf naar me te glimlachen. ‘Misschien hebben mijn hekelaars geen ongelijk. Ik had hulp in kunnen roepen, maar dat heb ik niet gedaan.’

Ik dacht aan wat Maria had gezegd, die onvrede die zich als een vlek over het dorp verspreidde. Wie kon beschuldigd worden van een misdaad die misschien niet te verklaren was, omdat de meisjes van de aardbodem verdwenen leken? Iemand moest de schuld krijgen – vreselijke dingen gebeurden toch nooit zomaar. En dus richtte de woede zich nu tegen de pater, gewoon omdat hij er was.

Een waterig zonnetje kwam op. Ik hielp de pater om de wortels zo goed en zo kwaad als het ging terug te zetten in hun bedden en zette de stenen voor de markering terug. De overige planten spreidden we uit over de aarde, zodat ze konden dienen als bescherming tegen de kou. Toen we klaar waren, waren mijn handen ijskoud en hadden mijn nagels rouwrandjes waar ik nog de hele dag aan kon peuteren.

Toen we klaar waren, klopte vader Johannes zijn handen af aan zijn habijt en zei: ‘Bedankt voor je hulp, maar ik neem aan dat je niet in de vroege ochtend naar me toe kwam om de tuin op te ruimen. Laten we binnen opwarmen en dan kan je me vertellen wat er aan de hand is.’

Ik aarzelde. Hij had genoeg aan zijn hoofd. Maar hij had gelijk, ik was niet voor niets naar hem toe gekomen. Ik volgde hem de deur door en nam plaats op een houten stoel bij het vuur. Op tafel lag een schaal met gedroogde rozenbottels. De pater zette water op het vuur en gooide een paar van de vruchten in het water. De zoete geur van rozenbottelthee vulde al snel de hele ruimte.

‘Hebt u wel eens visioenen?’

Hij dacht even na. ‘Soms heb ik ingevingen. Tijdens het gebed heb ik gedachten die niet van mijzelf zijn en die God me ingeeft.’

‘En beelden? Ziet u wel eens iets? Verschijningen?’

‘Zelden,’ zei de pater. ‘Maar dat wil niet zeggen dat ze er niet zijn. Sommige priesters of nonnen zien ze in gebed.’

‘En gewone mensen?’

‘Visioenen zijn niet voorbehouden aan geestelijken,’ zei de pater. Hij glimlachte. ‘Ook gewone mensen kunnen ze krijgen, net zoals gewone mensen kunnen bidden.’

Hij bood me een beker thee aan. Mijn vingertoppen tintelden van de hitte.

‘Hoe weet je wat ze betekenen?’

‘Dat is niet altijd zeker,’ zei hij. ‘Gebed, meditatie. Soms komt een visioen meermaals, soms niet. En nu ben ik benieuwd – wat héb je gezien?’

‘Agnes. Tenminste, ik denk dat ik haar zag. Met Allerzielen.’

‘Ach,’ zei de pater. ‘Vandaar. Waar zag je haar?’

‘Telkens in de verte,’ zei ik. ‘Ik dacht eerst dat ze het echt was, dat ze was teruggekomen.’

De pater knikte langzaam. ‘Waarom denk je dat je haar zag?’

‘Dat weet ik niet,’ zei ik. ‘Ik weet niet of ze wilde dat ik haar volgde, of dat ze me probeerde te waarschuwen. Ik weet niet of het een goed of slecht teken is dat ik haar zag. Wat denkt u?’

‘Dat is moeilijk om zomaar te zeggen. Droom je vaker over haar? En over de anderen?’

Ik knikte.

Pater Johannes legde een hand op mijn schouder, en door dat gebaar moest ik ineens mijn tranen wegslikken.

‘Het zou kunnen zijn dat je je alleen voelt,’ zei hij. ‘Alleen en bang.’

‘Ik heb mijn moeder.’

‘Natuurlijk.’

We dronken onze thee. Misschien had ik beter naar Gundrade kunnen gaan. Hoewel ik haar aanwezigheid een stuk minder geruststellend vond dan die van vader Johannes, was ze in ieder geval altijd heel zeker van haar zaak. Gundrade wist precies wat de voortekenen lieten zien en welke voorspellingen daarbij hoorden.

‘Wat moet ik doen?’ vroeg ik.

De pater draaide de beker rond in zijn handen. ‘Bid op het moment dat je haar weer ziet,’ zei hij. ‘En vertrouw erop dat de verklaring voor haar verschijning duidelijk wordt. Met tijd komt raad.’

Ik dronk mijn thee op en bedankte hem, al was ik niets wijzer geworden. Buiten keek ik naar de kruidentuin, of wat er nu nog van over was. Voor het eerst begreep ik de frustratie over de vage antwoorden van de pater. Snel draaide ik me om. Het was een akelig gezicht, de overhoopgehaalde aarde, de kruiden die eroverheen waren gestrooid. Ik wist misschien niets van omens, maar dat iemand dit opzettelijk had gedaan, dat was een heel slecht teken.

27
Marzoeta

Fasna, 1108

‘Hij is vertrokken,’ zei Adalwin, nog voor hij goed en wel de deur van mijn vertrekken had gesloten. ‘Eindelijk.’

‘O?’ Ik had weinig zin om om meer uitleg te vragen, al was dat duidelijk de bedoeling van de manier waarop Adalwin het nieuws bracht. De manier waarop hij mijn kamer binnenstormde terwijl ik lag te slapen, alsof het kasteel van hem was, ergerde me. En ik deed mijn best me niet te veel te ergeren, maar Adalwin had zonder met me te overleggen de inventarisatie van de wintervoorraad overgenomen, nam klachten in behandeling zonder mij erbij te betrekken en ging bijna elke dag uit jagen, waarna hij met zijn vangst aan kwam zetten als een kat met zijn prooi: hij dumpte de karkassen van reeën, vossen en marters op het podium van de grote hal zodat iedereen zijn vangsten kon bewonderen. De geur van bloed maakte me misselijk, en was bijna niet meer uit de houten vloer te boenen, waardoor ik liever van de estrade wegbleef. Ik vroeg me soms af of hij het deed om me te pesten, of dat hij echt zo blind was voor mijn ongemak. Hoe dan ook, ik was allang niet meer dankbaar voor zijn aanwezigheid en ging hem liever uit de weg – wat hem nog meer het idee gaf dat ik het werk van een kasteelvrouwe niet aankon en zijn hulp dringend nodig had. Gelukkig maakte de zwangerschap me zo moe dat ik in slaap viel zodra mijn hoofd een kussen raakte.

‘Hij had een vreemde klacht. Blijkbaar is zijn tuin in de nacht vernield. Het zullen wel beesten zijn geweest.’

‘Wie?’ Ik kwam op mijn ellebogen overeind.

‘Pater Johannes. Hij meent dat iemand uit de gemeenschap de kruidentuin heeft vernield.’

Nu was ik echt wakker. Ik gebaarde Emmekinde om mijn kap te halen. ‘Waarom?’

‘Wie zal het zeggen? Oude mensen halen zich wel meer in hun hoofd. Waarschijnlijk heeft hij het hek niet goed gesloten en zijn er zwijnen in zijn tuin gaan wroeten. Onhandig, maar dat gebeurt. Hij heeft de boel zelf ook alweer opgeruimd, dus waarom hij hier zijn beklag kwam doen weet ik niet.’

‘Hij denkt dat iemand dat opzettelijk heeft gedaan? Wie dan?’

Adalwin schudde zijn hoofd en plofte op mijn bed neer. ‘Hij had niemand gezien. En het is nogal een beschuldiging. De tuin van de plaatselijke geestelijke! Wie zou het in zijn hoofd halen?’

‘Jij hebt een hekel aan hem,’ zei ik.

‘Niet genoeg om ’s nachts in zijn tuin rond te struinen,’ zei Adalwin. ‘Dan heb ik wel wat beters te doen.’

Hij knipoogde naar Emmekinde, die in de hoek van de kamer stond met mijn kap in haar handen, en vuurrood werd.

‘En dat geldt denk ik voor de meeste mensen,’ zei Adalwin.

‘Ik weet het niet,’ zei ik. ‘Het is geen geheim dat de mensen ontevreden zijn over de pater.’

Emmekinde bond mijn kap om mijn hoofd.

‘Dan nog. Wie heeft er nou zin om in de nacht een paar planten uit te trekken?’

Ik ving Emmekindes blik en ze knikte. Ze zou zien wat ze te weten kon komen en het mij laten weten.

‘Hoe dan ook,’ zei Adalwin, ‘het is niet iets waar jij je zorgen over hoeft te maken. Het is allemaal afgehandeld.’ Hij draaide zich weer om en liet de deur van mijn vertrekken openstaan.

Ik had de pater niet gesproken, maar het beeld van iemand die in de nacht zijn tuin vernielde bleef door mijn hoofd spoken. Ik was zelf al aan het idee gewend dat het bos nu eenmaal een bijzonder gevaarlijke plek was. Het hoorde in de rij van feitjes die ik over Fasna had geleerd. In de winter waren de wegen modderig en moeilijk begaanbaar, door de dichte bossen werd er niet met valken gejaagd en eens in de zo veel tijd werd er iemand door het bos verzwolgen. Ik dacht erover zoals ik over ziekte dacht: de griep was onvermijdelijk en koos ieder jaar haar slachtoffers. Dat was onfortuinlijk, maar er was niet veel aan te doen. Rampen waren Gods wil, en die was ondoorgrondelijk.

Maar ook rampen kenden schuldigen. Toen ik acht jaar was, woedde er in Zutphen een griepepidemie. Vooral kinderen en ouderen waren het slachtoffer, en daarom mocht ik van mijn moeder de Gravenburcht niet verlaten, zelfs niet om de mis bij te wonen. Ik had niet veel meegekregen van wat er zich had afgespeeld. Pas veel later hoorde ik van een nieuwe familie, die van het platteland naar de stad waren getrokken en de ziekte hadden meegenomen. De reden dat ik het pas zoveel later hoorde, was omdat ze er tegen de tijd dat ik buiten mocht komen niet meer woonden. Aangezien iedereen zich tegen hen keerde, waren ze vertrokken: niet verbannen, maar verjaagd. Na hun vertrek was de ziekte weer afgenomen en verdwenen. Achteraf was het duidelijk dat de familie gestraft werd en de epidemie had veroorzaakt.

Ik was nooit eerder zelf verantwoordelijk geweest voor een huishouden of een gemeenschap, en dus had ik er ook nooit eerder over nagedacht wie verantwoordelijk gehouden moest worden voor ongeluk. Met een schok realiseerde ik me dat als er geen andere schuldige was, ík degene was die aansprakelijk was voor het ongeluk van de gemeenschap.

Alleen hadden de pijlen zich niet op mij gericht. Iemand was ervan overtuigd dat de pater tekort was geschoten, dat hij Gods straf veroorzaakt had. Maar waarom? Vader Johannes was een vriendelijke man. Hij wist dat ik niet dol op hem was, en toch deed hij zijn best om me goed advies te geven. Als het over de belastingen ging had hij me nooit iets wijsgemaakt – in ieder geval niet voor zover ik kon nagaan. Ik kon me maar moeilijk voorstellen dat de pater in het geheim zo zondig leefde dat de hele gemeente gestraft moest worden. Zijn enige fout was dat hij de meisjes niet had gered – maar dat had niemand gedaan.

Of was ik te naïef? Johannes had ook de bastaard van heer Henric weggestuurd. De jongen, Gilis, werd nu opgeleid in een klooster. Klopte dat wel? Of was Johannes achter mijn rug om gegaan en probeerde hij straks Gilis mijn zoons plaats te laten innemen? Hij had een goede band met zowel de jongen als het meisje, beter dan met mij. Wat als ze het slecht met mijn kind voorhadden?

De twijfel maakte me onrustig en gaf me hoofdpijn. Het makkelijkst was om Adalwin te geloven: de oude man haalde zich dingen in zijn hoofd. De pater was verward, ik was moe, Adalwin zou het regelen.

Maar ik had nooit gemerkt dat de geest van Johannes aan het dwalen was. Hij kwam behoorlijk helder op me over.

Misschien wist iemand meer dan ik. Ik moest mijn ogen openhouden, de pater niet zomaar vertrouwen met mijn zoon.

Ik deed de luiken van mijn kamer open. De koude wind deed mijn ogen tranen. Ik keek uit over de landerijen achter de kasteelmuur, en daarachter: het bos. Terwijl ik naar de ondoordringbare rijen bomen keek, bewoog er iets. Ik tuurde, maar het was te ver weg om goed te zien. Pas toen het zich losmaakte van de bosrand en over de weg richting het dorp reed, zag ik wat het was: een ruiter.

Ik deed de luiken dicht, sloeg een mantel om en liep zo snel mogelijk naar beneden.

Het duurde even voor de man de binnenplaats opreed. Tegen die tijd waren mijn handen verkleumd en mijn oren en neus voelden bevroren. Het was vast niet goed voor me om hier zo lang te staan, onder de kille grijze lucht, maar ik kon mezelf er niet toe brengen de boodschapper binnen af te wachten. Wat was de kans dat een gezant die met grote haast uit het bos kwam goed nieuws kwam brengen?

De man droeg een wapenschild met het wapen van mijn grootvader, graaf Otto: een rood kruis. Het schild was oud, net als de tekening erop. Het rood was zo vervaagd dat het kruis amper te herkennen was.

Pas nu zag ik dat het niet een van mijn grootvaders mannen was die was gekomen: het was ridder Arnould, een van de mannen van heer Henric, die naar ons toe was gereden. Het was niet gek dat ik hem niet direct herkende. Zijn baard was lang, en had strepen grijs waar die eerder alleen donkerblond was geweest.

Met enige moeite steeg hij af. Als hij rechtstreeks uit Oostergo kwam, zou hij wel spierpijn hebben.

Adalwin verscheen naast me op het bordes. Hij trok zijn wenkbrauwen naar me op. ‘Eindelijk nieuws.’

Ik slikte. Nadat Arnould de teugels van zijn paard aan de stalmeester gaf, keek hij eerst naar mijn buik, en pas daarna naar mijn gezicht. Zijn blik was een en al verontschuldiging en ik wist dat ik niet wilde horen wat hij te zeggen had. Ik draaide me om en liet Adalwin de man verwelkomen. Onzinnig. Weglopen kon er niet voor zorgen dat ik het nieuws niet zou horen, dat het er niet zou zijn. Het zou Adalwin alleen maar sterken in zijn gedachte dat ik het niet in me had om de boel bijeen te houden. In me voelde ik het kind bewegen, alsof het precies hetzelfde wilde als ik: weg van hier.

‘Kom verder,’ hoorde ik Adalwin zeggen achter me. ‘We wachten al tijden op bericht van het front.’

De ridder stopte nog voor hij de grote hal binnen was. ‘Ik breng u droeve tijding,’ zei hij. Zijn stem klonk vreemd formeel. Ik draaide me om, keek in zijn grijze ogen.

‘Nee,’ fluisterde ik. Maar verzet was zinloos: wat gebeurd was, was gebeurd, en nu zou mijn vermoeden bewaarheid worden. Ik kon het lot niet ontsnappen. Maar was het niet heel menselijk om dat te proberen?

Ridder Arnould schraapte zijn keel. ‘Heer Henric is in Oostergo aan koudvuur overleden. Het spijt me, vrouwe.’

Ik kon alleen knikken. Het ergste was dus de waarheid. Nog steeds voelde ik het kind schoppen in mijn buik. Hij zou nooit zijn vader kennen. Dat was triest, maar ik voelde geen verdriet – nog niet. Wat ik voelde was paniek. Nu had heer Henric me écht verlaten. Wat moest ik nu?

Adalwin legde zijn hand op mijn schouders en liep daarna langs me de grote hal in. ‘Kom binnen,’ zei hij tegen de ridder. ‘Je hebt ver gereisd en je hebt je boodschap overgebracht.’

De ridder bleef staan. Misschien wachtte hij af of ik ter aarde zou storten na het schokkende nieuws. Ik opende mijn ogen. Arnould bood me een arm aan. Pas toen ik die pakte, stapte hij de grote hal van de Cannenburgh binnen.

28
Elena

Fasna, 1108

Mijn vader was dood. Het was alsof de kennis het kasteel al in was gesijpeld, alsof de muren wisten wat er aan de hand was. Vanaf het moment dat we voet zetten in het kasteel leek het alsof er gefluister klonk. In de weefkamer daarentegen viel iedereen stil toen mijn moeder en ik binnenkwamen. Het was Aleida die het woord nam en ons het nieuws vertelde: heer Henric was op het slagveld overleden.

Mijn moeders gezicht werd bleek. ‘Heeft hij geleden?’ vroeg ze.

‘Ridder Arnould was bij hem,’ zei Aleida. ‘Hij is rustig heengegaan.’

Op dat moment twijfelde ik niet aan haar woorden. Pas later vroeg ik me af hoe rustig iemand die aan koudvuur sterft daadwerkelijk kan zijn.

Mijn moeder knikte en ging bij het weefgetouw zitten, haar blik op de draden gericht die ze tot wandkleed moest vlechten. Ze zei niets, staarde alleen maar, tot ze na een tijd aan het werk ging.

Maria zat naast mij. Het was stil in de kamer, maar al fluisterend kon ze me meer details vertellen. Heer Henric had na de wond aan zijn been last van koudvuur gekregen. De ziekte had zich door zijn lijf verspreid, helemaal naar zijn hart. Ik vond het moeilijk me dat voor te stellen. Mijn vader was groot en sterk, gezond, betrouwbaar. Het beeld van een zieke man klopte niet met dat in mijn hoofd: toen hij was vertrokken, was heer Henric een van de sterkste mannen van het kasteel geweest.

Het bleef die dag stil in de weefzaal, uit medelijden voor mijn moeder. Ze had zelf aangeboden om de lijkwade te borduren, en ze deed het langzaam, met kleine, zorgvuldige steken.

Toen ze opstond en wegliep om haar behoefte te doen, barstten de vrouwen uit in luidruchtige gesprekken die over de toekomst van de Cannenburgh gingen. Het duurde nog een tijd voor vrouwe Marzoeta zou bevallen, en wie zou tot die tijd het kasteel besturen? Heer Henric had geen mannelijke bloedverwanten – geen behalve Gilis. Zou graaf Otto iemand aanstellen tot de zoon van vrouwe Marzoeta volwassen was? Maar wat nou als ze een dochter kreeg – zou ze dan terugkeren naar de Gravenhof? Moesten we nu antwoorden aan heer Adalwin?

Ik begreep de vragen, maar ze ergerden me ook. Zelfs nu leek iedereen alleen aan zichzelf te denken, aan het eigen hachje dat gered moest worden. Ik weigerde het te doen: ik wilde niet nadenken over wat er van mij en mijn moeder moest worden. Ik wilde me heer Henric herinneren. Ik dacht aan de momenten dat hij met mij en Gilis had gespeeld, maar ik voelde geen verdriet. Hij was al zo lang weg, dat ik mezelf er maar moeilijk van kon overtuigen dat hij echt gestorven was. Voor hetzelfde geld kwam hij aan het begin van de lente weer terug. Zoals hij wegreed – sterk, rechtop op zijn paard, als een echte krijger – leek het een reële mogelijkheid.

Toen mijn moeder terugkwam van het gemak vielen de gesprekken gelukkig stil. Ik zat aan mijn eigen kleine weefgetouw en dacht aan de keer dat mijn vader me vroeg te zingen om zijn rouw te verlichten. Ik durfde nu geen lied in te zetten, bang om de stilte te verstoren.

Toen het donker viel – te snel – stak mijn moeder kaarsen aan. Ze bleef met de lijkwade in haar handen zitten.

‘Het is tijd,’ zei ik. ‘We moeten gaan.’

Ze reageerde niet. Ze tuurde naar de stof in haar handen. Ik zag het begin van een patroon: bladeren, takken, vruchten. Eden voor de val.

‘Ga maar vast,’ zei mijn moeder. ‘Ik werk verder.’

Ik deed mijn mond open om te protesteren, maar ze zei: ‘Als het te laat wordt, kan ik hier slapen. Aleida heeft het al eerder aangeboden. Wacht dus maar niet op me.’

Ik wilde iets zeggen: dat ik heer Henric ook zou missen, dat ik het begreep, dat ik klusjes deed om niet aan Gilis te denken, maar dat ik haar nodig had.

Maar er kwamen geen woorden over mijn lippen, behalve: ‘Goed.’

In de schemering liep ik naar huis, waar Rover me enthousiast begroette. Ik sloot de kippen binnen op, maakte het vuur aan en kookte soep voor de volgende dag. Toen ik in bed ging liggen – later dan gewoonlijk – was mijn moeder nog steeds niet terug. Ik trok Rover tegen me aan, die het allemaal best vond. Voor mijn moeder liet ik een kaars branden. Toen ik wakker werd was het nog donker. De kaars was opgebrand en uitgegaan, de plek naast me was leeg.

De dagen erop ging het steeds zo. Ik ging in de ochtend naar het kasteel, nam plaats in de weefkamer, waar mijn moeder al zat, alsof ze die nacht met weven was doorgegaan. Dat was niet zo – van Aleida hoorde ik dat ze bij een paar andere vrouwen op de kamer sliep. In de avond vroeg ik haar of ze mee naar huis ging en dan weigerde ze, met het excuus dat ze nog iets moest afmaken. Een paar dagen lang bleef ik hopen dat ze met me mee zou gaan. Maar het duurde zeker een week voor ik me realiseerde dat dat niet zou gebeuren.

Een van die ochtenden zag ik pater Johannes met ridder Arnould praten. De ridder had reiskleding aan. In zijn hand hield hij een plunjezak waarin zijn bezittingen zaten. Hij zag eruit alsof hij op het punt stond te vertrekken. Het was nog vroeg: de dageraad brak net aan en kleurde de wolken rozerood. Ze waren zo diep in gesprek dat pater Johannes me pas opmerkte toen ik langs hem liep.

‘Elena,’ zei hij. Voor ik kon ontkomen pakte hij mijn handen in de zijne. ‘Ik heb voor jullie gebeden. Hoe gaat het met je?’

‘Goed,’ zei ik, al was het maar omdat ik niet wist wat ik anders moest zeggen. Hoe kon ik uitleggen dat mijn moeder niet ziek was, maar wel bezeten leek? Dat het enige waar ze nu oog voor had het wandkleed was? Ze was vlijtig, niet ziek; ze was hardwerkend en dankbaar naar vrouwe Marzoeta, zeiden de andere vrouwen. Er was niets met haar aan de hand, behalve dat ze niet meer met mij naar huis ging. En was ik niet te oud om mijn moeder zo nodig te hebben?

‘Ik bid voor jullie,’ zei de pater. ‘Ik bid voor het hele dorp.’

‘Dat is niet overbodig,’ zei de ridder. ‘Ik zal de pastorie in de gaten houden.’

‘Wat is er aan de hand?’ vroeg ik.

‘Niets om je zorgen over te maken,’ zei de pater, terwijl hij zijn hand nog steeds bedekte met mijn hand.

‘Dat weet ik niet,’ zei ridder Arnould. Hij keek me recht aan. Ik had de neiging om weg te kijken – hoge heren en ridders keken nooit zo direct naar me, alleen tersluiks, wanneer de bastaarddochter van hun heer werd aangewezen. De enige die dat wel deed was heer Adalwin, en dat was verontrustend genoeg. Maar de ridder keek anders naar me, alsof hij daadwerkelijk interesse had in wat ik zou zeggen.

‘Ik hoorde dat je bij vader Johannes was op het moment dat zijn kruidentuin werd vernield,’ zei hij. ‘Is je toen nog iets vreemds opgevallen? Iemand die pater Johannes kwaad wil doen?’

Het vreemdst waren mijn dromen, maar die hadden niets met vader Johannes te maken. ‘Ik heb niets gehoord of gezien, ook toen niet,’ zei ik. ‘Waarom dan? Is er iemand die dat wil?’

De pater schudde zijn hoofd, maar ridder Arnould zei: ‘We hebben reden om aan te nemen van wel. Het zijn nu nog kleine pesterijen: waterkannen die vol met modder zitten, een gebroken ganzenveer, brood dat wordt gestolen.’

‘Er is zo veel onheil op deze plek – zo veel dood en verdriet.’ Pater Johannes legde zijn hand op de arm van ridder Arnould. ‘Je kan het de mensen niet aanrekenen. Als dit een straf van God is, moet ik uitzoeken waarom dat zo is. Ik zal naar het klooster gaan en met mijn meerderen overleggen.’

De ridder fronste. ‘Ik zou niet graag willen dat u vertrekt,’ zei de ridder. ‘Helemaal niet nu ik ook op het punt sta naar Oostergo te reizen.’

‘U wilt vertrekken?’ vroeg ik. ‘Maar wanneer dan?’

‘Na de begrafenis van heer Henric,’ zei de pater. Hij had mijn handen nog steeds niet losgelaten en gaf er nu een kneepje in. ‘Maak je geen zorgen. Het zal juist iets goeds zijn – de wijsheid van de monniken in het klooster zal troost geven. En ik kan direct zien hoe het met je broer is.’

‘Gilis is naar het klooster?’ vroeg Arnould.

Ik knikte, niet in staat om antwoord te geven door de brok in mijn keel. Mijn vader was overleden, mijn broertje was weg, mijn moeder op haar eigen manier onbereikbaar en nu wilde vader Johannes ook vertrekken.

‘U kunt iemand anders sturen,’ zei ik. Ik knipperde om de tranen terug te dringen.

De pater schudde zijn hoofd. ‘Ik vrees van niet. We hebben allemaal onze rol te vervullen.’

Ridder Arnoulds frons werd alleen maar dieper. Het was me niet eerder opgevallen, omdat ik nooit eerder goed naar hem had gekeken, maar hij was jonger dan ik dacht. Ik was er altijd van uitgegaan dat de ridders die mijn vader trouw hadden gezworen oud waren – maar dat hoefde natuurlijk niet. Het waren vaak jongere zonen die geen erfenis te wachten stond. Ondanks het grijs in zijn baard, was hij stukken jonger dan mijn vader was geweest. Misschien viel het vooral op nu hij naast de pater stond, wiens rimpels in zijn voorhoofd bleven staan, ook als hij niet meer fronste.

Pater Johannes aaide over mijn haar. ‘Maak je geen zorgen, Elena. Ik kom snel weer terug.’

‘Dat kunt u niet weten,’ zei ik. ‘En om eerlijk te zijn geloof ik u niet.’ Het was het opstandigste wat ik ooit tegen hem had gezegd.

Ridder Arnould glimlachte. ‘Dom ben je niet. Houd je ogen open, wil je?’

Hij sloeg vader Johannes op zijn schouder en liep naar de stallen. Ik maakte mijn handen los uit die van de pater, maar maakte geen aanstalten om naar binnen te gaan. Samen keken we toe hoe de ridder naar de stallen liep. Ik bleef naast pater Johannes staan terwijl ridder Arnould met zijn gezadelde paard naar buiten liep. Voor ridder Arnould opsteeg zei vader Johannes: ‘Mag God je zegenen op je reis en je bewaren.’

De ridder zette één voet in de stijgbeugel en sloeg de andere over het paard heen. Hij had zijn laarzen niet gepoetst, zag ik. Hij ging even overhaast weg als hij gekomen was. Ik vroeg me af waarom vrouwe Marzoeta of heer Adalwin er niet waren om hem uitgeleide te doen. Misschien was vrouwe Marzoeta ook te diep in rouw, net als mijn moeder.

Vanaf de rug van het paard knikte Arnould naar ons: ‘Vader Johannes, Elena.’

‘Goede reis,’ zei ik. Pas toen ik hem weg zag rijden, realiseerde ik me dat ik niet één keer gestotterd had.

29
Marzoeta

Fasna, 1108

‘Ik heb nog geen bericht van onze grootvader,’ zei Adalwin, ‘maar het is zaak om hem zo snel mogelijk te spreken.’

We waren in de grote zaal. Hoewel het vuur brandde, was het er koud: er was niemand behalve wij tweeën. Met de luiken gesloten tegen de kou leek het wel nacht. Ik dacht aan de zaal van vorig jaar: toen waren er gasten, werd er gezongen, soms zelfs gedanst. Hoe anders was dat nu. De hal voelde eerder als een tombe dan als een verzamelplaats.

‘Waarom?’ vroeg ik.

Adalwin zuchtte, alsof hij niet kon geloven dat hij me dit nogmaals moest vertellen. Quasigeduldig zei hij: ‘Zoals je weet heb je op dit moment nergens recht op. Tot je de erfgenaam van je man hebt gebaard, ben je niets meer dan een gast in dit huishouden. Weet je of je man nog ergens bloedverwanten heeft?’

‘Nee,’ zei ik. Ik drukte mijn handen tegen mijn buik. Het voelde oneerlijk tegenover het kind dat er nu al zoveel van hem afhing. Maar waarom zou ik verwachten dat de wereld eerlijk was? Was het eerlijk dat ik werd uitgehuwelijkt aan een man die slechts een klein heerschap beheerste, een oude weduwnaar, alleen zodat mijn grootvader meer krijgers had om zijn strijd in Oostergo te slechten? En was het rechtvaardig dat diezelfde man nu in de strijd gestorven was? Maar ook al wist ik dat het leven niet eerlijk was voor mijzelf, ik kon nog steeds wensen dat het voor mijn kind wel zo zou zijn. Mijn zoon. Ik riep de woorden van Gundrade op: hij zou gezond zijn, en met zijn geboorte zou hij het kasteel en de landerijen erven. Maar zelfs na haar voorspellingen voelde ik de twijfel. Wat als ik de zwangerschap niet goed kon volbrengen, of wat als het kind bleef leven en ikzelf stierf? Al die mogelijkheden speelden zich om beurten in mijn hoofd af.

Misschien voelde hij mijn handen of mijn onrust, want precies op de plek waar ik ze had neergelegd schopte hij.

‘Dan zijn er alleen de bastaarden,’ zei Adalwin. Hij keerde zijn gezicht naar het vuur, waardoor zijn haar een gouden gloed kreeg. Ik vroeg me af op wie het kind zou lijken: zou hij mijn blonde haren krijgen? Of de donkere ogen van zijn vader?

Niet alleen van zijn vader – ook zijn halfzus. Denken aan het meisje, aan de hut die ze hun huis noemden zo vlak bij de rand van het bos, maakte me ongemakkelijk.

‘De jongen is weg,’ zei ik. ‘En het meisje en haar moeder vormen geen bedreiging. Ik geloof niet dat ze ook maar ergens aanspraak op zouden durven maken.’

Sterker nog, Elena durfde me niet eens recht aan te kijken.

Adalwin draaide zich weer naar me toe. ‘Zij niet.’

‘Zeg wat je bedoelt.’

‘De pater vroeg je om toestemming om naar het klooster te vertrekken,’ zei Adalwin. ‘Waarom wil hij gaan? Waarom nu?’

‘Hij wil raad vragen bij de monniken. De mensen nemen hem kwalijk dat er zo veel verliezen zijn geleden.’

‘Dat is wel toevallig, vind je niet?’ zei Adalwin. ‘Dat op het moment dat heer Henric overlijdt, de pater zich naar het klooster wil haasten. Datzelfde klooster waar de bastaardzoon van wijlen je man is ondergebracht, veilig buiten jouw bereik. De bastaardzoon die wél aanspraak zou kunnen maken op een erfenis. Of had je daar nog niet over nagedacht?’

Ik voelde mijn wangen rood worden. Daar had ik inderdaad niet over nagedacht, maar door de insinuatie van Adalwin dat dat bijzonder stom was, wilde ik het niet toegeven.

‘En wat dan nog?’ zei ik. ‘De pater zal niet met een leger terugkeren. Als de jongen iets wil opeisen, zal hij toch eerst tegen mij in moeten gaan. En daarmee, tegen graaf Otto.’ Dat laatste wist ik niet zeker – ik had geen idee of mijn grootvader genoeg om Fasna gaf om me te hulp te schieten wanneer het tot een conflict kwam. ‘En daarnaast komen de ridders van mijn man terug.’

‘Je neemt zomaar aan dat ze aan jouw kant zullen staan als het op de opvolging aankomt,’ zei Adalwin. ‘Maar als ik het me goed herinner was iedereen dol op de jongen.’

Ik slikte. ‘Ze zullen de rechtmatige erfgenaam niet zomaar afvallen. Wanneer mijn zoon wordt geboren –’

‘Áls er een zoon geboren wordt,’ zei Adalwin, ‘is die nog jaren niet in staat om de Cannenburgh te regeren. Er zal een plaatsvervanger moeten worden aangesteld. We moeten onmiddellijk een boodschapper naar grootvader sturen. Je moet zijn bijstand hebben voor een goede vervanger. Als je die eenmaal hebt, heb je zijn bescherming hopelijk niet nodig. Ik zal hem schrijven.’

‘Dat kan ik ook doen,’ zei ik.

Adalwin keek me even aan. Daarna liep hij naar de tafel, pakte een kelk en schonk er wijn in. ‘Je weet dat ik liever niet op één plek blijf,’ zei hij. ‘Maar voor jou, zusje, wil ik met liefde een uitzondering maken. De Cannenburgh moet bestuurd worden en jij hebt de hulp nodig. Ik neem mijn intrek in de kamers van je man zolang dat nodig is.’

Hij liep naar me toe en legde zijn hand op de leuning van mijn stoel – nog steeds de stoel aan de rechterhand van de stoel van heer Henric. ‘Schrijf hem en draag mij voor. Ik ben je beste kans om je plek hier te behouden.’

Dat leek me niet waar, maar ik kon niet goed uitleggen waarom – net zoals ik niet kon uitleggen waarom mijn vuisten zich balden toen Adalwin zich op de plaats van mijn overleden echtgenoot liet zakken, waarom ik moeite moest doen om niet tegen hem uit te vallen. Misschien was het het gemak waarmee hij zich zaken toe-eigende, of het feit dat hij de dood van mijn man alleen maar zag als een kans voor zichzelf. Adalwin zag de zaken alleen zoals het hem uitkwam: de Cannenburgh was niet goed genoeg, tot hij kans zag het te besturen. En de manier waarop hij tegen me sprak – alsof ik een kind was dat niet beter wist.

Maar echt onder woorden brengen wat mij zo boos maakte kon ik niet. En als ik hem niet kon tegenspreken, had hij dan niet gewoon gelijk?

Ik liep een ronde door de kasteeltuinen. Het was koud, maar helder, en de frisse lucht verdreef de hoofdpijn die me regelmatig plaagde nu ik zwanger was. De paadjes in de tuin waren modderig, en de weinige bomen die er stonden staken met hun grillige kale takken zwart af tegen de lucht. De enige troost was dat ik het bos vanuit de tuinen niet kon zien: de tuin werd omheind door de kasteelmuur, met daarachter de kasteelgracht. Dat benam me het uitzicht op het eindeloze woud.

Ik had nog niet geschreven aan mijn grootvader – dat zou ik eigenlijk moeten doen, in plaats van doelloos door de tuin wandelen. Maar mijn voeten weigerden zich richting de grote hal te begeven. Adalwin was allang terug van zijn dagelijkse jachtpartij, maar ik wilde hem niet onder ogen komen. Ik wist wat hij zou zeggen. Hij zou al mijn ergste angsten bevestigen, me vertellen dat het heel waarschijnlijk was dat er op dit moment mensen bezig waren om mij te verstoten.

Alles wat hij zei klonk zo logisch. En toch was er die knagende twijfel.

Adalwin had Gisele niet gezien. Ik was de weduwe van heer Henric. Zijn dood greep me aan, maar had niet zo’n groot effect op me als op haar. Gisele zat alleen nog maar voor haar weefgetouw, alsof weven het enige was wat haar nog aan het leven bond. Wanneer ik haar zo zag voelde ik me schuldig. De opdracht voor het wandkleed was een manier waarop ik mijn macht kon uitoefenen. Dat leek nu kinderachtig. Ze zag er niet uit als een vrouw die een machtsovername beraamde. Ze zag eruit als een vrouw die alles had verloren, en die niet eens rechtmatig mocht rouwen.

Ik moest iemand spreken die datzelfde had gezien, die de mensen in de Cannenburgh kende en die ik vertrouwde. Emmekinde. Zij had nog nooit tegen me gelogen, en ze was goed op de hoogte van alles wat zich afspeelde in en rondom het kasteel. Als er een plot tegen me werd beraamd, zou zij het weten – en ze zou het me vertellen, daar was ik van overtuigd. Adalwin zou zeggen dat het eigenbelang was: beter kamermeisje van de kasteelvrouwe dan water uit de gracht zeulen. Maar het was meer dan dat. Ik vertrouwde haar mening, realiseerde ik me, meer dan ik die van Adalwin vertrouwde.

Ik liep terug door de tuinen, vastberaden omdat ik nu een doel had, en liep de grote hal binnen. Daar trof ik niemand. In mijn vertrekken zag ik Emmekinde niet. Nu ik erover nadacht, had ik haar in de ochtend ook niet gezien – ik was gewekt door Adalwin en had snel mijn bliaud aangetrokken. Met de rijgkoorden aan de zijkanten kon ik die zelf ook goed aantrekken, al stond Emmekinde er meestal op het voor me te doen.

Ik liep door naar de keukens. Daar vond ik Aleida, die een keukenmeid op de vingers keek terwijl ze een brood bakte.

‘Wilt u iets te eten?’ vroeg Aleida, toen ze me zag.

‘Nee,’ zei ik. ‘Ik zoek Emmekinde.’

‘Ah,’ zei Aleida. Ze klopte haar handen, die wit van het meel waren, af aan haar schort. ‘Ik neem aan dat ze uw vertrekken in orde maakt. Ik heb haar gisteren gevraagd de dekens uit te hangen.’

‘Ik heb haar niet gezien,’ zei ik. Bij het antwoord van Aleida voelde ik mijn onrust groeien, maar ik onderdrukte die. Misschien had iemand haar weggestuurd om een boodschap te doen. Waarschijnlijk stond ze straks weer in mijn kamers, de kleden uitgeklopt.

Aleida pakte een homp deeg en begon het te kneden. ‘Wellicht is ze in de kelders. Al zou ik niet weten waarom ze daar de dekens zou uithangen. Stuur haar vooral weer naar boven wanneer u haar gevonden heeft.’

Aleida’s gebrek aan bezorgdheid maakte mij ook rustiger. Natuurlijk was Emmekinde ergens.

Vanuit de keuken kon je direct de trap aflopen naar de kelders. Inmiddels had ik dat talloze keren gedaan: in de herfst, toen de voorraden geïnventariseerd moesten worden en de belastingen binnenkwamen, had ik hier meerdere malen per week met pater Johannes staan tellen en wegen. Ik was blij dat ik mijn mantel niet had afgedaan. In de kelders was het zo mogelijk nog kouder dan buiten. Ik liep langs een mand met eieren en kannen met melk, verder de kamer in. Het was er schemerdonker. Er waren ramen die licht binnenlieten, want hoewel de kelders het diepste punt van het kasteel waren, lagen ze niet lager dan de slotgracht. Aan het einde van de kelders was een deur die opende op de gracht, waar water uit geschept kon worden. Omdat het water van de beken naar de gracht stroomde en verder, was het water vers en schoon – helemaal aan deze kant van het kasteel. Aan de andere kant van de gracht, met de stroom mee, was de plek waar de gemakken van het kasteel op uitkwamen. Vooral op warme dagen rook het water daar een stuk minder fris.

Ook in de kelders was ze niet. Dan toch de weefkamer proberen.

Ik opende de deur op een kier. Ik zag Gisele bij het raam zitten, achter het gigantische weefgetouw. Het was inmiddels halfgevuld. De Cannenburgh, die ze in de rechterbovenhoek had geplaatst, was bijna af, net als de toppen van de bomen en bladeren die de voorkant van het tafereel moesten omlijsten. Ook het meisje zat in de weefkamer, achter een kleiner weefgetouw. Ik probeerde de deur zo zacht mogelijk te sluiten, maar hij kraakte en haar ogen keken op van haar werk. Ze haakten zich in de mijne, voor ze ze ingetogen neersloeg. Het schokte me telkens weer om die ogen te zien: de ogen van heer Henric. Alleen de blik was anders. Angstiger.

Ik sloot de deur en liet mijn voorhoofd ertegenaan leunen. Waarom was ze zo bang? Was ze ongerust over wat Adalwin en ik haar en haar familie zouden aandoen? Of had ze een slecht geweten?

Ik liep terug naar mijn vertrekken, inmiddels een beetje buiten adem van de trappen die ik op en af had gelopen. Ook nu zag ik Emmekinde niet.

Inmiddels nam mijn bezorgdheid toe. Ik dwaalde door het kasteel, sprak meerdere mensen aan. Ik liep zelfs omhoog naar de torens. Misschien zou ze daar de dekens uit staan te slaan – een gedachte die geheel onlogisch was, want waarom zou ze de dikke dekens mee omhoogsjouwen als ze ook de luiken in mijn kamer kon openen en ze daar kon luchten? Maar met elke trede groeide mijn hoop, om onder de dakspanten weer te verdwijnen. Emmekinde was er niet.

Ik liep terug naar de keukens, naar Aleida. Er moest een verklaring zijn.

‘Ze is er niet,’ zei ik. Ik moest mijn ademhaling onder controle houden, door de trappen, maar ook door de groeiende paniek die ik voelde.

Nu liet Aleida het deeg liggen. ‘Nergens?’

‘Nee. Of ik ben haar net misgelopen,’ zei ik.

De oude vrouw keek me aan. In haar ogen zag ik mijn eigen vermoeden weerspiegeld. Emmekinde paste precies in het rijtje: haar leeftijd, haar uiterlijk, zelfs haar karakter kwam overeen met dat van de meisjes die verdwenen waren.

‘Het heeft geen zin ons zorgen te maken voor we weten wat er aan de hand is,’ zei ze daarna kordaat. ‘Ik zal direct bericht naar haar ouders sturen. Misschien is ze thuis. Misschien is ze ziek.’

Ik knikte, maar ik voelde me precies hetzelfde als toen ik ridder Arnould uit de bosrand zag verschijnen: alsof het noodlot op de deur bonkte en niet meer tegen te houden was.

30
Marzoeta

Fasna, 1108

Ze was niet bij haar ouders. Ze was nergens in het kasteel. De enige conclusie was, nadat alle sporen nagetrokken waren, dat ze net als de andere meisjes verdwenen was.

In de grote hal stonden haar ouders, een broertje en twee zusjes, die zich angstvallig aan hun moeder vastklampten. Waarschijnlijk waren ze hier nog nooit geweest, hadden ze zich alleen een voorstelling gemaakt van de plek waar hun grote zus haar werk deed.

‘Waarom heeft niemand eerder opgemerkt dat ze weg was?’ vroeg ik aan Aleida. Ik wist dat het niet haar schuld was, maar ik was woest, en ik wilde mijn woede zoveel mogelijk voeden, voor die verdween en plaatsmaakte voor paniek. Ik had namelijk ook niet eerder opgemerkt dat ze weg was en de hele ochtend niet aan haar gedacht. Was het niet mijn schuld dat dit zo laat aan het licht kwam?

‘Het spijt me, vrouwe,’ zei Aleida. ‘Ze overnachtte nog regelmatig bij haar ouders, en niet in het kasteel. Ik dacht dat dat gisteravond ook het geval was.’

De vader van Emmekinde knikte bevestigend. ‘En zo dachten wij dat ze hier was.’

‘Wat tragisch,’ zei Adalwin. Hij had achter me plaatsgenomen, zijn hand lag op mijn schouder. Hoewel hij misschien niet begreep hoeveel Emmekinde voor me betekende, deed hij zijn best om mee te leven.

‘We moeten een zoektocht op touw zetten,’ zei ik. ‘Zo snel mogelijk. We verliezen kostbare uren met daglicht.’

‘Er zijn maar weinig mannen beschikbaar,’ zei Adalwin.

‘Dat maakt niet uit,’ zei ik. ‘Zorg ervoor dat degenen die er zijn verzameld worden en het bos in gaan. Ik zal zelf de groep leiden.’

Adalwin boog zich naar me toe. ‘Dat lijkt me onverstandig, zuster. Met de kou, en je buik, en het feit dat het bos niet veilig is – ik zou het je ten zeerste afraden.’

‘Dat snap ik,’ zei ik kortaf, ‘maar ik ga toch.’

‘Uiteraard ga ik dan met je mee,’ zei Adalwin. Hij deed zijn best om ernstig te kijken, maar erg goed ging hem dat niet af. Ik had het bij de eerdere verdwijningen ook al gezien, al probeerde hij het te verhullen: de zweem van opwinding die hij voelde op het moment dat er iets tragisch gebeurde. Adalwin was op zijn best op het moment dat er een crisis was en hij een rol van betekenis kon innemen. Het stond me tegen hoe opgewekt hij erover was. Niet dat ik verwachtte dat hij in tranen zou uitbarsten – ik kon me niet herinneren dat hij ooit een goede band had gehad met iemand in het Gravenhof. Lagergeplaatsten waren dat met een reden, en hun dood kon tragisch zijn, maar het was niet iets waar hij zich over zou opwinden. Daarin leek hij op mijn grootvader, en mijn moeder, die ons een groot besef van onze plaats had ingeprent.

Misschien dat het standsverschil Adalwins gevoelens bepaalde – bij de mijne lukte dat niet. Ik moest Emmekinde vinden. Ik kon niet nóg iemand verliezen.

Het was de eerste keer dat ik het bos in reed. Omdat ik zo rustig mogelijk moest rijden, had de stalmeester me de muilezel gegeven. Het dier was niet erg elegant, maar wel betrouwbaar, en het hield het tempo van Adalwins paard goed vol.

De bomen strekten zich hoog langs ons uit. Ik was altijd ruim voor de bosrand gestopt en omgedraaid. Ik had toch niets te zoeken op een plek waar alleen wild leefde, nu ik geen valk meer had om te jagen. Maar nu reden we door, de beek over en de dichte begroeiing in. Hoewel we stap voor stap verder reden, wist ik hoe dit er vanuit het kasteel uitzag: alsof we door het bos werden opgeslokt.

De mannen die we hadden weten te verzamelen, volgden een eindje achter ons, te voet. In een lange rij zouden ze het bos doorgaan. Dan nog was het onmogelijk om het bos helemaal door te kammen: de mannen konden zelf niet te ver van de paden gaan.

Het daglicht dat er nog was, werd door de naaldbomen gefilterd, waardoor het donkerder leek dan het was. Op deze manier zouden we al snel weer terug moeten keren. Het schemerde nog niet eens, maar in het bos leek de nacht al te vallen.

‘Emmekinde!’ riep Adalwin. Zijn stem klonk hard, en nadat de klanken waren weggestorven leek het bos nog stiller.

‘Wat denk je dat er met haar gebeurd is?’

‘Ik heb geen idee,’ zei Adalwin. Hij liet de teugels tussen zijn vingers heen en weer glijden.

Ik kon de stilte niet langer laten duren. ‘Waarom zou ze ook het bos in gaan? Ik weet zeker dat ze er nog nooit is geweest, niet alleen, helemaal niet in de avond. Ze kán hier gewoonweg niet zijn. Het is een vergissing, denk je niet? Misschien ligt ze gewoon in het huis van haar ouders te slapen.’

Mijn onzinnige gepraat deed Adalwin alleen zijn wenkbrauwen optrekken. ‘Als je dat geloofde, zouden we hier niet zijn.’

‘Nee,’ zei ik. ‘Je hebt gelijk. Maar ik weet niet waar we precies moeten zoeken.’

‘Ik ken de plek waar het eerste meisje gevonden is,’ zei Adalwin. ‘Daar kan ik ons naartoe leiden, maar het is een eind. Ik vrees dat we dan pas met het donker terug zijn.’

Ik keek naar de lucht, die grijs tussen de takken doorschemerde. De kans dat Emmekinde daar was, was niet groot – maar er was een kans. En dus zei ik: ‘Dat is goed.’

Zwijgend reden we verder, stapvoets, om niet te ver bij de zoekpartij uit de buurt te raken.

‘Emmekinde!’ riep ik weer. Haar naam werd geëchood door de mannen achter ons.

We reden een lange tijd, door een gedeelte naaldbos, daarna door loofbos dat een stuk lichter was en hoger lag. Tegen het grijs van de lucht zag ik strepen roze ontstaan – de zon die tegen de onderkant van de wolken scheen en het donkere grijs nu verlichtte.

Uiteindelijk kwamen we bij de open plek. In het laatste licht zag ik een grote boom, met wortels die zich uitstrekten over de grond, blootgelegd na jaren van regen die de grond eromheen had weggespoeld.

‘Dit is de plek,’ zei Adalwin. Zijn stem klonk vreemd, bijna eerbiedig. Misschien logisch: deze boom was duidelijk eeuwenoud.

Met moeite steeg ik van de muilezel af. Het zand rondom de boom was mul, en eenmaal bij de wortels aangekomen was ik buiten adem. Ik wist niet goed waarom ik was afgestegen – ik zag niets, geen teken van leven, alleen de takken die zich grillig en dreigend afstaken tegen de vuurrode lucht.

‘De zon gaat bijna onder,’ zei Adalwin. ‘Dit is geen plek voor een zwangere vrouw.’

Hij had gelijk, en toch draaide ik me niet direct om. Ik kon me niet aan de indruk onttrekken dat er hier iets was, iets wat zich misschien net buiten mijn zicht bevond. Het deed me denken aan een verhaal dat ik ooit van een minstreel in Zutphen had gehoord, over een boom die met zijn wortels tot aan de onderwereld kwam en met zijn takken tot in de hemel reikte.

Ik liep terug naar de ezel en steeg weer op. Het dier had weinig aansporing nodig. Adalwin volgde. Ik keek nogmaals achterom – in de domme hoop dat ik niet goed gekeken had, dat Emmekinde nu uit de struiken zou springen en zich zou verontschuldigen. Ik zag dat ook Adalwin achteromkeek. Misschien gaf de plek hem net zo’n onbestemd gevoel als mij.

Het werd nu echt donker. Ik was er dankbaar voor. Zo konden de mannen de tranen die over mijn wangen stroomden niet zien.

31
Elena

Fasna, 1108

De ridders keerden terug met het lichaam van mijn vader. Al lang voordat ze het dorp bereikten, hoorden we van de processie. Maria trok me mee, de weefkamer uit, naar het dorp, om de mannen op te wachten.

Vrijwel iedereen stond langs de kant van de weg. Samen met Maria drong ik me een weg naar voren. Ik wilde hem zien. Zolang ik hem niet zag, was het nog steeds maar moeilijk te geloven dat mijn vader echt dood was.

De processie werd geleid door ridder Arnould. We zagen de stoet vanuit de verte aankomen. Af en toe scheen de zon tussen de wolken door, en belichtte de harnassen van de ridders. Ze droegen hun maliënkolders in plaats van hun reiskleding, alsof ze zo van het slagveld kwamen en direct waren doorgereden. Het was een groot contrast met de kar waarop het lichaam van mijn vader werd vervoerd: het was duidelijk een wagen die gebruikt was om proviand naar het strijdtoneel te brengen. De wagen kraakte en piepte achter de paarden. Op de grond ervan lag een lichaam, daaroverheen een laken. Als ik afscheid wilde nemen, moest ik dat later doen.

De enige reden dat mijn vader op zijn eigen grond begraven kon worden was het feit dat het nu zo koud was: alleen in de winter was het mogelijk om de lange reis van Oostergo naar Fasna met een lijkwagen te maken.

Maar er was alsnog haast bij de begrafenis. Die zou morgen plaatsvinden, na de wake. Dat betekende dat de lijkwade morgen af moest zijn, en dat mijn moeder ook vannacht op het kasteel zou blijven.

Langs de weg had zich inmiddels een haag van mensen gevormd. Sommigen huilden. Ik voelde geen tranen opkomen, ook niet toen de ridders langs ons reden en de kar zo dicht langs me kwam dat ik hem zou kunnen aanraken – mijn vader, van wie ik me niet kon herinneren dat ik hem bij leven vaak had aangeraakt. De kar wiebelde bij elke pas heen en weer. Misschien dat de ridders daarom een rustig tempo aanhielden in het dorp: het zou nogal morbide zijn als het lijf van de voormalige kasteelheer van de wagen gleed.

Achter de ridders sloot de groep zich, en de mensen liepen achter hen aan richting het kasteel. Toen het laatste paard ons gepasseerd was, sloten ook Maria en ik aan. Inmiddels praatten de mensen, maar slechts zacht. We liepen gezamenlijk richting het kasteel. Op het kasteelplein aangekomen hield de kar halt. Vrouwe Marzoeta stond in de hoge deuropening van de grote hal. Ondanks de kou had ze beide deuren geopend, om het lichaam naar binnen te kunnen dragen.

Ze zei iets tegen ridder Arnould wat ik niet kon verstaan.

De menigte bleef nog even staan terwijl het lichaam in de grote hal werd bijgezet. Toen de deuren van de hal dichtgingen, verspreidde men zich. Maria kneep in mijn hand. Door de grote hal durfden we niet naar binnen, en dus liepen we richting de keukens.

‘Dus hij is echt heengegaan,’ zei ze. ‘En hij is niet de enige.’ Ze keek me veelbetekenend aan.

Ik knikte – ik wist dat ze doelde op Emmekinde. Haar verdwijning had de rouw rondom heer Henric in een ander daglicht gezet. ‘Na kwaad komt kwaad,’ zeiden de vrouwen in de weefkamer, en: ‘naar welk ongeluk moeten we nu uitzien?’

Ik had nog niet van Emmekinde gedroomd, al wist ik dat het niet lang zou duren voor ze me ’s nachts zou bezoeken of ik haar in de ruimtes van het kasteel zou zien rondwaren. Ik voelde haar aanwezigheid, beklemmender nog dan die van het dode lichaam van heer Henric. Hij was in ieder geval in het bijzijn van zijn getrouwen gestorven en hij zou begraven worden naast zijn eerste vrouw en zoon. Van Emmekinde wisten we niets.

Het voelde te zwaar om al deze dingen te zeggen tegen Maria, en dus zei ik niets.

Maria stopte met lopen. ‘Elena, ik moet dit tegen je zeggen,’ zei ze. ‘Na Nieuwjaar vertrek ik.’

Ik opende mijn mond en sloot hem weer.

‘Waarom?’ vroeg ik.

Ze boog zich naar me toe. ‘Omdat het hier gevaarlijk is,’ zei ze. ‘Dat weet je inmiddels toch? Het is hier niet veilig, helemaal niet voor vrouwen zoals jij en ik.’

Even keek ze om zich heen, alsof ze verwachtte dat de takken van de bomen zich zouden uitstrekken over de kasteelmuur en haar zouden bestraffen voor zulke praat.

‘Waar ga je heen?’ vroeg ik, al wilde ik het antwoord liever niet horen.

‘De ouders van Jakob wonen niet ver van hier,’ zei Maria. ‘Ik kan bij hen blijven tot de bruiloft. Daarna krijgen Jakob en ik een stukje land toegewezen om te bebouwen, richting de rivier.’

Bij het woud en bij Fasna vandaan – dat was wat ze niet zei, maar wel bedoelde.

Ik slikte en probeerde een glimlach op mijn gezicht te laten verschijnen. ‘Wat fijn dat je bij hen terechtkan,’ zei ik. ‘Ik ben blij voor je.’

Maria keek niet blij. Haar frons verdiepte zich toen ze mijn gezicht zag. ‘Ik wil je niet achterlaten,’ zei ze. ‘Luister, wanneer Jakob en ik getrouwd zijn zullen we geen groot stuk land hebben, maar we zullen ongetwijfeld een paar extra handen nodig hebben. Ik wil je in dienst nemen, Elena. Jakobs ouders zijn rijk. Zij zouden je werkgever kunnen zijn. Ik weet dat je ervan houdt om op het veld te werken, in de buitenlucht. Het is nu winter, maar vanaf de lente tot het oogstseizoen zou je een plek hebben op de boerderij.’

Ze keek me indringend aan. ‘Je zou veiliger zijn dan nu. Ik maak me zorgen om je.’

‘Ik kan mijn moeder niet alleen laten.’

‘Je zou haar niet alleen laten,’ zei Maria. ‘Je moeder slaapt niet eens meer thuis. En vertelde je niet dat heer Adalwin een tijd geleden langskwam om pacht bij jullie te innen?’

‘Het is niet gezegd dat hij de nieuwe kasteelheer wordt,’ zei ik.

‘Nee, dat is niet gezegd,’ zei Maria, zachter. ‘Maar dat weerhoudt hem er niet van om zich zo te gedragen.’

Ze pakte mijn arm weer en boog zich naar me toe terwijl we over de binnenplaats liepen. ‘Er wordt gezegd dat vrouwe Marzoeta zwak is door de zwangerschap, en natuurlijk door het verlies van haar man en haar kamermeisje. Graaf Otto zal er geen problemen mee hebben zijn kleinzoon als plaatsvervanger aan te wijzen. Al zou ik me geen zorgen maken over wat er in het woud huist, dan maak ik me wel zorgen over jou. Ik denk niet dat er op het kasteel een plaats voor je blijft. Gilis is niet voor niets naar een klooster gestuurd.’

‘Maar mijn moeder dan?’ vroeg ik. Mijn gedachten buitelden over elkaar heen. Het was toch duidelijk dat wij geen bedreiging waren? En nu Gilis weg was, was er ook geen man meer die om een plek zou willen vechten. Of verwachtten ze dat we Gilis op de plaats van heer Henric wilden installeren? De gedachte was absurd – mijn kleine, dromerige broertje als kasteelheer.

‘Je moeder is een uitstekende weefster,’ zei Maria. ‘Dat zal haar positie voorlopig veiligstellen.’

‘Het wandkleed is nog lang niet af,’ zei ik. ‘Ik kan me ook nuttig maken.’

Maria pakte mijn hand en kneep er even in. ‘Dat weet ik. Dat is precies waarom ik je een plaats aanbiedt. Kom met ons mee.’

Ze keek me zo hoopvol aan, zo bezorgd. Ze was ouder geworden – we waren allebei ouder geworden. Over een paar maanden zou ze getrouwd zijn. Een gezin zou bij haar passen. Ze was vrolijk en zorgzaam. Iedereen zou gelukkig zijn met haar – ook ik, als ik me bij haar zou voegen.

En toch zei ik geen ‘ja’. Ik kon mijn moeder hier niet achterlaten. Ik moest hier zijn als Gilis me weer nodig had. Dat klopte allemaal, maar het waren tegelijkertijd excuses. Wat ik wilde was uitstel. Ik wilde geen keuzes maken over een toekomst die ik me maar moeilijk voor kon stellen. Ik wilde dat alles weer was zoals het vroeger was geweest. Ja, het leven zou veranderen nu mijn vader was gestorven, maar het leven was al eerder veranderd, en ook toen viel het mee.

‘Misschien later,’ zei ik tegen Maria.

‘Heer Henric is dood,’ zei Maria. ‘Hij kan jullie niet meer beschermen. Denk erover na, alsjeblieft.’

Ik beloofde haar dat ik dat zou doen. Ze liep met snelle passen van de binnenplaats.

Ik liep door de keukens naar de weefkamer. Het lichaam van heer Henric werd nu bijgezet in de grote hal, maar ik had er geen behoefte aan om dat te zien.

In de weefkamer trof ik mijn moeder aan, als enige, met de lijkwade in haar handen. Haar ogen waren rood, maar ze werkte door. Bij het licht van een kaars maakte ze nauwkeurige steken in de stof. Ik ging achter haar staan en omhelsde haar. Ze zuchtte diep, maar haar handen lieten de stof niet los, haar blik bleef op haar werk gericht. Ik vroeg me af of ze me zou missen als ik zou vertrekken, en de gedachte kwam in me op: wie zou mij missen als ik straks ook verdween?

32
Marzoeta

Fasna, 1108

De kerk was al donker, maar door de sluier die mijn gezicht bedekte zag ik nog minder dan anders. Het kaarslicht hulde het doodskleed van mijn man in een gouden gloed. Hij was een dag lang bijgezet in de grote hal. De honden hadden zich bij zijn lijk verzameld en zetten het op een janken bij het aanzicht. Langer was geen doen: de zoete geur van de dood hing door het hele kasteel, drong zich in mijn keel en neusgaten en hield me uit mijn slaap. Ondanks de kou had ik de luiken in de grote hal laten openen en de rest van de dag had ik in de keuken doorgebracht, in de hoop dat de geuren van het eten de lijkgeur uit mijn neus konden branden.

Nu, in de kerk, moest de wierook de geur van de dood verhullen. Ik ademde door mijn mond in en uit onder mijn kap, voorzichtig om geen stof mee naar binnen te zuigen – ook die stonk inmiddels. Ik kon niet wachten om straks een wandeling te maken door de tuinen. Ik wist dat ik verdriet moest voelen, maar het enige waar ik me op kon concentreren was mijn ademhaling, om maar niet over te geven. Nog maar even, zei ik tegen mezelf – straks zou ik naar buiten mogen, en al zou ik de rouwsluier moeten dragen, misschien kon ik hem die avond buiten laten uithangen door Emmekinde.

Het was zo’n terloopse gedachte dat hij me volledig overviel.

Emmekinde was er niet meer.

Ik ademde beverig uit. Nu ze er niet meer was, realiseerde ik me hoe vaak ik op een dag aan haar dacht – hoe vaak ik haar iets wilde vragen, haar hulp nodig had, haar zag. Haar aanwezigheid was een constante in mijn leven geweest, en nu voelde het alsof het volledige kasteel was scheefgezakt, en ik bij elke stap mijn balans weer moest vinden.

Ik miste haar. Ik miste haar zoveel heviger dan ik heer Henric miste. Denken aan Emmekinde deed pijn, was elke keer een klap in mijn gezicht die me achteruit liet deinzen en de tranen in mijn ogen liet springen.

De pater praatte over heer Henric, dat hij een goed heer was geweest, een dappere en godvrezende man. Zijn dood zou een groot effect hebben op ons allen.

Het was allemaal waar. En toch was het niet de dood van mijn man die ervoor zorgde dat ik me helemaal alleen voelde.

Er was weinig tijd om stil te staan bij die eenzaamheid. Het was druk in het kasteel. De ridders waren terug en hadden hun gebruikelijke plekken weer ingenomen in de grote hal. Hun pages sliepen naast het vuur. En nu de ridders terug waren, werd de grote hal weer een plek waar ook anderen zich verzamelden. In de avonden werden er verhalen verteld rond het vuur, dronk de stalmeester nog een biertje met de ridders. Ook Aleida en de keukenmeiden voegden zich bij hen. Ze gedroegen zich bedeesd: de periode van rouw was nog niet voorbij. En toch leek de Cannenburgh met een diepe zucht weer in te ademen. Er was leven in het kasteel.

Niet alleen in het kasteel was er leven, het was er ook in mijn buik, en ook dat verlichtte de eenzaamheid. Mijn jurken konden met de week minder ver dichtgeknoopt worden. Ik deed het zelf, onhandig frunnikend aan de lussen waarmee ik de zijkant van mijn jurk dicht moest rijgen. Het was een gedoe, en dus bleef ik veel op mijn kamer. Helemaal omdat ik buiten mijn vertrekken de grote kap met rouwsluier moest dragen, die zwaar en donker was en veel benauwder dan het vooruitzicht om slechts uitzicht op mijn wandkleden te hebben. Binnenkort zou ik een nieuw wandkleed krijgen, met een nieuw uitzicht. Misschien was dat voldoende om me de winter door te helpen. Ik kon me er niet toe zetten op te staan en mijn veilige cocon te verlaten.

Ik wist dat Adalwin inmiddels spreekuren hield waarin mensen bij hem zijn beklag konden doen. Ik kon hem regelmatig in zijn vertrekken horen mompelen, al verstond ik niet wat hij dan zei – ik nam aan dat hij oefende voor wanneer hij het podium betrad. Daar moest ik me ook laten zien, maar ik stelde het uit.

Na een week hoorde ik een klop op de deur.

‘Wie is daar?’ vroeg ik.

‘Aleida, vrouwe.’

‘Kom verder.’ Aleida duwde de deur een stukje open en stapte schoorvoetend naar binnen. Ik was niet verbaasd om haar te zien: de meiden uit de keuken kwamen langs om in de ochtend het vuur aan te maken, en me eten en water te brengen.

Aleida had niets daarvan bij zich. Ze schraapte haar keel.

‘Vrouwe, uw aanwezigheid wordt gevraagd in de grote hal.’

Ik kwam op één elleboog omhoog. ‘Waarom dan?’

‘Er is een boodschapper van uw grootvader, graaf Otto de Rijke van Zutphen,’ zei Aleida. Ze sprak alsof ze het geoefend had.

Ik wuifde met mijn hand. ‘Laat Adalwin het maar aanhoren,’ zei ik. ‘Hij vertelt me wel wat er wordt gezegd.’

Aleida vertrok niet. Ze ging met haar hand richting de stoel, waarop ik mijn rouwkap had neergelegd. Het leek erop alsof er een tweede vrouw in de kamer zat, een heel kleine, die zich wél in haar rouwgewaad had gehesen.

‘Als u een nieuw kamermeisje nodig hebt...’

Ik snoof. ‘Dat is niet nodig.’

‘Met alle respect, vrouwe, dat is wel nodig,’ zei Aleida. ‘Een dame van uw positie kan zichzelf niet aan- en uitkleden. Een dame in uw toestand helemaal niet. U hebt iemand nodig die u kan helpen.’

Bijna glimlachte ik: ze deed me denken aan de Aleida die ik voor het eerst in het kasteel had ontmoet. Streng en volledig op de hoogte van hoe het hoort. Ik kon haar er nu niet meer om verafschuwen – ik wist hoe hard ze werkte om de boel draaiende te houden. Voor het eerst realiseerde ik me hoezeer ikzelf veranderd was. Als ik nu terugdacht aan de manier waarop ik haar de torentrappen op had laten lopen, alleen maar voor mijn eigen plezier, schaamde ik me.

‘Goed dan,’ zei ik. ‘Kies maar iemand uit.’

‘Elena is beschikbaar,’ zei Aleida.

Ik dacht aan het meisje met de grote bruine ogen van mijn man en schudde mijn hoofd. Dat ik een nieuw kamermeisje nodig had, was al erg genoeg. Ik hoefde niet nog meer herinneringen aan de dood om me heen te verzamelen.

‘Iemand anders,’ zei ik.

‘Ik stuur een meisje uw kant op,’ zei Aleida.

Ik knikte en liet me weer achterover zakken. Na een tijdje ging mijn kamerdeur weer open. Er stond een meisje dat me verlegen aankeek. Ik moest drie keer vragen hoe ze heette, voor ik verstond dat ze ‘Aude’ zei. Maar Aleida had goed gekozen. Dit meisje kon geen ervaring hebben met het kleden van voorname dames – in dit dorp was er geen plek om die op te doen. Toch liep ze vastberaden op mijn bliaud af, die over de kist gedrapeerd hing, pakte hem op en hield hem voor me klaar.

‘Wilt u ook uw gezicht nog wassen?’ vroeg ze, toen ze me in mijn kleding hees. ‘Ik kan wat water voor u opwarmen.’

‘Dat is niet nodig,’ zei ik. ‘Uiteindelijk zal niemand het zien.’

Maar ik liet haar toch mijn haar invlechten, voor ze het onder mijn kap schoof. De aanraking was prettig, al herinnerde die me aan Emmekinde – zelfs nu ik op de herinnering voorbereid was, was die wrang. Ik wist nog steeds niet wat erger was: wel aan haar denken voelde als prikken in een open wond, maar niet aan haar denken was net zo erg.

Aude drapeerde de rouwsluier over mijn hoofd en de wereld werd weer donker.

In de grote hal waren de ridders verzameld bij het podium. Adalwin zat op de plek van heer Henric – ook al had hij dienstgedaan als waarnemend kasteelheer, het voelde vrijpostig.

Ik moest mijn ogen op mijn voeten gericht houden om te zien waar de verhoging van het podium begon, en stapte voorzichtig omhoog naar mijn eigen zetel. Misschien dat vrouwen in de rouw zich daarom zo langzaam bewogen en zo deemoedig naar beneden keken: het was de enige manier om niet onderuit te gaan.

Toen ik eenmaal zat, zag ik de boodschapper. Hij droeg het wapen van mijn grootvader. Hij was jong, en ik vroeg me af waar hij vandaan kwam: van het strijdveld of van Zutphen? Ik probeerde Adalwins blik te vangen, maar onder mijn sluier was dat onmogelijk.

‘Goed, mijn zuster is er,’ zei Adalwin. En tegen mij: ‘Eindelijk. Goed van je om je bij ons te voegen.’

Ik zei niets, en aangezien hij mijn gezicht niet kon zien, moest hij mijn zwijgen maar opvatten als instemming.

De jongen boog zijn hoofd in mijn richting. ‘Ik kom namens graaf Otto de Rijke, heer van Zutphen en voogd van de Abdij van Corvey.’

Ik kon Adalwins ogen bijna horen rollen. ‘En wat wil de graaf ons meedelen?’ vroeg hij.

De jongen richtte zich nu tot mij. Hij had een blos op zijn wangen. Zijn boodschap had hij duidelijk moeten oefenen. ‘Ik kom u vertellen dat het offer van uw man niet tevergeefs is geweest,’ zei hij. ‘Graaf Otto is inmiddels ook heer van Oostergo en Westergo. Na een lange en uitputtende strijd is de bisschop van Utrecht verslagen teruggekeerd met zijn mannen.’

Door mijn sluier kon ik de gezichtsuitdrukkingen van de ridders niet goed zien – maar van wat ik zag, waren ze niet zo onder de indruk van dit bericht.

‘Dus de strijd is voorbij?’ vroeg ik.

‘De strijd is gewonnen,’ verbeterde de jongen me. ‘Graaf Otto en zijn manschappen zullen zegevierend terugkeren.’

‘Dat is uitstekend nieuws,’ zei Adalwin. ‘Was dat het?’

De wangen van de jongen kleurden. ‘Hoe bedoelt u?’

‘Was dat de volledige boodschap?’

‘Ik moet u en uw ridders danken voor hun dappere en edelmoedige deelname aan de strijd.’

‘Uiteraard,’ zei Adalwin, ongeduldig nu. ‘Maar verder geen woord over de Cannenburgh?’

‘Gods zegen in uw zwangerschap en voorspoed en zegen voor de geboorte van het kind,’ zei de jongen weer tegen mij, ietwat onzeker nu.

‘Mijn broer wil weten of er iets gezegd is over het gezag van de Cannenburgh,’ zei ik tegen de jongen. ‘Heeft graaf Otto iets meegedeeld over de plaatsvervanger van heer Henric?’

Nu leek de jongen echt ongemakkelijk. ‘Bij afwezigheid van uw man had ik begrepen dat u dat was, vrouwe.’

Adalwin stond op uit zijn stoel. ‘Die ouwe draak,’ zei hij. ‘Hij heeft opzettelijk mijn vragen genegeerd.’

‘Dat weten we niet,’ zei ik. ‘Misschien is de brief gewoon niet goed aangekomen.’

‘Ach, onzin,’ zei Adalwin. ‘Die oude vent ziet me het liefst bedelen aan zijn voeten. Heb ik niet bewezen dat ik een uitstekend leider ben van deze plek?’

Een van de ridders, Arnould, kuchte. ‘Uitstekend, maar niet rechtmatig, heer. Met alle respect, het rechtmatige beheer van de Cannenburgh valt de erfgenaam van heer Henric toe. En als waarnemend regent, zijn moeder: vrouwe Marzoeta. Al is uw ondersteuning met veel dank ontvangen.’

Adalwin stapte naar de ridder toe, zijn rug kaarsrecht, vuisten gebald. Ik vroeg me af of hij de ridder aan zou vliegen – ik had nooit eerder iemand Adalwin op deze manier horen tegenspreken.

Heer Arnould vertrok geen spier. Zijn uitdrukking bleef even kalm als die was geweest. Ook de andere ridders bewogen ogenschijnlijk niet, behalve de manier waarop ze als één man in leken te ademen, als een roofdier vlak voor het zijn sprong waagt.

Misschien realiseerde Adalwin zich dat ook, want hij liep terug naar de zetel en zei: ‘Goed, hoe dan ook, reden tot feest. Onze graaf is glorieus uit de strijd gekomen.’

Ik hoopte dat ik de enige was die het sarcasme in zijn stem hoorde. Mijn broer was charmant, maar hij maakte zich niet populair bij de mannen die zich voor onze grootvader in de strijd hadden geworpen en hun heer daar waren verloren.

‘We zijn nog in rouw, Adalwin,’ zei ik. ‘Een groot feest zou ongepast zijn.’

‘Natuurlijk, natuurlijk,’ zei Adalwin. ‘Waarom zou ook maar iemand luisteren naar mijn suggesties, zelfs als ze volkomen redelijk zijn?’

‘Het is een redelijke suggestie,’ zei ik, ‘maar het is niet de juiste tijd. We zullen vanavond een toost uitbrengen op de overwinning, en op de mannen die daarvoor hun leven hebben gegeven.’

Adalwin keek me aan, of deed een poging daartoe, maar de sluier maakte het hem onmogelijk. En ondanks het feit dat ik zo weinig zicht had, voelde de sluier ineens niet meer zo beperkend – het was veel makkelijker om orders te geven nu ik een herinnering droeg aan mijn status als weduwe en kasteelvrouwe, en ik niemand in de ogen hoefde te kijken om die status te bevechten.

Ik wilde opstaan, maar ridder Arnould hief zijn hand op. ‘Met uw toestemming, vrouwe, wilde ik nog een kwestie bespreken. Het gaat om Emmekinde en de andere meisjes die in het afgelopen jaar zijn verdwenen.’

Ik knikte.

‘We hebben eerder het bos gevreesd,’ zei ridder Arnould. ‘Er zijn vaker dieren geweest die na een bijzonder harde winter hun jachtgebied uitbreidden en op zoek gingen naar nieuw vlees. Een aantal jaar geleden hadden we veel last van wolven, die schapen uit hun hokken sleurden. Maar we hebben nooit iets meegemaakt als dit. Van wat wij kunnen afleiden uit de verdwijningen, zijn hier geen roofdieren bij betrokken: ze vinden met grote intervallen plaats, en van de meisjes is geen spoor meer. We weten, kortom, niet met wat voor vijand we van doen hebben. Ik wil u daarom vragen om de randen van het dorp te beveiligen. Laat ons in de nacht patrouilleren bij de grenzen tussen bos en land. We hebben voldoende mannen om een groot grondgebied te beslaan en elkaar nog af te wisselen.’

‘Dat lijkt me niet erg nuttig,’ zei Adalwin. ‘Er is al een tijd geen meisje meer verdwenen. Wanneer was de laatste verdwijning van, hoe heette ze, Emmagonde?’

‘Emmekinde,’ zei ik. ‘Nog geen vier weken geleden.’

‘Ik zou u vragen het te overwegen,’ zei ridder Arnould. ‘Wellicht heeft het inderdaad geen nut. Maar als ik voor de mannen mag spreken, wij staan liever buiten in de kou op wacht, dan dat we binnen bij het vuur zitten tot we weer overvallen worden door een tragedie.’

Ik knikte. ‘Ja,’ zei ik. ‘Heel graag.’

‘Dan zullen we vanavond de eerste wacht aanstellen,’ zei ridder Arnould. ‘En ik zal bericht sturen naar de mannen van graaf Otto. Er zijn mannen zonder heer, op zoek naar glorie en roem. Een onbekend monster in de bossen zal hen aanspreken.’

‘Wat als het geen monster is?’ vroeg Adalwin. ‘We hebben gezocht en niets gevonden. Voor hetzelfde geld zijn het meisjes die van deze godvergeten plek zijn weggelopen.’

Ik schudde mijn hoofd en stond op. ‘Stel een nachtwacht op en stuur bericht naar alle vrije mannen die het horen willen. Wanneer de eerste rouwperiode is afgelopen, zijn de deuren geopend voor eenieder die zich aan wil sluiten om de wacht te houden.’

33
Elena

Fasna, 1109

Kerst kwam en ging, Driekoningen ging voorbij. Zelfs op die heilige dagen zong mijn moeder niet en bleven haar handen zoeken naar het weefgetouw in het kasteel. Ik wist niet waarom: was het de plek die haar het meest aan mijn vader deed denken? Of was het juist te pijnlijk om in het huis te slapen, omdat ze hem niet meer naar de deur zou horen komen? Ik durfde het haar niet te vragen. En dus liep ik elke dag zelf van huis naar het kasteel, een gedeelte van de weg vergezeld door Rover, die net zo moest wennen aan het lege huis als ik. Waar we eerst samen waren, kwam ik nu veel vaker iemand tegen op de weg: een van de ridders die een ronde reed om het dorp, of een jongere knaap die de taak had overgenomen. Ik kwam zelfs mannen tegen die ik nog nooit had ontmoet, die allemaal dezelfde rondes reden. Elke ochtend en avond reed er iemand langs ons huis – dat wist ik, omdat Rover aansloeg en opsprong op het moment dat hij in de verte een paard hoorde aankomen. Het leek te helpen. Sinds de ridders hun wachtrondes reden, was er niemand meer verdwenen. Maar ik zorgde er toch voor niet in het donker thuis te komen, de hekken te sluiten en Rover dicht bij me in de buurt te houden wanneer ik in de schemering naar de beek liep om water te scheppen.

Pater Johannes was in het nieuwe jaar naar het klooster vertrokken. Hij was bij me geweest om afscheid te nemen. Het afscheid was gehaast – hij kwam bij me met zijn ezel, omhelsde me en legde uit dat hij naar het klooster ging om om raadgeving te vragen. Ik wist al langer dat hij zou gaan, maar toch kwam zijn vertrek als een verrassing. Hij zei niets over wanneer hij terug zou komen en of hij Gilis mee zou nemen, en ik vergat ernaar te vragen. Voor de zekerheid liep ik elke dag even langs de parochie, maar ik zag er geen beweging. Na een tijdje stopte ik daarmee. Het lege huis naast de kerk, met zijn omgehaalde tuin, was te deprimerend. Het zag er niet uit als een plek waar je naar terug zou willen keren.

Er was een plek waar ik niet weg kon blijven, en dat was het bos. Ik wist dat het onverstandig was, en toch kon ik het niet laten. De dag na de begrafenis van mijn vader trok ik bij zonsopgang mijn laarzen en mijn mantel aan, riep Rover en ging de beek over, het woud in.

Waar was Emmekinde? De vraag was als jeuk aan de binnenkant van mijn schedel: onmogelijk te negeren en onmogelijk weg te krabben. De andere verdwijningen hadden plaatsgevonden rondom de wending van de seizoenen – met Walpurgis en Allerheiligen, wanneer de grens tussen leven en dood al poreus was. Maar Emmekinde was verdwenen in de winter, net na het bericht kwam dat heer Henric was overleden. Waarom?

Alleen lopen was een verlichting tegen de vraag – de ene voet voor de andere, steeds verder het woud in.

Het pad kraakte onder mijn voeten. De bodem was nog stijf bevroren. Ik vermeed de grote paden en hield me aan de wildpaadjes die door het struikgewas gingen. Ik volgde de sporen van reeën en herten, kwam op de kruispunten een enkele wolvendrol tegen. Als ik me als wild gedroeg, zou ik in het bos niet opvallen, zo bedacht ik. En ik voelde me hier veiliger, verscholen tussen het struikgewas, dan bij ons eigen huis aan de rand van het veld, waar iedereen me zomaar kon vinden.

Doordat de zon niet tegengehouden werd door de bladeren, was het niet moeilijk de weg naar het westen te vinden. Het leek minder lang te duren voordat ik bij de grote boom was – alsof die sinds mijn vorige bezoek dichterbij was gekomen. Zo voelde het ook: alsof het bos bezig was het dorp langzaam te overwoekeren.

Ik keek naar de grote, in elkaar verstrengelde takken en schraapte mijn keel. ‘Hallo?’ zei ik. ‘Kan iemand mij horen?’

Het voelde vreemd om de woorden uit te spreken, bijna als heiligschennis – het doorbrak de serene winterstilte van het woud.

Ik hoorde geen antwoord. Alleen wat takken die kraakten in de wind.

‘Ik zoek het meisje,’ hoorde ik mezelf zeggen. ‘Het meisje dat verdwenen is.’

Er kwam geen antwoord en ik voelde me behoorlijk mal, terwijl ik tegen een boom stond te praten. En toch leek er wat te veranderen in de lucht, misschien was het alleen het draaien van de wind, maar het gaf me moed om verder te gaan.

Ik liep verder naar de stammen, legde mijn hand op het hout en trok die meteen weer terug. Het hout leek wel warm – onmogelijk, midden in de winter. Maar misschien was dit een boom zoals uit de verhalen, een die in meerdere werelden kon bestaan.

‘Ik zou haar graag vinden,’ zei ik. Ik hield mijn vingers tegen de stam, hopend dat wat er dan ook in de boom huisde me zou horen en kon helpen. Ik bleef zo lang staan dat mijn vingers koud werden, net als de boom, en ik wist niet meer of ik me de warmte verbeeld had. Teleurgesteld liet ik mijn hand zakken.

Ik vond niets, en de keren daarna ook niet – desondanks kwam ik op mijn omzwervingen regelmatig bij de boom uit, alsof ik erdoor werd aangetrokken. Mijn nieuwsgierigheid won het telkens van mijn angst.

Toch kon ik geen dagen door het bos zwerven. Ik verfde strengen wol met de gedroogde verf die ik aan het einde van de zomer gemaakt had. Ik voerde de kippen, raapte hun eieren. Ik bakte brood, sloeg de dekens uit, voerde Rover en maakte de moestuin klaar voor het nieuwe seizoen. In eerste instantie deed ik deze taken met de verwachting dat mijn moeder snel weer terug zou komen. Daarna deed ik ze omdat ze nu eenmaal gedaan moesten worden voor ik naar het kasteel kon gaan om te weven. Maria was er niet meer, en iedere keer als ik haar lege plek zag moest ik denken aan wat ze me vroeg: om met haar mee te gaan. Daarvoor was het niet te laat. Ik kon nog steeds in dienst treden op de boerderij. Maar wie zou dan de vloer schoonhouden, de bedden keren, de moestuin bijhouden? Het idee dat ons huis er zo verlaten bij zou staan als dat van pater Johannes, bezorgde me een brok in mijn keel.

De winter was niet gevuld met gezang en verhalen, maar de dagen gleden als vanzelf voorbij, en uiteindelijk kregen de bomen weer knoppen en werden de dagen langer. De laatste wintermaand had een paar dagen die zo warm waren dat ik de wol die ik binnen had gestoofd, buiten kon laten drogen.

Ik was bezig om de strengen uit te hangen, toen ik Rover naast me hoorde grommen. Even later hoorde ik het ook: paardenhoeven.

‘Het is al goed, Rover,’ zei ik, en ik ging verder met de wol. Ik had touwen tussen de bomen naast het huis gehangen en hing de natte wol daaraan te drogen. De strengen hadden een mooie kleur roze gekregen. Het was een kleur die mijn moeder nodig had voor de bloemen van het wandkleed. Ze had me niet gevraagd de wol te verven, maar ik had de schets gezien en wist hoeveel bloempatronen ze nog moest weven. Ik hield haar zo goed mogelijk in de gaten, al leek ze mijn aanwezigheid niet meer op te merken.

Toen het geluid van de hoeven dichterbij kwam, draaide ik me om om te groeten. Tot mijn verbazing hield de ridder stil bij het tuinhek. Rover rende op hem af, nu niet meer grommend, maar blaffend en kwispelend.

‘Dag Elena,’ zei ridder Arnould. ‘Mag ik verder komen?’

Ik knikte, al stond ik niet in de tuin en was de openbare weg net zozeer van hem als van mij.

‘Moet u uw paard niet vastbinden?’ vroeg ik.

‘Valor gaat nergens heen als het hem niet gezegd wordt.’

Het paard deed een paar stappen onze kant op bij het horen van zijn naam. Hij was een stuk gracieuzer dan Walburga. Zijn neusvleugels trilden toen ik mijn hand optilde, en ik bleef direct staan.

‘Je hoeft niet bang voor hem te zijn,’ zei Arnould. ‘Tenminste, zolang je niet met een zwaard op me afkomt.’

‘Dat was ik niet van plan,’ zei ik.

‘Mooi,’ zei Arnould. Hij bukte om Rover met twee handen te aaien, richtte zich daarna op en zei: ‘Waar is je moeder?’

‘Aan het werk, op het kasteel,’ zei ik.

De ridder knikte. ‘Klopt het dat ze daar vaker is?’

‘Vrijwel altijd.’

‘En ook je broer is vertrokken.’

Ineens realiseerde ik me welke kant dit gesprek opging. ‘Hij komt weer terug,’ zei ik. ‘Ik houd alleen het huis bij totdat we er weer met elkaar kunnen wonen. Mijn moeder heeft het geërfd, ziet u, er waren geen andere erfgenamen van haar man en dus houd ik het nu bij.’

Mijn handen gingen naar de wol, in de hoop dat de ridder het gesprek als afgelopen zou beschouwen. Dat deed hij niet.

‘Ik kom hier niet om het huis in te nemen,’ zei hij.

‘O,’ zei ik. ‘Waarom dan?’

‘Ik vraag me af of je hier wel veilig bent,’ zei hij.

Ik liet de wol los. ‘Hebt u iets gezien op uw patrouille?’

‘Nee,’ zei ridder Arnould. ‘Alles is al een tijdlang rustig.’

‘Dat lijkt me goed nieuws,’ zei ik.

De ridder knikte. ‘Dat is het ook, gedeeltelijk. Het goede nieuws is dat er geen enkele jonge vrouw meer is verdwenen. Het slechte nieuws is dat we geen idee hebben waarom dat is – met wat voor wezen we eigenlijk te maken hebben. Als het al een wezen is dat de meisjes heeft meegenomen. Je hebt niets gehoord vanuit het bos?’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Het grootste dier dat ik hoor is een oehoe,’ zei ik. ‘Zolang ik hem niet stoor, stoort hij mij ook niet.’

Arnould knikte en wreef over zijn kin. Het was een beweging die me aan mijn vader deed denken. ‘Dit huis ligt aan de rand van het bos. Er is alleen de beek die je van het woud scheidt. En je bent alleen, zoals alle andere meisjes waren op avonden dat ze verdwenen. Daarom maak ik me zorgen om je veiligheid.’

‘Ik zal extra goed opletten,’ zei ik.

Arnould trok een wenkbrauw op. Ik wist ook niet of ik het zelf geloofde. In de nachten droomde ik over Emmekinde, Agnes en Yme, zo levendig dat ik hun stemmen bijna hoorde. Soms droomde ik dat ik iemand hoorde zingen aan de overkant van de beek. En ondanks dat alles kon ik er niet wegblijven.

De ridder pakte een van de strengen wol vast die over de lijn hing en zei: ‘Waar is dit voor?’

‘Voor het kasteel,’ zei ik. ‘Ik verf de wol.’

Hij knikte en liet de natte streng weer los. Waarom stond hij hier te praten over mijn veiligheid?

‘Kan ik u verder nog geruststellen?’ vroeg ik. ‘Ik heb een waakhond.’

‘Een waakhond, ja.’ Arnould glimlachte scheef. ‘Ik durfde bijna niet dichterbij te komen. Ik begrijp dat ik je niet kan overtuigen om op het kasteel te komen wonen.’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Ik ben hier nodig.’

‘Goed dan,’ zei hij. ‘Het was ook wel te verwachten dat je op je vader zou lijken in je koppigheid.’

Ik fronste. Ik had er nooit over nagedacht of ik op hem leek, daarvoor kende ik hem niet goed genoeg.

‘Ik wil je daarom iets geven,’ zei de ridder en hij draaide zich om richting zijn paard. Hij rommelde wat in zijn zadeltassen en kwam terug met een langwerpig voorwerp.

Ik deinsde terug toen ik me realiseerde wat het was: een zwaard. Hij trok het uit de leren schede. Het was eigenlijk eerder een lange dolk. Het lemmet was aan beide kanten geslepen.

Hij stak het naar me uit, met het handvat naar me toe. Ik had geen andere keuze dan het aan te pakken. Het gevest lag zwaar in mijn hand, maar ik kon al mijn vingers eromheen sluiten.

Arnould knikte goedkeurend. ‘Ik had al gedacht dat het je perfect zou passen,’ zei hij. ‘Het is een van de zwaarden waar onze knapen mee oefenen. Te klein om te gebruiken op het slagveld, maar het zal je hier goed van dienst zijn.’

Ik liet mijn arm zakken. De punt van het zwaard raakte de grond niet, en daarom verloor ik bijna mijn evenwicht – ik verwachtte erop te kunnen steunen.

‘We zullen wel moeten oefenen,’ zei de ridder. ‘Je moet vooral leren om het gewicht te dragen. Als je omvalt op het moment dat je het pakt, is het je van weinig nut.’

‘Oefenen?’ Hij zei het alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

‘Ja,’ zei hij. ‘Het is zonde om zo’n voorwerp nutteloos in de hoek te laten staan. Dat is ook de reden dat ik het nu aan jou geef.’

‘Maar dit kan ik niet aannemen,’ zei ik. Ik pakte het gevest nu met twee handen beet. Zo was het gewicht al beter te dragen. Het was een stuk minder zwaar dan de ketels water die ik van de beek naar het huis droeg.

‘Je zult wel moeten,’ zei de ridder. ‘Het is de enige voorwaarde waarop ik je hier wil laten wonen.’

‘Hoe bedoelt u?’

Hij zuchtte en ging met zijn hand door zijn haar. Nu zijn haar alle kanten op stond, zag hij er een stuk jonger uit.

‘Je vader was een goed man,’ zei hij. ‘Zorgzaam. Zelfs als dat misschien niet zo leek. Als hij zou weten dat na zijn heengaan zijn dochter alleen in het bos zou wonen – nou goed, hij zou niet blij zijn. Ik ben het hem verplicht om je te beschermen, zo goed en zo kwaad als dat gaat. Ik zou het mezelf niet vergeven als ook jij zou verdwijnen, en ik er niet alles aan had gedaan om je daartegen te behoeden. Ik snap ook dat ik geen kampement naast het huis kan opzetten – dat zou het verkeerde idee geven. Maar ik kan je hier niet aan je lot overlaten.’

‘O,’ zei ik. Ik wist niet wat ik verder moest zeggen, en ook niet of ik nog iets zou kunnen zeggen. Dat was namelijk precies zoals ik me had gevoeld: aan mijn lot overgelaten.

‘Neem het gevest in één hand,’ zei hij.

Ik deed wat hij zei.

‘Rechts dus,’ zei hij. ‘Is dat je voorkeurshand?’

‘Ik denk het,’ antwoordde ik.

‘Steek het nu mijn kant op.’

Ik aarzelde. ‘Zal dat Valor niet laten schrikken?’

Ridder Arnould grijnsde. ‘Dat zou me verbazen.’

Hij liet me de oefening meerdere malen herhalen, tot ik pijn in mijn vingers kreeg van de manier waarop ik het zwaard in mijn hand geklemd hield en mijn rechterschouder brandde van de inspanning.

‘Heel goed,’ zei hij uiteindelijk, toen het zweet me op de rug stond en mijn arm trilde. ‘Je bent sterker dan ik in eerste instantie dacht. Morgen kom ik terug. Bewaar het zwaard goed – berg het weg, maar niet te ver weg. Ik wil dat je het meteen kan pakken.’

‘Ja, heer,’ zei ik.

Het gewicht van het zwaard trok mijn arm naar beneden, maar ik durfde het niet neer te leggen, net zoals ik niet durfde te protesteren tegen het zotte idee dat ik het in de nacht zou gebruiken. Ondanks het feit dat dit me allemaal tijdverspilling leek – wat zou ik er in vredesnaam aan hebben om een zwaard te kunnen hanteren – was ik geraakt door de aandacht van de ridder. Ik was nog niet vergeten.

34
Marzoeta

Fasna, 1109

De grote hal gonsde van de gesprekken. Zelfs nu de open luiken de voorjaarslucht binnenlieten, bleef de warmte van alle lichamen nog hangen. Lange tafels waren neergezet om de gasten te kunnen herbergen – gasten die niet van plan waren om snel te vertrekken. Vanmiddag was er een nieuwe groep ridders aangekomen: het waren stuk voor stuk mannen die van een monster rond Fasna hadden gehoord en kwamen om hun diensten aan te bieden. De meesten van hen hadden voor mijn grootvader gevochten in Oostergo, en zochten nu naar glorie en een dak boven hun hoofd in de strijd tegen het wezen dat hier in de bossen leefde.

Hoe het tot een monster gekomen was wist ik niet – de meisjes die verdwenen waren, waren de enigen die wisten wat er precies in het woud huisde. Het was in ieder geval niet ridder Arnould die het gerucht verspreidde: hij had het simpelweg over dreiging, en aan zijn blik kon ik zien dat hij de verhalen over monsters niet geloofde. Maar in de gesprekken in de grote hal ging het niet lang over een mysterieuze dreiging – een monster, dat was al snel waar de gesprekken op uitkwamen. Misschien omdat de mannen liever vochten tegen vlees en bloed dan een ongrijpbare woudgeest. Sommigen fluisterden over een slang – misschien kon het zelfs wel een draak zijn. Ik vond het onprettig dat de mannen zo snel besloten hadden wat er was gebeurd – ik vond het idee van Emmekinde, oog in oog met een wolf zo groot als een paard maar moeilijk te verteren. Maar ik ging niet tegen hen in. Ook ik had geen verklaring voor wat er gebeurde, en daarnaast boden ze hulp.

‘Wellicht laat het monster zich in de nacht pas zien,’ zei een van de mannen die vandaag was aangekomen – een jongen eigenlijk. Zijn snor was vlassig en zijn stem nog hoog, al kon dat ook van de opwinding zijn. Hij kwam met een heroïsche missie, om kwaad uit te roeien en wellicht zelf een held te worden. Hij wist nog niet dat de dagelijkse realiteit, rondes rijden onder het toeziend oog van ridder Arnould, een stuk minder spannend was. ‘Misschien moeten we in de nacht het bos in, en het dan uitkammen.’

‘Onze prioriteit is om de mensen hier veilig te houden,’ zei ridder Arnould. Hij was vriendelijk tegen iedereen die zich wenste aan te sluiten, maar ook duidelijk: de mannen kwamen om hun zwaard te lenen aan de kasteelheer van Fasna, en bij gebrek aan kasteelheer, aan mij. ‘Het is onverstandig om in de nacht het bos in te gaan zolang we niet weten waar we mee te maken hebben.’

‘Als het om een draak gaat,’ zei een andere jongen, ‘dan zijn we beter af overdag. Ze hebben ogen als een havik.’

Ik pakte mijn kelk met wijn. Ik had nog maar weinig gedronken en nog minder gegeten. De hele dag had ik rondgelopen, en de buik die voor mij uitpuilde begon zijn tol te eisen. Mijn onderrug zeurde, en hoewel ik al lang niet misselijk meer was geweest had ik vanavond geen trek. Aleida bleef me zeggen dat ik rustiger aan moest doen, maar dat was makkelijker gezegd dan gedaan. De mannen die aankwamen boden hun hulp aan, en in ruil daarvoor moest ik hen onderdak bieden, en dat was waarop ik me moest concentreren – de voorraden aanvullen, menu’s samenstellen. Er moest niet alleen voldoende eten zijn voor de mannen, maar ook voor de paarden die ze met zich meebrachten. En dus liet ik de stalmeester een inventarisatie maken van het hooi dat we nodig hadden en misschien moesten kopen van boeren uit de omgeving. De hulp was welkom, maar kostbaar.

Naast me zuchtte Adalwin. ‘Als het een draak zou zijn, waren we dan niet allemaal allang verkoold? Als ik een draak was, zou ik toch wat kordater zijn in mijn aanvallen.’

Dat leidde tot gelach en speculatie: hoe zou een draak aanvallen, en waarom? Het was een luchtig gesprek, alsof het allemaal scherts was – en toch voelde ik de spanning. Ook ik wachtte tot er iets gebeurde, maar elke patrouille die uitging kwam terug zonder iets te berichten.

‘En dan zou je hem zijn tegengekomen tijdens de jacht,’ zei ik tegen Adalwin. ‘Je bent de laatste tijd zoveel uit rijden geweest, dat ik me niet kan voorstellen dat je een draak gemist zou hebben. Of hij jou.’

‘Ze kunnen zich vermommen,’ zei de jongen die als eerste sprak. ‘Sommige draken lijken uit de verte op heuvels.’

Adalwin keek hem met opgetrokken wenkbrauw aan. ‘En hoe kom je aan die kennis? Heb je die op een van je verre reizen opgedaan?’

De jongen kleurde. ‘Nee, heer, maar iedereen weet...’

‘Iedereen weet,’ herhaalde Adalwin. ‘Dus je zou er goed aan doen zo nu en dan je mond te houden wanneer je je meerderen aanspreekt over zaken die iedereen toch wel weet.’ Hij wendde zich weer tot mij. ‘Zuster, wat zei je ook alweer?’

‘Het was niets.’ Een pijnscheut in mijn rug zorgde ervoor dat ik het onderwerp liet varen. Maar het klopte dat Adalwin veel uit rijden was gegaan. Anders dan de mannen, leek Adalwin niet bang voor het bos. Zijn redenatie was dat hij een goed bewapende man was, en dat alles in het woud angst voor hem zou hebben. Ik wist niet zeker of ik het daarmee eens was, maar ik sprak hem niet tegen: de hoeveelheid gasten maakte Adalwin lichtgeraakt, net als het feit dat er nog steeds geen woord van graaf Otto was over wat er precies met de Cannenburgh en Fasna moest gebeuren na het overlijden van heer Henric. Mijn grootvader had Adalwin geen nieuwe opdrachten gegeven, en hij stemde dus impliciet in met het feit dat Adalwin hier was om mij te ondersteunen. Daarom durfde ik Adalwin ook niet terecht te wijzen toen hij zijn intrek nam in de kamers van mijn man. Met alle gasten die we hadden, kon ik het hem misschien niet kwalijk nemen. Hij hield zich het liefst ver van de grote hal – Adalwin vond het dan interessant om recht te spreken, de ontvangst en de verzorging van gasten vond hij een vrouwentaak.

Ridder Arnould schraapte zijn keel. ‘Misschien zou u een verhaal willen vertellen, heer Adalwin. Misschien dat van Siegfried en de draak?’

Adalwin speelde met zijn kelk, die alweer leeg was. ‘Waarom ook niet,’ zei hij. ‘Iemand moet de troepen moed inspreken.’ Ik wist dat hij gevleid was. Zijn gezang en zijn verhalen waren populair bij de mannen, en zolang Adalwin zelf het woord had zou hij anderen in ieder geval niet afsnauwen.

Adalwin stond op en hief zijn kelk. ‘Een verhaal over een drakendoder, voor de drakendoders die vanavond wellicht al in ons midden zijn.’

Hij vertelde over de draak Fafnir. Fafnir was de zoon van een Dwergenkoning. Hij werd jaloers op de schat van zijn vader en vermoordde hem om die voor zichzelf te bezitten. Maar de schat was vervloekt, en zijn hebzucht maakte Fafnir tot halfdraak. Honderden jaren lang waakte hij over zijn schat.

‘Maar dan verschijnt onze held,’ zei Adalwin, ‘de jonge held Siegfried. Siegfried laat zich door de broer van Fafnir verleiden om voor hem te vechten. En welke ridder wil er niet de kans krijgen een draak te doden?’

Die vraag zorgde voor instemmend gejuich.

Ik moest moeite doen om op te letten: de kramp in mijn rug verspreidde zich naar mijn buik.

‘De jonge Siegfried weet dat het doden van een draak hem bijzondere krachten kan geven, en dus gaat hij de strijd aan met Fafnir. De draak is groot, groter dan een vierspan paarden samen, en hij waakt als een havik over zijn schat. Maar de draak Fafnir kan niet vliegen en niet vuurspuwen: door de vloek is hij slechts een halve draak. En halfdraken hebben een zwakke plek. Waar gewone draken zich kunnen oprichten en kunnen vuurspuwen om hun zwakke buik te beschermen, kon Fafnir dat niet: hij had geen poten en geen vleugels. Lag hij op de grond, dan was hij eerder een lange worm.’

Gelach. Ik ademde diep in en uit terwijl Adalwin verderging. ‘Siegfried wachtte tot de draak sliep en sloop daarna naar hem toe. Hij trok zijn zwaard, maar Fafnir liet zich niet zomaar verslaan. Hij viel uit en Siegfried kon hem maar net ontwijken.’

Hij vertelde over het gevecht en smeerde het lang uit. ‘De draak kronkelde rond Siegfried en richtte zich geen moment op. Uiteindelijk liet Siegfried zich vallen. Hij deed alsof hij verzwakt was. En terwijl de draak zich oprichtte en zich over hem heen boog, in de vaste veronderstelling dat hij had gewonnen, stootte hij hem in zijn buik.’

Ik zette mijn handen zo onopvallend mogelijk in mijn onderrug om de pijn te verlichten.

‘De draak stierf ter plekke. Siegfried, bekend met de helende krachten van drakenbloed – zelfs dat van halfdraken – nam een bad in het bloed van de gevallen Fafnir en werd zo onoverwinnelijk.’

Adalwin stond op het punt zijn volgende verhaal te beginnen, en dus verontschuldigde ik me zo onopvallend mogelijk. Ik liep langzaam weg van de tafel, om geen aandacht te trekken, maar Aude kwam achter me aan.

‘Bent u in orde, vrouwe?’ vroeg ze.

Ik schudde mijn hoofd. ‘Waarschuw Aleida. Ik denk dat het begonnen is.’

Aude hielp me naar het bed. Ik moest om de paar passen halt houden, vanwege de kramp in mijn buik, die almaar verergerde.

Toen ik eenmaal zat, zei ze: ‘Dit is geweldig nieuws, vrouwe. Vannacht zal uw kind geboren worden!’

Ik knikte en kon het net opbrengen om te glimlachen. Ik zou willen dat Emmekinde hier was. En eindelijk kwam nu het moment waar ik de afgelopen maanden zo naar uit had gekeken – maar het was snel, te snel. Ik had op nog een maand zwangerschap gerekend.

Veel tijd om daarover na te denken was er niet. De krampen waren zo intens dat ik moeite moest doen om het niet uit te kermen. Zitten maakte het niet beter, en dus liep ik door de kamer, halt houdend wanneer ik een wee voelde opkomen.

Aude verliet de kamer. Hoelang ze weg was wist ik niet, maar ineens was ze terug en stond ze met Aleida voor me.

‘Stook het vuur op,’ zei ze tegen Aude.

Ik wilde protesteren, want ik had het warm genoeg. Het zweet droop over mijn rug. Maar Aleida legde dekens en doeken klaar, en zei tegen Aude dat ze water op het vuur moest zetten.

Aleida pakte mijn hand. Haar handen waren gerimpeld, met kleine levervlekken die uiteindelijk onder haar mouwen verdwenen. Haar grip was verrassend sterk.

‘Knijp maar zo lang het duurt,’ zei ze, en ik kneep zo hard als ik kon. De oude vrouw vertrok haar gezicht niet eens, en ik kon wel huilen omdat ze er was en wist wat ze moest doen. Mijn eigen moeder had niet eens de moeite genomen de reis naar Fasna te maken – en hier was Aleida, een vrouw die ik het leven onmogelijk had gemaakt en die nu mijn leven in haar handen had.

‘Het spijt me,’ zei ik.

‘Het maakt niet uit,’ zei Aleida. ‘Knijp zo hard u kunt.’

We zaten zo een tijdlang, terwijl ik in de handen van Aleida kneep en Aude heen en weer bleef lopen met doeken, water en dekens. Af en toe gaf ze me wat te drinken of depte ze mijn voorhoofd af.

Na een tijd werd er op de deur geklopt. Het was Gundrade.

‘Hoelang duren de weeën?’ vroeg ze aan Aleida.

‘Nog niet lang genoeg.’

Gundrade deed haar mantel af en stroopte haar mouwen op. Terwijl ik Aleida’s handen nog steeds vasthield, gebood Gundrade me overeind te gaan zitten.

‘Ik ga uw jurk openknopen,’ zei ze. Ik knikte. Ik had het toch veel te heet.

Terwijl Gundrade mijn jurk afpelde, vroeg ik: ‘Komt de baby echt vandaag?’

‘Daar lijkt het wel op, vrouwe,’ zei Gundrade. Ze was snel en voor ik het wist had ze mijn jurk over de kist gespreid, en stond ik alleen nog in mijn onderkleding. ‘Ik ga uw onderhemd nu optillen om te kijken hoe ver u bent. Dan weten we met zekerheid of de baby al snel zal komen, al zijn alle tekenen er.’

Ik knikte. ‘Ik moet het aan mijn broer vertellen,’ zei ik. ‘Hij moet weten dat ik aan het bevallen ben.’

‘De mannen zijn op de hoogte, vrouwe,’ zei Aleida. ‘Ze vochten om de eer om uw vroedvrouw te halen. En op dit moment bidden ze voor een goede afloop voor u en het kind.’

Ik knikte weer, al drong niet echt tot me door wat ze zei.

Ondanks de pijn ontstond er een ritme. Bij een wee boog ik me voorover, kneep in de handen van Aleida, Gundrade duwde tegen mijn onderrug en sprak zacht spreuken uit. Daarna was er een moment van verlichting en dan begon het weer opnieuw.

Hoelang dit allemaal duurde wist ik niet. Ik was me er vaag van bewust dat Aude nieuw hout op het vuur gooide. Inmiddels was ik dankbaar voor de warmte. Tussen de weeën door begon ik te rillen.

‘Geen koorts?’ vroeg Aleida gedempt aan Gundrade. Ik wist dat koorts slecht nieuws was voor mij en voor het kind, maar op dat moment kon ik me er geen zorgen over maken. Ik kon me nergens meer zorgen over maken: er was alleen de pijn, deze wee en dan de volgende.

Op een gegeven moment veranderde de pijn. Nu kon ik het kermen echt niet meer tegenhouden. ‘Waarom is het kind er nog niet?’ vroeg ik. ‘Wat is er mis?’

Gundrade droeg de andere vrouwen in de kamer op deuren en lades te openen, en dat door te geven aan de rest van de aanwezigen in het kasteel: elke knoop moest losgemaakt worden, elke kist ontgrendeld. Elk obstakel werd uit de weg geruimd om de komst van de baby te bespoedigen. Hoe minder barrières er in de omgeving waren, hoe beter.

Ik moest denken aan de draak die in zijn buik werd gestoken. Dit was het einde: nu zou ik doodgaan, zonder mijn kind ooit te zien.

Gundrade pakte mijn hoofd in haar handen. ‘U gaat straks uw zoon ontmoeten.’

Mijn onderhemd was nat – van zweet of vocht, dat wist ik niet. Gundrade hielp me het hemd uit te trekken. Ik hield de armen van Aleida vast terwijl ik in een hurkzit ging zitten. Ik hing aan haar armen om niet om te vallen en zette mijn nagels in haar onderarm wanneer de pijn opkwam.

Gundrade trok een kruk bij en ging naast me zitten, een schone warme doek op haar knieën. Ze zette een ketel onder me neer. ‘Hij is er bijna,’ zei ze. ‘U hebt al uw kracht nodig.’

De vrouwen moedigden me aan. Even schoot het door mijn hoofd dat dit een bijzonder onwaardige houding was, naakt en gehurkt op de grond.

Daarna was er geen tijd meer om te denken. Na een seconde of een eeuwigheid hoorde ik Gundrade zeggen dat ze zijn hoofd zag. En toen: gehuil, een baby die door Gundrade in de schone doek werd gewikkeld. Het duurde niet lang voor de moederkoek in de ketel onder me viel, en Gundrade met een klein mes de navelstreng doorsneed.

Aleida waste mijn lichaam en legde me daarna op bed.

Het kind huilde, en Gundrade bracht me het bundeltje en legde het op mijn borst. ‘Een gezonde jongen,’ zei ze.

Ik keek naar het verfrommelde gezichtje dat zich over mijn borst heen en weer bewoog. Hij rook naar bloed en vocht en dier.

Ik had voor mezelf gewenst dat hij zou leven: zonder hem zou er op Fasna geen plek voor me zijn. Maar ik had het niet eerder zo gewenst als nu. Het was een kort, onaf gebed dat zich in mijn hoofd herhaalde tot ik met de baby op mijn borst in slaap viel: dank U, dank U, laat hem leven, laat hem leven.

35
Elena

Fasna, 1109

‘Hoger,’ zei heer Arnould. ‘Zorg ervoor dat je de slag afweert – zo ja.’

Met twee handen wist ik de punt van zijn zwaard met het mijne de andere kant op te duwen. In de afgelopen weken was ik sterker geworden. Na zijn ochtendronde stopte de ridder bij ons huis, en moest ik hem mijn oefeningen laten zien. Hoewel ik tegen een geoefende vechter geen schijn van kans had – heer Arnould moest zich zichtbaar inhouden – kon ik het een aanvaller wel lastiger maken. En dat was het doel: vertragen, verwonden en vluchten. Nu had ik in ieder geval een kans, volgens heer Arnould. Ik vroeg me zelf af of dat klopte. Nog steeds wist niemand wat er in de bossen huisde. Maar het was rustiger nu de ridders hun rondes reden. Er was niemand meer verdwenen.

‘Even rust?’ vroeg Arnould, en ik knikte. Ik veegde het zweet van mijn voorhoofd. De ridder leek het niet warm of koud te hebben na onze oefening. Hij pakte de kan met water die ik op het pad had gezet en gaf die aan.

‘Gaat het?’ vroeg hij en ik knikte weer. Hij wachtte geduldig terwijl ik op adem kwam. Ridder Arnould vond het niet nodig continu te praten, en dat was een opluchting, want dat zou mijn conditie niet toelaten.

Om niet te snel weer te beginnen vroeg ik hem: ‘Wat denkt u dat er in de bossen huist? Een beer, of ander wild? Ik hoorde gepraat over draken.’

Ridder Arnould aarzelde. ‘Ik weet het niet,’ zei hij. ‘Maar wilde dieren lijken me onwaarschijnlijk. Beren komen vooral in actie na hun winterslaap, wanneer ze honger hebben, en dan zijn ze niet kieskeurig. Wolven zijn slim, maar niet zo slim dat ze slachtoffers het bos in kunnen lokken.’

‘En draken?’ vroeg ik.

Hij schudde zijn hoofd. ‘Een draak is te groot om onopgemerkt te blijven. En waarom zou een draak subtiel te werk gaan? Een paar slagen van zijn vleugels, twee keer blazen en de Cannenburgh staat volledig in brand. Het zou me niet verbazen als...’

Hij aarzelde.

‘Als wat?’ vroeg ik.

‘Als de verklaring eenvoudiger is,’ zei hij, na even nadenken.

‘Dat is goed nieuws,’ zei ik. ‘Ik weet niet of ik een drakenkop zou kunnen afslaan.’

‘Natuurlijk wel. Nog een paar weken oefenen en het moet lukken.’ Hij klonk zo serieus dat ik niet zeker wist of hij een grap maakte, tot ik naar hem keek en zag hoe hij zijn mondhoek een klein beetje optrok.

‘Dat vertrouwen is vleiend, maar wel een beetje misplaatst.’ Ik liet hem het eelt op mijn handen zien van waar het handvat langs mijn palmen schuurde.

‘Je bent de dochter van je vader,’ zei hij. ‘Je lijkt op hem. Dat is voldoende om het vertrouwen te rechtvaardigen.’

‘Mist u hem?’ vroeg ik. Tutoyeren durfde ik hem niet – hij bleef een adellijke heer, al stond hij hier nu in de tuin op me in te hakken.

‘Op een bepaalde manier was jouw vader ook mijn vader,’ zei hij. ‘Ook ik ben met hem opgegroeid.’

‘Echt?’ Dit verhaal kende ik niet. Het enige dat ik van heer Arnould wist, was dat hij al zo lang ik leefde bij mijn vader in dienst was. Zo herinnerde ik het me althans.

‘Op mijn zevende ben ik naar de Cannenburgh gestuurd om het vak te leren,’ zei hij. ‘Ik was bang, zo ver van huis. Je vader ontfermde zich over me. Hij was vriendelijk. Hij vond het niet erg om een kleine jongen gerust te stellen die ’s nachts van paniek in zijn broek had geplast.’

Hij liet een scheef glimlachje zien. ‘Hij was geduldiger dan mijn eigen vader. Een beter voorbeeld.’

Ik knikte. Geen wonder dat heer Arnould met de Cannenburgh vergroeid was.

‘Wanneer bent u ridder geworden?’

‘Vijf jaar geleden,’ zei hij. ‘Toen ik twintig was.’

Toen hij mijn verbaasde blik zag, zei hij: ‘Ik zie er ouder uit, ik weet het. Pokken, als kind. Maar nu heb ik in ieder geval overwicht als adviseur.’

‘Niet alleen daardoor,’ zei ik. ‘Mensen luisteren niet naar u om hoe u eruitziet, maar om wat u zegt.’

Hij keek me geamuseerd aan. ‘Is dat zo?’

Ik voelde mijn wangen kleuren. ‘Ja,’ zei ik. ‘U wilt duidelijk het beste voor de mensen in Fasna.’ Ik had niet gestotterd terwijl ik het zei – ik stotterde vrijwel nooit wanneer ik met de ridder sprak.

‘Dat is zo,’ zei hij. ‘Ik ben blij dat ik dat overbreng.’

Hij schudde zijn schouders los en ging rechtop staan. ‘Een laatste ronde?’

Toen we klaar waren, besteeg hij zijn paard en reed weg. ‘Ik zie je morgen weer,’ zei hij en ik knikte.

Niet alleen heer Arnould hield stil bij het huis. Sommige andere ridders deden het ook, om even een praatje te maken terwijl ze hun rondes reden in de ochtend en in de middag. Het leek of hun geluid de stemmen vanuit het bos verstomde.

Maar dat was overdag. In de nachten was het bos anders. In het donker hoorde ik geluiden die ik niet thuis kon brengen. Ik probeerde het te zeggen – de ridders zochten op de juiste plek, alleen op het verkeerde moment. Maar heer Arnould wilde er niets van weten: ‘We kunnen geen vijand bevechten die we niet kunnen zien.’

Dat snapte ik, maar wat als die vijand er overdag niet wás?

In de nacht hoorde ik dingen in het bos – niet de gebruikelijke geluiden die me ook wel eens deden schrikken, zoals het gekrijs van de uilen die hun territorium afbakenden of het gehuil van de wolven in de diepte van het woud. Nee, ik hoorde iets wat me rillingen gaf en me aan de verdwenen meisjes deed denken – ik hoorde het gezang.

De eerste keer dat ik het weer zo duidelijk hoorde, dacht ik dat ik droomde. Maar ook toen ik overeind ging zitten in bed, bleef het klinken. Ik was pas zeker dat het geen droom was toen ik Rover zag, zijn oren gespitst en zijn hoofd schuin naar me opgeheven, alsof ook hij zich afvroeg wat het was.

Het was hetzelfde lied dat ik al eerder had gehoord, op de avond dat Yme was verdwenen. Ik moest de neiging bedwingen om uit bed te klimmen en op onderzoek uit te gaan. In plaats daarvan pakte ik het zwaard dat op de grond lag bij het handvat en trok het uit zijn schede. Het lemmet glansde in het weinige licht dat nog van de sintels af kwam. Ik viel weer in slaap, het zwaard in mijn hand. Toen ik ’s ochtends wakker werd, lag het op de grond, nog steeds ontbloot – de enige reden dat ik ook in het licht durfde te geloven dat ik me de stem in het bos niet had verbeeld.

Een andere nacht werd ik wakker van de kou. Ik stond buiten in mijn nachthemd, mijn schoenen los om mijn voeten en Rover die piepend naast me zat. Maar op dat moment hoorde ik niets uit het woud, dus ik wist niet zeker of ik in mijn dromen op het gezang had gereageerd of dat ik slaapwandelde. Het zorgde er in ieder geval voor dat ik de volgende nachten een ketel voor de deur zette, zodat ik wakker zou worden als ik die opentrok.

Het lukte me in de ochtend om de angst voor de nacht af te schudden, al kwam ridder Arnould niet meer iedere ochtend langs om met me te oefenen. De patrouilles namen af: nu er al maanden niemand was verdwenen, waren veel ridders verveeld geraakt en verder getrokken. Misschien begon Arnould de rondes ook als overbodig te beschouwen. Toch bleef ik elke ochtend op hem wachten, en kwam ik meestal pas laat aan bij het kasteel.

Dat kwam ook door alles wat ik moest doen rondom het hele huis. Het was onmogelijk om er alleen zorg voor te dragen nu de lente in volle gang was. De taken die ik moest uitvoeren waren bijna oneindig. Met mijn moeder en Gilis was het al aanpoten geweest, maar nu werkte ik van zonsopgang tot zonsondergang om ervoor te zorgen dat ik de zaken op orde hield. Ik gaf de kippen eten en water, voerde Rover. Daarna wiedde ik het onkruid uit de moestuin en liep ik weer met de waterkan naar de beek heen en weer: nu om de planten water te geven. Maar er was altijd iets wat ik vergat. In de winter had ik de bodem niet met bladeren bedekt om hem vruchtbaarder te maken, en daar hadden mijn planten nu last van. Niet elk gewas kwam op: misschien gaf ik te veel water, of te weinig.

Het pad dat van het tuinhek naar de voordeur liep, was inmiddels overgroeid met gras dat ik nog niet had uitgetrokken. Ik had nieuw brandhout nodig om vuur te maken. Na het hakken had ik het buiten laten liggen, waardoor het vochtig werd van de dauw en het huis vol met rook stond toen ik voor de eerste keer een ketel met water probeerde te verwarmen. Daar had ik niet aan gedacht: houthakken was Gilis’ taak geweest, maar de voorraad was nu echt op. Het voelde alsof ik elke fout maakte die er bestond, voor ik het goed kon doen.

Om me goed voor te bereiden op de winter moest ik voorraden gaan aanleggen. Met de magere opbrengst uit de moestuin zou ik niet ver komen. Ik had te weinig wol om garen van te spinnen voor een volledig kleed. Ik kon alleen kleine lappen stof maken om te verkopen aan de marskramer. Ik kon om extra werk op het kasteel vragen, maar ik durfde Aleida niet op te zoeken: de kans was groot dat ik vrouwe Marzoeta onder ogen zou komen, en die had me in niet mis te verstane bewoordingen weggestuurd. Of erger nog, ik zou haar broer treffen – de blik in zijn ogen als hij me zag was nog verontrustender dan de afkeuring van vrouwe Marzoeta. Heer Adalwin bekeek me met groeiende interesse.

Ik miste Maria. Ze was inmiddels getrouwd met Jakob. De ceremonie was kort: ze hadden de linten rond elkaars handen gebonden, geloften uitgesproken en daarna had Jakobs vader een toost gebracht op hun geluk. Nadien was iedereen weer aan het werk gegaan – hoewel hun huwelijk een feestelijke aangelegenheid was, was het geen reden om niet door te gaan met de bewerking van de velden. De lente was nu eenmaal een drukke tijd.

Daarom vroeg ik niemand om hulp terwijl ik de eindeloze reeks van taken rond het huis uitvoerde. Want als duidelijk werd dat ik het huis en de tuin liet vervallen, zou het dan niet teruggevorderd worden? Dan had ik niet alleen geen dak boven mijn hoofd meer, maar mijn moeder en Gilis zouden geen thuis hebben om naar terug te keren. We zouden nooit meer bij elkaar zijn.

Die gedachten probeerde ik niet te veel toe te laten. Pater Johannes zou ooit weer terugkomen. Ik wist alleen niet wanneer, en nu Maria verhuisd was en ik haar niet meer om de vroegste roddels kon vragen wist ik ook niet wie me dat wel kon vertellen. De enige die ik sprak – wanneer hij er was – was ridder Arnould.

En dus was ik opgelucht toen ik bij de beek stond om mijn waterkan te vullen en het geluid van hoeven hoorde. Ik was vroeger dan anders. Nadat ik in de nacht weer het gezang had gehoord, had ik niet meer goed kunnen slapen en dus was ik wakker gebleven tot ik het eerste licht onder de deur door naar binnen zag kruipen.

Ik liep met mijn kan omhoog van de beek.

‘Wat bent u vroeg vandaag!’ riep ik. Nog voor ik was uitgesproken sloeg ik mijn hand voor mijn mond. Bij het huis stond niet ridder Arnould, maar heer Adalwin. Hij zag eruit alsof hij klaar was voor de jacht: zijn mantel bruin en bespat met modder, een hoorn aan zijn zijde.

‘Pardon?’

Ik boog mijn hoofd en maakte een snelle buiging. ‘Mijn excuses, heer.’

Heer Adalwin reageerde niet. Pas toen ik op durfde te kijken, zag ik dat zijn blik nog steeds op mij gericht was. Ik voelde mijn wangen warmer worden.

‘Wie dacht je dat ik was?’ vroeg hij.

Ik schudde mijn hoofd. ‘Niemand, heer. Dat – dat wil zeggen...’

Het duurde even voor ik verder kon gaan. ‘Ik had op bezoek gehoopt,’ zei ik uiteindelijk. Ik zei niets over ridder Arnould. Wanneer ik vertelde over de ridder, zou ik wellicht het zwaard verklappen. Dat was afkomstig van de Cannenburgh en was veel te kostbaar. Ik was er vrij zeker van dat heer Adalwin niet wist dat ik het had, en dat hij het zou meenemen als hij het wel wist. Zonder zwaard zou ridder Arnould geen reden meer hebben om me te bezoeken. Daarnaast zou ik waarschijnlijk niet meer slapen, want ik was gehecht geraakt aan de aanwezigheid ervan naast mijn bed.

‘Hm,’ bromde heer Adalwin uiteindelijk. ‘Nou, bezoek heb je. Vertel me, wat weet je van wat er in het bos gebeurt?’

‘Niets, heer,’ zei ik snel.

‘Je hebt niets vreemds gehoord? Geen oude geesten die hun opwachting komen maken bij je hut?’ Hij zei het spottend. Het was duidelijk dat hij, net als Arnould, niet in de verhalen geloofde. Ik schudde mijn hoofd.

‘Je woont zo dicht bij het woud,’ zei heer Adalwin. ‘Het is ongelofelijk dat je nog niets is overkomen. We zouden bijna kunnen denken dat er niets aan de hand is. Dat de andere meisjes misschien door een ongelukkig toeval zijn verdwenen.’

Ik wist niet wat ik daarop moest antwoorden, dus zei ik niets.

‘Het was lastig om de ridders daarvan te overtuigen, maar inmiddels zijn de meeste mannen wel weer klaar voor nieuw avontuur, echt avontuur,’ zei heer Adalwin, meer tegen zichzelf dan tegen mij. ‘En wie kan ze ongelijk geven? Dit dorp is zo godvergeten slaapverwekkend nu er niemand meer verdwijnt. En zelfs in dit geestdodende dorp weigeren de ridders mijn raad aan te nemen. Goddank dat ik inmiddels weer uit jagen kan.’

Ik hield mijn ogen neergeslagen. Ik was er vrij zeker van dat heer Adalwin geen reactie van me wilde, al klopte wat hij zei niet – het jachtseizoen was nog lang niet begonnen.

‘Maar je had dus op bezoek gehoopt,’ zei heer Adalwin. Zijn toon was anders nu, vriendelijker, alsof hij tegen een schuw dier sprak.

Ik durfde op te kijken en knikte.

‘Het kan niet makkelijk zijn om hier alleen te wonen,’ zei hij.

Het leek me het verstandigst om in te stemmen: ‘Nee, heer.’

‘Het zal eenzaam zijn.’ Het was geen vraag, maar een constatering. Hij glimlachte naar me, en het was onmogelijk niet terug te lachen. ‘Zal ik je wat zeggen? Ik had je bijna niet herkend. Je bent geen meisje meer.’

Ik boog mijn hoofd weer. Ik moest blij zijn met zijn vriendelijkheid – hij sprak niet over het terugvorderen van het huis of over het plukken van wede. Maar zijn vleiende woorden vond ik net zo verwarrend.

Hij lachte hardop om mijn onbeholpen reactie. ‘Niet echt gewend aan complimenten, of wel? Mocht de eenzaamheid je te veel worden, dan meld je je maar.’

Hij knipoogde voor hij zijn paard draaide. Tot mijn verbazing reed hij niet in de richting van het bos, maar in die van het dorp.

Ik bleef achter met gloeiende wangen.

36
Marzoeta

Fasna, 1109

Omdat pater Johannes er niet was, was het Gundrade die de baby doopte. Ze deed het vrijwel direct, nadat hij was gewassen en gevoed door de min.

‘Wat is zijn naam?’ vroeg ze.

Er was maar één naam die ik hem kon geven. ‘Henric de Tweede,’ zei ik. De naam was veel te gewichtig voor het kleine wezentje dat nu voor me lag. Toen Gundrade hem gedoopt had en hem weer in mijn armen legde, probeerde ik de naam uit. ‘Henric,’ zei ik. Het klonk te veel alsof ik het over zijn vader had. Ik probeerde Hennie, Riccie, Ric. Uiteindelijk werd de laatste naam de koosnaam die ik voor hem gebruikte. In de toekomst zou hij een man van belang worden en het was goed dat hij daar de naam voor had. Maar, dacht ik, terwijl ik naar de kleine vingertjes keek die zich om mijn wijsvinger klemden, nu nog niet.

Zijn vingers waren perfect. Hij was een volledig mens in miniatuur. Ik kon niet geloven dat hij uit me was gekomen. Ik kon niet geloven dat hij er nu wás. Ik bleef naar hem kijken tot mijn hoofd begon te knikken, en de min hem voorzichtig van me overpakte. Het was een opluchting dat de min een vriendelijke, zachte vrouw was. Ric leek me zo breekbaar dat ik hem bijna niet durfde los te laten. Maar de min had duidelijk vaker pasgeborenen vast gehad, en de manier waarop ze met hem omging deed weer de tranen in mijn ogen springen – mijn zoon zou alleen de beste zorg krijgen.

De dag na mijn bevalling kwamen de mannen. Aleida had ze tot die tijd buiten de deur weten te houden, maar nu was het tijd om mijn zoon te controleren. Onder toeziend oog van Adalwin haalden de ridders hem uit zijn doeken en keken ze of ik daadwerkelijk een jongen gebaard had. Ze hoorden de getuigenis van Gundrade over de bevalling aan. Ik vond het overdreven – er was geen enkele reden om te twijfelen aan het feit dat dit de zoon van heer Henric was.

‘Hij lijkt op zijn vader,’ zei ridder Arnould glimlachend. ‘De nieuwe heer van de Cannenburgh.’

Hij hield de baby vast met het gemak van iemand die dat vaker had gedaan. Ik zag nog niets van heer Henric in het kleine gezicht. Ook niet veel van mezelf: ik zag vooral het kleine diertje dat hij nu nog was, een diertje dat bescherming en zorg nodig had.

Na het controleren van zijn geslacht kleedden ze hem weer in doeken. Ik verwachtte dat de mannen nu snel weg zouden zijn, maar ze bleven lang en wilden om de beurt mijn kind vasthouden. Ik vond het minder erg dan ik dacht. Ze bewonderden hem op dezelfde manier als ik had gedaan. Pas toen hij begon te huilen gaf Diether hem aan de min terug.

Alleen Adalwin had weinig interesse in zijn nieuwe neefje. Wat hij deed en wat er verder in het kasteel gebeurde ging grotendeels langs me heen. Pas een week na de bevalling kwam hij langs, terwijl ik in bed lag te slapen.

‘Wakker worden, zuster,’ zei hij.

Ik knipperde met mijn ogen en legde mijn hand op mijn lippen: de baby sliep. Ik had hem naast me in het bed gelegd. Daar was hij in slaap gevallen, en toen de min kwam om hem mee te nemen had ik gezegd dat ze hem mocht laten liggen.

‘Het is nu tien dagen geleden dat hij is geboren,’ zei Adalwin. ‘Ik denk dat je weer eens je opwachting moet maken in de grote hal.’

Ik wuifde met mijn hand. ‘Dat komt nog wel,’ zei ik. ‘Ik voel me nog niet goed genoeg.’

Dat was niet helemaal gelogen: ik was nog steeds moe, en al had ik niet bijzonder veel bloed verloren, ik werd direct duizelig op de momenten dat ik opstond om me te wassen.

‘Maar we krijgen gasten,’ zei Adalwin. ‘Ik denk wel dat je ze wilt zien.’

Hij bleef stilstaan voor het wandkleed dat in mijn vertrekken hing – het jachttafereel waar ik zo van onder de indruk was geweest. Voor het eerst dacht ik aan het wandkleed dat ik in opdracht liet maken door Gisele en haar dochter. Ik had er niet meer aan gedacht sinds mijn zoon geboren was.

Ik zuchtte, maar ik had mijn plek als kasteelvrouwe zo hard bevochten dat ik hem niet durfde weigeren.

‘Komen ze om het kind te zien?’ vroeg ik. Adalwin knikte.

En dus liet ik Aude een jurk uitleggen om me aan te kleden. Dat had ik niet alleen uit vermoeidheid omzeild – iedere aanraking deed me nog steeds denken aan Emmekinde. Denken aan Emmekinde zorgde voor een scherpe pijn die recht door mijn geluksgevoel heen kerfde. Ik wilde dat ze kleine Ric kon zien, hem kon vasthouden, wassen. Soms zag ik iets aan hem: dat hij zijn ogen opendeed, of een lachje leek te dragen in zijn slaap, en dan wilde ik het aan háár vertellen en aan niemand anders.

Ik stond op van het bed en liet me in de zwarte jurk helpen die Aude voor me klaarhield.

Tegen Adalwin zei ik zacht: ‘Kijk, hij fronst.’

Adalwin wierp een vluchtige blik op de baby die naast me lag en haalde zijn schouders nog net niet op toen hij zei: ‘Ja, ik zie het. Ik zal zeggen dat je jezelf gereedmaakt.’

Hij draaide zich om voor ik kon reageren.

Aude vlocht mijn haren onder mijn kap. Ik probeerde niet aan Emmekinde te denken, en keek in plaats daarvan naar mijn zoon, die in zijn droom gezichtsuitdrukkingen oefende. En heel af en toe zag ik wat de ridders meenden te zien – een uitdrukking, een frons of een lach, die leek op die van heer Henric.

‘Ik zal hem brengen wanneer hij gevoed is,’ zei de min. Ze interpreteerde mijn onderzoekende blik als bezorgdheid.

‘U bent erg bleek,’ zei Aude. ‘Zal ik u ondersteunen op de trap?’

Ik wuifde haar aanbod weg en hield me vast aan de muur, terwijl ik voetje voor voetje naar beneden liep. Nog voor ik de hal in liep, hoorde ik bekende stemmen. Sneller dan verstandig vervolgde ik mijn weg naar beneden, voorzichtig op de uitgesleten treden van de stenen wenteltrap.

Voor het podium stond mijn familie: mijn moeder en mijn nicht Ermgard, hun mantels nog om, druk in gesprek met Adalwin.

‘Daar is ze!’ Mijn moeder kwam in een wervelwind van rokken op me af. ‘En waar is de zoon die je ter wereld hebt gebracht?’

Ze kuste me op beide wangen en keek langs me heen, alsof ze verwachtte dat hij in mijn kielzog volgde. ‘Hij slaapt nog,’ zei ik. ‘Ik kan hem straks laten zien.’

Mijn moeder nam mijn arm en liep met me naar het podium. ‘Dan zal ik proberen om nog wat geduld op te brengen. Al ben ik natuurlijk benieuwd naar mijn eerste kleinzoon. Het is zo’n bijzondere gelegenheid om grootmoeder te worden. En nu je zelf moeder bent, begrijp je vast ook dat een zoon krijgen het bijzonderste is wat er is. Een naamdrager van de familie!’

‘Je had eerder kunnen komen,’ zei ik. ‘Dan had je hem al gezien.’

‘Ach, lieverd.’ Ze draaide zich naar me toe. ‘Je begrijpt dat we de reis uit Zutphen niet zomaar konden ondernemen. Alle capabele mannen waren in Westergo, dus wie had ons kunnen begeleiden?’

Ermgard kwam nu ook op me toegelopen. Ze omhelsde me en kuste me op beide wangen. ‘Een zoon,’ zei ze, ‘van harte. En natuurlijk gecondoleerd met je verlies.’

Ze keek me ernstig aan. Bijna wilde ik haar vragen hoe ze wist over Emmekinde, tot ik me realiseerde dat ze het niet over haar had. ‘Dank je,’ zei ik.

‘Het is een tragedie,’ zei mijn moeder. ‘Maar het had erger gekund. Het is een geluk dat je een zoon hebt gebaard. Je hebt je positie veilig weten te stellen, en dat is wat telt.’

Ik liet me door haar naar een van de vuurschalen begeleiden die in de grote hal stonden, en ging zitten op een hooibaal. Ik voelde me wiebelig – zo lang was ik niet eerder uit bed geweest.

Mijn moeder nam naast me plaats, haar neus een beetje opgetrokken – in het Gravenhof zou niemand haar vragen op een strobaal plaats te nemen. Adalwin bood ons beiden een kelk met wijn aan. Ik pakte hem dankbaar aan.

‘Hoe was de bevalling?’ vroeg Ermgard.

Mijn moeder trok een gezicht. ‘Laten we het daar in het bijzijn van de mannen niet over hebben,’ zei ze. ‘Het is allemaal goed verlopen, en dat is het enige wat telt.’

Ermgard glimlachte even naar me. Ik herinnerde me nu weer waarom we nooit zo goed bevriend waren geraakt als had gekund: het was altijd mijn moeder geweest die zich tussen ons had opgeworpen.

Ik vroeg haar naar de reis. We wisselden beleefdheden uit – het weer was goed, nog wat fris maar een stuk warmer in de zon, de rivier rustig, de wegen goed begaanbaar. Ik vroeg haar niet wat ik eigenlijk wilde vragen: was er al een datum voor haar huwelijk met de graaf van Gelre? En als dat zo was, was ze net zo gespannen als ik was geweest?

‘Adalwin, kom bij ons zitten,’ zei mijn moeder. ‘Vertel ons hoe het is in Fasna.’

‘Spannend is anders,’ zei hij. ‘Behalve dan dat er een nieuwe kasteelheer is, met wie jullie snel kunnen kennismaken.’

‘Ja, waar blijft hij?’ Mijn moeder draaide haar hoofd naar de trap.

‘Verder voer ik de instructies uit die me gegeven worden.’

Ze draaide zich terug naar Adalwin. ‘Wie geeft jou instructies?’

‘De ridders,’ zei Adalwin. ‘Marzoeta hier.’

Mijn moeders gezicht vertrok. Ze was nog steeds een knappe vrouw, zelfs met de rimpels die rond haar ogen en in haar voorhoofd verschenen op het moment dat ze niet tevreden was. Zoals nu.

‘Niemand hoeft jou bevelen te geven behalve de graaf,’ zei ze. ‘De nieuwe kasteelheer is nog lang niet bij machte om te regeren. Ik ging ervan uit dat jij als oom die taak op je zou nemen.’

Adalwin lachte een scheef lachje en nam een slok van zijn wijn. ‘Dat zou geen gek idee zijn. Maar zonder bijval van graaf Otto vrees ik dat ik de ridders niet kan overtuigen van mijn gezag.’

‘Ze zijn niet overtuigd van je gezag? Onbestaanbaar. Heeft de graaf je geen brief gestuurd?’

‘Hij heeft er niets over gezegd,’ zei Adalwin. ‘Ik vrees dat hij me gewoon weer in wil gaan zetten als zijn dienstjongen.’

Hij gebruikte zijn gewone lijzige stem, alsof het hem weinig kon schelen, maar ik hoorde hoe ontevreden hij was.

Mijn moeder stond op. ‘Ongelofelijk. Hij stuurt me hiernaartoe zonder een piep hierover – geen woord heeft hij gezegd! Had ik dit geweten, dan had ik erop gestaan dat hij mee was gegaan. Wie anders dan mijn kinderen moeten nu de Cannenburgh besturen?’

Ze praatte zo hard dat vrijwel iedereen in de grote hal haar wel moest horen – de pages die toevallig aanwezig waren, bedienden en keukenmeiden. Ze waren het publiek voor wie mijn moeder haar boosheid uitvergrootte, al twijfelde ik er niet aan dat ze echt boos was, zoals altijd wanneer ze zichzelf of een van haar kinderen zich miskend voelde. Het was dezelfde woede die ik in Adalwin zag, die me bij vlagen bang maakte.

Ik sloot mijn ogen. Ik wilde terug naar mijn vertrekken, naar de sereniteit van die warme kamer, die alleen werd verstoord door babykreetjes.

‘Hier kan ik niet mee akkoord gaan,’ zei mijn moeder, tegen niemand in het bijzonder. ‘Let maar op, Marzoeta. Nu je zelf een zoon hebt, zal je merken dat je alleen het beste voor hem wilt.’

Ze had gelijk. Ik hoopte nu bijna dat de min hem in zijn vredige kamer zou laten, maar even later kwam ze toch aangelopen, de kleine Ric als bundeltje in haar armen.

Mijn moeder pakte de baby over en hield haar pink voor zijn gezicht. ‘Donker haar,’ zei ze, ‘dat is toch niet iets wat je van je grootmoeder hebt meegekregen. Hij lijkt totaal niet op ons.’

De glimlach die op mijn gezicht lag geplakt deed inmiddels pijn aan mijn kaken. ‘Het zal waarschijnlijk nog uitvallen,’ zei ik. ‘Wie weet wat er dan tevoorschijn komt?’

‘Zo is het,’ zei mijn moeder. ‘Misschien word je wel zo knap als je moeder. Misschien word je wel zo’n schone kerel dat je een gravin aan de haak kan slaan, wie weet. Stel dat jij een dochter krijgt, Ermgard? Dat zou een mooie manier zijn om de huizen te verbinden.’

Het was allemaal maar praat, en toch ergerde het me dat ze mijn zoon nu al wilde inzetten voor haar politieke spellen. Ik wilde hem niet nu al belasten. Hij hoefde niets te weten van het feit dat hij mijn toekomst was, de reden dat ik veilig op de Cannenburgh kon blijven, een manier voor mijn grootvader om zijn invloed te vergroten.

Mijn moeder wiegde hem in haar armen terwijl ze tegen hem kletste. Toen ze langs Adalwin liep, zei ze: ‘Kijk, dat is je oom. Je mededinger naar het bestuur van Fasna.’

Het was een grap, maar toch moest ik mijn best doen niet op te staan en hem uit haar armen te grissen.

‘Ik denk dat ik me weer moet terugtrekken,’ zei ik. Ik gebaarde dat de min mijn zoon weer moest overnemen.

‘Zo snel al?’ zei mijn moeder. ‘We hebben amper met elkaar kennis gemaakt.’

Met grote donkere ogen keek Ric naar haar op.

‘Hij is moe,’ zei ik. ‘En daarnaast blijven jullie nog wel even, toch?’

Mijn moeder gaf de baby over aan de min en plukte daarna wat strohalmpjes van haar rokken.

‘Even,’ zei ze. ‘We zullen over niet al te lange tijd weer terug moeten keren naar Zutphen. Ermgard heeft verplichtingen. En om alleen te reizen, dat kan je toch niet van me vragen.’

‘Natuurlijk niet,’ zei ik. Ik kuste mijn moeder en liep achter de min aan terug naar boven, naar mijn kamers.

Mijn gedachten waren warrig. Ik had altijd gedacht dat ik geluk had met mijn familie – met de moeder die alles voor me zou willen doen, de broer die me beschermde en kwam helpen. Ik had me laten overtuigen dat de bastaarden van Fasna een grote bedreiging vormden voor mijn zoon. Maar nu ik naar boven liep, vroeg ik me af of ik geen angst moest voelen voor de bitterheid en de woede die mijn moeder en broer verbond. Natuurlijk zouden ze ons geen kwaad doen, dacht ik, terwijl ik naar de voeten van de min keek die voor me de trap op liep. Natuurlijk wensten ze mij en de kleine Ric alleen maar alle goeds. Maar toch bleef ik me somber voelen, en voor ik in slaap viel bleef de vraag voor mijn ogen dansen: wat als dat niet zo was?

37
Marzoeta

Fasna, 1109

Mijn moeder en Ermgard bleven langer dan ze van plan waren. Dat kwam vooral door Ermgard die, anders dan Adalwin, dol was op haar achterneefje. Iedere week kon hij meer. Inmiddels lachte en kraaide hij van plezier wanneer ik een kleine pop voor zijn neus hield. Hij graaide ernaar, maar kreeg het ding niet meteen te pakken. Zijn bewegingen waren nog houterig, maar hij wist niet van opgeven. Wanneer hij eenmaal de pop te pakken had, bracht hij die met veel moeite naar zijn mond.

Ook mijn moeder was dol op hem. Ze zat regelmatig bij mij en Ermgard en zei dan dat een zoon krijgen de mooiste metamorfose was die een vrouw kon overkomen. Ze leek te vergeten dat ik haar dochter was, ik was nu vooral de moeder van haar kleinzoon. Ze zou hem schaamteloos verwennen, zoals ze met Adalwin ook altijd had gedaan.

Hoewel mijn moeder vaak bij ons was, had ik tijd om Ermgard te spreken. Haar verloving was nog niet officieel. Het leek alsof onze grootvader wilde wachten om haar uit te huwelijken en zijn opties openhield. Ik vroeg haar wat ze daarvan vond, en hoewel ze zei dat ze het niet erg vond, zag ik haar af en toe verlangend kijken naar kleine Ric. Ik liet haar daarom veel met hem omgaan.

Ik vertelde Ermgard over de verdwijningen en over Emmekinde. Ik huilde toen ik over haar sprak. De vage hoop die nog ergens in me leefde, dat ze terug zou keren, nam elke dag af.

Ik twijfelde of ik Gundrade weer wilde ontbieden. Haar vorige voorspellingen, over verdriet en verlies, waren uitgekomen, net als haar voorspelling dat ik een gezonde zoon zou krijgen. Het voelde als een ruil: had ik Emmekinde opgegeven voor Ric? Die gedachte maakte me onstuimig en onwillig om haar weer om de toekomst te vragen. Diep vanbinnen was ik bang dat ze zou zeggen dat het nog niet voorbij zou zijn: dat het verdriet aan me kleefde als een mantel die ik nog niet had afgedaan.

De avond voor haar vertrek liep ik samen met Ermgard door de tuinen. Het was inmiddels echt zomer. Ik droeg Ric, die niet wilde slapen en zich door niemand anders liet troosten dan door mij – tot grote ergernis van mijn moeder, die haar laatste avond hier het liefst met haar kleinkind op schoot had doorgebracht.

Ric werd er rustig van om buiten te zijn, te kijken naar de ganzen en de eenden in de slotgracht of naar de vogels in de bomen.

‘Hij lijkt op zijn moeder,’ zei Ermgard. ‘Ook jij houdt van je vogels.’

Ik glimlachte. Ik had al heel lang niet meer aan mijn valk gedacht.

‘Nee,’ zei ik. ‘Hij lijkt toch echt meer op zijn vader. Zijn ogen zijn hetzelfde donkere bruin, heel anders dan de mijne.’

Dat was zo: nadat ze donkerblauw waren, waren zijn ogen na zijn geboorte steeds donkerder gekleurd.

‘Hij deelt ze met zijn vader,’ zei ik. ‘En met zijn halfzus.’

Ermgard trok haar wenkbrauwen op. ‘Een halfzus?’

‘Haar moeder werkt aan het wandkleed,’ zei ik. ‘Het meisje woont ergens anders. Je hebt haar vast wel eens gezien.’

Het wandkleed was ver gevorderd. Gisele werkte er dag en nacht aan, met een devotie die me verontrustte.

Ermgard schudde haar hoofd. ‘Ik wist niet dat je nog meer familie had.’

Bij die uitspraak beet ik op mijn lip. ‘Het was voor mij ook een verrassing.’

Ik verbeterde Ermgard niet. Wat me bevreemde was hoe ik na de geboorte van Ric naar hen was gaan kijken – inderdaad als familie. Ineens zag ik hoe we met elkaar verbonden waren. In Elena zag ik mijn zoon, in de devotie van Gisele zag ik mijn eigen verdriet weerspiegeld. Ik had er spijt van dat ik Gilis had weggestuurd. Ik bood haar aan om andere weefsters te hulp te roepen, maar ze wilde er niets van weten. In die zin had mijn moeder gelijk: het krijgen van een zoon had een verandering in me teweeggebracht die ik van tevoren slecht had kunnen voorspellen. Ik voelde een verplichting jegens Gisele en haar kinderen. Dat was eerder ondenkbaar.

Ik moest pater Johannes schrijven, hem vragen de jongen mee te brengen zodat hij zijn moeder en zus kon bezoeken. Dat was het minste dat ik kon doen.

Ermgard interpreteerde mijn zwijgen anders. ‘Ik wilde je niet beledigen,’ zei ze. ‘Ik dacht, omdat je zei dat ze op elkaar leken...’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Dat is al goed.’

Ermgard liep met Ric op haar arm naar de fruitbomen en liet hem aan de groene blaadjes voelen. Het gesprek met haar zette me aan het denken: moest ik niet meer aandacht besteden aan de familie die ik hier, op de Cannenburgh, had?

Driekwart van het weefraam was inmiddels gevuld. Gisele had eraan gewerkt alsof haar leven ervan afhing, en toen ik haar zag, mager en met donkere kringen onder haar ogen, vroeg ik me af of dat misschien zo was.

Ik kwam de weefkamer binnen met de kleine Ric op mijn heup, wat de sfeer in de kamer direct veranderde: de vrouwen die rustig zaten te werken kwamen nu koerend op ons af. Ric verwelkomde alle aandacht met een grote glimlach. Nadat de vrouwen hem uitgebreid bewonderd hadden, kwam ik voor het wandkleed staan. Het hing inmiddels tegen de achterwand van de kamer. Ik kon de Cannenburgh herkennen, een vrouw met een kind op haar arm. Ik zag de dieren in het bos. De randen van het kleed waren donkerder, met een motief van toortsen, vlinders en bloemen in verschillende stadia van hun bloei – sommige al verlept. Zelfs onaf was het duidelijk wat voor een kunstwerk dit kleed werd.

Gisele stond met haar ogen neergeslagen naast haar weefwerk, terwijl ik mijn vingers over de stof liet gaan. Ik was niet de enige: ook kleine Henric deed zijn handjes open en dicht en probeerde het tapijt vast te grijpen. Toen ik hem te ver van het wandkleed weghield, graaide hij naar Gisele. Ze bood hem haar hand aan. Hij pakte een vinger en bestudeerde die uitgebreid. Het ontlokte haar een kleine glimlach.

‘Doe je voorzichtig?’ zei ik tegen de baby.

‘O, het doen geen pijn,’ zei ze.

‘Gelukkig. Hij kan hard knijpen.’

Door Rics ijzeren greep stonden we dichter bij elkaar dan we ooit eerder hadden gedaan. Ik glimlachte naar Gisele. Er was geen manier om tegen haar te zeggen wat ik eigenlijk wilde zeggen. Ik wilde mijn verontschuldigingen aanbieden voor dat ik haar had opgesloten met een onmogelijke opdracht, alleen om mijn eigen ijdelheid te strelen – maar ik voelde dat de woorden bleven steken. In plaats daarvan glimlachten we naar elkaar, een blik waarin ze hopelijk mijn spijt kon zien.

‘Het is adembenemend,’ zei ik nu, over het wandkleed.

Gisele boog haar hoofd weer. ‘Dank u.’

‘Ik meen het,’ zei ik. ‘Zelfs op het Gravenhof is er geen weefster die dit kan. U hebt een gave.’

‘Ik had wat hulp,’ zei Gisele. ‘Mijn dochter heeft heel vaardige handen. Ze heeft bijna alle kleuren voor het kleed zelf geverfd.’

Op de grond, voor het raamwerk, lagen de gekleurde strengen wol die ervoor nodig waren: oranje, geel, blauw, rood en groen. Het waren nog maar kleine hoeveelheden, lang niet genoeg om de rest van het kleed af te maken.

‘Het lijkt alsof er meer nodig is,’ zei ik. Ric had inmiddels de vinger van Gisele losgelaten, en sabbelde nu op zijn eigen knuistje.

‘Dat is zo,’ zei Gisele. ‘De schapen zijn geschoren en het plukseizoen is begonnen. We kunnen meer verven.’

‘Waar plukt u de bloemen?’

‘Elena plukt ze in het bos,’ zei Gisele. ‘Dat was niet eerder een probleem. Ik hoop dat dat nu ook niet zo is.’

‘Dat is het niet,’ zei ik. ‘Maar het bos is geen veilige plek voor een meisje alleen. Ik zal haar de pony uitlenen en vragen of een van de mannen haar wil begeleiden.’

‘Dat is heel vriendelijk van u,’ zei Gisele. Ze keek niet naar mij, maar naar Ric, die inmiddels met zijn handjes naar mijn vlecht greep.

‘Natuurlijk,’ zei ik. Ook ik keek naar Ric en glimlachte. ‘Stuurt u haar naar me toe, wanneer ze op het kasteel is.’

De vrouwen bogen niet toen ik de kamer uit liep. In plaats daarvan maakten ze geluidjes en gebaarden naar Ric, die kraaide van plezier door alle aandacht.

Elena kwam in de middag bij me. Ik had plaatsgenomen op de estrade, waar de tafels en stoelen voor het banket werden klaargezet. Op het podium stond de grootste tafel, waaraan ik elke avond met de ridders van heer Henric en het grootste gedeelte van de huishouding zat. In rijen in de grote hal werden de andere tafels neergezet, planken op schragen die snel weer konden worden opgeruimd, zodat de hal in de avond als slaapplaats kon dienen. Hoewel een groot aantal van de ridders na een paar weken teleurgesteld verder was getrokken, waren er een aantal die nog steeds op de Cannenburgh verbleven. Er waren geen oorlogen, geen toernooien of andere vechtpartijen die de aandacht vroegen. En dus bleven ze.

‘Vanwege het goede gezelschap en de goede wijn,’ had Ermgard gezegd.

‘Nee, omdat ze allemaal hopen de nieuwe kasteelheer te worden,’ reageerde Adalwin. ‘Ze wachten gewoon de rouwperiode af. Laat je niet strikken, zusje.’

Nu was Ermgard weg, en ook Adalwin was er niet. Zoals zo vaak was hij het kasteel uit geslopen in zijn jachtkledij. Het was te vroeg in het seizoen, maar druk kon ik me er niet om maken. Wanneer hij weg was, zat hij in ieder geval niet te pruilen, en als hij terugkwam was hij tevreden genoeg om verhalen te vertellen en zich charmant te gedragen tegenover onze gasten.

Elena kwam voor het podium staan en boog.

‘Goedemiddag Elena.’

Bij het horen van haar naam keek ze even op. Zelfs als ik niet zou weten dat ze zijn dochter was, zou ik de gelijkenis met mijn overleden man nu kunnen zien. Ze was langer geworden, voller, en hoewel haar mond de boog van die van Gisele had, was de rest van haar gezicht een duidelijke erfenis van haar vader. Ze leek op hem. Ze leek op mijn zoon.

‘Ik ben onder de indruk van het wandkleed,’ zei ik. ‘Ik heb begrepen dat jij het verven van de wol op je hebt genomen, en ik realiseer me dat dat een grote taak is die ik van je vraag. Elke hulp die je kan gebruiken, mag je hebben. Je vader heeft je broer een pony gegeven, toch?’

Elena knikte. ‘Walburga.’

‘Ze kan je van dienst zijn als je het bos in moet om planten te plukken. Kan je rijden?’

‘Een beetje, vrouwe.’

‘De pony is erg volgzaam. Ze zal precies doen wat je zegt. En anders kan je achter een van de ridders aan rijden, want ik wil niet dat je alleen gaat.’

Elena boog. Voor ik er goed over nagedacht had, ging mijn hand naar mijn riem.

‘Ik wil dat je dit draagt.’

Ik maakte de bel los die ik sinds het begin van mijn zwangerschap zo trouw had gedragen. Voor mij had hij zijn dienst gedaan: ik was gezond gebleven, net als Ric. We waren door de bevalling en de kwetsbare eerste weken heen gekomen. Ik kon mijn schuldgevoel niet helemaal afkopen, maar dit was een begin.

Ze deinsde achteruit: ‘Dat kan ik niet aannemen.’

Ik glimlachte. ‘Ik laat het je ook niet weigeren,’ zei ik. Ik stapte van het podium af en liep naar haar toe. Het zilveren belletje hing ik aan de buidel die aan haar zij hing. Het was een schril contrast, het glimmende zilver tegen het vale, afgedragen linnen van haar jurk. De inscripties glommen toen het meisje bewoog.

‘Ik wil dat je hem gebruikt zolang als dat nodig is,’ zei ik. ‘Hij zal je veilig houden.’

Dat hoopte ik in ieder geval. Wanneer ik dacht aan Elena, alleen bij het bos, overviel me een somber voorgevoel dat ik moeilijk van me af kon schudden.

Tijdens het diner vroeg ik ridder Arnould of hij een ridder kende die een jonge vrouw in het bos kon escorteren.

Hij keek verrast. ‘Waarom vraagt u dat, vrouwe?’

‘De dochter van Gisele moet binnenkort het bos in om planten te plukken,’ zei ik. ‘Ik wil niet dat ze alleen gaat. Eigenlijk heb ik het liefst dat ze op het kasteel komt wonen.’

‘Ik zorg ervoor dat we het huis in de gaten houden,’ zei de ridder. ‘Ik heb wat voorzorgsmaatregelen genomen.’

‘Wat voor voorzorgsmaatregelen?’ vroeg Adalwin. Hij leunde over tafel om ons beter te kunnen horen.

De ridder aarzelde even. ‘We rijden patrouilles.’

‘Ik vraag me af of het helpt,’ zei Adalwin. Hij draaide zijn kelk wijn langzaam rond in zijn handen. ‘Als die woudgeest niet wordt verslagen – of wat het dan ook is – is ze overduidelijk de volgende.’

‘Stil,’ zei ik, en zachter: ‘Spreek niet zo. Het brengt ongeluk om het kwaad zo uit te spreken.’

‘Sinds wanneer geef jij iets om dat kind?’ zei Adalwin. ‘Ik dacht dat je een hekel aan haar had?’

Ik probeerde hem met mijn blik de mond te snoeren, maar uiteraard lukte dat niet, en dus zei ik: ‘Welnee. En zelfs als ik haar niet aardig vond, dan nog zou ik niet willen dat ze het volgende slachtoffer wordt.’

‘Uiteraard niet, vrouwe,’ zei Arnould. ‘Ik zal zorgen dat er iemand met haar meegaat.’

‘Neem de pony voor haar mee. Hoe eerder ze weer terug kan zijn, hoe beter.’

‘Ja,’ zei Adalwin, ‘houd haar maar goed in de gaten, voor ze voor onze ogen verdwijnt.’

Het was zo’n wonderlijke opmerking dat zowel ik als Arnould naar hem opkeken, maar hij leunde achterover en dronk zijn wijn alsof hij niets vreemds had gezegd.

38
Elena

Fasna, 1109

De zomer liep ten einde toen ik op een avond geen gezang, maar geschreeuw uit het bos hoorde komen. Het was nog licht, en daarom zat ik in de deuropening van het huis, met Rover aan mijn voeten. Die spitste zijn oren en rende even later blaffend naar het hek.

Iemand blies op een hoorn: een diep geluid dat zelfs in het dorp nog te horen was. Niet veel later hoorde ik de hoeven van paarden in galop. Ik ging naast Rover staan, legde mijn hand op zijn kop om hem te kalmeren, maar dat lukte niet. Hij bleef opgewonden blaffen toen de paarden langs het hek kwamen gedenderd, richting het woud. Ze moesten afremmen bij het oversteken van de beek. Daarna verdwenen ze tussen het groen, terwijl de nacht begon te vallen.

Toen pas herinnerde ik me het zwaard en rende ik terug naar binnen om het te pakken. Even stond ik in de tuin, het wapen in mijn handen. Het was nog minstens een uur licht. En heer Arnould had me niet voor niets geleerd mezelf te verdedigen, toch? Misschien kon ik me nuttig maken.

Dat laatste geloofde ik niet echt. Het was vooral dat iedereen me bij het huis zou kunnen zien staan. Liever verborg ik me.

Daarom opende ik het tuinhek. Ik beval Rover te blijven en stak zelf met een sprong de beek over – die stond midden in de zomer zo laag dat ik daar alleen een modderige hak aan overhield.

Het was niet moeilijk om het spoor van de ridders te volgen. De voetafdrukken van hun paarden stonden vers in de weg, en als ik die niet had gezien, had ik aan hun geschreeuw wel gehoord waar ze waren. Ik hoorde kreten, staal op staal – dezelfde geluiden die ik herkende van de oefengevechten op de binnenplaats. Daarom liep ik parallel aan de weg. Zo kon ik me verbergen als er iemand aan kwam. Ik probeerde snel, maar voorzichtig te zijn: ik had nog nooit gerend met een zwaard, en het zou bijzonder dom zijn om in de snede te vallen.

De kreten namen af, en ik versnelde mijn tempo. Op de weg zag ik nu de paarden staan. Ze briesten en schraapten met hun voeten. Achter de paarden kon ik de ridders en pages herkennen vanuit het kasteel. Ze stonden met hun ruggen naar me toe. Ik strekte mijn nek om te kijken waar zij naar keken, en dook weg toen een aantal van hen zich omdraaiden.

‘Bind ze goed vast. Kijk of ze nog wapens hebben en neem ze dan mee. In het kasteel zullen ze berecht worden.’

Het was de stem van ridder Arnould. Ik hoorde gevloek – iemand deelde een klap uit – daarna stegen de ridders weer op hun paarden. Gehurkt in de berm zag ik waar het om te doen was: achter de paarden liepen drie mannen, vastgebonden met touwen, die door de ridders werden meegetrokken. Hun armen en gezichten hadden ze bedekt met modder, hun kleding was net zo vies.

Struikrovers.

Een van hen liet zich op de grond vallen, in een laatste poging te ontsnappen. Maar ridder Diether, degene die het touw vasthad vanaf zijn paard, minderde geen vaart en de man werd een eindje meegesleept. Hij vloekte terwijl hij weer overeind probeerde te komen. ‘Ik zou nog maar even blij zijn met de beweging,’ zei Diether. ‘Ik kan je beloven dat je zo lang vast zal zitten dat je het nog gaat missen.’

De man gromde alleen maar ten antwoord. De twee anderen waren stil terwijl ze op een drafje achter de paarden aan liepen.

Blijkbaar hadden ze in een hinderlaag gelegen. Misschien waren ze zo dom geweest een van de ridders aan te vallen – dat zou verklaren waarom ik de hoorn had gehoord.

Ik maakte me nog kleiner en wachtte tot de stoet voorbij was. De zon was inmiddels verdwenen en het bos werd langzaamaan donkerder. Mijn handen gingen naar de kleine bel die ik nu dagelijks om mijn riem droeg – het enige van waarde wat ik bij me had. Ik zou me veiliger moeten voelen, nu er bandieten waren opgepakt en toch bleef ik ineengedoken zitten tot ik niets meer hoorde. Waarom zouden struikrovers zingen?

De volgende dag haastte ik me naar het kasteel. Het was druk in de grote hal. Zelfs mijn moeder zat niet achter haar weefgetouw.

Voor het podium zaten de drie mannen, geknield, nog steeds met hun handen op hun rug gebonden. Hun gezichten waren niet goed te zien, maar het was duidelijk dat ze al lang rondzwierven: hun baarden waren lang en onverzorgd. De stemmen in de hal klonken opgewonden: eindelijk! Eindelijk waren ze opgepakt, de rovers die het bos al zo lang onveilig maakten. Geen van de sprekers had het nog over wolven, draken of geesten – nu ze hier zaten, was het duidelijk dat deze mannen de oorzaak waren van alle ellende in het woud.

Op het podium zat heer Adalwin, met aan zijn rechterhand vrouwe Marzoeta. De baby zat op haar schoot en keek met grote ogen naar iedereen die zich in de hal verzameld had. Vrouwe Marzoeta was nog steeds in het zwart gekleed, maar ze droeg geen rouwsluier meer. Ik kon wel raden waarom. De kleine Ric speelde nu met de vlechten die onder haar kap vandaan kwamen. Als hij een sluier in handen kreeg, zou hij die direct kapottrekken.

Heer Adalwin hief zijn hand en het rumoer in de grote hal nam af.

‘U bent hier gebracht om berecht te worden om uw misdaden tegen de inwoners van Fasna,’ zei hij. ‘Eindelijk, mag ik wel zeggen.’

Gelach en gejoel.

‘Hang ze op!’ riep iemand rechts van me.

Ik drong me naar voren in de menigte om beter te horen wat er gezegd werd en de mannen beter te zien. Gisteravond zag ik ze in het donker, nu alleen hun rug.

‘Kunt u nogmaals zeggen hoe u dit heerschap precies hebt gevangen?’

Ridder Eberhart nam het woord. Hij nam ruim de tijd om te vertellen hoe hij het bos in ging voor zijn avondpatrouille, waakzaam en onbevreesd als altijd, toen hij iets hoorde kraken in de bosjes.

‘Direct ging mijn hand naar mijn gevest. Ik voorvoelde dat ik nu oog in oog zou staan met datgene wat onze bossen zo lang onveilig heeft gemaakt.’

De aanwezigen hingen aan zijn lippen. Het viel me in dat dit niet alleen een proces was – dit was het zoveelste verhaal dat in onze grote hal werd verteld, en het zou blijven rondzingen: het verhaal over de rovers die Fasna onveilig maakten, die meerdere meisjes ontvoerd en achtergelaten hadden, maar die nu door de dappere ridders waren opgepakt.

‘Ze schuilden in een hinderlaag, niet ver van de grote weg naar Herderewich. Ik neem aan dat ze door hun onoplettendheid dachten dat ik een gewoon reiziger was, en daarom de aanval inzetten.’

Heer Adalwin keek naar de mannen. ‘Is dat zo?’

Hij kreeg geen reactie. De mannen zwegen, ook toen een van de pages de jongste man een por in zijn zij gaf.

‘Spreek als je wat gevraagd wordt!’

‘Ja, dat is zo,’ gaf de man nu toe. Hij keek heer Adalwin niet aan.

‘Een fatale fout,’ zei heer Adalwin.

Weer gelach. De sfeer was uitgelaten, ik kon het kraken van de galg al bijna horen.

‘Niet alleen hebben jullie een van onze ridders aangevallen, ook worden jullie verantwoordelijk gehouden voor de verdwijningen van de meisjes Agnes, Lisebette en Emmekinde en de moord op het meisje Yme. Tenzij jullie dit kunnen tegenspreken, wordt u berecht voor viervoudig moord.’

Nu reageerden de mannen wel.

‘Dat heb ik niet gedaan,’ zei een van hen, en een ander zei: ‘Ik heb nog nooit iemand vermoord!’

Daarop barstten de aanwezigen in de hal los in gejoel.

‘Onzin!’ riep iemand naast me. ‘Laat ze hangen!’

Iedereen praatte door elkaar – de ridders, de misdadigers. Heer Adalwin probeerde boven het lawaai uit te komen, maar zelfs hem lukte dat niet. Ik stond inmiddels vooraan en zag hoe de baby een pruillip kreeg en niet veel later begon te huilen. De min was niet in de buurt. Ik ving de blik van vrouwe Marzoeta, terwijl het gezichtje van Ric rood aanliep.

Ik gebaarde naar haar: moest ik hem mee naar buiten nemen? Ze knikte. Ik drong me langs de ridders heen en liep achter het podium langs. Vrouwe Marzoeta draaide zich om en gaf me de baby aan.

‘Neem hem mee naar de tuinen,’ zei vrouwe Marzoeta. ‘Daar is het rustig.’

Ik knikte en nam Ric van haar over. Hij had zijn vuistjes gebald en probeerde zich los te wurmen. Ik zong in zijn oor, een zelfverzonnen liedje over een huis waar iedereen altijd lachte. Pas toen we de hal ontglipt waren, kon hij horen wat ik zong. Hij was zo verbaasd door de verandering in omgeving dat hij stopte met huilen en naar me keek, de tranen nog op zijn wangen.

‘Wat ben je serieus,’ zei ik. ‘Ben je soms net zo serieus als je halfbroer? Het zijn ook wel serieuze zaken hoor. Niets voor een baby.’

Ik zette hem in de schaduw onder een boom en babbelde wat met hem, terwijl ik nadacht over het vonnis dat nu in de grote hal werd uitgesproken.

Het zou de doodstraf worden – er was geen andere mogelijkheid. Met minder zou niemand genoegen nemen. En toch twijfelde ik. De schok van de mannen toen ze hoorden over de beschuldigingen, die leek echt. Of waren ze er gewoon van uitgegaan dat ze nooit betrapt zouden worden?

Deze mannen waren niet ongevaarlijk. Daarom was het makkelijk ze de schuld te geven van alles wat er in het bos was gebeurd. Maar waarom zouden struikrovers in vredesnaam zingen? Dat zou een bijzonder stomme manier zijn om jezelf te verraden.

Tenzij ze mensen lokten, zei een stemmetje in mijn hoofd. Je lokt meer vliegen met stroop dan met azijn. Wat als ze nieuwsgierigheid wilden wekken? Ervoor zorgden dat mensen naar ze toe kwamen?

Dat was niet ondenkbaar. Die stem in het donker had een enorme aantrekkingskracht, ook al wilde ik dat liever niet toegeven – ik wilde ernaartoe, elke keer dat ik het hoorde, weten wat dit was.

Maar de gedachte dat de mannen die ik voor de estrade geknield zag zitten, zulke liederen zouden kennen leek me absurd. Als je een stem had waarmee je goed geld kon verdienen, waarom zou je die dan op die manier inzetten?

Ik kwam er niet uit. Ric leidde me af en maakte me aan het lachen door met twee handen aan het gras te trekken, zo hard dat hij zelf omviel. Ik nam hem op schoot. Hij rook nu ook naar gras. Ik herinnerde me hoe Gilis was geweest als baby, en hoe ik met hem rond had gelopen alsof hij een van mijn poppen was. Zelfs toen hij al kon lopen, wilde ik hem nog dragen.

Ik aaide over de zachte haartjes, kuikenpluis, op het hoofd van Ric, terwijl hij nu graaide naar de zilveren bel. Op een gegeven moment werd hij er moe van, en viel hij in mijn armen in slaap.

Na een lange tijd – de zon was ver over haar hoogste punt – stroomde de grote hal eindelijk leeg. Op de binnenplaats bleven groepen mensen staan praten, hun stemmen luid en opgewonden. De sfeer was feestelijk: vanavond zou er een groot vuur gemaakt worden. Er werd al een varken uitgezocht om aan het spit te roosteren. Iedereen zou iets meenemen voor het feestmaal.

Ik maakte Ric wakker, nam hem op mijn heup en liep de grote hal in. De ridders stonden nog voor het podium te praten, de vastgebonden mannen waren inmiddels weggevoerd. Ridder Arnould zag me staan en wenkte me. Hij zwaaide naar Ric, die na zijn dutje weer kon lachen om de bedrijvigheid.

‘Waar is vrouwe Marzoeta?’ vroeg ik hem.

‘In haar vertrekken,’ zei hij.

Ik aarzelde – ik wist waar ze waren, ik was er alleen nog nooit geweest.

‘Wat is het vonnis?’ vroeg ik hem daarom.

‘De galg,’ zei Arnould. ‘Maar eerst wachten we af wat voor nieuws er komt uit Herderewich. Misschien zijn er wel veel meer jonge vrouwen vermist geraakt, of zijn er andere misdrijven die de mannen ten laste kunnen worden gelegd.’

Een van de mannen sloeg hem op zijn rug, en hij draaide zich weer naar de groep toe. Dit was zijn overwinning: Arnould was degene die de patrouilles had bedacht, die de mannen naar het kasteel had geroepen. En nu was het voorbij. De misdadigers waren opgepakt, het woud was zo veilig als het eerder was. Er werd hem een pul bier in de handen gedrukt.

‘Waar zijn ze?’ vroeg ik.

‘In de kerker. Er stonden nog wat voorraadpotten, maar die zijn inmiddels weggehaald.’

Ik schudde mijn hoofd. Ik doelde niet op de mannen. Ik doelde op de meisjes. Maar ik kon het ridder Arnould niet duidelijk maken, net zoals ik mijn twijfels niet durfde uit te spreken – niet nu hij telkens werd aangeklampt en gefeliciteerd.

Ric begon weer te pruilen.

‘Ik denk dat hij zijn moeder nodig heeft,’ zei de ridder. Hij gaf hem een klein kneepje in zijn wang.

Ik keek of ik Aude of Aleida zag, maar er was niemand die de baby naar boven kon brengen. Er waren alleen de steeds harder pratende ridders, die onder leiding van Adalwin alvast een lied maakten van hun ervaringen.

39
Marzoeta

Fasna, 1109

Ik hoorde Henrics kreetjes al voor ik hem zag.

‘Kom binnen,’ riep ik. Aude hielp me uit mijn zwarte rouwgewaad – voor dit weer was het veel te warm, en na de ellenlange zitting kon ik niet wachten om iets luchtigers aan te trekken.

Elena kwam binnen met Ric op haar arm. ‘Daar ben je!’ zei ik tegen hem. ‘Ging het goed?’

Elena knikte. ‘Hij heeft nog even geslapen, maar nu is hij ontevreden.’

Aude strikte mijn linnen overjurk vast en ik stak mijn handen naar hem uit. ‘Dan gaan we daar snel iets aan doen.’

‘Hij vond het belletje mooi,’ zei Elena. ‘Misschien wilt u dat weer terug hebben. Nu de mannen in het bos zijn opgepakt.’

Haar stem was zacht, maar het viel me op dat ze niet over haar woorden struikelde – alleen bij het woord ‘opgepakt’ haperde ze even. Het weerhield haar er niet van om te spreken.

De bel lag in haar handpalm, het token van bescherming dat ik al die tijd had gebruikt. Het was nu niet meer nodig. Alle dreiging was opgelost.

Ik aarzelde voor ik het belletje van haar aanpakte. Ik wist niet of ik dat volkomen geloofde – maar iedereen was zo vol van de overwinning dat ik niet durfde te twijfelen. De rovers waren opgepakt, ze zouden opgehangen worden, alles was weer rechtgezet.

‘Houd hem nog maar even,’ zei ik. ‘Ik ben bang dat Ric zich erin verslikt. Misschien kan hij ermee spelen als hij wat groter is.’

Elena boog haar hoofd.

‘En als je op het kasteel wilt verblijven, ben je welkom. Er is hier een slaapplek voor je.’

Haar ogen werden wat groter. Ik vroeg me af hoe ik ooit had kunnen denken dat ze stom was.

‘Wilt u het huis hebben?’

Het duurde even voor ik begreep wat ze bedoelde. ‘Nee,’ zei ik, ‘nee, dat wil ik niet. Het is meer...’

Ik vond het moeilijk de woorden te vinden om mijn bezorgdheid uit te drukken. Want waar was ik nou helemaal bang voor?

‘Mocht je het willen, dan is er een plaats voor je,’ zei ik daarom. ‘Zo vlak bij de bosrand wonen is vast niet altijd prettig.’

Elena boog haar hoofd weer. ‘Mag ik u iets vragen?’

Ik knikte.

‘Wanneer worden ze begraven?’

Ze struikelde over het laatste woord. Het kostte haar duidelijk moeite dit te vragen, en ik herkende de manier waarop mijn keel dichtkneep wanneer ik over Emmekinde probeerde te praten.

‘Ze zijn nog niet gevonden. De mannen ontkennen. Ze kunnen niet zeggen waar de meisjes zijn. Maar geen zorgen, als ze iets weten zal Adalwin ervoor zorgen dat ze praten.’

Dat had hij me bezworen, een bijna vrolijke blik in zijn ogen – een blik die me bijna banger maakte dan de mannen die op de vloer voor de estrade geknield waren. Ze hadden in alle toonaarden ontkend. En hoewel ik geen medelijden voelde, kwam er wel iets anders opzetten toen ik naar hun steeds wanhopigere gezichten keek: twijfel. Natuurlijk, het waren dieven, en ze waren vast in staat tot moord en verkrachting. De gedachte aan hun smerige vingers om Emmekindes keel maakte me ziedend. Maar de verdwijningen van de meisjes waren zo geraffineerd. Er was geen spoor meer van ze gevonden. Ik twijfelde of deze mannen, die uit pure stommiteit waren opgepakt, daartoe in staat waren.

‘Dan is het dus voorbij,’ zei Elena.

‘Daar lijkt het op.’ Ik kon de twijfel niet helemaal uit mijn stem houden en dus richtte ik me op Ric. ‘Tijd voor feest!’ zei ik tegen hem, en hij lachte door het gekke gezicht dat ik trok.

Elena boog. Voor ze wegliep zei ik: ‘Er is hier plek voor je. Onthoud dat.’

Ze vertrok, en ik wist niet hoe ik haar nog meer moest waarschuwen voor iets wat alleen maar een vermoeden was.

Die avond was er een banket. Grote verhalen deden de ronde, waarin de bandieten in aantal toenamen (hoewel elke aanwezige wist dat er maar drie mannen in de kerker zaten), waarin het gevecht heviger werd en de meeste ridders bijna de dood hadden gevonden. Elke patrouille was een heldhaftige daad, gereden met gevaar voor eigen leven. Adalwin zong een lied dat hij opdroeg aan de beschermers van Fasna.

Ridder Arnould ving mijn blik en hief zijn wijn naar me op. Ik imiteerde het gebaar.

‘Niet elke man zal direct vertrekken,’ zei hij. ‘U staat er nog niet alleen voor. En ik ontving bericht dat pater Johannes terugkomt uit het klooster.’

Ik knikte en draaide de pul om in mijn handen. Ik deelde mijn bord met Adalwin, die zich bij het horen over de pater naar ons toekeerde.

‘Ach, de geestelijkheid komt ons weer met haar aanwezigheid verblijden,’ zei hij. ‘Wanneer komt hij aan?’

‘Overmorgen,’ zei Arnould.

‘Blij vooruitzicht,’ zei Adalwin. Ik negeerde het sarcasme in zijn stem. ‘Het is mooi dat de meeste ridders vertrekken. Er is een flink gat in de voorraadkamers geslagen. Niets wat we niet met wat extra inningen kunnen rechtzetten, maar toch. Nu de schuldigen zijn opgepakt hebben we aan uitvreters geen behoefte meer.’

‘Zo is het,’ zei ik. ‘Daarover gesproken, heb je toevallig al iets van onze grootvader gehoord?’

Nu keek hij wel naar me. Zijn blik had iets wilds, misschien van de drank of de onrust van de dag.

‘Pas op, zusje,’ zei hij. ‘Ook jij kan te ver gaan.’

‘Excuses,’ zei ik. ‘Ik ben natuurlijk dolblij met je hulp.’

Ik glimlachte, alsof zijn waarschuwing de normaalste zaak van de wereld was, gewoon dwaasheid tussen broers en zussen.

De waarheid was dat dat allang niet meer zo was. Ergens in de afgelopen maanden was onze verhouding veranderd. Adalwin liet niet alleen heimelijk meer merken dat hij mijn opmerkingen dom vond: hij zei het nu ook hardop. Sinds de geboorte van Ric was ik minder aanwezig geweest in de grote zaal, en nu was Adalwin degene die werd aangesproken, die zijn goedkeuring of afkeuring gaf. Alleen de ridders waren niet erg van hem onder de indruk: zij antwoordden altijd in eerste instantie aan Arnould. Het verbaasde me niet dat Adalwin ze graag zag gaan.

Ridder Arnould pakte een kan met wijn en schonk me bij. ‘Zorgen om de toekomst kunnen tot morgen wachten. Voor nu mogen we blij zijn met de overwinning. Er is een tijd om te rouwen, en een tijd om te dansen.’

Adalwin schonk zichzelf ook bij. ‘Daar mag inderdaad op gedronken worden.’

Voor het eerst sinds ik ze kende waren ze het eens.

Pater Johannes arriveerde twee dagen na het banket. Er waren inderdaad wat mannen vertrokken, maar er waren er genoeg die wachtten op bericht uit Herderewich. Arnould had geschreven met de vraag of de schout zich over de zaak wilde buigen. Voor die tijd zouden de struikrovers niet opgehangen worden. Maar er was duidelijk een executie in het vooruitzicht, en dat was voldoende opwinding voor de ridders om te blijven. Het zou toch zonde zijn om niet te blijven voor het einde van het verhaal?

De pater werd feestelijk onthaald – een groot verschil met hoe hij vertrokken was. Nog voor hij goed en wel van zijn pony was afgestegen, moest hij al naar de kerkers om de bandieten de biecht af te nemen.

Maar ook ik had weinig geduld. Ik wilde hem spreken, het liefst alleen. Er was niemand die mijn twijfels deelde – voor zover ik ze durfde uit te spreken, in ieder geval. Aleida kapte elk gesprek over de verdwenen meisjes af met de opmerking dat het nu ‘in Gods handen’ lag, Aude durfde over de hele zaak niet te spreken omdat ze ervan overtuigd was dat het ongeluk bracht. De enige die ook niet onverdeeld blij was dat de mannen waren opgepakt, was Elena. Maar ik wilde haar niet in verlegenheid brengen door er in de weefkamer over te beginnen.

En dus wachtte ik tot pater Johannes gegeten en gedronken had, waarbij hem het hele verhaal over de gevangenneming verteld werd. Daarna nam hij de biecht af – ook dat leek uren te duren. Toen hij eindelijk zei dat hij naar de parochiewoning ging, zei ik: ‘Ik zal u vergezellen.’

De pater leek verbaasd, maar weigerde niet. Samen liepen we de slotgracht over, weg van het kasteel.

‘Hoe was uw verblijf in het klooster?’ vroeg ik, om niet onbeleefd te lijken.

‘Goed,’ zei de pater. ‘Ik heb veel nuttige dingen geleerd.’

‘Hoe is het met de jongen, met Gilis?’

‘Hij heeft het in zich om een uitstekende geestelijke te worden.’ De pater leek wat meer op zijn hoede nu.

‘U heeft hem niet meegebracht,’ zei ik. ‘Maar ik denk dat het zijn moeder goed zou doen. Wellicht kan hij in het voorjaar een langere tijd komen.’

Vader Johannes bleef even stilstaan. ‘Dat is een genereus aanbod. Is heer Adalwin daarvan op de hoogte?’

‘Nog niet,’ zei ik. ‘Maar ik weet zeker dat Gilis zijn moeder graag zou willen zien. En hij kan kennismaken met zijn halfbroer.’

De pater liep verder, langzamer nu. ‘Ik begrijp dat er wat veranderingen zijn geweest, sinds ik weg ben gegaan.’

Ik kon me niet langer inhouden. ‘Denkt u dat de mannen schuldig zijn? U hebt zojuist de biecht afgenomen. Denkt u dat ze het gedaan hebben?’

Hij keek me zijlings aan. ‘Twijfelt u?’

Ik haalde mijn schouders op, niet in staat om bevestigend te antwoorden terwijl iedereen al dagen in feeststemming was. ‘Het lijkt me gewoon zo... onwaarschijnlijk. Ik kan me niet voorstellen dat zij de daders zijn.’

‘Het kwaad is altijd onwaarschijnlijk voor goede mensen,’ zei hij. ‘Dat u het zich niet kan voorstellen, is een goed teken.’

‘Hebben ze iets gezegd over waar de meisjes zijn? Hebben ze ook maar iets toegegeven?’

De pater schudde zijn hoofd. ‘Ze bleven ontkennen. Overigens betekent dat niet dat ze onschuldig zijn. Ze hebben andere misdaden bekend, waarvoor ze gezocht worden.’

‘Een schrale troost.’

‘Ja,’ zei de pater, zachter nu. ‘Dat is het.’

We waren bij de parochiewoning. Het huis zag er verlaten uit, de tuin overwoekerd door onkruid dat gedurende de zomer welig kon tieren. Op een paar plekken waren wat grassen uit de kruidentuin getrokken – een schrale poging om de tuin wat netter te maken. Maar niemand had de moeite genomen het huis en de tuin bij te houden. Het was een zichtbare herinnering aan hoe vader Johannes vertrokken was – als schuldige. Waarom zou hij dan in de onschuld van de dieven in de kerker geloven?

‘Er is dus geen gerechtigheid,’ mompelde ik, terwijl hij het tuinhek openduwde.

‘Die is er,’ zei de pater. ‘Of we die zullen aanschouwen, dat is een tweede.’

40
Elena

Fasna, 1109

Het wandkleed was af. Ik had eraan getwijfeld of dat moment echt zou komen, zo eindeloos leek de taak. Maar nu, op een koude avond in de nazomer, terwijl het licht nog net door de ramen viel, weefde mijn moeder de laatste strengen. Daarna maakten we de losse draden vast. Het was gedaan.

Ik hield de wol voor haar vast, en zette een stap terug om het werk te bewonderen. Het tapijt was schitterend geworden. Ik kon niet anders dan trots zijn terwijl ik keek naar de felle kleuren van de bloemen, de omtrek van de Cannenburgh, de figuren die ervoor stonden, het bos – alles was erop te zien.

Mijn moeder vlocht haar vingers in en uit elkaar. Nu ze geen wol meer vast had, zochten haar handen iets anders om te doen. Ik pakte ze en kneep er even in.

Mijn moeder wendde haar blik niet van het kleed af. ‘Haal vrouwe Marzoeta maar.’

Ik liet haar hand los en liep naar de wenteltrap. Het was koel in het kasteel nu de zomer voorbij was.

Ook nu de nachten langer werden, hoorde ik geen gezang. Daardoor durfde ik bijna te geloven dat het de struikrovers waren geweest die me in de nachten wakker hadden gehouden. Er waren zelfs dagen dat ik niet meer aan de verdwenen meisjes dacht – al droomde ik nog van ze, en werd er in mijn dromen ook gezongen. Ze hadden vreemde plekken op hun nek en keken me triest aan. Soms strekten ze hun handen naar me uit en schrok ik zwetend wakker. Maar ik probeerde er geen betekenis aan te geven. Misschien kwamen de dromen gewoon voort uit mijn eigen eenzaamheid, mijn eigen angst.

Het was niet vreemd om van de doden te dromen, zei vader Johannes: we zijn nooit dichter bij de dood dan wanneer we slapen. Dat idee maakte het niet makkelijker om mijn ogen te sluiten, en dus krulde ik me tegen Rover aan, die gromde en snoof in zijn slaap alsof ook hij geesten zag.

In het kasteel hoorde ik het nieuws: de schout van Herderewich had de opdracht aangenomen. Hij zou onderzoek doen naar andere misdrijven voor wie nog geen daders gevonden waren, en naar de misdaden die de mannen al bekend hadden. Nog in het najaar reisde hij naar Fasna af en werden de mannen terechtgesteld. Bewijs hoefde eigenlijk niet meer gevonden te worden: nu de struikrovers waren opgepakt, was er niemand meer verdwenen.

Ik wierp niet tegen dat dat al eerder zo was: sinds de ridders er waren, was dat al het geval.

Ondanks het feit dat ze geen patrouilles meer langs het huis reden, trokken er toch regelmatig groepen mannen het bos in. Nu de zomer op zijn einde liep en de bladeren begonnen te verkleuren, was het jachtseizoen echt begonnen. Het was heer Adalwin die de groepen leidde. Er waren meerdere ochtenden waarop ik me snel in huis verborg als ik hem zag aankomen, en pas richting het kasteel liep als ik zeker wist dat ik hem onderweg niet weer zou tegenkomen. Er was geen echte reden meer om bang voor hem te zijn – niet nu vrouwe Marzoeta zo vriendelijk voor me was. De laatste keer dat ik hem sprak had hij me zelfs complimenten gegeven. Mijn angst was een overblijfsel van een oude tijd, zo sprak ik mezelf toe. En als ik eerlijk was, was het niet alleen angst voor heer Adalwin waarom ik hem vermeed. Het was ook omdat ik hem wílde zien. Dat kon tot niks goeds leiden.

Toch bleef ik even bij de trap luisteren of ik voetstappen hoorde. Toen het stil bleef, liep ik de trap op en klopte op de kamerdeur van de kasteelvrouwe.

‘Kom binnen,’ zei ze.

Vrouwe Marzoeta zat in een stoel bij het raam, borduurwerk op haar schoot. Het haardvuur brandde al. Voor het vuur stond een scherm, want op de grond zat de baby. De min zat naast hem, klaar om hem bij het vuur weg te grissen als dat nodig was. Het was jammer dat ik dit tafereel niet kon weven.

Ik boog. ‘Het wandkleed is af, vrouwe.’

Vrouwe Marzoeta legde haar borduurwerk op de vensterbank neer en klapte in haar handen.

‘Eindelijk!’ zei ze.

Haar kap was af, en haar haar was los ingevlochten. Ze leek jonger, door haar gebrek aan kap en haar enthousiasme.

Ze ging me voor naar de weefkamer. Daar waren inmiddels meer vrouwen verzameld om het tapijt te bewonderen, Aleida vooraan, die opsomde welk verstelwerk we konden doen nu dit monnikenwerk eindelijk gedaan was. Ze sloot abrupt haar mond toen ze vrouwe Marzoeta zag. Die nam er geen aanstoot aan: ze leek volledig op te gaan in het wandtapijt. Haar vingers volgden het gouddraad, dat subtiel in de randen van het wandkleed verwerkt was.

Ik dacht dat mijn moeder niet had opgelet, dat ze tijdens het weven blind was geweest voor alles wat zich om haar heen had afgespeeld. Maar nu ik vrouwe Marzoeta’s handen over het weefwerk zag gaan, vielen me de schaduwen op die uit het bos kwamen: het waren niet zomaar de schaduwen van bomen, ze hadden een andere vorm, kronkelden bijna richting de ridders die ook op het wandkleed waren afgebeeld.

‘Het is prachtig,’ zei vrouwe Marzoeta. De andere vrouwen vielen haar bij. Nu ze haar oordeel had geveld, kwam iedereen met complimenten: dit was een meesterwerk, het was een gave om zo te kunnen weven, dit kunstwerk zou de eeuwen kunnen doorstaan. Vrouwe Marzoeta bezwoer ons dat we ruim beloond zouden worden voor ons werk, dat we alle verwachtingen overtroffen hadden. Mijn moeder glimlachte bij het horen van alle lof, al bleven haar handen onrustig bewegen. Ik wist dat ze vanavond alweer een spintol zou pakken. Werken met haar handen was het enige wat haar hoofd tot rust kon brengen.

‘Vanwaar alle commotie?’ Heer Adalwin stapte de weefkamer in en de groep vrouwen spleet zich uiteen, maakte ruimte tot hij voor het wandkleed stond. Ik drukte me tegen de muur aan.

‘Indrukwekkend,’ zei hij. ‘Wie heeft dit gemaakt?’

‘Gisele,’ zei vrouwe Marzoeta. ‘Met hulp van haar dochter.’

Heer Adalwins ogen vonden de mijne. ‘Misschien kan ik ook een opdracht geven? Een jachtpartij?’

‘Er hangen overal jachttaferelen,’ zei vrouwe Marzoeta. ‘Zelfs het plafond van de grote hal beeldt een jachtpartij uit. Ik geloof niet dat ik naar nog meer dode dieren kan kijken.’

Heer Adalwin haalde zijn schouders op. ‘Het is een edel tijdverdrijf.’

Hij bleef nog even staan kijken en draaide zich daarna om. Het resultaat van anderhalf jaar lang onafgebroken werk, en hij had het in een oogwenk gezien.

‘Kan je het dragen?’ vroeg vrouwe Marzoeta mij. ‘Ik wil het in de grote hal tentoonstellen voor het naar mijn vertrekken gaat. Aleida, hebben we een plek om het op te hangen?’

‘Natuurlijk,’ zei Aleida. ‘We kunnen één van de andere wandkleden afhalen.’

Haar enthousiasme was aanstekelijk. Samen met Aude en mijn moeder maakten we het tapijt van het weefraam los. Het was zwaar, en het viel met een doffe plof op de grond. Met z’n drieën rolden we het op. Aude en ik namen beiden een uiteinde. Zo liepen we in processie richting de trap: vrouwe Marzoeta en ik voor, Aude en mijn moeder achter. Het was lastig om de draai te maken. Ik probeerde het wandkleed recht op te houden, toen ik het bijna uit mijn handen liet vallen. Kippenvel verspreidde zich over mijn armen.

Ik hoorde het lied.

‘Wat is er?’ vroeg vrouwe Marzoeta.

‘Hoort u dat?’

Het was onmiskenbaar hetzelfde onverstaanbare lied dat ik al eerder had gehoord, avond aan avond, die op de wind uit het bos naar mij kwam gedreven. Nu weergalmde het tussen de dikke muren van het trappenhuis. Ik dacht aan de mannen die in de kerker werden vastgehouden.

‘Zijn dat ze? De mannen?’

‘Je bedoelt het zingen? Ik heb hem herhaaldelijk gevraagd wat zachter te doen,’ zei vrouwe Marzoeta. ‘Maar helaas. Mijn broer laat zich niet vertellen wat hij moet doen. Het is dat hij
zo’n mooie stem heeft.’

‘Uw broer.’ Mijn handpalmen zweetten, en ik was bang dat ik het tapijt alsnog zou laten vallen.

‘Kan je doorlopen?’ vroeg Aude.

Ik knikte, opende mijn mond, maar ik wist al dat de juiste woorden niet zouden komen. Voetje voor voetje liepen we de trap af, omringd door het tragische lied. Door de stem van heer Adalwin.

Misschien ging hij naar het bos om te zingen in de avonden, als iedereen in het kasteel wilde slapen. Misschien was hij gewoon af en toe in het bos te vinden – hij kwam er regelmatig om te jagen, toch? Misschien had dit allemaal niets te betekenen.

Nee, nee, nee. Ik kon mezelf er niet meer van overtuigen dat dat zo was. De angst die ik voelde bij het horen van het lied ging niet meer weg.

We bereikten de grote hal en ik zette het wandkleed neer.

‘Gaat het wel?’ vroeg vrouwe Marzoeta. ‘Je ziet zo wit. Is het
te zwaar?’

Ik schudde mijn hoofd, het ging, ik kon het wandkleed verder tillen als ze dat wilde.

Aleida wees de plek aan. Ik voelde het bonken van mijn hart. Het kleed werd van me overgepakt – de ridders, Arnould, Diether, Koenraad, haalden een ander wandkleed los en bewonderden dit tapijt. Vrouwe Marzoeta stond naast hen en straalde. Ze leek vergeten dat ze haar rouwgewaad niet aanhad, dat haar kap nog in haar vertrekken lag.

Ik liep naar een hooibaal, ging zitten met mijn hoofd in mijn handen, ademde diep in en uit. Wat wist ik nu eigenlijk? Ik had een lied gehoord, een stem, en dan? Maar zelfs als mijn hoofd het nog niet wist, dan wist mijn lijf het: de manier waarop ik trillend zat, mij hart bonkend, ogen opengesperd – ik was het konijn dat de vos had gezien en nu niet wist waar het heen kon vluchten.

41
Elena

Fasna, 1109

Ik probeerde het te vertellen, maar het lukte me niet goed genoeg – niet omdat de woorden niet over mijn lippen kwamen, maar omdat ik niet kon uitleggen wat ik bedoelde.

‘Je hoorde heer Adalwin zingen in het bos?’ vroeg ridder Arnould. Hij had geduldig geluisterd naar mijn hakkelende uitleg en keek me nu vriendelijk aan. ‘Hij gaat er vaak naartoe. En we weten allemaal dat hij zijn eigen stem graag hoort.’

‘Op de nachten dat de meisjes verdwenen hoorde ik zijn stem.’

Ridder Arnould knikte. ‘Maar je hoorde hem ook toen er niemand verdween, zei je?’

De blik van ridder Arnould bleef vriendelijk, maar ik merkte dat hij me niet geloofde – de moordenaars waren immers opgepakt, ze zaten in de kerker. En dat ik bang was voor heer Adalwin was niet zo vreemd, had hij niet laten doorschemeren dat hij het huis wilde terugvorderen?

‘Maar pater Johannes houdt de belastingen bij,’ zei ridder Arnould. ‘Hij zou de juiste documenten kunnen vinden om te bewijzen dat het huis van je moeder is.’

Ik wilde zeggen dat dat mijn angst niet was. Hoewel mijn moeder nog steeds niet thuis sliep, was ik niet meer bang dat vrouwe Marzoeta me het huis zou willen afnemen, niet na de laatste keer dat we elkaar spraken. Maar door de manier waarop de ridder naar me keek – meewarig, alsof ik een kind was, bang voor monsters onder het bed – zei ik daar niets over. Wat ik ook zou zeggen, hij zou me niet geloven. Niet nu de schuldigen door zijn ridders waren opgepakt.

Pater Johannes was voorzichtiger met zijn scepsis. ‘Misschien was het een droom,’ zei hij. ‘Je hebt ook eerder over de meisjes gedroomd. Misschien heb je de stem van heer Adalwin ook gedroomd.’

En ik kon niet ontkennen dat dat een mogelijkheid was – alles wat ik in de nacht in het bos hoorde, leek recht uit een droom of een nachtmerrie te komen. De stem uit het bos kwam me nooit helemaal menselijk voor, dus hoe kon dat dan heer Adalwin zijn? En tegelijkertijd was het een stem die me zo bekend voorkwam – omdat ik hem daadwerkelijk herkende. Ik had hem al veel vaker gehoord, wanneer hij verhalen vertelde of liederen zong in de grote hal.

Zo twijfelde ik ook aan mezelf. Het enige waar ik niet aan kon twijfelen was mijn reactie op heer Adalwin: iedere keer dat ik ook maar een glimp van hem opving, liep ik een andere kant op. Ik begon al te trillen als ik alleen maar dácht aan een ontmoeting met hem. Het was instinctief. Mijn lijf leek meer te weten dan mijn geest, en dat maakte het nog moeilijker om er woorden aan te geven. Er was maar één manier om echt zeker te worden van wat ik dacht te weten – in de nacht zijn stem opzoeken. Maar ook daar verzette mijn lichaam zich tegen. In het donker durfde ik geen stap richting de bosrand te zetten.

Eén keer probeerde ik het met vrouwe Marzoeta te bespreken. Regelmatig kwam ze met Ric naar de weefkamer. Mijn moeder leerde me hoe ik van vervilte wol poppetjes kon maken, en zo werd de weefkamer ook speelkamer. Soms paste ik op Ric, wanneer vrouwe Marzoeta zaken besprak in de grote hal en de min een ander kind moest voeden. Nu Allerheiligen dichterbij kwam en zij de belastingen moest innen, kwam dat steeds vaker voor.

Aan het einde van zo’n middag vroeg Aleida me om de baby naar de vertrekken van vrouwe Marzoeta te brengen, naar de min. Ik pakte hem op – hij was inmiddels een stuk zwaarder en zette een keel op die liet weten dat hij het er niet mee eens was.

‘Stil maar,’ zei ik, terwijl ik met hem de wenteltrap op liep. Ik klopte op de deur van de vertrekken van vrouwe Marzoeta, maar er was nog niemand. Daarom liet ik mezelf en de kleine Ric naar binnen – ik vond de vertrekken niet meer zo intimiderend als eerst.

Ik ging met Ric op het bed zitten, zong een liedje voor hem om hem rustig te houden. De min zou zo wel komen.

Toen ik de deur hoorde verwachtte ik dan ook dat zij het zou zijn. Ik had niet verwacht dat er een andere deur zou opengaan, de deur van de vertrekken van de kasteelheer. Plotseling stond heer Adalwin in de ruimte.

Zoals bijna altijd dezer dagen had hij zijn jachttenue aan. Zijn baard was keurig bijgewerkt, en toch zag hij eruit alsof hij niet in de kamer paste: hij was te groot, te wild voor deze plek.

‘Ik dacht al dat ik je stem hoorde,’ zei hij. ‘Pas je op mijn neef?’

Hij keek even naar de baby in mijn armen.

Ik knikte, met stomheid geslagen.

‘De eigenlijke kasteelheer,’ zei heer Adalwin, ‘de wettige erfgenaam van heer Henric.’

Ik antwoordde niet, hield mijn ogen op de kleine Ric, die nu uit mijn armen probeerde te ontsnappen.

Heer Adalwin deed een stap naar voren en glimlachte. ‘Je moet hem wel haten,’ zei hij.

Ik deed mijn mond open om het te ontkennen, maar ik was te verbaasd door de beschuldiging om de woorden te vinden.

‘Het is om dit kind dat je broertje is verdreven, dat je vader wegging en is overleden. Wist je dat niet? Als mijn zus niet zwanger was geworden, was je vader gewoon gebleven. Ja, het zou de natuurlijkste zaak van de wereld zijn als je hem verafschuwde.’

Ik schudde mijn hoofd.

‘Je kan eerlijk tegen me zijn,’ zei heer Adalwin. ‘Ik zou je kunnen helpen.’

Hij ving mijn blik. Ondanks alles was hij de knapste man die me ooit aandacht had gegeven. Het was niet alleen angst die me op mijn plek hield – het was zijn blik, die ondanks alles een compliment was dat ik nooit eerder had gekregen.

Zijn glimlach werd breder. ‘Of misschien wist je dat al.’

Ik bleef zitten, Ric tegen me aan gedrukt. Met zijn kleine handjes had hij een van mijn vlechten te pakken gekregen en hij trok er hard aan. Dat verbrak de betovering. Misschien zou ik naar de deur kunnen rennen. Het zou lastig zijn om om heer Adalwin heen te stappen. Ik moest snel zijn, het element van verrassing gebruiken – een van de beste wapens, volgens ridder Arnould.

Het was niet nodig. Ik hoorde stemmen op de trap. Even later ging de deur open en vrouwe Marzoeta stapte de kamer binnen, de min in haar kielzog. Ze nam de situatie in haar op en fronste.

‘Adalwin?’ zei ze.

‘Ik kom bij mijn neefje kijken,’ zei hij.

‘Ah,’ zei vrouwe Marzoeta, Ze liep langs hem heen, direct naar Ric, en pakte hem uit mijn armen. ‘Het is ook een knappe kerel. Hij moet nu alleen wat te drinken krijgen, dus ik ga je vragen om je terug te trekken.’

‘Uiteraard.’ Adalwin boog.

Pas toen hij verdwenen was durfde ik weer uit te ademen. Ik voelde hoe rood mijn wangen waren.

Vrouwe Marzoeta gaf de baby aan de min en keek me onderzoekend aan. ‘Voel je je wel goed?’

Ik knikte en schudde daarna mijn hoofd.

‘Zei hij misschien iets?’ vroeg vrouwe Marzoeta. ‘Iets waardoor je je ongemakkelijk voelt?’

Ik zat nog steeds op het bed. Door de implicatie van haar woorden werd ik vuurrood en ik schudde mijn hoofd.

‘Over Ric,’ zei ik.

Ze ging naast me zitten. ‘Wat zei hij over hem?’

Ik wist niet of ik het haar kon vertellen – of ze haar broers argwaan deelde. Ik haatte Ric niet, júist niet: ik vond het leuk om met hem te knuffelen, naar hem te kijken terwijl de wereld voor hem steeds groter werd. Ik had hem nooit de schuld gegeven van Gilis’ vertrek of mijn vaders dood. De wereld was voor hem goedaardig en nieuw, zoals hij dat zelf was. Ik vond het heel prettig om een paar uur lang in die wereld te verkeren.

Heer Adalwin had het verkeerd ingeschat: ik was dol op de baby. Maar wat was de bedoeling van zijn opmerking geweest? Wat had hij me voor hulp willen aanbieden? En wat zou ik kunnen zeggen om duidelijk te maken dat zijn vraag een dreigement was?

Vrouwe Marzoeta keek naar de dichte deur waardoor heer Adalwin was verdwenen, een frons op haar gezicht. Het was door die blik dat ik twijfelde. Even had ik het gevoel dat ze alles wat ik haar over haar broer zou vertellen, zou geloven.

Ric kraaide. Hij lachte en strekte zijn kleine armpjes uit naar zijn moeder, en het moment was verloren.

Ik keek naar de lachende baby en probeerde me in te denken wat zijn oom met hem van plan was. De manier waarop heer Adalwin zei: ‘Of misschien wist je dat al.’

Ik kon me niet langer verstoppen.

42
Marzoeta

Fasna, 1109

Adalwin bemoeide zich minder met de belastingen dan ik had verwacht. Misschien kwam het omdat pater Johannes de boeken bijhield en de heffingen inde. Adalwin had een hekel aan de geestelijke. Daarom bracht ik meer tijd door met de pater, in de voorraadkamers, dan voorheen. Ik was weer kasteelvrouwe – tot overduidelijk chagrijn van Adalwin, die me onophoudelijk liet merken dat hij me daar te dom voor vond.

Ik vond het niet erg om de rekeningen door te nemen met de pater. Het enige waar ik niet gerust op was, was dat ik Ric moest achterlaten. De min zorgde goed voor hem, maar ik drukte haar op het hart Ric bij Adalwin weg te houden.

‘Hij wordt zo overenthousiast van zijn oom,’ zei ik. ‘Dat is niet goed voor hem.’

Het was een leugen, en een overduidelijke: Adalwin had bijzonder weinig interesse in de baby getoond, en Ric lachte vooralsnog vrolijk naar iedereen. Maar ik wilde ze niet meer in dezelfde ruimte hebben. Het beeld bleef in mijn hoofd zitten: Elena, op het bed, Ric in haar armen, Adalwin voor hen. Ik wist niet waarom het me zo verontrustte. Maar Elena had er bang uitgezien: niet zoals eerst, wanneer ze schrok als ze werd aangesproken. Ze was zo wit geweest dat ik dacht dat ze flauw zou vallen.

Ik wist niet wat Adalwin tegen haar gezegd had. Ze had het me niet verteld, ook niet nadat ik er later nog eens naar had gevraagd. Adalwin had de neiging om avances te maken bij de jonge vrouwen in het kasteel, maar ik kon me niet voorstellen dat ze daar zo van geschrokken was. Wat het ook was, Adalwin had haar bang gemaakt – echt bang. Het deed me denken aan die andere keer dat ze zo wit was weggetrokken: toen ze Adalwin hoorde zingen in het kasteel. Dat maakte mij ook bang, meer dan ik wilde toegeven. Ik wist dat Adalwin niet dol was op baby’s. Maar pas vanaf dat moment begon het me op te vallen hoezeer hij een hekel aan Ric had. Wanneer hij naar de baby keek, zag ik op zijn gezicht niet alleen onverschilligheid. Het was haat.

Op de avond van Allerheiligen zat hij naast me in de kerk, ongeduldig te tikken terwijl pater Johannes de mis voordroeg.

‘Misschien kan je straks een lied zingen, bij het vuur,’ fluisterde ik hem toe.

Hij schudde zijn hoofd. ‘Dom volksvermaak,’ zei hij. ‘Alsof de duisternis zich door een brandje laat verjagen.’

Ik keek naar hem, zijn profiel in het kaarslicht van de kerk. Hij was nog steeds mijn broer, maar hij leek anders, onrustig, gejaagd. Ik dacht aan de avonden dat ik hem in zijn kamers hoorde mompelen. Ik dacht dat hij tegen zichzelf praatte, misschien voorlas. Wat wist ik eigenlijk nog van hem?

Toen de mis begon liepen we als eersten de kerk uit, richting het vuur. Adalwin beende met lange passen naar het vuur, dat net was aangestoken. Ik wachtte tot de pater de kerk uit kwam en liep met hem naar het plein. De min was met Ric in het kasteel gebleven, en ik was er dankbaar voor: het geschreeuw van de mannen die het vuur aanmaakten en er takken in wierpen zou hem ongetwijfeld aan het huilen hebben gemaakt.

De pater zei een gebed bij het vuur. Hij bad om bescherming en moed. Ik dacht aan de vorige keer dat hij daarom gebeden had en de verdwijningen die daarop gevolgd waren. Maar het was anders, nu. De daders waren opgepakt en zaten in de kerker hun straf uit. De schout had geschreven: over niet al te lange tijd was zijn onderzoek afgerond. De mannen hadden ook in Herderewich misdaden gepleegd. De vraag was alleen nog wáár ze berecht moesten worden: zouden ze opgehangen worden in Fasna, of daar?

Ik schreef hem terug dat het me goed leek om de terechtstelling in Fasna uit te voeren. De mensen verdienden het om gerechtigheid te zien – zelfs als ik niet zeker wist of die verdiend was. Maar ik had het onderzoek niet gedaan, ik was geen schout, en wat wist ik nu?

Ik werd aangesproken door Aleida en bij een groep met vrouwen getrokken. Aude bracht me een kelk met wijn. Ik warmde me bij het vuur. Ik zag op tegen de winter, maar in de gloed van het vuur kon ik me een prettige voorstelling van het seizoen maken: Ric op een dierenvel in de grote hal, de vrouwen op de strobalen ernaast, terwijl ze garen sponnen, borduurden, verhalen vertelden. En hopelijk zou Adalwin dan op last van mijn grootvader vertrokken zijn.

Ik speurde de menigte af naar zijn gezicht. Ik zag hem niet. Ik weefde mijn weg door de menigte, maar kon hem nergens vinden.

‘Heeft iemand heer Adalwin gezien?’ vroeg ik de ridders.

Ze schudden zijn hoofd.

‘Pissen, denk ik!’ zei een van de jonge knapen. Hij werd in zijn ribben gestoten door de anderen. ‘Wat, dat is toch zo? Ik zag hem weglopen.’

‘In de richting van het kasteel?’ vroeg ik.

De jongen knikte. Ik glimlachte en bedankte hem. Daarna liep ik ook van het vuur weg, versnelde mijn pas. In het kasteel was Ric alleen met de min. Er waren zo veel dingen die konden gebeuren met een baby – zo veel dingen die een ongeluk zouden lijken.

Ik versnelde mijn pas. Maar nog voor ik bij het kasteel was, zag ik hem tevoorschijn komen. Hij zat op zijn paard en over de loopbrug gaf hij het de sporen. Hij sloeg de weg in richting het bos.

Ik wilde naar hem roepen, maar bedacht me. Waarom zou hij in vredesnaam in de nacht uit rijden gaan?

Hij was niet in het kasteel. Ik kon terug naar het feest.

Toch deed ik dat niet. Ik liep zo snel ik kon naar mijn vertrekken. Daar lag de min te slapen, Ric in de wieg naast haar. Ze werden niet wakker toen ik de kamer in liep. Ik boog me over de wieg heen. Rics adem was zacht maar gelijkmatig, hij was diep in slaap. Ik drukte zacht een kus op zijn hoofd.

De min opende haar ogen en kwam overeind toen ze me zag staan. ‘Vrouwe? Is er iets mis?’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Ik kwam even kijken.’

‘Hij was inderdaad wat onrustig,’ zei de min, ‘snotterig, maar ik denk dat hij nu zonder problemen blijft slapen.’

‘Uitstekend,’ zei ik, alsof dat was waarvoor ik kwam.

Even voelde ik me schuldig door mijn argwaan richting Adalwin – hij had mijn zoon niets aangedaan. Maar dat verdween meteen weer. Wat moest hij in godsnaam in het bos?

Ik had leren rijden op de uitgestrekte velden rond Zutphen, met altijd de weidse lucht en de rivier om me weer naar huis te leiden. Niet dat ik ooit alleen was: altijd was er Ermgard, of een van mijn neven, of een hofdame die me in de gaten moest houden.

Hoe anders was de ervaring nu. Ik dacht dat ik goed kon rijden, maar hier in het bos, waar elke tak aan mijn mantel leek te trekken, was ik continu uit balans. Ik keek naar de hemel om mijn positie te bepalen, maar ik zag niets. Ja, een paar sterren tussen de takken door, wanneer de wolken ze niet verhulden. Ik zou erop moeten vertrouwen dat het paard me weer naar huis kon brengen.

Wat ik misschien al vrij snel zou moeten doen. Ik zag niet in hoe ik hier Adalwin zou kunnen vinden – ik kon geen enkel spoor zien om te volgen.

Maar terwijl ik over de onmogelijkheid nadacht, werd die voor me opgelost: ik hoorde hem. Adalwins stem klonk door het bos. Het was een lied dat ik herkende. Ik had het hem vaker horen zingen, ook die keer in het kasteel, al kende ik de taal niet waarin hij zong.

Ik sloot mijn ogen om beter te luisteren. Het was moeilijk om te zeggen waar het geluid vandaan kwam – hij was ver weg, ik hoorde hem alleen maar omdat de wind goed stond. En tegelijkertijd leek zijn stem alle lege ruimte te vullen die er in het bos was. Het was een mooi lied, en op elk ander moment was ik trots geweest dat hij het kon zingen. Maar nu voelde ik alleen het gruwelijke ervan.

Nee, dat was niet waar. Hoe uit te leggen hoe zijn gezang klonk?

Het was mooi, zoals een storm die de golven tegen de kade laat razen mooi kan zijn, onweer dat de lucht in tweeën splitst. En zoals het onmogelijk is om niet naar onweer te kijken, was het onmogelijk om niet te luisteren, om niet te willen weten waar zijn lied vandaan kwam.

Ik aarzelde, en liet mijn paard een paar keer draaien. Het dier volgde mijn bewegingen, oren gespitst. Het was goed getraind en niet bang – ik had het ros van heer Arnould gepakt, in de hoop dat hij het me niet kwalijk zou nemen.

Ik gaf het dier de sporen en reed in de richting van het lied.

43
Elena

Fasna, 1109

Ik had Walburga vastgebonden in de tuin. Ze was onrustig. Ik had haar meegenomen omdat het vanavond Allerheiligen was. Precies een jaar geleden was Lisebette verdwenen.

Op het feest liep ik tijdlang doelloos rond. Ik keek naar de vlammen van het feestvuur die aan de hemel likten. Niemand lette op me. Met een pul bier in mijn handen, zodat het leek alsof ik een doel had, liep ik terug naar het kasteel en naar de stallen. En al die tijd zag ik mezelf als van buitenaf: kijk, daar gaat Elena, ze is op weg om een pony te ontvreemden.

In de stallen was het donker, maar het was geen maanloze nacht en de wolken schoven slechts af en toe voor de sterren, waardoor het niet moeilijk was om Walburga te zien en daarna mee te nemen. Ze was aan me gewend. Toen ik opsteeg droeg ze me braaf naar huis.

Nu hoorde ik het schrapen van hoeven, haar onregelmatige bries. Rover hield een gepaste afstand, bang om een schop te krijgen wanneer de pony uitbrak.

Ik legde mijn hand op haar neus. ‘Rustig maar,’ zei ik. Onwillekeurig moest ik denken aan Gilis, de manier waarop hij elk dier direct kon kalmeren.

Walburga schudde haar hoofd en snoof. En toen hoorde ik waardoor haar onrust was veroorzaakt. Uit het bos kwam gezang.

Het klonk ver: het geluid werd naar ons toe gedragen op de wind. Maar er was geen twijfel over mogelijk. Ik hoorde het lied.

Ik liep terug naar het huis en pakte het zwaard. Ik hing het aan mijn zijde. Daarna pakte ik de bel van vrouwe Marzoeta en hing hem om. Tot slot nam ik een lied in mijn gedachten: geen liefdeslied, maar een klaaglied. Ik zong het zacht terwijl ik naar Walburga toe liep, om mijn gedachten van de stem uit het woud af te leiden.

Ik voelde geen angst toen ik Walburga losmaakte en opsteeg, niet toen Rover begon te janken toen hij me weg zag rijden over de weg, niet toen de wolken voor de maan schoven en de nacht duisterder werd. Het was alsof ik een droom was binnengestapt, of alsof dit alles al gebeurd was en ik het me nu herinnerde. Er was geen andere optie dan door te blijven rijden.

Al snel verliet ik het pad langs de beek. De takken strekten zich als stakerige armen boven me uit, en ik werd opgenomen in het woud. Mijn ogen wenden snel aan het duister. Wat er nog over was aan blad stak scherp af tegen de donkere hemel.

Ik reed in de richting van de stem, die af en toe stopte met zingen en dan weer begon. Ik probeerde me te oriënteren, maar dat was lastig: in de nacht zag alles er anders uit. Zelfs het kraken van de takken klonk anders. Af en toe prikte de angst door mijn dromerige staat heen – dan draaide ik me naar het gekraak in de volle verwachting dat er iets of iemand uit de struiken zou komen. Soms meende ik een schim te zien. Misschien werd ik gevolgd, net zoals in mijn dromen – misschien was ik niet alleen.

Het pad raakte overgroeid, en ik herkende het: dit was het pad richting de boom die pater Johannes De Twaalf Apostelen noemde. Dat verbaasde me niet. Het verbaasde me ook niet dat ik daar, voor de kluwen aan bomen, heer Adalwin zag staan. Ik stopte in de bosrand. Zijn gezicht was naar de boom gewend, maar hij moest me hebben gehoord, want hij stopte met zingen en draaide zich naar me toe.

‘Elena,’ zei hij. ‘Eindelijk.’

Het was alsof ik wakker werd. Ineens was daar de angst. Wat deed ik hier? Wat dacht ik hier te bereiken? Ik had gelijk – heer Adalwin was de reden dat de meisjes waren verdwenen. Maar wilde ik echt weten wat er met hen was gebeurd? Ik kon nu nog omdraaien, vluchten, me verstoppen. Bijna deed ik het.

Maar waar moest ik heen?

En dus liet ik Walburga een paar passen naar voren stappen.

‘Wat doet u hier?’ Mijn stem trilde, maar haperde niet.

Hij lachte. En zong.

‘Er was eens een jager uit jagen gegaan, ja, uit jagen was hij gegaan. En wie kwam hij tegen onder zijn wegen? Een mooi meisje, zij kwam hem tegen, en hij sprak haar zo liefelijk aan.’

Ik had hem eerder horen zingen, in de grote hal. Zijn stem was nog steeds mooi. Maar niet eerder had hij zo onheilspellend geklonken, bijna schril. Mijn knokkels klemden zich om het gevest van het zwaard.

‘Maar zo liefelijk spreek je me niet aan, toch? Ik voel een beschuldiging in je vraag.’

‘Waar zijn ze?’ vroeg ik. ‘Wat hebt u met ze gedaan?

De wolken schoven voor de maan weg en de open plek leek ineens te baden in het licht. De boom, met de twaalf stammen die in elkaar gekruld waren, had bijna al zijn blad verloren. De bladeren die er nog wel hingen waren bruin en verdord. Heer Adalwin glimlachte. Zijn blauwe ogen leken feller in het witte maanlicht. Hij zag eruit als een krijger uit de sagen – nee, geen krijger. Eerder een vreselijke god.

‘Ik weet niet waar je op doelt.’ Hij draaide zich langzaam naar de boom. Pas toen zag ik het.

Het waren niet alleen de takken die bewogen in de wind. Aan een van de takken hing een touw met een lus, dat zachtjes wiegde. Een galg. Hij was leeg, er hing niemand aan, maar voor mijn oog verschenen de lichamen van Yme, Agnes, Lisebette en Emmekinde. Ze keken me ernstig aan, hun keel gekneusd en blauw.

Maar ze waren hier niet. Alleen het lichaam van Yme was hier gevonden.

Ik keek om me heen. Het rulle zand van de open plek was me al eerder opgevallen. Het was zand dat makkelijk wegspoelde. Zand dat makkelijk omgespit kon worden.

‘Waarom?’ vroeg ik.

‘Waarom verslindt een wolf een ree? Waarom doodt een spin een vlieg?’ antwoordde hij. ‘De jacht is wat de wereld in balans brengt. Het is de natuur van de sterkere om zich te verheffen boven de zwakkere.’

Hij draaide zich om. ‘Weet je wat voor plek dit is?’

‘De Twaalf Apostelen.’

‘Ha!’ Hij spuugde op de grond. ‘Apostelen hebben er niets mee te maken. Dit is een heiligdom.’

Ik keek naar de boomgroep, die zich dreigend achter hem uitstrekte.

‘Dit is de boom van Wodan en zijn jagers. Een offerplaats voor de heer van de jacht.’

Hij liep naar de ineengedraaide stammen toe, raakte ze met verontrustende eerbied aan. Ik greep mijn zwaard steviger vast. Dit was het gebazel van een gek. Het enige wat ik begreep, was wat hij gedaan had.

‘Dus u heeft ze verhangen als misdadigers.’

De woede die ik voelde gaf me kracht. Ik hield het zwaard hoog en steeg van Walburga af.

Heer Adalwin draaide zich naar me toe. ‘Hun dood was onvermijdelijk. Zoals jouw dood dat ook zal zijn.’

Zijn blik gleed naar het zwaard dat ik in mijn handen hield, zijn ene mondhoek trok omhoog. ‘Al zie ik dat je een andere weg kiest. Ik zal het je gunnen.’

Hij trok zijn zwaard.

44
Marzoeta

Fasna, 1109

Het duurde even voor ik hem zag. Mijn ogen waren gewend aan het duister, maar toch hadden ze er moeite mee te verwerken wat ik waarnam: een open plek. In het midden Adalwin, voor hem stond Elena. Beiden hadden ze een zwaard getrokken. Aan de gigantische, kronkelende boom hing een strop. Het leek eerder een tafereel uit een opvoering, iets uit een verhaal, dan een situatie die zich voor mij afspeelde.

Pas toen Adalwin naar Elena toe liep en zijn zwaard dat van haar raakte, kwam ook ik in beweging. Ik gaf mijn paard de sporen en was blij dat ik een destriër had gekozen: hij schrok niet van de zwaarden, maar liep er recht op af.

Adalwin sloeg het zwaard niet direct uit Elena’s handen. Ze weerde hem af. Het verraste hem, en even stond hij onvast op zijn voeten. Maar daarna herpakte hij zich. Hij sloeg met nog meer kracht, haalde klap na klap uit.

Elena hield haar wapen met beide handen vast, maar ze kon hem niet blijven afweren. Ze viel en haar zwaard glipte uit haar handen. Het lag in het mulle zand, net buiten haar bereik.

‘Adalwin!’ riep ik, voor hij zijn wapen opnieuw doelgericht door de lucht slingerde.

Hij draaide zich om. Het gaf Elena de kans om overeind te komen.

Adalwin leek geïrriteerd door haar beweging, maar nog meer door mij. Hij keek naar me, en in zijn blik zag ik niet de broer die ik liefhad. Het was alsof ik naar de ogen van een ander keek: kil en hard, zonder een greintje genegenheid.

‘Marzoeta, ga naar huis,’ zei hij. ‘Je komt bijzonder ongelegen.’

Ik liet het paard op veilige afstand halt houden. ‘Broer, waar ben je mee bezig?’

‘Bezig is het juiste woord,’ zei hij. Hij draaide zich weer naar Elena. Ze had haar zwaard net weer in de handen, maar Adalwin was snel – hij haalde uit en Elena slaakte een kreet. Haar wapen kletterde op de grond en ze trok de hand die net nog het gevest vasthield naar haar borst. Rood bloed sijpelde tussen haar vingers door.

Bij het aanzien van het bloed, drong pas echt tot me door wat hier aan de hand was. Hij wilde haar vermoorden.

En ineens realiseerde ik me dat het Adalwin was. Al die tijd was het Adalwin geweest. De strop, Elena, het bos, de verdwenen meisjes – alsof ik naar de achterkant van een slordig borduurwerk had gekeken, en nu pas zag welk patroon de draden vormden.

Hoe had hij dit gedaan? Emmekinde, lieve Emmekinde – wat zou hij haar beloofd hebben? Ik herinnerde me de blos op haar wangen toen hij naar haar lachte. Hij moest veel overtuigingskracht hebben gebruikt. Emmekinde had geen karakter voor een ondoordachte verliefdheid. Hij moest haar zijn eeuwige liefde hebben verklaard. Een leven samen, een huwelijk. Waarom zou ze hem anders gevolgd zijn, het bos in, naar deze desolate plek? Ze moest hem vertrouwd hebben, anders was ze niet gegaan. Hoeveel beloftes had hij gedaan? Al die zoet gefluisterde woorden, een timbre dat onweerstaanbaar was.

Ik voelde tranen opkomen, tranen van woede om wat hij haar had aangedaan. Ik slikte ze weg. Het zou me niet helpen hem tegen te houden. Maar hoe kón ik hem stoppen?

Adalwin stond voor Elena, die nog steeds haar hand vastklemde.

‘Je hebt je aardig verweerd,’ zei hij. ‘En zelfs met een echt zwaard. Wie had dat gedacht van onze kleine bastaard? Een heuse vechter. Maar je kan niet aan je lot ontkomen. Al zal ik je een gunst geven: je mag zelf kiezen hoe je wilt sterven.’

Elena keek van de boom naar Adalwin. ‘Dat is niet veel keuze.’

Ik steeg van mijn paard af. ‘Wacht,’ riep ik.

Ik had geen idee hoe ik Adalwin moest tegenhouden, maar ik kon niet werkeloos toekijken. En dus kwam ik dichterbij.

‘Ik waarschuw je, zus,’ zei Adalwin. ‘Je bemoeit je met zaken waar je geen verstand van hebt. Als je me in de weg loopt, kan ik je veiligheid niet garanderen.’

Het was bijna een opluchting om hem dat dreigement te horen uitspreken. Het was precies datgene waar ik over getwijfeld had: zou Adalwin mij, of Ric, echt iets aandoen? Nu had ik mijn antwoord. Als hij meende dat we hem hinderden, zou hij ons zonder scrupules uit de weg ruimen.

De afstand tussen ons was groot. Als ik die kon overbruggen, wat zou ik dan doen? Tussen hen in springen? Ik kon Adalwin niet overmeesteren, zelfs niet met hulp van Elena.

Er viel me iets in. Advies dat hij me zelf had gegeven.

‘Je hebt gelijk, lieve broer,’ zei ik, en ik moest mijn best doen mijn stem licht te houden. ‘Ik weet dat je goede redenen hebt om te doen wat je doet.’

Hij glimlachte, een scheef lachje dat me niet duidelijk maakte of hij me geloofde.

‘En ik weet dat ik de kracht niet heb je te stoppen, wat je ook van plan bent.’ Dat was waar, en die waarheid probeerde ik zo goed en zo kwaad als dat ging in mijn stem te leggen. Ik bleef staan waar ik stond, mijn handen deemoedig ineengevouwen. ‘De bastaarden van heer Henric zijn altijd een bedreiging voor me geweest. Ik weet niet wat je plan is, alleen dat je er een goede reden voor hebt.’

Hij trok een wenkbrauw op, maar hield zijn blik op Elena. ‘Laten we er dan een eind aan maken.’

‘Maar je mantel...’ Ik liet mijn stem wegsterven, en nu had ik wel zijn volle aandacht. Ook Elena keek naar mij, haar wenkbrauwen gefronst. Ik bad dat ze me begreep.

‘Wat is daarmee?’

‘Als je haar onthoofd zit hij onder het bloed. Dat is er moeilijk uit te schrobben. En hoewel je niets te vrezen hebt, zou het toch vervelend zijn als je ergens van verdacht werd.’

Hij keek me aan met een blik die ik niet kon doorgronden. Ik wist niet of hij mijn bezorgdheid geloofde of niet, maar ik had een punt: het was moeilijker een moord te ontkennen als je het bewijs op je kleding droeg.

‘Vooruit,’ zei hij, meer tegen zichzelf dan tegen mij. Hij gooide de jachthoorn die aan zijn zijde hing naar me toe. ‘Blaas hierop wanneer ik haar dood, om de Wilde Jagers op te roepen.’

Ik had geen idee wat dat betekende, maar ving de hoorn onhandig op en knikte.

Hij zette zijn zwaard in de grond naast zich, waar het in het mulle zand bleef steken. Hij boog zich voorover om zijn mantel over zijn hoofd te trekken. Met twee armen pakte hij de stof vast.

Ik ving Elena’s blik. Ik had een seconde om haar duidelijk te maken dat dit het moment was. Ze knipperde twee keer met haar ogen, een geluidloos teken van begrip. Toen greep haar goede hand Adalwins zwaard. En sloeg.

45
Elena

Fasna, 1109

Het zwaard was groter en veel zwaarder dan dat waar ik mee geoefend had. Ik moest het met één hand uit het zand trekken en omhoogheffen. Misschien gaf mijn angst me kracht. En omdat het zo zwaar was, was het niet moeilijk het hard op de nek van heer Adalwin te laten neerkomen.

Het was vlijmscherp – iets wat ik al had gemerkt toen het mijn hand opensneed. Het sneed op misselijkmakend snelle wijze door zijn nek, op de zwakke plek tussen de wervels die heer Arnould me had laten zien.

Ik deed mijn ogen dicht om niet te zien hoe zijn lichaam levenloos op de grond viel. Ik hoorde alleen de doffe dreun. Pas na twee tellen durfde ik te kijken.

‘Mijn god,’ zei vrouwe Marzoeta. Ze stond nog steeds op een flinke afstand, haar handen in elkaar gevouwen, haar ogen groot.

Het hoofd lag gedraaid, maar de ogen en mond leken nog te bewegen, naar het lijf te kijken. Er ging een stuiptrekking door het lichaam. Ik voelde de angst dat het nog niet voorbij was: dat hij zou spreken, dat zijn lijf weer op zou staan.

Het gebeurde niet.

Pas na een tijdje realiseerde ik me dat ik mijn adem had ingehouden. Ik ademde diep in, maar had meteen spijt toen mijn maaginhoud omhoogkwam. Ik boog me opzij en spuugde op de grond.

‘Het spijt me,’ zei ik, al wist ik niet aan wie ik me verontschuldigde.

Vrouwe Marzoeta keek in ieder geval niet naar mij, maar naar het lichaam van haar broer. Ik zakte door mijn knieën en ging op de grond zitten, op veilige afstand van het lijk.

Heer Adalwin was dood. Ik had hem vermoord.

Ik moest telkens even kijken naar zijn lichaam, om te zien of het echt zo was. Maar iedere keer dat ik keek, lag hij nog steeds bewegingloos op dezelfde plek. Uiteindelijk vertraagde mijn ademhaling. Hij was écht dood.

Mijn gewonde hand klopte. Hij bloedde nog steeds. De top van mijn middelvinger hing nog maar net aan het vel vast, en ik drukte hem tegen de rest van mijn vinger aan in de hoop dat dat het bloeden zou stelpen en dat hij op magische wijze weer terug zou groeien. In mijn hand zat een diepe snede, die ik eerst niet had gevoeld, maar die nu een scherpe pijn verspreidde door mijn hele arm. Op een bepaalde manier was ik er dankbaar voor. Het gaf me iets anders om me op te concentreren dan het gruwelijke gezicht van heer Adalwin.

Zijn mond en ogen waren open. Zijn laatste gezichtsuitdrukking was er een van verbazing: alsof hij in de dood almaar naar zijn lichaam keek, en niet kon geloven dat het niet meer aan zijn hals vastzat. De grond rondom hem kleurde steeds donkerroder.

Vrouwe Marzoeta ging naast me zitten. ‘Laat eens kijken?’

Ik toonde haar het gedeelte van mijn vinger dat nog maar net vastzat aan mijn hand. Ze trok een van de linten uit haar haar en bond die om mijn middelvinger. Het deed weinig tegen het bloeden van de snee in mijn hand, maar ik hoefde nu in ieder geval mijn vinger niet meer vast te houden.

Zo zaten we een tijd. Het hoofd van heer Adalwin werd steeds bleker. Misschien wachtten we beiden om te zien of hij terug zou keren. Het was moeilijk te geloven dat hij er niet meer was, en op een plek als deze, een nacht als deze... het was bijna voorstelbaar dat zijn geest zou terugkeren.

‘Ik zou willen dat ik hem gevraagd had waar ze zijn,’ doorbrak vrouwe Marzoeta na lange tijd de stilte. ‘Ik wil Emmekinde begraven.’

Ik knikte en schraapte mijn keel. ‘Ik denk dat ik het weet.’

Ik stond op – wiebelig, het bloedverlies maakte me onvast op mijn benen en het losse zand hielp niet. Ik liep naar de boom en volgde de uiteinden van de wortels, die als een spinnenweb over de grond verspreid lagen. Deze plek was een offerplaats. Als hij ze begraven had, dan waarschijnlijk in een cirkel rond de boom. En met die wetenschap was het niet moeilijk om de onregelmatigheden in het zand te ontdekken, plekken aan de uiteinden van de boomwortels waar er ineens een merkwaardig reliëf in de grond was ontstaan. Ik wees ze aan aan vrouwe Marzoeta.

‘Ik denk dat je gelijk hebt,’ zei ze. Ze liep naar een van de heuveltjes, groef met haar handen in de aarde, maar ze leek zich te bedenken en draaide zich weer naar mij om.

Ik knikte en sloot mijn ogen. Ik begreep haar twijfeling, ook ik was moe, zo moe dat ik de neiging had om te gaan liggen.

‘Wat is dit voor plek?’ vroeg vrouwe Marzoeta.

‘Een heiligdom,’ zei ik. Ik zwaaide op mijn benen. Ze liep snel naar me toe en pakte mijn elleboog vast.

‘We moeten hier weg,’ zei ze.

‘Maar hoe...’ Mijn stem stierf weg en ik durfde de vraag niet af te maken. Hoe konden we verklaren wat er gebeurd was?

‘We nemen zijn hoofd mee,’ zei vrouwe Marzoeta. ‘We zullen moeten bewijzen wat hij heeft gedaan. Wat wij hebben gedaan.’

Ze ademde diep in en uit, om moed te verzamelen. Ze bleef me vasthouden toen we naar de paarden liepen. Walburga was nergens meer te bekennen – bij de eerste zwaardslag was ze weggerend. Ik zag haar nergens tussen de bomen, maar maakte me niet al te veel zorgen. Het was een slimme pony. Ze zou de weg naar huis wel vinden.

Vrouwe Marzoeta hielp me om op Valor te klimmen. Daarna pakte ze de mantel die naast heer Adalwins lijk lag. Ze kneep haar ogen dicht, pakte zijn hoofd op en wikkelde het erin. De stof knoopte ze dicht, de buidel stopte ze in een zadeltas.

Zonder iets te zeggen steeg ze op en ging ze achter me zitten. Ze hield een hand om mijn middel zodat ik niet voorover zou vallen en toen werd alles zwart.

46
Marzoeta

Fasna, 1109

Elena leunde slap tegen me aan, haar lichaam warm in de koude novembernacht. Het kostte me veel moeite om haar overeind te houden en de weg uit het woud te vinden. Even was ik bang dat we zouden verdwalen en eindeloos door het donker zouden rijden. Ik prevelde een gebed. Niet veel later hoorde ik, in de verte, geschreeuw en gezang. Toen zag ik de gloed van het grote vuur in de lucht. Het was meer geluk dan wijsheid dat we de bosrand bereikten. Of misschien kende het paard de weg, en wist hij instinctief hoe hij het woud uit moest komen.

Het feest van Allerzielen kwam abrupt ten einde toen ik met Elena het marktplein op reed. Mensen stootten elkaar aan, het rumoer viel langzaam stil. Het was ridder Arnould die Elena van het paard tilde en in zijn armen hield. Ze werd niet wakker, ook niet toen hij een kan met water aan haar lippen hield.

‘Haar hand,’ wist ik uit te brengen. En ineens was er overal hulp: vrouwen die met doeken kwamen aangezet om de wond te binden, kruiden om haar wakker te maken. Ikzelf werd van het paard geholpen, overeind gehouden. Ik kreeg een kelk wijn aangeboden en dronk dankbaar.

Een van de ridders vroeg: ‘Wat zit er in de zadeltas?’

Mijn handen trilden toen ik de flap optilde en de bundel stof uit de tas haalde. Ik maakte hem voorzichtig open. De man kwam dichterbij en sloeg een kreet toen ik de stof wegsloeg en de blonde haren van mijn broer te zien waren.

‘Is dat...’ begon heer Arnould.

Ik knikte.

Het werd stil op het plein, een stilte die om uitleg vroeg, maar ik kon de woorden om te beschrijven wat ik had gezien nog niet vinden.

Ik dekte het hoofd van Adalwin weer toe. Daarna ging het snel. Ridder Arnould stuurde mensen naar huis, gaf opdracht om het vuur te doven. Daarna gingen we naar de grote hal. Elena werd gedragen. Haar wond moest dichtgeschroeid worden, en in het kasteel werd ze op een strobaal gelegd, waarna meerdere mannen haar vasthielden.

‘Is dat nodig?’ vroeg ik. Maar toen er een hete staaf tegen haar hand aan werd gehouden, vlogen haar ogen open en begon ze te schreeuwen en te worstelen. De mannen hielden haar lichaam op zijn plek, tot de wond dicht was. Ze jammerde even en viel weer flauw. Ik voelde aan mijn gezicht. Dat was nat. Ik realiseerde me dat ik huilde.

Ik had willen slapen, maar dat kon niet: eerst moest ik vertellen aan de mannen wat er gebeurd was. Ik probeerde er een coherent verhaal van te maken: hoe ik Adalwin weg had zien rijden, hoe hij in het bos was met Elena, hun zwaardgevecht, de manier waarop hij uiteindelijk onthoofd was, de plekken waarvan Elena dacht dat daar de meisjes lagen. Ze vroegen me honderden vragen: waarom zou hij zoiets doen? Was hij bezeten? Leek hij anders? Had ik Adalwin al eerder verdacht? Ik antwoordde zo goed en zo kwaad als dat ging: mijn broer gedroeg zich vaker vreemd, hij was geobsedeerd door de jacht, en ja, hij leek me anders die avond. Alsof hij bezeten was. En al die tijd staarden zijn nietsziende ogen naar me, vanaf de tafel waar zijn hoofd op was geplaatst, als een getuige van het feit dat ik de waarheid vertelde, dat dit echt was gebeurd en geen nachtmerrie was waaruit ik elk moment wakker kon worden.

Maar wat er precies was gebeurd vond ik steeds moeilijker uit te leggen. Terwijl ik sprak voelde ik hoe het verhaal me ontglipte en steeds onrealistischer ging klinken, zelfs in mijn eigen oren.

Toen de mannen eindelijk klaar waren met hun vragen, ging ik naar boven, liet ik me op het bed vallen en viel in een diepe slaap.

Toen ik wakker werd dacht ik even dat ik alles gedroomd had. Pas toen ik mijn kleding zag, de bloedvlekken op mijn mouw van de manier waarop ik Elena had vastgehouden, kwam weer het besef dat het echt gebeurd was. Dat besef zou de dagen daarna wegvagen en weer terugkeren. Af en toe verwachtte ik Adalwin uit de vertrekken van de kasteelheer te zien komen. Ik meende zijn stem te horen in de gang. Soms droomde ik van hem, en als ik wakker was duurde het even voor ik wist dat hij niet bij me in de kamer stond.

Terwijl ik sliep, hadden de mannen in de hal zich klaargemaakt. Met zonsopgang waren ze uitgereden, naar de open plek. Daar hadden ze de hele grond omgespit. De meisjes waren gevonden.

Het was bijna niet te verklaren, hoe makkelijk ze de lichamen hadden opgegraven, en hoe goed bewaard de meisjes nog waren. Hun lichamen waren verdroogd, maar niet vergaan. Op hun hals was nog het bewijs te zien van hoe ze waren overleden. Ook hun kleding was grotendeels intact. Ze waren daarom gemakkelijk te herkennen. Alleen hun ogen ontbraken. Ik besloot het als een goed teken te interpreteren: ze hadden de gruwelijkheden van Adalwin niet meer hoeven zien. Op de gaten in hun kassen liet ik gouden munten leggen.

Ik liet een wake voor hen houden in de grote hal, waar het hele dorp verzamelde om afscheid te nemen. Ik zat naast het lichaam van Emmekinde. Haar hand durfde ik niet vast te houden, maar ik wilde haar niet alleen laten, en waakte bij haar tot de begrafenis. Die vond gezamenlijk plaats. Het was een dag waar ik me achteraf niet veel van herinnerde, behalve het gevoel van eendracht dat in de gemeenschap heerste, en Elena die met haar goede hand de mijne pakte en het requiem zong. De gemeenschap luisterde, stil en eerbiedig. Door haar rol in dit alles was Elena een halve heilige geworden, en ze werd met net zo veel egards behandeld. Er waren mensen die haar stiekem even aanraakten toen ze langs haar de kerk uit liepen.

De begrafenis van Adalwin was een ander verhaal. Ook zijn lijk werd uit het bos gehaald. Voor hij begraven werd, liet ik de ridders zijn vertrekken onderzoeken. Heer Arnould vond meerdere dode dieren – niet zomaar gevild, maar in stukken gesneden alsof ze onderdeel waren van een ritueel. Heer Diether vond een oude jachthoorn en een offerschaal waar het opgedroogde bloed nog aan zat. Maar verder was er niets om zijn gekte te verklaren, niets wat uitlegde waarom hij gedaan had wat hij gedaan had.

Ik wist niet hoe ik hem moest begraven. Hij was een moordenaar: hij kon niet begraven worden in heilige grond. Ik wilde hem ook niet zonder ceremonieel in de gracht gooien. Met ridder Arnould zocht ik daarom een plek uit, net in het bos. Zijn lichaam en hoofd wilde ik niet gescheiden houden, en dus werd dat samen begraven. Alleen de ridders Arnould, Diether en Eberhart en ikzelf waren aanwezig, om het graf te dichten. Ik liet het ongemarkeerd. Wat kon ik er ook op zetten? Hier ligt Adalwin, de moordenaar van Fasna? Ik hoopte dat het bos de plek weer in zich op zou nemen. En toen ik een paar maanden later terugging, was mijn wens verhoord en kon ik zijn graf al niet meer vinden. Adalwin was verdwenen, als onderdeel van het woud.

De schout kwam, en ik verhaalde de gebeurtenissen opnieuw. Aangezien de belangrijkste tenlastelegging, moord, niet klopte, zouden de mannen in Herderewich een rechtszaak krijgen. Ik liet het een beetje aan me voorbijgaan: ik wilde ze vooral weg hebben, en niet nog meer graven laten delven.

Ondanks het feit dat hij weg was, bleef Adalwin in mijn hoofd rondwaren. Soms hoorde ik zijn stem, die commentaar gaf op mijn bezigheden. Ik hoorde het wanneer hij iets dom van me vond, of juist niet – ik hoorde nu hij dood was ook weer zijn complimenten. De vraag waarom was als een steentje in mijn schoen, een muggenbult waaraan ik moest blijven krabben: waarom was hij een moordenaar geworden? Hoe kon mijn eigen broer zich zo gedragen?

Voor alle anderen was het duidelijk. Die dieren die gevonden waren in zijn vertrekken, gaven aanleiding genoeg. Het was niet Adalwin zelf geweest die de moorden had gepleegd. Iets duisters had bezit van hem genomen, misschien een oude geest die gedoemd was om eeuwig in Wodans wilde jacht mee te lopen. Adalwin was slechts een omhulsel geweest.

De eerste keer dat ik een lied over ons hoorde, was met midwinter. Een reizende minstreel zong over twee adellijke vrouwen, die het bos in trokken om een man, bezeten van een demon, te verslaan. Zijn lied had magische krachten, lokte iedereen die het maar hoorde. Maar deze vrouwen waren slim, en sloegen met een list het hoofd af van de moordenaar. Ik voelde dat iedereen naar Elena en mij keek. Het was duidelijk wat de inspiratie van de zanger was geweest. Elke verbastering van het verhaal dat ik daarna hoorde, ging op eenzelfde wijze: een bezeten man, of een woudgeest, die werd verslagen door een of twee adellijke vrouwen, koningsdochters die met listen de kwade macht te slim af waren.

Was dat dan wat er gebeurd was? Was Adalwin bezeten geweest? Het was een makkelijke verklaring, en de verklaring waar iedereen in leek te geloven – misschien om mij niet voor het hoofd te stoten, maar niemand geloofde dat een adellijke heer zomaar, zonder reden, jonge vrouwen vermoordde. Er moest iets in hem gevaren zijn. En misschien was dat ook zo. Mijn broer was geobsedeerd geraakt door de jacht. Maar was dat bezetenheid? Of was hij gek? En was er een verschil, als de uitkomst was dat hij in de nacht vrouwen vermoordde?

Ja, er was een verschil. Ik wilde in zijn bezetenheid geloven om de broer die ik had te bewaren.

En dus, wanneer me gevraagd werd het verhaal nogmaals te vertellen, deed ik dat, en dan was het gezicht van Adalwin verwrongen, zijn prachtige stem schuurde en schraapte, en iemand anders keek naar me door zijn ogen. Elena sloeg het hoofd van de demon af, die nog leek te praten nadat hij al dood was. En op een gegeven moment was dat bijna hoe ik me die nacht herinnerde.

47
Elena

Fasna, 1110

In het voorjaar kwam Gilis terug. Het was slechts een bezoek: zijn opleiding was nog niet voltooid, maar hij schreef aan pater Johannes dat hij ons wilde opzoeken.

‘Ik wil mijn zus zien, nu ze zo beroemd is dat ze liederen over haar maken,’ schreef hij.

Het dorp waar hij in terugkwam was anders dan voorheen. In de winter lag er gekapt hout voor mijn deur. Ik vroeg het aan niemand, maar soms kwam ik thuis uit het kasteel en was het onkruid uit de tuin gewied, of waren er nieuwe gewassen geplant. Iemand had het tuinhek verstevigd. Op een ochtend lag er nieuw riet op het dak.

De hulp was welkom. Mijn rechterhand kon ik niet meer gebruiken. De vingertop van mijn middelvinger was niet meer te redden, en daarom had ik nu een vinger die eindigde in een stomp. Van de rest van mijn hand kon ik alleen mijn duim nog een beetje bewegen. In de overige vingers had ik geen kracht.

Dat maakte spinnen en weven moeilijk, maar niet onmogelijk. Ik was langzaam, maar niemand leek veel van me te verwachten. Ik kreeg kippen en eieren. Vrouwen duwden me munten of linten in handen en vroegen me in ruil daarvoor hun kinderen aan te raken. Zelfs Maria benaderde me bijna eerbiedig, en vroeg of ik mijn kapotte hand op haar bollende buik wilde leggen.

De enige die dat niet deed, was vrouwe Marzoeta. Ik bracht steeds meer tijd door met haar en de baby. Vaak werden we vergezeld door ridder Arnould. Het samenzijn met hen was gemakkelijk, gemoedelijk. We spraken vrijwel nooit over die nacht, en als het zo was, dan was het een terloopse opmerking.

‘Ik moest denken aan zijn mantel,’ zei vrouwe Marzoeta eens, ‘en dat hij zich vooroverboog. Wat als hij hem los had geknoopt, en niet over zijn hoofd had getrokken?’

Ik overpeinsde wat dat betekende: dan was ik hier nu in ieder geval niet geweest. Maar die gedachte hoefden we niet uit te spreken. Het verhaal had een ander einde.

Wel spraken we over Emmekinde en de andere meisjes. Nooit over de manier waarop ze waren gestorven – die wond was nog altijd niet dichtgeschroeid.

Ik had nog één keer een droom waarin ze me bezochten. Ik zag ze allemaal zoals ze bij leven waren: Yme, Agnes, Lisebette, Emmekinde. In de dood leken ze op elkaar. Ik wist niet goed wat ik tegen ze moest zeggen, en dus keek ik alleen maar. Ze zaten in de grote hal, praatten met elkaar, met anderen. Mijn vader was in de hal, de wond aan zijn been zichtbaar. De levenden mengden zich met de doden. En toen ze afscheid namen, ging dat eenvoudig: ze wuifden en verdwenen door de deur. Ik kon moeilijk navertellen wat zich in de droom had afgespeeld. Ik wist alleen dat ik wakker werd met een gevoel van rust dat nog dagen aanhield.

Gilis kwam toen de rivier laag genoeg stond. Ook mijn moeder kwam naar huis. Eenmaal terug gedroeg ze zich als gast. Ze vroeg toestemming om de soep op het vuur te zetten en er weer af te halen, het brood in de oven te leggen, het weefraam op te spannen. Ik bezwoer haar dat ze thuis was, waarop ze glimlachte en knikte, en nieuwe vragen stelde: moest ze de vloer vast aanvegen? Had ik de deken uitgehangen willen hebben, of kon ze het bed opmaken? Ook mijn moeder leek te geloven dat ik meer wist dan zij.

Ik vroeg me af hoe ik alle veranderingen aan Gilis moest uitleggen, maar toen hij aankwam was hijzelf zo anders dat het misschien niet meer nodig was om overal woorden aan te geven. Hij was net zo lang geworden als ik. Hij was dan misschien in de lengte gegroeid, maar hij was dun en ik kon zijn botten door zijn huid voelen prikken toen ik hem tegen me aan trok. Na de reis rook hij naar zweet en vuil – zo rook hij vroeger nooit, zelfs niet als hij flink gesprint had.

Het was wennen om weer met elkaar in huis te zijn. De ruimte was kleiner dan ik het me herinnerde en het duurde even voordat we een ritme hadden gevonden. Het hielp dat mijn moeder naar het kasteel ging om te weven. Ze miste haar werk. Uiteindelijk was dat het enige wat haar kon afleiden van haar verdriet, het enige wat haar echt gelukkig maakte. Ik voelde me niet beledigd. Ik had de schets gezien voor het nieuwe kleed waar vrouwe Marzoeta opdracht voor had gegeven. Een jonge vrouw met donker haar, een paard naast zich, met een zwaard in haar handen. Het was een voorstelling van de heilige Judith – maar iedereen zou mij erin herkennen, al zag ik eruit als een icoon.

Ook Gilis’ tijd werd in beslag genomen door werk. Pater Johannes sprak met hem af om de boekhouding van het kasteel door te nemen. De eerste ochtend dat Gilis met mijn moeder richting het kasteel liep, ging Rover met hem mee, en week de hele dag niet van zijn zijde. De hond was de enige die zich moeiteloos aan de situatie aanpaste.

Het duurde even voor ik Gilis zelf het verhaal van die nacht kon vertellen. Hij had het gehoord, in verschillende variaties, van reizende ridders en minstrelen. Maar hij luisterde aandachtig terwijl ik hakkelend mijn versie gaf. Hij onderbrak me niet en stelde geen vragen. Hij pakte alleen mijn kapotte hand en kneep er even in.

Ik droomde wel van heer Adalwin. Halewijn, heette hij in de liederen die over hem gecomponeerd werden. Ik kon me voorstellen waarom: niemand wilde uit de gunst raken bij graaf Otto, en een lied over zijn moordende kleinzoon zou niet in goede aarde vallen. Of misschien was het om vrouwe Marzoeta te beschermen. Dat heer Halewijn haar broer was, kwam in geen enkel lied aan bod.

In mijn dromen was hij net dood of net niet – het zwaard moest nog neerkomen of had dat al gedaan. Hoe dan ook, ik zag zijn hoofd alleen maar naast zijn romp. Maar hij zong nog steeds en sprak me toe: ik moest op zijn hoorn blazen, zijn vrienden roepen, de wilde jacht waar hij deel van uitmaakte zou nooit stoppen. Nu was ík de moordenaar. Ik had hem immers gedood, zijn bloed als offer over de heilige plaats uitgegoten. En ik, zijn beul, zou de kringloop doorzetten.

Na zo’n droom werd ik zwetend wakker en kon ik niet meer in slaap komen. Ik sloop uit bed, voorzichtig om mijn moeder en Gilis niet wakker te maken. Alleen Rover deed een oog open, maar hij sloot het weer toen ik mijn omslagdoek pakte en de deur zo zacht mogelijk opende.

Op blote voeten liep ik naar de beek. Ik keek naar de bosrand, hoe de zon opkwam en met steeds meer kracht tussen de bladeren door scheen. De vogels werden wakker en begonnen luid te zingen. De merels waren mijn favoriet, hun lied loom maar helder. Ze waren de enige die zongen.

Het was mooi lenteweer, warm en droog. Ik zocht vrouwe Marzoeta en Ric op in de tuinen. De baby deed zijn eerste, wankele stapjes. We zaten beiden met uitgestrekte armen in het gras, moedigden hem aan om naar ons toe te lopen. Na een paar passen liet hij zich vallen in onze armen. Iedere keer als ik hem opving, drukte ik een kus op zijn wang. Hij kraaide van plezier als ik hem daarna weer op zijn mollige beentjes zette, waarna hij wankele stappen richting zijn moeder zette.

‘Mama,’ zei hij, en: ‘Lena.’

We klapten in onze handen, verrukt om alles wat hij deed.

Over het pad kwamen twee mannen aanlopen. Gilis had de boeken gelaten voor wat ze waren en liep samen met ridder Arnould naar ons toe. Ook Arnould hurkte en spreidde zijn armen. Ric liep naar hem toe. Arnould ving hem, en tilde hem daarna hoog in de lucht. De baby kraaide van plezier. Hij zou een goede vader voor hem zijn, zoals mijn eigen vader dat voor hem geweest was.

Ik twijfelde aan mijn vermogen om mensen te zegenen, maar als ik iets mijn zegen kon geven, dan was het dit.

Gilis ging naast me zitten. Rover plofte aan zijn voeten neer.

‘Waar denk je aan?’

‘Iedereen lijkt te denken dat ik een soort heilige ben,’ zei ik. ‘Maar ik heb een man vermoord. Er is geen grotere zonde. Ik zou rechtstreeks naar de hel moeten gaan.’

‘Denk je dat ook van heer Arnould?’ vroeg Gilis.

‘Natuurlijk niet,’ zei ik geïrriteerd. In zijn wedervraag hoorde ik pater Johannes, die ook nooit zomaar een antwoord kon geven.

‘Maar ook hij heeft mannen gedood,’ zei Gilis. ‘Meer dan jij, durf ik wel te zeggen. En geen van de ridders zou getwijfeld hebben om een moordenaar te doden.’

‘Ik doodde hem toen hij niet keek,’ zei ik. ‘Dat zou een ridder niet doen. Het is niet erg eervol.’

Gilis glimlachte. ‘Ik heb niet het idee dat de ridders die ik heb gesproken zich daar op het slagveld erg druk om maken.’

‘Wat weet jij daarvan?’

‘Priesters gaan mee naar het slagveld.’

‘Om de doden te begraven?’

Hij schudde zijn hoofd. ‘Om te bidden voordat de mannen het gevecht aangaan. Niet alleen voor de zege, al bidden ze daar ook voor. De priesters bidden voor vergeving, voor de zonden die de mannen nog zullen begaan. Iemand doden is een zonde, maar in een oorlog is het noodzaak.’

‘Dat maakt het nog niet goed.’

‘Jij hebt heer Halewijn gedood,’ zei Gilis. ‘Was het beter geweest om hem te laten leven?’

Ik dacht daarover na. Wat als het andersom was geweest en ik de dood had gevonden? Ik geloofde niet dat dat zijn moordlust tot een einde zou brengen. De wilde jacht was eindeloos. De geesten bleven voortjagen zonder rust te vinden. Dat zou ook voor heer Adalwin gelden.

‘Soms,’ zei Gilis, ‘is er geen goede keuze. Alleen de keuze tussen twee kwaden. En het minste kwaad kiezen, is dan het goede om te doen.’

‘Ik ben blij dat de monniken je hard aan het werk zetten,’ zei ik. ‘Je klinkt alsof je de zondagse mis al kan geven.’

Gilis grijnsde. We waren even stil en keken naar vrouwe Marzoeta, heer Arnould en de baby.

‘Ik zou het wederom doen,’ zei ik. ‘Als ik de keuze had. Ik zou hem keer op keer het hoofd afslaan. Sterker nog, ik doe het elke nacht.’

‘Dat weet ik,’ zei Gilis. ‘Ik lig naast je.’

Ric gilde van plezier toen ridder Arnould hem weer in de lucht gooide, en we glimlachten allebei.

‘Maar ook daarin verschil je niet van de mannen,’ zei Gilis. ‘De meesten dromen van de doden van hun hand.’

‘Stopt dat ooit?’

‘Ik denk dat ze met hun geesten leren leven. Misschien helpt het om te weten dat je geen boete hoeft te doen voor een zonde die je al vergeven is.’

Daarna stuurde vrouwe Marzoeta Ric weer naar mij toe. Hij liep op me af, waggelend als een eendje. Als ik hem zo zag, was ik ervan overtuigd dat hij elk moment kon vallen. En toch bleef hij overeind, door niets anders dan Gods gratie, tot hij zich aan mijn armen vastklemde.

Zo bleven we in het gras zitten tot de schaduwen lang werden en het tijd was voor de baby om te gaan slapen. Vrouwe Marzoeta liep terug naar het kasteel, Ric op haar heup, heer Arnould naast haar. Gilis volgde.

Ik bleef zitten terwijl de schaduwen langer werden en de zon achter de kasteelmuren zakte. Ik waardeerde de tijd alleen, nu die spaarzaam was, zocht ik hem soms zelfs op. Vroeger wilde ik alleen zijn omdat ik bang was. Bang voor de vragen van anderen, bang om bekeken of beoordeeld te worden. Nu was het andersom: niet gezien of gehoord worden voelde als vrijheid.

Misschien zou ik de stem van heer Adalwin altijd blijven horen. Elke nacht herinnerde hij me eraan wat ik had gedaan. Ook ik wist hoe het voelde om een leven te nemen. Ook ik was een moordenaar. En ik kon de neiging om zijn vreemde lied te neuriën soms maar net onderdrukken.

Het gesprek met Gilis loste weinig op, en toch voelde ik me lichter. Ik zat in het gras en dacht na over de toekomst. Ik kon in het huis blijven wonen. Mijn eigen huis, waar ik kon blijven zo lang als ik wilde. Ik zou aan de bosrand wonen, het woud in de gaten houden, mochten er geesten zijn die niet ondergronds bleven.

Ik glimlachte om het beeld. De toekomst die ik als kind voor me zag, waarin niets veranderde, was niet uitgekomen. Alles was veranderd. Ik was veranderd.

Ik realiseerde me dat ik niet bang meer was.

De zon kleurde de lucht rood, oranje, roze. De silhouetten van de bomen in de kasteeltuin staken ertegen af.

Ik haalde diep adem. En zong.

Verantwoording

Dit verhaal is een hervertelling van het middeleeuwse ‘Lied van de heer Halewijn’. Het lied is waarschijnlijk rond de dertiende of veertiende eeuw ontstaan, maar werd voor het eerst op schrift gezet in de negentiende eeuw. Duitse versies zijn al eerder opgeschreven, in de zestiende eeuw. De oorsprong van het lied, net als de tijd- en plaatsbepaling zijn dus allemaal onzeker. Wel duidelijk is dat het lied populair was en honderden jaren lang is doorgegeven. Vooral vrouwen zongen zulke verhalen, vandaar ook de benaming ‘vrouwenlied’. Het is dan ook het soort sprookje dat tot de verbeelding spreekt.

Voor het schrijven van deze roman heb ik vooral gebruik gemaakt van die verbeelding, maar ik heb ook elementen in dit verhaal verwerkt die wél historisch te traceren zijn. Zo heeft Otto van Zutphen, de grootvader van Marzoeta, echt bestaan. Ook de politieke strijd waarin hij in het boek verwikkeld is, is niet verzonnen: Otto lag voortdurend in de clinch met de bisschop van Utrecht over het bezit van delen van het huidige Friesland, waar ook de bisschop zijn macht wilde laten gelden.

Adelheid was vermoedelijk de dochter van Otto uit zijn eerste huwelijk (al menen sommige bronnen dat zij zijn eerste vrouw was). Zij trouwt een onbekende man. Van Marzoeta en Adalwin wordt geen melding gemaakt: kinderen worden uit dit huwelijk niet genoemd. De rest van hun familie heeft wel echt bestaan, al heb ik één van de namen van de neven van Marzoeta aangepast. Gerhard is al ruim voor dit verhaal zich afspeelt overleden; de echte naam van de oudste neef van Marzoeta is Hendrik I van Zutphen. Omwille van duidelijkheid was ik huiverig nog een Hen(d)ric aan het verhaal toe te voegen, en daarom draagt hij in dit verhaal de naam van zijn broer, Gerhard.

Ook de grafelijke binnenburcht in Zutphen heeft echt bestaan, waar Marzoeta woont voor zij met heer Henric in het huwelijk treedt. Het Gravenhof is nog steeds in Google Maps te vinden, maar slechts in naam. De resten van de vroegere binnenburcht zijn inmiddels verdwenen. Alleen de Walburgiskerk staat er nog, en aan die kerk is goed te zien hoe groot het hofterrein, met het paltsgebouw van maar liefst 53 meter lang, geweest moet zijn.

Ook kasteel Cannenburgh bestaat echt, maar het is niet meer als middeleeuws kasteel te herkennen. Het raakte in verval en is in 1543 herbouwd als slot in de renaissancestijl. Over de middeleeuwse heren van de Cannenburgh is maar weinig bekend, net als over de bewoners van Fasna (het huidige Vaassen). Heer Henric, Elena, Gilis, pater Johannes: al deze personages zijn aan mijn verbeelding ontsproten.

Veel dank ben ik verschuldigd aan Alfred Stern, die de genealogische onderzoeksdatabase ‘De Graafschap in de Middeleeuwen’ bijhoudt. Ook aan Danièle Cybulskies onderzoek heb ik veel te danken. Niet alleen van de boeken die zij heeft geschreven over het dagelijks leven in de Middeleeuwen, maar ook van haar podcast The Five Minute Medievalist heb ik grif gebruikgemaakt. De liederen die Elena en Adalwin zingen, zijn vrij vertaald naar liederen uit het Gruuthusehandschrift en het Nibelungenlied.

Ik heb verschillende naslagwerken gebruikt, maar Licht van mijn ogen. Moederschap in de middeleeuwen van María Jesús Fuente en Indiculus. Heidense en bijgelovige rituelen uit de vroege middeleeuwen van Luit van der Tuuk verdienen een vermelding.

Verschillende gebruiken heb ik samengevoegd. In de Middeleeuwen werd zowel Allerheiligen als Sint Maarten gevierd, en beide feesten worden wel genoemd als start van de winter en het nieuwe pachtjaar. Omwille van de tijdslijn heb ik ze in dit boek bijeengevoegd.

Een andere plek die te bezoeken is, is de boom waar de gebeurtenissen zich afspelen. De Twaalf Apostelen is een boom – of eigenlijk een boomgroep – te vinden in het Wilbrinkbos in Voorthuizen. Het wortelstelsel van de boom is geïnspireerd op de zogenaamde Sprookjesboom die daar ook te vinden is. In dat bos heb ik als kind eindeloos rondgedwaald. De beuken zelf zijn geen duizenden jaren oud, maar het wortelstelsel mogelijk wel. Het is niet ondenkbaar dat een versie van de boom in de Middeleeuwen ook bestond.

Dat is precies wat me zo aantrekt aan historische verhalen: het idee dat de wereld zoals die was, zich maar nét buiten ons gezichtsveld bevindt. Deze roman is mijn poging om dat verleden in beeld te brengen.

Woord van dank

Dit boek zou er niet zijn zonder Maartje, mijn redacteur. Ook dank aan iedereen bij Uitgeverij Prometheus die aan dit boek heeft meegewerkt of meegedacht.

Dank aan de lezers die dit manuscript lazen voor het publicabel was. Pieter, Laurence: dank voor jullie scherpe blik en bemoedigende woorden. Tamara, dank voor je enthousiaste lezing en je opmerkingen. Niek, dank voor alle koffie en je ideeën.

Boekenclub: ik hoop dat dit boek een voldoende krijgt.

En tot slot: lezer, dank aan jou.

Pers over Else Boer

Over Ik wacht hier:

‘In een boek over de vriendschap van tienermeisjes en hun perikelen op de middelbare school ontkom je bijna niet aan clichésituaties: de lange lome zomer, het suffe bijbaantje, het geroddel, de motiverende mentor, de ontmaagding. Gelukkig zorgt Boer vaak genoeg voor een verrassend knietje en is haar sterke hoofdpersonage veel te cool om cliché te zijn.’

DE VOLKSKRANT

‘Dit verhaal kruipt ongemerkt onder je huid en blijft nazinderen. Een boek dat je in één ruk uitleest!’

HET BOEKENRIJK

Over De huurster en het poppenhuis:

‘Ook deze tweede roman leest heel lekker weg, voor je het weet is het boek uit. Wat je uiteindelijk bijblijft is de sfeer die Boer met zo weinig middelen weet op te roepen, plus haar boodschap dat echt gevaar van binnen zit.’

NRC HANDELSBLAD

‘Een beklemmend verhaal waarin niets is wat het lijkt.’

DE BOEKENKRANT ****

Lezers van Halewijn lezen ook:

Deze titels en meer vind je in de onze webshop.