Aan mijn ouders

Alle rechten voorbehouden. Tekst- en datamining van (delen van) deze uitgave is uitdrukkelijk niet toegestaan.

© 2025 Elisa van Ee

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagbeeld Marion Vrijburg

Foto auteur Duncan de Fey

Zetwerk Elgraphic

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 5961 0

INLEIDING

Heb geduld met alles wat onopgelost is in je hart
en probeer je vragen met liefde te bezien,
als kamers die gesloten zijn of als boeken in een volslagen vreemde taal.
Zoek nog niet naar antwoorden,
die kunnen je nog niet gegeven worden,
omdat je niet in staat zou zijn ze te leven.
Het gaat erom alles ‘te leven’. Leef nu de vragen.
Misschien zul je dan geleidelijk, zonder het te merken,
jezelf, ooit op een dag, in het antwoord terugvinden.

RAINER MARIA RILKE

Iedereen maakt pijnlijke ervaringen mee. Het leven verloopt anders dan we hadden gewild of verwacht. We struikelen, verliezen, lijden. Hoewel tegenslagen onlosmakelijk bij het bestaan horen, maakt dat het niet minder zwaar. Het is menselijk om de pijn te willen ontwijken; ze voelt te intens. Of we hebben nooit geleerd om bij de pijn stil te staan. Wanneer we erover praten, houden we het oppervlakkig. We vermijden de diepere laag, bang voor wat we zullen ontdekken en hoe anderen zullen reageren. Eerdere negatieve ervaringen doen ons zwijgen. Daarom proberen we om zoveel mogelijk door te gaan. Het gewone leven biedt een schijnbare veiligheid, een afleiding van wat er onderhuids leeft. Maar door te ontwijken, verwerken we niet.

Die onverwerkte gebeurtenissen zijn als een sluipende ziekte. Herinneringen, emoties en vragen verdwijnen niet vanzelf. Het verleden blijft doorsijpelen in situaties en relaties nu. Het maakt je kwetsbaar. Verdriet wordt gevoeliger. Een onschuldige nieuwe situatie raakt onverwachts oud zeer, waardoor je emotioneler reageert. Angst die je negeert, groeit met de tijd. Onopgeloste boosheid verhardt en maakt je bitter. En wanneer je opnieuw wordt geconfronteerd met een pijnlijke ervaring, is de kans groter dat je psychische klachten ontwikkelt. Het verleden is een stoorzender die je niet zomaar uit kunt zetten. Daarom is verwerken belangrijk.

Verwerken is de pijn recht in de ogen kijken, de oorzaak van de ziekte behandelen. Dit begint met bewust stilstaan bij wat je is overkomen. Je neemt de tijd om de herinnering, de gevoelens en gedachten die daaraan verbonden zijn te verkennen, en de betekenis daarvan te begrijpen. Je erkent dat het je raakt en hoe het je raakt. Je kijkt vanuit verschillende perspectieven naar de ervaring en kiest welk gezichtspunt jou helpt om verder te gaan. Verwerken is de vragen leven, zodat je de antwoorden doorleeft. Verwerken is ervaren dat je ook goede dingen overkomen, en dat het leven de moeite waard is. Dat betekent niet dat de gebeurtenis helemaal geen pijn meer zal doen. Sommige gebeurtenissen blijven gevoelig wanneer ze worden aangeraakt, maar het is houdbaar en je kunt verder. Wanneer je opnieuw wordt geconfronteerd met tegenslag doet dit pijn, maar je hebt dan de kracht om door te gaan.

Wanneer de pijn diep en intens is, gaat verwerken niet vanzelf. Het is een bewuste handeling, een proces waar je voor kiest. Dit boek is voor iedereen die meer wil weten over het verwerken van moeilijke levenservaringen. Met inzichten vanuit wetenschappelijk onderzoek, de psychotherapie en de filosofie verkennen we de belangrijke elementen van het verwerkingsproces.

We beginnen hoofdstuk 1 met inzichten uit de psychotherapie over verdringing en blootstelling. Vooral traumatherapieën bieden waardevolle kennis over de fundamenten van het verwerken van pijnlijke ervaringen. Deze bouwstenen worden in de daaropvolgende hoofdstukken verder uitgediept. In hoofdstuk 2 verkennen we hoe actief bezig zijn met de herinnering bijdraagt aan verwerking. Ons verhaal over de gebeurtenis vormt onze herinnering. De moeilijke ervaringen roepen gedachten, gevoelens en lichamelijke reacties op. Die ontwijken we het liefst. In hoofdstuk 3 onderzoeken we daarom vermijding en hoe je de pijn of stress niet uit de weg gaat, maar doorstaat. Door de negatieve gevoelens en gedachten te doorleven kan de intensiteit zakken. In hoofdstuk 4 onderzoeken we emoties die een bijzondere uitdaging vormen in het verwerkingsproces: schaamte, schuld en onbestemd verdriet. Hoofdstuk 5 analyseert het proces van betekenisgeving: het evalueren van de gebeurtenis en het veranderen van onze aannames. Zo verandert een ervaring die je onderuithaalt in een verhaal van kracht. Het perspectief van anderen kan daarbij verrijkend zijn. Daarom verdiepen we ons in hoofdstuk 6 in het belang van het delen van de ervaringen op een manier die bijdraagt aan het verwerkingsproces. Zo’n gesprek is behulpzaam als de ander kan luisteren en aanwezig zijn bij jouw verhaal. Wat dat vraagt van de ander komt in hoofdstuk 7 aan de orde. In hoofdstuk 8 verdiepen we ons in de dingen die je aan zijn gedaan of die je hebt gedaan en die zwaar kunnen wegen. Ze kunnen een bron van boosheid en bitterheid zijn. De weg van vergeving kan daarin vrijheid bieden. Hoeveel tegenslagen op ons pad komen, hebben we vaak niet in de hand. Dat kan ontmoedigend zijn. Hoe ga je om met terugkerende pijn op zo’n manier dat je kunt blijven staan? Veerkracht is het thema van hoofdstuk 9. Het laatste hoofdstuk gaat over troost. Hoe kunnen we met de ander aanwezig zijn, zodat we troost kunnen bieden én ontvangen.

In dit boek deel ik ook mijn persoonlijke ervaringen met verlies. De beschreven situaties zijn niet bedoeld als een feitelijk verslag, maar als een weergave van mijn beleving. Het verwerken van deze ervaringen heeft mij geleerd dat het leven twee kanten heeft: een rauwe en een bezielde kant. De bezieling groeit door de rauwheid van het leven aan den lijve te ervaren. In de duisternis komt ook het licht.

1

TERUG IN DE TIJD

Tijd heelt niet uit zichzelf. Het gaat erom wat je doet met die tijd. Genezing is mogelijk als we ervoor kiezen om de verantwoordelijkheid op ons te nemen, en als we ervoor kiezen om risico’s te nemen, en als we tot slot ervoor kiezen om de wond los te laten, om het verleden of het verdriet te laten gaan.

EDITH EGER

EEN DUN LAAGJE BOTER

Ik ben tien jaar oud en zit bij opa en oma aan de eikenhouten eettafel. Midden op tafel staat de Delfts blauwe botervloot, met een schilderachtige molen die stilletjes over het water staart wachtend op het aantrekken van de wind. Mijn hart maakt altijd een sprongetje als de tafel ’s zondags wordt gedekt en de vloot op tafel verschijnt. Hij is zo kwetsbaar mooi.

Voorzichtig til ik het deksel bij de blauwe knop op. Stel dat ik onhandig ben, het deksel laat glippen en de botervloot kapotvalt. Vlug leg ik het deksel terug op tafel. Met het puntje van mijn mes schraap ik over de roomboter, zodat een goudgele krul op mijn mes rolt. Zorgvuldig smeer ik de boter in een héél dun laagje over mijn boterham, want zo’n flinterdun laagje vind ik het lekkerst. Tevreden kijk ik naar mijn werk.

De radio staat zachtjes aan, terwijl de staande Friese klok onverstoorbaar doortikt. Het is opa, de hoeveelheid boter op mijn boterham bestuderend, die de stilte doorbreekt. ‘Zo veel boter als jij op je boterham smeert, dat was in de oorlog ons dagelijks rantsoen,’ zegt hij.

Ik kijk hem vragend aan. Opa praat nooit over de oorlog. De klok slaat twaalf uur. Opa roert in zijn koffie en begint te vertellen: ‘Het was 1943. Ik was nog een jongen, nog geen twintig jaar oud, toen de moffen aan de deur kwamen. Ik weet het nog precies, onverwachts stonden ze daar om mij op te halen. Ik moest werken in Duitsland. Al hun eigen jongens waren naar het front gestuurd. Ik hoorde aan mijn vaders stem hoe boos hij was. Hij wilde mij natuurlijk niet meegeven, maar de moffen zeiden dat ze al zijn jongens meenamen als hij het niet deed. Ik was de oudste van een groot gezin.’ Opa’s lippen persen zich even samen van frustratie, waardoor zijn gezicht nog meer rimpelt. ‘Mijn vader had geen keus, om zijn andere kinderen te beschermen, liet hij mij gaan.

De Duitsers brachten me naar München, naar een kamp voor tewerkgestelden. Ik zat daar met jongens uit het hele land, Rotterdam, Dordrecht, Brielle en Utrecht. We waren jong en hadden heimwee. Elke dag maakten we ons zorgen over de oorlog en de mensen thuis. Wat voelden we ons ellendig.’ Opa zucht, het is alsof hij de geschiedenis opnieuw beleeft. ‘De dagen waren lang en zwaar. We werkten veel. In de ochtend kregen we een homp brood met een klein beetje boter, net zoveel als jij op die ene boterham hebt gesmeerd. Daarna werkten we de hele dag. In de avond kregen we slappe soep, smaakloze wortels of aardappels. Soms bewaarden we de boter om het avondeten nog een beetje smaak te geven. We werden steeds dunner en zwakker.

Af en toe hadden we een vrij moment. Dan zwommen we in het donker stiekem de rivier over, met onze kleren in een bundeltje op ons hoofd. Dat was gevaarlijk. Als ik nu terugkijk, begrijp ik niet dat we dat durfden. Ze hadden ons dood kunnen schieten. Maar we zochten wat vertier en zwierven door de stad. In München was er een vrouw bij wie we altijd terechtkonden. Ze had blond haar, een vriendelijke lach en stond in een bakkerswinkel. Ze maakte een praatje en gaf ons dan brood of lekkers dat toch weg moest. Weet je, niet alle Duitsers zijn slecht, niet alle. In die tijd was zij als een moeder voor me. Ze heeft me geholpen om het vol te houden.’

Opa is stil, terwijl hij in zijn kopje staart. Even denk ik dat het verhaal is afgelopen, maar dan begint hij langzaam in zijn koffie te roeren en gaat hij verder. Zijn stem klinkt nu anders, vlak, afwezig. ‘Op een dag waren er weer bombardementen. In de oorlog werd München meerdere keren gebombardeerd. Dit keer was het vlak bij ons kamp. Het was chaos. Plotseling besloot ik om te vluchten.

Van het ene op het andere moment begon ik te rennen, het kamp uit, de straten door. De stad stond in brand. Overal waar ik keek was vuur. Ik wist niet waar ik heen moest. De rook prikte in mijn ogen. Ik had moeite met ademhalen. Ik dacht dat ik dood zou gaan en mijn ouders nooit meer zou zien. Maar ergens, tussen de ravage van een ingestort huis, vond ik een schuilplaats. Daar heb ik een tijd gezeten.’

Opa staart uit het raam. Voor het huis stroomt de IJssel waar zijn botter, zijn trots, ligt aangemeerd. Hij lijkt hem niet te zien. Een spiertje bij zijn linkerooghoek trilt. ‘Toen de bommenwerpers weg waren, ben ik gaan lopen. In de richting van huis, tenminste dat dacht ik. Wat kon ik anders doen? Al snel stuitte ik op de Amerikanen. Ze dwongen mij te helpen bij opruimwerk, en daarna ben ik naar huis gegaan.’

De snelheid waarmee het verhaal eindigt, verraadt dat er nog meer is, maar dat ik voorzichtig moet zijn. Mijn blik kruist de altijd vriendelijke, maar nu strenge ogen van oma. Onmiddellijk weet ik wat er van mij wordt verwacht, het is niet de bedoeling dat ik verder vraag. Oma’s stem klinkt zacht, maar beslist als ze zegt: ‘Eet nu je boterham maar lekker op.’ Zwijgend neem ik een hap van mijn boterham met kaas en een dun laagje boter.

TIEN JAAR LATER

De steentjes van het pad in concentratiekamp Dachau knerpen onder mijn voeten. Mijn opa is een paar jaar geleden overleden. Nu ben ik hier, om hem beter te begrijpen. Voor mij lopen drie studenten gekleed in sweaters met het logo van hun universiteit. Ze hebben een levendig gesprek en barsten in schaterlachen uit. Hun lach rolt als een golf over het lege terrein en weerkaatst tegen de barakken. Ik verdraag hun vrolijkheid niet. Ik stop en wacht totdat de studenten uit het zicht zijn. Pas dan keert de stilte terug. In rust kijk ik naar het schouwspel van de geschiedenis dat zich hier ontvouwt.

De beelden komen ruw binnen: witte barakken omgeven door muren met prikkeldraad. Wachttorens die er dreigend boven uitsteken. Massagraven en ovens om de doden te verbranden. En op de poort, in kille blokletters: ARBEIT MACHT FREI. Alles ademt de agressie van weleer. Hier kwamen duizenden mensen om het leven, door honger, ziekte, marteling, medische experimenten, moord. Het is alsof de stemmen van de doden stil getuigen.

Met een strak regime en brute straffen voor de kleinste vergrijpen stond concentratiekamp Dachau model voor de andere kampen in het nazirijk. In dit kleine kamp stierven dagelijks tweehonderd mensen. In 1945 werd het kamp bevrijd door de Amerikanen, maar zelfs na de bevrijding bleef het dodental per dag hoog, zo slecht waren de gedetineerden eraan toe. Bij de bevrijding troffen de geallieerden een goederentrein aan. In de dertig wagons lagen tweeduizend lijken opgestapeld. Bij het crematorium troffen ze nog eens drieduizend lijken aan. De Amerikanen waren zo aangeslagen dat zij een aantal kampbewaarders standrechtelijk executeerden.¹

Dit is de plek waar mijn opa als jongeman tegen de geallieerden aanliep. Details ken ik niet. Hij sprak er niet veel over. Alleen dat er een trein was, zo vol met lijken dat de geallieerden hem dwongen te helpen de lijken te ruimen. Die ervaring verwondde mijn opa, tot aan zijn dood kon hij er niet over spreken. Wel liep hij rood aan, vloekte hij en liep hij de kamer uit, zodra de Duitsers ter sprake kwamen. Zelfs als het in de context van voetbal of politiek was. Iedereen wist dát er iets gebeurd was, maar wát daar was gebeurd, daar werd niet over gesproken.

*

Elk jaar herdenken we op 4 mei de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de slachtoffers van oorlogssituaties en vredesoperaties waarbij Nederland betrokken was na de Tweede Wereldoorlog. We zeggen dan ‘nooit meer’. Maar het leed erkennen bleek niet voldoende voor verwerking. Talloze mensen uit de oorlogsgeneratie worstelden hun leven lang met het oorlogsverleden. Hun blik was gericht op de toekomst. Opbouwen was belangrijker dan stilstaan. Er was simpelweg geen ruimte voor het delen van pijnlijke herinneringen of het onderzoeken van gevoelens. Dat paste ook niet in de tijdsgeest.

Tegenwoordig leven we in een andere tijd. We beschikken over meer psychologische kennis, praten makkelijker over ons gevoelsleven en erkennen het belang van verwerking. Maar gaan wij daardoor wezenlijk anders om met pijnlijke ervaringen dan mijn opa’s generatie?

Gelukkig maken we niet allemaal oorlog of traumatische ervaringen mee. Toch kent iedereen momenten van tegenslag, verlies of lijden. We delen die ervaringen en onze gevoelens en gedachten snel, maar veelal verpakt in korte boodschappen geschikt voor sociale media. We gaan nauwelijks bewust met deze ervaringen om, want onze tijd en aandacht is versnipperd en het verwerken van pijnlijke ervaringen is moeilijk. We stoppen de gevoelens en gedachten die door zo’n gebeurtenis worden opgeroepen liever weg, heel ver weg. Hoewel onze psychologische kennis is toegenomen, passen we de inzichten over verwerken nauwelijks toe in de praktijk. Toch is het verwerken van moeilijke ervaringen belangrijk. Om de gebeurtenis onder ogen te zien en het verleden niet het heden te laten zijn. Om terug te veren van tegenslag, zodat je verder kunt.

In dit hoofdstuk onderzoeken we wat de psychotherapie ons leert over het verwerken van tegenslagen. We gaan terug in de tijd en beginnen bij de psychoanalyse, de voorloper van veel verschillende vormen van psychotherapie. Verdringen van pijn, zo is de gedachte, leidt juist tot problemen. In hedendaagse therapieën is het uitgangspunt dan ook dat je jezelf blootstelt aan de pijn. We duiken in traumatherapieën, omdat we veel kunnen leren van het proces van traumaverwerking. De bouwstenen van die behandeling keren terug in de verwerking van pijnlijke gebeurtenissen. En ten slotte kijken we naar het levensverhaal van een beroemde psychotherapeute die ervaringsdeskundige was: Edith Eger overleefde Auschwitz en verwerkte deze ervaring.

EEN REIS DOOR DE PSYCHOLOGIE VAN VERDRINGEN

Wanneer Sigmund Freud (1856-1939) de Parijse aula binnenstapt, valt hem meteen de opvallende opstelling op. Er staat een groot podium, er zijn oplopende banken en de muren daarachter zijn donkerrood. Het oogt eerder als een theater dan als een collegezaal. Stil is het er niet. Er zitten al veel mensen op de banken en een nieuwsgierig geroezemoes vult de ruimte. Meer mensen komen binnen en het duurt niet lang of er is geen plaats meer vrij.

Snel zoekt Freud een van de beschikbare zitplaatsen uit en kijkt afwachtend rond. Onder het publiek bevinden zich geschoolde mensen, medici, wetenschappers en journalisten, maar ook gewone burgers, de man van de straat, gewoonweg gedreven door nieuwsgierigheid. Sommigen zijn hier om te leren, anderen zijn hier voor hun vermaak, maar allen zijn ze hier met één doel: kennismaken met het werk van Jean-
Martin Charcot (1825-1893), die onder hypnose hysterische aanvallen opwekt.

Een spotlicht gaat aan en een jonge vrouw verschijnt op het podium. Het felle licht benadrukt haar fragiele postuur. Ze kijkt onzeker de zaal in, terwijl ze uitgebreid gaapt. Iemand in het publiek lacht nerveus, maar dan verschijnt Charcot op het podium en wordt de zaal weer stil. Hij legt uit dat de vrouw al meerdere nachten niet heeft geslapen. Nu is ze niet meer in staat om te stoppen met gapen. Tijdens de klinische les die hij geeft, ontdekt hij bij haar tekenen van hysterie. Eerst vertelt de vrouw dat ze als kind toevallen had. Dan vindt Charcot plekken op haar lichaam die gevoelloos zijn. Haar smaak en geur zijn verdwenen. Charcot ontdekt steeds meer symptomen die verwijzen naar hysterie.

Volgens Charcot lijdt de vrouw aan een zenuwziekte, waardoor ze steeds verder achteruit zal gaan. Hoewel we deze diagnose in de eenentwintigste eeuw als discutabel beschouwen, was ze destijds vooruitstrevend. Onverklaarbare klachten werden toentertijd meestal toegeschreven aan één oorzaak: een verstoring in het vrouwelijk voortplantingsorgaan.

Een tweede vrouw verschijnt op het podium. Ze is reeds onder hypnose en staart met een lege blik in haar ogen voor zich uit. Zodra Charcot op haar buik drukt, zakt ze stuiptrekkend ineen. Ze loopt rood aan en schuim vormt zich op haar lippen. Ze slaat wild om zich heen en draait zich in onnatuurlijke houdingen. Uiteindelijk verstijft ze in een sensuele houding. Het publiek reageert geschokt. Dan begint ze te schreeuwen, woorden die mogelijk verwijzen naar een getrauma-
tiseerd verleden.

Freud kijkt met grote ogen naar de hysterische verschijnselen. Wat is dit? Wat gebeurt hier? De onderzoeker in hem is gefascineerd en wil het begrijpen. De kennismaking met het werk van Charcot inspireert Freud om verschillende ziektebeelden niet neurologisch, maar psychisch te gaan verklaren.² Het wordt het begin van zijn theorie over de psychoanalyse, een van de eerste vormen van de moderne psychotherapie.

Ingrijpende gebeurtenissen zouden, volgens Freuds theorie, verdrongen worden naar het onbewuste, een deel van ons bewustzijn waar we geen toegang toe hebben. We herinneren ons de gebeurtenis niet meer, althans niet bewust, maar deze herinneringen zitten nog wel in ons brein opgeslagen. Daar blijven ze actief. De pijn, veroorzaakt door die herinneringen, is er nog steeds, alleen niet in ons bewuste geheugen. Zo goed is de pijn weggedrukt. Het lijkt een oplossing voor de pijn, maar dat is het niet. De pijn gaat zich uiten via lichamelijke en psychische klachten.

Het onbewuste moest daarom worden bestudeerd. De behandeling van verdrongen herinneringen bestond uit mensen laten vertellen over associaties, dromen en herinneringen. De taak van de therapeut was om de verdrongen herinneringen bewust te maken. De klachten verdwenen als men zich de pijnlijke gebeurtenis mocht herinneren. Hoewel veel van Freuds ideeën tegenwoordig omstreden zijn, is het idee dat het niet verwerken van moeilijke ervaringen psychische problemen veroorzaakt wijdverbreid geraakt.³

Freud was een kind van zijn tijd. In de overgang van de Verlichting naar de Romantiek verschoof het beeld op de mens. De strakke normen van de kerk verloren hun greep. Idealen als vrijheid en gelijkheid waren belangrijk. Nu kwamen daar de idealen van eigenheid en authenticiteit bij, hoewel deze vrijheid voor velen onbereikbaar was. De mens werd gezien als een individu met verlangens en emoties die erkend mochten worden. Wie ben je en wat wil je worden, werden de belangrijke levensvragen. Freud werd beïnvloed door de wetenschapscultuur van de Verlichting, maar eind negentiende eeuw was in Wenen ook de erfenis van de Romantiek voelbaar. In kunst, literatuur en wetenschap was er veel belangstelling voor het onbewuste. Die omgeving vormde de voedingsbodem voor zijn denken.⁴

In de verdere ontwikkeling van de psychotherapie verschoof geleidelijk de belangstelling van vrije associaties over verdrongen herinneringen naar gesprekken gericht op zelfreflectie en zelfinzicht. Het belang van praten als behandelvorm en de therapeutische relatie als instrument bleef behouden. Door te reflecteren op jezelf en de pijn onder ogen te zien, vindt heling plaats. Tot op de dag van vandaag staat reflectie op jezelf, wat je is overkomen en wat dit betekent voor gevoelens, gedachten en gedrag centraal in de psychotherapie.⁵

Wat betekent dit nu voor de verwerking van pijnlijke gebeurtenissen? Om daar een antwoord op te vinden, kunnen we ons het beste verdiepen in de hedendaagse traumatherapieën.

EEN REIS DOOR DE PSYCHOLOGIE VAN BLOOTSTELLEN

Stel je voor: je maakt een ervaring mee die als een aardbeving aan de fundamenten van jouw mens-zijn schudt: een overstroming waardoor je je huis verliest, een aanranding op straat, of een gewelddadige overval in een winkel. Even ben je je leven niet zeker. Na die ervaring ontwikkel je klachten: flashbacks, nachtmerries, prikkelbaarheid, een aanhoudend gevoel van leegheid. Je meldt je daarom aan bij een psycholoog. De kans is groot dat deze een posttraumatische stressstoornis (PTSS) constateert en je een van de richtlijnbehandelingen aanbiedt.

De richtlijnbehandelingen zijn wetenschappelijk onderbouwde behandelingen voor een aandoening. Onderzoek heeft aangetoond dat ze klachten verminderen. Voor de behandeling van PTSS zijn dit Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR), traumagerichte cognitieve gedragstherapie, en ‘Prolonged Exposure’ – vaak afgekort tot exposure. Deze behandelingen werken zowel bij recente als oudere trauma’s.⁶

Bij EMDR vraagt de therapeut je de herinnering als een film voor ogen te halen. Daaruit kies je het beeld dat nu nog de meeste spanning oproept. Samen brengen jullie de bijbehorende gedachten, gevoelens en lichamelijke reacties in kaart. De één denkt: ik ben zwak en voelt hierdoor angst die zich in zijn maag samenbalt. De ander denkt: ik ben tekortgeschoten en voelt hierdoor schuld en boosheid in de borstkas opzwellen. Dan vraagt de therapeut je op dat meest spanningsvolle beeld te concentreren, terwijl hij met zijn vinger voor je ogen zwaait of op je handen tikt. Die afleiding belast je werkgeheugen.

Af en toe word je gevraagd om je associaties te delen. Doordat je je werkgeheugen belast, terwijl de herinnering actief is, komen andere associaties op dan ten tijde van de traumatische ervaring. Door die nieuwe associaties ontstaan er nieuwe geheugensporen: ‘Ik heb het overleefd, dat is een teken van kracht.’ ‘Ik was nog jong, en kon er niets aan doen.’ Als je vastloopt, helpt de therapeut je verder. Gedurende dat proces blijf je je concentreren op dat beeld. Zo daalt je spanning.⁷

Bij traumagerichte cognitieve gedragstherapie vertel je opnieuw over de traumatische ervaring en de ergste momenten daaruit. Je vertelt ook op welke manier je nu nog dreiging voelt. ‘Ik ben bang dat het elk moment opnieuw zou kunnen gebeuren.’ ‘Ik ben nergens veilig.’ Samen onderzoek je welke gedachten en welk gedrag die dreiging in stand houden, en hoe ze bijgesteld kunnen worden: ‘Soms gebeuren er slechte dingen. Soms zijn onschuldige mensen onveilig. Maar het is onrealistisch om dat continu te verwachten. Als ik daarnaar leef, maak ik mezelf ongelukkig.’

Je onderzoekt de voorspellingen die je door het trauma over jezelf en anderen maakt: ‘Ik word gek als ik aan het trauma terugdenk.’ Of: ‘Anderen vinden het schaamtevol als ik mijn ervaring met hen deel.’ Door te leven naar deze voorspellingen houd je klachten in stand. Daarom ga je jouw voorspellingen uittesten. Je vertelt de traumatische ervaring tot in detail of deelt het met een goede vriend. Zo ontdek je dat gedachten over jezelf en de ander kunnen veranderen. Je gedrag verandert mee, en daarmee groeit het onderscheid tussen toen en nu. Op deze manier herpak je je leven.⁸

Een exposurebehandeling kan onderdeel zijn van een traumagerichte cognitieve gedragstherapie, maar kan ook een zelfstandige behandeling zijn. De kern van deze behandeling is een langdurige blootstelling aan de meest beladen momenten, zodat je gaat ervaren dat de herinnering niet gevaarlijk is. Je vertelt de herinnering met gesloten ogen alsof deze opnieuw gebeurt: ‘Ik sta achter de kassa en help een klant.’ Je staat extra stil bij de angstige momenten. ‘Ik zie dat hij een pistool op mij richt. Zijn vinger zit aan de trekker.’ Dit doe je met zo veel mogelijk details. De therapeut vraagt wat je ziet, hoort, ruikt en voelt. ‘Ik hoor de winkelbel.’ ‘Ik ruik zijn zweet.’ ‘Ik voel mijn hart kloppen in mijn keel.’ De therapeut voegt cues toe, zoals geluid of geur, die de angst verhogen: een winkelbel, de muziek die op de radio speelde, een zweetlucht. In die veilige omgeving besef je: het is zwaar, maar ik kan dit aan. De angst is draaglijk. Nieuwe gedachten en gevoelens komen op, die anders zijn dan tijdens of na de traumatische ervaring. Deze nieuwe perspectieven maken dat de angst zakt.

In het dagelijks leven oefen je verder. Je zoekt situaties of activiteiten op die spanning oproepen. Ze hebben vaak niets met het trauma te maken, toch roepen ze herinneringen op. Bijvoorbeeld een rivier bij hoogwater, in het donker op straat, boodschappen doen of winkelen. Je begint bij situaties die een klein beetje spanning oproepen, maar daagt jezelf steeds uit met moeilijkere situaties, zodat je je eigen stress onder controle krijgt.⁹

De behandelingen verschillen, toch zijn er belangrijke overeenkomsten. Ze delen drie bouwstenen:

Je bent actief bezig met de herinnering: je praat over de herinnering, vaak meerdere keren.

Je doorleeft de gedachten, gevoelens en lichamelijke reacties die bij de herinnering horen: je gaat de intense pijn of stress niet uit de weg, maar doorstaat ze. Je trotseert ze.

Je verandert de betekenis die je aan het trauma hebt gegeven: je evalueert jouw ideeën over het verleden, heden en de toekomst en past deze aan.

Door deze bouwstenen verandert je gedrag. Activiteiten of sociale contacten die je ontweek, pak je (weer) op.¹⁰ Deze drie elementen zijn ook de bouwstenen voor het verwerken van pijnlijke gebeurtenissen.

De kern van traumatherapie is dat je pijnlijke ervaringen niet wegduwt, maar dat je je eraan blootstelt. De herinneringen worden bespreekbaar en veranderbaar gemaakt. Freuds ideeën dat pijnlijke ervaringen worden verdrongen naar het onbewuste zijn achterhaald. Maar zijn inzicht dat onverwerkte ervaringen, bewust of onbewust, onze gevoelens, gedachten en gedrag beïnvloeden, wordt breed gedragen. Door aan deze herinneringen te werken, vermindert de lading en verliest de pijn zijn grip. Ze raken verweven met je levensverhaal. Oftewel, je verwerkt ze.

LEVEN IN VRIJHEID

Pijnlijke ervaringen speelden een belangrijke rol in het leven van Edith Eger. Als ervaringsdeskundige en psychotherapeute maakte zij van het verwerken ervan haar vak. In haar boek De keuze vertelt ze haar verhaal.¹¹ Edith is zestien jaar oud wanneer ze naar Auschwitz wordt gedeporteerd, het vernietigingskamp waar meer dan een miljoen mensen zijn omgebracht. Bij aankomst worden zij en haar zus gescheiden van haar ouders, die direct naar de gaskamers worden gestuurd.

Kaalgeschoren en in grijze kampkleding gehuld krijgt ze met haar zus een barak toegewezen, waar dokter Josef Mengele verschijnt. Hij is op zoek naar getalenteerde gevangenen. Hij wil vermaak, terwijl hij meisjes selecteert voor de dood. ‘Danseresje,’ zegt hij, ‘dans eens voor me.’ Op zijn teken begint er muziek te spelen. En met de kille ogen van Mengele op zich gericht, danst Edith alsof ze in het theater staat en wordt aanbeden. Een dans op het randje van de dood. Het is haar moeders stem die haar draagt. Die stem vertelt haar dat ze in haar gedachten altijd vrij is. Mengele is onder de indruk van haar dans vol overgave en werpt haar als bedankje een brood toe. Het is het begin van de zwaarste periode in haar leven.

Wanneer Auschwitz wordt bevrijd, is Edith zo zwak en uitgemergeld dat ze bijna niet te onderscheiden is van de doden. Op het nippertje ontdekt een Amerikaan dat ze nog leeft. Hij voert haar felgekleurde M&M’s. Een lange periode van lichamelijk herstel volgt, waarna ze het leven oppakt, trouwt en kinderen krijgt.

Net als velen in haar tijd spreekt ze niet over haar ervaringen. Zwijgen is haar strategie om te overleven. Ze ontkent haar gevoelens, ook als deze haar verstikken. De relatie met haar man en kinderen lijdt onder de niet uitgesproken pijn. Haar man loopt bij haar op zijn tenen en haar dochter past zich aan. Ongewild blijft het verleden doorsijpelen in het heden.

Een onschuldig avondje in de bioscoop veroorzaakt de eerste breuk in haar pantser. De film gaat over een danseres die vol overgave danst, omdat ze niet anders kan. Het dansen bepaalt haar leven. Ze verlaat haar partner en danst zichzelf de dood in. Het voelt voor Edith alsof ze naar zichzelf kijkt. De film legt een vinger op de zere plek, het diepe, donkere gat in haar, en de spanning die ze ervaart tussen haar binnenwereld en de buitenwereld.

Zwijgen en ontkennen blijft haar strategie, totdat ze een boek van Viktor Frankl leest over zijn ervaringen in Auschwitz. Hij schrijft dat je een keuze hebt. In alle omstandigheden kun je kiezen hoe je reageert. Dat komt binnen. Viktor en Edith ontwikkelen een vriendschap. Binnen de veiligheid van die vriendschap helpt hij haar om de eerste woorden te vinden voor haar pijn. Als Edith de pijnlijke ervaringen toe gaat laten, begint de wond te helen. Haar pijn krijgt een andere betekenis. Ze voelde zich zwak en beschadigd door de oorlog, maar het zijn juist deze ervaringen die haar kracht geven en helpen om te groeien.

Pas als zij terugreist naar Auschwitz komt de pijnlijkste herinnering, verbannen uit haar bewustzijn, boven. Stel je voor dat je als tiener bij aankomst in het kamp met je moeder en zus in de richting van de poort schuifelt. Je moeder maant je rechtop te staan om te laten zien dat je zestien jaar bent. Dat is namelijk je kans om te overleven. Maar je voelt je als een kind dat haar moeder hard nodig heeft. Je bent bang en houdt de hand van je moeder stevig vast. Dokter Mengele wijst met zijn vinger naar je moeder en vraagt je: ‘Is zij je moeder of je zus?’ In dat moment van angst en overspoeling is nadenken niet mogelijk. Zonder te begrijpen wat de gevolgen zijn, weet je alleen dat je je moeder wil en zeg je ‘moeder’, waarna hij je moeder in de richting van de gaskamers stuurt.

Het toelaten van deze pijn is het moeilijkst. In die pijn, de schuld die Edith ervaart, voelt zij zich het kwetsbaarst. Pas als zij haar eigen kwetsbaarheid volledig kan omarmen, met alle ingewikkelde gevoelens, kan zij accepteren dat ze een mens is en zichzelf vergeven. Het verleden kan niet worden veranderd, maar je kunt het loslaten, zodat je in het heden mag leven. En dat leven is kostbaar: ‘Onze pijnlijke ervaringen zijn geen blok aan het been, ze zijn een geschenk. Ze bieden ons perspectief en ze zijn betekenisvol. Ze bieden ons een mogelijkheid om ons unieke doel en onze kracht te vinden.’¹²

Een belangrijk verschil tussen Edith en mijn opa is dat Edith haar ervaringen verwerkte en mijn opa niet. Edith ging aan de slag met de herinnering: ze ging de confrontatie aan met de pijn, zocht naar de woorden voor haar ervaringen, reflecteerde op haar vermijding, en sprak met haar naasten. Ze liet de moeilijke emoties van angst, verdriet, schaamte en schuld toe, en probeerde haar reacties te begrijpen. Zo werden de ervaringen onderdeel van een levensgeschiedenis die haar kracht gaf. Door vanuit verschillende perspectieven naar de pijnlijke gebeurtenissen te kijken, ontstond er ruimte voor een nieuwe betekenis. Edith vond haar unieke doel in het delen van haar proces.

VERWERKEN MOETEN WE ALLEMAAL

Gelukkig maakt niet iedereen oorlogservaringen zoals Edith Eger of mijn opa mee. Maar gebeurtenissen die kwetsen, pijn doen of verwonden, komen in ieders leven voor. In een grootschalige studie werd Nederlanders tussen de 18 en 64 jaar gevraagd of zij gedurende hun leven een pijnlijke gebeurtenis hadden meegemaakt, zoals verlies van een partner, een scheiding of ontslag. Een aantal specifieke ervaringen dus. De meerderheid van de Nederlanders (71 procent) had een van deze pijnlijke gebeurtenissen meegemaakt.¹³ Dat is veel, terwijl allerlei leed in deze studie onzichtbaar blijft door die specifieke vraagstelling. Elk mens kent momenten in het leven van leed, onrecht of verlies, die littekens achterlaten.

Dat soort ingrijpende ervaringen hebben invloed op ons geluk en de tevredenheid met het leven. Onderzoek laat zien dat sommige van deze gebeurtenissen ons welzijn tijdelijk beïnvloeden, terwijl andere ons blijvend veranderen. Het verlies van een partner heeft vaak een tijdelijke, negatieve impact, terwijl een scheiding of het verlies van een baan ons welzijn langdurig of zelfs permanent kan beïnvloeden.¹⁴ Juist bij zulke negatieve gebeurtenissen ligt het risico om de pijn te verdringen op de loer, maar is het belangrijk om de pijn te verwerken. Dat is goed voor onze relaties en ons welzijn.

Mijn opa ontmoette na de oorlog mijn oma. Toen hij op de kermis voor haar een prijs won, besloot zijn vader dat het tijd was voor een huwelijk. Mijn opa en oma werkten hun leven lang hard en zwegen over wat was geweest. Ze droegen de pijn in stilte. Toch was het verleden voelbaar. Van mijn moeder, de oudste van negen kinderen, verwachtten ze dat ze haar mannetje zou staan en zich niet liet kisten door tegenslag. Door te vechten kwam je erbovenop. En dat deed ze. Ik heb haar vooral leren kennen als iemand die hard werkte en veel verwachtingen had – vooral van haar dochter. Net zoals mijn grootouders sprak ze niet over haar kwetsbaarheid of pijn. De overbelasting verborg ze door te verharden. Dat gaf spanning in onze relatie. Pas toen zij te horen kreeg dat ze ongeneeslijk ziek was, voerden we een gesprek over mijn jeugd. In dat gesprek liet ze mij een andere kant zien, een liefdevolle en trotse kant die ik op dat moment nog moeilijk binnen kon laten komen. We spraken af om dat gesprek te vervolgen, maar die kans kregen we niet meer.

Dat we ingrijpende gebeurtenissen meemaken kunnen we niet veranderen, ze zijn onderdeel van het leven. We kunnen wel iets doen met de tijd die ons is gegeven. We kijken terug, zodat we vooruit kunnen. Door onze pijn te verwerken en te delen, nemen we een risico, maar ook onze verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid om het verleden los te laten en de wond te helen. Het verleden kunnen we niet veranderen, we kunnen het heden leven. Dan veren we terug van tegenslag en staan we krachtig. In het volgende hoofdstuk gaan we in op de eerste bouwsteen van verwerking: het actief aan de slag gaan met de herinnering.

2

EEN KWETSBAAR VERHAAL

Alle smarten kunnen worden gedragen, als men ze in een verhaal onderbrengt of er een verhaal over vertelt.

ISAK DINESEN

JE BENT LIEF

Gehaast loop ik door de verlaten gangen van het ziekenhuis. Mijn voetstappen weerklinken hol, als het geluid van de dood die dicht op mijn hielen zit. Wit verschijnt en verdwijnt. Alles lijkt op elkaar, ik kom niet verder. Paniek welt op, hoger, dieper, sneller. Maar dan, vanuit het niets, is er een kilte die mij omklemt en mijn gevoel vastpint. De stress giert door mijn lichaam, toch voel ik mij verdoofd. Het is mijn hart dat mij verraadt. Elke slag dreunt. Het maant mij te lopen. Sneller, niet stilstaan, niet voelen, doorgaan. Je kunt niet instorten. Niet hier. Niet nu. Je moet haar bereiken. Mijn hart dreunt door, genadeloos slaat het me vooruit.

INTENSIVE CARE staat er in kleine, zakelijke letters boven de klapdeuren. Gezoem klinkt wanneer ze automatisch openen. Onmiddellijk zie ik mijn vader bij het voeteneinde van een bed staan. Zijn blik strak op de patiënt, die stervende is. Met zijn handen verkrampt om het stalen frame van het bed probeert hij zich staande te houden. Lamgeslagen wachtend op wat komen gaat.

De tijd vertraagt nu ik hier ben. Alle haast is verdwenen. De sluizen openen zich en spoelen de moed weg, om ruimte te maken voor verdriet. Langzaam nader ik het bed. Daar ligt ze: mijn moeder. Haar grauwe gezicht rust op het kussen, haar haren naar achteren gekamd. Toch lijkt het alsof iemand haar maar aan één kant heeft verzorgd en de andere kant in de haast heeft overgeslagen. De rechterkant van haar gezicht hangt slap en haar rechterhand ligt levenloos naast haar op het witte laken. Ze lijkt te slapen, maar spanning is zichtbaar in de linkerkant van haar gezicht.

In plaats van naar haar toe te lopen, zet ik een pas naar achteren. Ik sla mijn hand voor mijn mond om een diepe kreun te dempen. Als de emoties donderend over me heen slaan, stap ik verder weg uit het zicht van mijn moeder. Een onzichtbare hand scheurt mijn hart los, bloedend blijft het achter op de steriele vloer. Ik adem paniekerig. Ik wil schreeuwen. Ik wil huilen. Maar ik heb geen stem. Geen tranen. Alleen een chaos, die mij overspoelt. Dit kan ik niet! Een snik ontsnapt me. Om mezelf te kalmeren, duw ik mijn vuist tegen mijn mond en dwing ik mezelf om dieper adem te halen. Ik moet mezelf onder controle krijgen. Ik moet er voor mijn ouders zijn.

Mijn vader komt naast me staan. Hij legt zijn hand op mijn schouder.

‘Kom dag zeggen tegen je moeder,’ zegt hij rustig, alsof er niets aan de hand is. En vreemd genoeg, zijn stem helpt. Die kalme, vertrouwde toon, die mij herinnert aan de veiligheid van het gewone leven. Ik recht mijn rug, haal diep adem en knik. De beheersing keert terug in mijn lijf en ik loop naar de rand van het bed. Mijn vader schuift naar de andere kant van het bed en streelt liefdevol mijn moeders wang.

‘Kijk eens wie er is,’ fluistert hij. Zijn blik is teder. Hier in dit bed ligt het kostbaarste wat hij in deze wereld bezit. Traag opent mijn moeder één oog. Ze kijkt recht voor zich uit. Halfzijdig verlamd lijkt ze haar oog niet meer te kunnen draaien.

‘Ja,’ mompelt ze, terwijl haar lippen slechts aan één kant bewegen. Pas als mijn vader haar helpt om haar hoofd te draaien en ik boven haar ga hangen, ziet ze me staan.

‘Dag, moeder,’ zeg ik en ik kus haar teder op haar voorhoofd.

Mijn moeder, 56 jaar oud, riep die middag in paniek mijn vader: ‘Er is iets mis. Iets mis in mijn hoofd.’ Een ambulance bracht haar met spoed naar het ziekenhuis vanwege een hersenbloeding. In het ziekenhuis werd de ernst duidelijk. Een groot deel van haar hersenen is geraakt. De zwellingen die hierdoor zullen optreden, zullen haar brein inklemmen en kapotdrukken. Hoewel het onbekend is hoe lang dit gaat duren, is het nu wachten op de dood.

Mijn moeder, altijd vastberaden en sterk. Die met opgestoken haar en roodgestifte lippen de wereld aankon. Die haar kwetsbare en zachte kant het liefst verborgen hield. Die, in haar kracht, bepalend was voor het gezin. Mijn moeder, met wie ik nog zoveel uit te praten heb, ligt hier weerloos in haar bed. Plotseling is de tijd op.

Ik pak haar hand vast en zeg eenvoudig: ‘Ik ben er.’

‘Ja,’ zegt ze, ‘fijn.’ Ze sluit haar ogen.

Ik slik. Tranen branden als ik zie hoeveel moeite ze heeft om woorden te vormen. Ik wil niet huilen waar ze bij is, ik wil sterk zijn, voor haar.

Mijn broer, die de dokter heeft gesproken, komt bij het bed staan en zegt: ‘Vader is hier al even. Zal ik hem meenemen voor een kopje koffie?’

Ik knik. De situatie moet slopend voor hem zijn. ‘Ik blijf wel bij moeder,’ zeg ik.

Mijn vader buigt zich naar haar toe en drukt een kus op haar lippen. Zijn ogen zijn vochtig. Zijn trillende vingers strijken liefdevol een pluk haar uit haar gezicht. Hij aarzelt, hij heeft moeite om haar alleen te laten. Een kop koffie kan echter geen kwaad, het wachten kan uren, maar ook dagen duren. Dat is bevreemdend: mijn moeder ligt hier en reageert, maar zal binnenkort in coma raken en overlijden. En er is niets tegen te doen.

Als het stil wordt in de kamer opent mijn moeder opnieuw haar ogen. ‘Mijn hoofd voelt raar,’ zegt ze.

‘Je hebt een hersenbloeding gehad,’ antwoord ik. ‘Daardoor voelt je hoofd zo vreemd.’

Ze kijkt stil voor zich uit, toch heb ik het gevoel dat ze het begrijpt. De woorden lijken haar tot rust te brengen. Dan zegt ze: ‘Ga ik dood?’ De angst weerklinkt in haar stem.

Mijn hart slaat over en ik voel de woorden vervliegen. Ik weet dat ze deze vraag stelt, omdat mijn vader er niet is. Ik weet dat ze deze vraag niet aan mijn broers zou stellen. Zelfs nu leeft ze nog om hen te beschermen. Ze is bang. Ze worstelt al met de dood sinds ze de diagnose alvleesklierkanker te horen kreeg. En ik weet dat ze een eerlijk antwoord nodig heeft.

‘De dokters denken dat je doodgaat,’ is alles wat ik uit kan brengen.

Opnieuw is ze stil, maar dan fluistert ze: ‘Ik ben bang.’

Alles in mij wil het antwoord geven dat ze nodig heeft, dat haar troost. Alles in mij wil er voor haar zijn. Maar wat zeg je als de dood nadert? Als de dood te vroeg, maar zeker is? Mijn emoties gieren door mijn lijf en blokkeren mijn denken. Ik heb geen basis, geen grip, geen toegang tot de wijsheid die ik nu zo hard nodig heb. Pijn doorboort het gapende gat waar mijn hart heeft gezeten. De onmacht overspoelt me als ik naar woorden zoek.

‘Je hoeft niet bang te zijn, God wacht op je,’ zeg ik, wetende dat haar geloof haar troost biedt. ‘Alles komt goed.’

Ze knikt, maar dit keer ben ik minder overtuigd dat mijn woorden haar rust brengen. Even is het weer stil tussen ons.

Dan fluistert ze: ‘Je bent lief... ik houd van je.’

De woorden zijn zo eenvoudig, zo zacht, zo teder, dat ze me diep raken. Ik kijk naar mijn ernstig zieke moeder. Haar kracht is weg, haar intelligentie beschadigd, haar taal beperkt. Alleen de kern van haar mens-zijn is over. Als alle complexe lagen van wensen en verwachtingen waarin onze relatie was gewikkeld wegvallen, dan is dit wat er overblijft: haar liefde voor mij.

‘Ik houd ook van jou, heel veel,’ antwoord ik met gesmoorde stem. De tranen lopen over mijn wangen, ik houd ze niet meer tegen. Ik huil, terwijl ik haar hand vasthoud. Totdat ik zeg: ‘Probeer maar wat te rusten, dat is goed voor je.’

Ze knikt en sluit haar ogen, terwijl ik troostend haar hand streel.

Een paar dagen voor kerst begraven we mijn moeder.

*

Na een pijnlijke gebeurtenis is de herinnering vaak fragmentarisch. We herinneren ons flarden, sommige intens, andere vaag. Soms zijn er zelfs gaten in onze herinnering. De herinnering wordt overspoeld door emoties of met te veel afstand bezien, afgesneden van de emoties. De gebeurtenis staat op zichzelf en voelt niet verbonden met het leven. Maar pas wanneer we ons pijnlijke gebeurtenissen kunnen herinneren als een verhaal dat verbonden is met ons leven, kan dit richting geven en houvast bieden. De herinnering krijgt betekenis.

In dit hoofdstuk onderzoeken we hoe je actief aan de slag kunt gaan met een herinnering om samenhang aan te brengen, en wat dit proces oplevert. Je tast de ervaring af. Eerst terwijl dit nog alle negatieve gevoelens en gedachten oproept. Je zit er middenin. Daarna probeer je afstand te nemen. Je ordent de gebeurtenis en stelt vragen die helpen om de gebeurtenis vanuit nieuwe perspectieven te zien. Door de ervaring te verkennen en verschillende aspecten te ontdekken, kan de gebeurtenis zich ontwikkelen tot een verhaal dat je identiteit kracht geeft. In de diepte van de ervaring schuilt wijsheid.

HERINNERINGEN ALS VERHALEN

Van oudsher vertellen mensen elkaar verhalen. Die verhalen helpen om de wereld en het lijden te begrijpen. Ze getuigen van kwetsbaarheid en veerkracht, van verandering en de mogelijkheid van een nieuw begin. De mens wordt daarom ook wel de ‘homo narrans’ genoemd, de vertellende mens, omdat deze door verhalen te vertellen op nieuwe manieren het leven beschouwt en inricht.¹

Ook onze herinneringen worden als verhalen opgeslagen. Byung-Chul Han, een Koreaans-Duitse hoogleraar en filosoof, schrijft over de invloed van technologische ontwikkelingen op onze samenleving. In zijn recente boek De crisis van het narratieve vraagt hij aandacht voor de verbindende en helende kracht van herinneringen als verhalen. In het tijdperk van WhatsApp, TikTok en Snapchat vertalen we ons leven naar stukjes informatie die we in korte berichten delen. Maar zulke fragmenten helpen ons niet om onszelf of de ander te begrijpen. Verhalen hebben die kracht wel.

Verhalen leggen verbanden. Ze maken van losse gebeurtenissen een geheel. Toevallige en terloopse gebeurtenissen worden aan elkaar geknoopt. Er worden verbanden gelegd tussen deze gebeurtenis en eerdere gebeurtenissen, het oude en het nieuwe, het toen en het nu. Zo ontstaat een netwerk van relaties, dat samenhang en zin geeft aan wat er is gebeurd. Susan Sontag (1933-2004), een Amerikaanse filosofe en mensenrechtenactiviste, schrijft over de zoektocht naar samenhang in een verhaal:

Want waar geslotenheid, eenheid, samenhang moet bestaan, moeten grenzen zijn. Alles wat we op de reis binnen die grenzen ondernemen, is relevant. Je kunt het einde van een verhaal ook aanduiden als het magische punt waar veranderlijke, voorlopige standpunten samenkomen: als het vaste punt van waaruit de lezer ziet hoe dingen die aanvankelijk niets met elkaar te maken leken te hebben uiteindelijk samen blijken te horen.²

Het verhaal dat je over een gebeurtenis vertelt heeft een begin en een eind. En toch is het ingebed in een groter geheel: jouw leven. De gebeurtenis maakt deel uit van een bepaalde tijd en context, met een bepaalde geschiedenis en toekomst. Ze bestaat niet uit losse deeltjes informatie over gevoelens, gedachten en gedragingen van jou en anderen, maar kent een bepaalde samenhang. Dat maakt het een verhaal.

Han beschrijft de kracht van verhalen als het spanningsveld tussen nabijheid en afstand. Een verhaal dwingt je om in de gebeurtenis te duiken, maar ook in de verte te kijken. Het is zowel verklarend als raadselachtig, omdat het iets zegt over de relevantie, het gewicht, de betekenis van de gebeurtenis. En tegelijkertijd laat het ruimte open voor het onbekende en de onbeantwoorde vragen. Het kent zowel licht als schaduw, sommige delen van het verhaal zijn zichtbaar, andere blijven onzichtbaar. Het is zowel afgesloten als open. Het verhaal is in het verleden gebeurd, onderdeel van jouw geschiedenis en daarmee afgesloten, tenminste als de gebeurtenis verwerkt is. Het is ook onderdeel van ons levensverhaal en de lijn die bestaat met eerdere generaties. Tegelijkertijd staat het verhaal open, omdat onze herinneringen veranderlijk zijn. We blijven in staat om op nieuwe manieren naar onze geschiedenis te kijken. Daarnaast is het verweven met onze toekomst, hoe we deze zien en vormgeven. Het gaat dus zowel over deze gebeurtenis, als over het grotere verhaal. Zo groeit het verhaal met ons mee.

Wanneer onze herinneringen niet verhalend zijn, struikelen we van het ene probleem naar het volgende probleem, van de ene crisis naar de andere, schrijft Han. Dan zijn we aan het overleven. Je zou kunnen zeggen dat een onverwerkte ervaring niet een herinnering in een verhaal is. Door de verhaallijn in onze herinnering te ontdekken brengen we ordening aan. We nemen eigenaarschap over onze ervaring. Dat opent de deur naar verwerking en de kans op een hoopvolle toekomst. Dit betekent niet dat we alles begrijpen, dat er geen vragen zijn of dat het boek is gesloten. Het verhaal kan juist door de gebeurtenis onder woorden te brengen, groeien en veranderen. Heling van pijnlijke gebeurtenissen ligt dan ook in het vinden van woorden voor wat nog niet verteld is. Je vertelt jezelf vrij.³

Maar hoe doe je dat, jezelf vrijvertellen?

KAUWEN OP JE VERHAAL

Veel mensen doen het vanzelf als ze een pijnlijke gebeurtenis meemaken: ze denken of praten regelmatig over wat hun is overkomen. Ze kauwen op hun verhaal. Dat kauwen heeft een functie. Het helpt om de gebeurtenis en hun eigen rol in die gebeurtenis te begrijpen. Zo ontstaat samenhang in het verhaal en dat geeft een gevoel van grip. Om die reden gebruiken wetenschappers schrijfopdrachten om het verwerkingsproces van ingrijpende ervaringen te analyseren. De resultaten geven een waardevolle inkijk in dat proces.

Het was de dag die de geschiedenis zou veranderen: 11 september 2001. Veel Amerikanen voelden zich persoonlijk aangevallen of kenden iemand in New York. Ook al waren zij niet aanwezig bij de aanslag, de gebeurtenis werd als persoonlijk en ingrijpend beleefd. In de weken na de aanval werd daarom een grote groep studenten gevraagd om gedurende vijf dagen te schrijven over de gebeurtenissen van 9/11. Daarbij werd hun gevraagd om zich te richten op hun diepste gedachten en gevoelens.

Wat bleek? Studenten die zich persoonlijk geraakt voelden, gebruikten in eerste instantie weinig positieve emoties. Woorden als blij, tevreden, of verheugd kwamen nauwelijks voor. Ook woorden als bevatten, begrijpen, realiseren werden weinig gebruikt. Deze woorden verwijzen naar het vinden van samenhang en een manier om om te gaan met de ervaring.

In de dagen die volgden, werden de studenten door de schrijfopdracht gedwongen om op de gebeurtenis te kauwen. Eerst namen de negatieve gevoelens toe. Ze schreven dat ze bang waren of boos. Toch veranderde er iets. Na een aantal dagen schrijven, namen deze negatieve emoties af. De studenten kregen meer grip op hun emoties. Na vijf dagen schrijven werd het verhaal van de meeste studenten samenhangender en gestructureerder. Positieve emotiewoorden namen toe.

Maanden later werd een nameting gedaan. De studenten werden nogmaals gevraagd om te schrijven over de gebeurtenis. Studenten die direct na 9/11 in hun schrijven meer verwerkingswoorden en negatieve emotiewoorden gebruikten, herinnerden zich een halfjaar later minder gestrest te zijn over de gebeurtenissen dan ze destijds werkelijk waren. Terugkijkend was de stressvolle lading van de gebeurtenis verminderd. Dat veranderde hun perspectief; zij dachten er minder last van gehad te hebben. Degenen die erin slaagden om in die eerste vijf dagen een samenhangend verhaal te ontwikkelen, waren minder angstig en gestrest in de maanden erna.⁴

Uit deze studie blijkt dat op je verhaal kauwen helpt bij de verwerking. Mogelijk nemen de negatieve gevoelens eerst toe, maar na een aantal keer verlicht het kauwen de intensiteit van de negatieve gevoelens. Het kan zijn dat je meerdere keren aan je verhaal moet werken om de samenhang te ontdekken. Het proces van een verhaallijn creëren helpt om gedachten, gevoelens en gedrag te organiseren. Er ontstaan relaties tussen mensen en gebeurtenissen, oorzaken en gevolgen.⁵ Door te kauwen op de gebeurtenis krijg je meer grip op de gebeurtenis. Dit vergroot je welzijn, zowel direct na de gebeurtenis als op langere termijn. De stress die je ervaart door de gebeurtenis neemt af.⁶

MIJN SCHRIJFOPDRACHT

Enkele dagen na mijn moeders begrafenis vierden we traditiegetrouw kerst in Frankrijk. Nu deden we dit zonder haar. We wandelden in het bos en bereidden een grote kip als kerstmaaltijd, hoewel niemand echt trek had. Ik zie nog voor me hoe we sneeuwballen gooiden en mijn vader een moment kon lachen. We gingen door, we moesten, maar alles ademde het gemis.

In mijn lijf zat een intens verdriet, waarvan ik de diepte pas kon voelen toen ik na die kerst thuiskwam. Ik probeerde de herinneringen aan haar ziekte en overlijden toe te laten, om ze tot rust te laten komen. Ik dacht na over wie mijn moeder was en wat zij voor mij betekende. Ik sprak er met anderen over. Ik was actief bezig met het verlies, om het te verwerken. En dat lukte. Tenminste, grotendeels.

Ik verwerkte het verlies, behalve dat laatste gesprek met haar. Als ik terugdacht aan dat moment dan riep dat nog steeds intense emoties op. Het was het moment waar ik niet naar terug wilde keren. Dat deed ik ook niet, ik wilde het niet ophalen, voelen of delen met anderen. Als ik het mij herinnerde, duwde ik het snel weg. Waarom? Het voelde als falen, zo erg dat, elke keer als ik eraan dacht, de tranen in mijn ogen schoten. Op dat cruciale moment had ik niet de woorden om de angst van mijn moeder weg te nemen. Ik had haar, op dat moment, meer gegund. Ik schaamde mij want ik vond dat ik er voor haar had moeten zijn.

Vaak begrijp je achteraf wel de omstandigheden die jouw gedrag verklaren. Moeilijker is het om dat te accepteren. Het is niet ongebruikelijk om je overweldigd te voelen tijdens een ingrijpende gebeurtenis. In shock te zijn. Wanneer je vol zit met eigen emoties, is er onvoldoende ruimte om na te denken over de behoefte van de ander of jezelf. Begrijpen is echter niet hetzelfde als doorleven.

Het schrijven van dit verhaal dwong mij om actief terug te keren naar deze herinnering. Ik moest de gebeurtenis ophalen: het verloop in de tijd. De details van het verhaal. Wat ik zag, hoorde en rook: de lange, witte gangen, de bleke kerstlichtjes, het gepiep van de apparaten naast haar bed, de intense ziekenhuislucht. Wat ik voelde en dacht: de pijn, de overrompeling, de machteloosheid. Ik moest de pijnlijke momenten in de gebeurtenis opnieuw ondergaan. Of met andere woorden, ik moest aan de slag met de herinnering.

Het schrijven riep veel emoties op. De tranen kwamen en ik vroeg me af waar ik aan was begonnen. Elke zin viel me zwaar en de tekst was rommelig. Ik moest mezelf dwingen om me niet te laten afleiden. Plotseling bedacht ik dat het goed was om berichtjes te checken, een kop koffie te zetten, of mijn dochter te bellen. Allemaal manieren om de last van de herinnering uit de weg te gaan. Toch schreef ik door. Daarbij lette ik niet op de woorden of de zinnen die zich vormden. Het schrijven over de herinnering activeerde de pijn en blokkeerde mijn vermogen om met afstand te kijken. Ik beschreef de gebeurtenis, zonder de situatie of mijn reacties te onderzoeken.

Na het schrijven ging ik wandelen. Het vurig gekleurde herfstbos hielp mij om te landen. De bomen verloren één voor één hun getekende bladeren. Al wandelend realiseerde ik mij dat deze gebeurtenis symbool staat voor een gelaagd verlies. Ik verloor mijn moeder en de mogelijkheid tot herstel van onze relatie. Ik verloor de overtuiging dat ik goed kon zorgen voor mijn ouders en daarmee mijn rol in het gezin. Ik verloor de verbondenheid die ontstaat door het moederschap. Mijn eigen, nog ongeboren, kinderen zouden haar nooit kennen. En hoewel ik dat toen nog niet wist, verloor ik ook mijn vader.

Verlies zit vervlochten in veel ingrijpende gebeurtenissen. Je verliest een baan door ontslag, een partner door scheiding, je functioneren door ziekte, je veiligheid door toedoen of nalaten, een geliefde door de dood. En ga zo maar door. En vaak is er in die situaties geen sprake van één verlies, maar van meerdere verliezen. Door te kauwen op de gebeurtenis kun je de gelaagdheid gaan ervaren en begrijpen. En dat is van belang voor verwerking.

KAUWEN EN HERKAUWEN

In 2020, gedurende de COVID-19-pandemie, werd een vergelijkbare studie als die rondom 9/11 herhaald onder meer dan zeshonderd eerstejaarsstudenten. Deze studenten maakten dat jaar een belangrijke overgang door: ze verlieten hun ouderlijk huis, hun vertrouwde omgeving, gingen op kamers wonen en bouwden een nieuw sociaal leven op. De mooiste tijd van je leven! Maar plotseling zaten ze alleen op een kamer, omdat ze niet meer op de campus mochten komen.

Studenten werden gevraagd om te schrijven over de impact van COVID-19 op hun leven. Daarbij werd hun gevraagd om een gebeurtenis te beschrijven die het beste de uitdaging waar ze voor stonden, weerspiegelde. Van die ene gebeurtenis moesten ze alles beschrijven: wat er gebeurde, met wie, wat zij en anderen deden, en wat ze dachten en voelden tijdens de gebeurtenis. Ook werd hun gevraagd te schrijven over wat deze gebeurtenis zei over wie ze nu zijn, wie ze waren, en wie ze zouden kunnen worden. Met deze opdracht werden ze uitgenodigd om de gebeurtenis vanuit een groter perspectief, hun levensverhaal, te kauwen en herkauwen.

De eerste verslagen stonden bol van gevoelens van wanhoop, verlies en angst. De studenten worstelden met het volgen van digitale lessen, financiële zorgen, voelden zich geïsoleerd, en maakten zich zorgen over de gezondheid van geliefden. Maar na verloop van tijd veranderden deze verhalen. Studenten die in hun eerste verslagen aandacht besteedden aan details, waarom-vragen stelden, en hun onzekerheden verwoordden, beschreven later meer persoonlijke groei. Ze hadden belangrijke lessen geleerd. Het belang van relaties werd als belangrijkste les genoemd. Een voorbeeld:

Een paar dagen geleden had ik de hele dag met geen van mijn vrienden gesproken, niet via een telefoontje, niet via een berichtje. Normaal gesproken praat ik dagelijks zo’n drie tot vier uur met ze. Ik voelde me die dag erg eenzaam en vooral geïsoleerd. Ik had geprobeerd contact te leggen, maar niemand had tijd. Ik beschouw mezelf als meer introvert, omdat ik niet van face-to-facecontact houd en graag op mezelf ben. Ik dacht niet dat alleen zijn mij eenzaam zou laten voelen. Ik realiseerde me dat ik het echt leuk vind om met anderen te praten, maar dat ik liever meer sociale contacten had via internet, omdat ik een laag zelfbeeld heb en me geen zorgen hoef te maken over hoe ik eruitzie. Dat helpt veel. Ik zou zeggen dat dit me deed beseffen dat ik het potentieel heb om meer extraverter te zijn. Als ik aan mijn zelfvertrouwen kan werken, kom ik er wel.⁷

Door te schrijven over hun ervaring, met de losse rafels en rauwe randjes, en daarbij uitgedaagd te worden tot reflectie, wisten veel studenten hun ervaring te kaderen en herkaderen. De verhalen veranderden, van emotionele beschrijvingen over zorgen en verlies in verhalen over verandering en groei. Studentenverhalen over groei voorspelden vervolgens een betere aanpassing aan de uitdagingen van die tijd. Ze voelden zich steviger in hun identiteit en rapporteerden een jaar later minder mentale gezondheidsproblemen. Hun angst en stress namen af.⁸

Volgens de narratieve psychologie leer je een ervaring begrijpen door erover te schrijven of te vertellen. Het dwingt je om met een afstandje naar jezelf, de ervaring en jouw leven te kijken. De gebeurtenissen in dat verhaal zijn dan gebonden aan een tijd en een plaats. Ze krijgen een begin en een eind, en verschuiven naar het verleden. Zo ontstaat samenhang. Dat versterkt een gevoel van veiligheid en controle. Dan wordt het een verhaal dat niet alleen gericht is op de negatieve manieren waarop het leven is veranderd, maar ook op de positieve uitkomsten: de persoonlijke groei die wordt ervaren of de sterkere band die zich heeft ontwikkeld met de mensen die ertoe doen.⁹

Toen ik het verhaal van mijn moeder ging herschrijven en opnieuw herschrijven, werd dat elke keer gemakkelijker. De emoties waren nog aanwezig, maar namen steeds minder de overhand. Hierdoor kreeg ik ruimte om te reflecteren. Ik kon, naast het gevoel van falen, ervaren dat er een moment ontstond waarin we samen waren. Ik rook niet meer alleen de ziekenhuislucht, maar zag ook de tederheid in mijn vaders ogen en voelde het lichte knijpen van mijn moeders hand. In het schrijven vond ik troost.

Schrijven hielp om het moment te overstijgen. Soms schieten woorden tekort en kun je vooral aanwezig zijn. Maar, die aanwezigheid is van belang. In de diepte van de machteloosheid, de angst en het verdriet vonden we elkaar. We spraken woorden van liefde uit, die puur waren. Die woorden hebben meer betekenis dan de woorden die ik niet heb uitgesproken. Door te kauwen en herkauwen kon dat inzicht indalen van mijn hoofd naar mijn hart. De herinnering roept nog steeds emoties op, maar de intensiteit wordt niet langer gevoed door woorden van falen, maar door woorden van liefde.

EEN STILLE KRACHT

Tegenslagen dwingen je om te leven in dat moment. Het leven wordt in beslag genomen door dit lijden. Het is alsof de gebeurtenis op zichzelf staat, los van de tijd. Alsof er geen relatie is met je verleden of de toekomst. Toch is dat wel zo.

In het verhaal dat iedereen maakt over zijn of haar leven, staan gebeurtenissen niet op zichzelf, ze zijn onderdeel van je levensverhaal. Dat levensverhaal is een selectie van persoonlijke ervaringen en jouw beleving van die ervaringen. Samen geven die ervaringen samenhang en richting aan het leven.¹⁰ De persoonlijke ervaringen vertellen direct of indirect iets over jezelf. Ze beschrijven wie jij bent of hoe jij naar jezelf kijkt. Je levensverhaal helpt je om naar jezelf te kijken en jezelf te begrijpen.¹¹

Niet alle gebeurtenissen krijgen een plek in jouw levensverhaal. Sommige gebeurtenissen hebben weinig impact en verdwijnen naar de achtergrond of worden vergeten. Het zijn juist de ervaringen die weinig voorkomen die het leven verstoren of die onopgelost blijven, die een plek krijgen in het grotere verhaal.¹² Ze dagen je uit om op een andere manier naar jezelf te kijken. Verhalen over moeilijke gebeurtenissen vormen daarom vaak het kloppend hart van je levensverhaal.

De plek die tegenslagen krijgen in jouw levensverhaal verandert gedurende het leven. De ervaringen raken je zelfvertrouwen en zelfbeeld. Ze zetten je levensverhaal in beweging. Door de gebeurtenis te doordenken, doorvoelen en doorleven, leg je verbanden tussen wat je meemaakte en wie je bent geworden. Verwerk je een gebeurtenis, dan bouwt dat steun op voor een veerkrachtig zelfbeeld.¹³

Opvallend genoeg zijn het vaak ook de moeilijke ervaringen waar we lang over kunnen praten. Neutrale of positieve gebeurtenissen geven nu eenmaal minder voer voor een diep gesprek, ze zijn minder interessant. Dat gesprek over die pijnlijke gebeurtenissen heeft een functie: door gebeurtenissen vaker te vertellen, bij voorkeur aan verschillende mensen, ontwikkelen de verhalen zich. Je vindt meer woorden voor je overwegingen, ziet meer verbanden, herkent thema’s in je leven en de inzichten die je hebt opgedaan. Zo helpt het spreken je te verwerken en nestelt de ervaring zich veerkrachtig in je levensverhaal.¹⁴

In een Amerikaanse studie werden meer dan 80 vrouwen op verschillende leeftijden gevolgd. Toen zij 52 waren, werd hun gevraagd hun zwaarste levenservaring sinds hun afstuderen te beschrijven. De verhalen gingen over huwelijksproblemen, psychische problemen, conflicten met of dood van geliefden, of een combinatie van stressvolle levensgebeurtenissen. De studie onderzocht hoe deze moeilijke ervaringen het zelfbeeld en wereldbeeld van deze vrouwen in de loop van de tijd beïnvloedden.

Tien jaar later werden de vrouwen die actief de gebeurtenis onderzochten en erop reflecteerden als emotioneel volwassener beoordeeld. Ze waren zich bewuster van de complexiteit van het leven en dat moeilijke gebeurtenissen niet gemakkelijk te begrijpen zijn. Door vanuit verschillende perspectieven te kijken naar de gebeurtenis en zichzelf, wisten ze de gelaagdheid van de herinnering te begrijpen. Dat gold nog sterker voor vrouwen die zich al vanaf hun vroege volwassenheid openstelden om te leren van gebeurtenissen. Reflectie op gebeurtenissen, vooral de verliezen, mislukkingen en tegenslagen in het leven, vraagt om een open houding. Zo worden de gebeurtenissen onderdeel van een levensverhaal, dat door de tijd bijdraagt aan rijping en volwassenheid.

De moeilijke ervaringen daagden hun gevoel van identiteit uit. Door niet afstandelijk, maar onderzoekend te vertellen over hun ervaring, bleef de gebeurtenis niet onopgelost hangen en negatieve gedachten en gevoelens aanjagen. Het open onderzoeken versterkte de beleving van wie zij waren. Niet alleen droeg de ervaring bij aan zelfbegrip en wijsheid, deze vrouwen voelden zich veerkrachtiger in het licht van nieuwe uitdagingen. Op hun 61ste voelden deze vrouwen zich meer tevreden over het verloop van hun leven en waren zij gezonder.¹⁵

Moeilijke ervaringen zijn eindig, het grotere verhaal daarentegen nog niet. Hierdoor kan de betekenis van het verleden, en de pijnlijke ervaring daarin, veranderen. Zo ontstaan er samenhangende en betekenisvolle stukjes verhaal, die onderdeel zijn van je leven dat groter is dan de delen.¹⁶ Tegenslagen vormen de stille kracht van dat levensverhaal. Ze zijn het zaad van wijsheid, gezondheid en veerkracht, tenminste als je het leerproces voeding geeft. Door een ervaring actief te onderzoeken, kan het verhaal zich ontwikkelen. Daarbij richt je je niet uitsluitend op jezelf, noch schrijf je de negatieve kanten van de situatie alleen aan jezelf toe. Je benadrukt niet hoe uniek deze situatie is. In plaats daarvan probeer je, vanuit een open houding, de gebeurtenis te begrijpen in het licht van de omstandigheden én het leven.¹⁷ Je verwerkt de rauwe kanten en ervaart dat je de gebeurtenis aankunt. Een samenhangend verhaal, met begrip voor wat er is gebeurd, sterkt je zelfgevoel. Je voelt je competent. Dat verhaal nestelt zich in jouw levenslijn en geeft kracht.

Door mijn verhaal te onderzoeken, realiseerde ik me dat ik niet altijd de juiste woorden heb, de juiste aanwezigheid ben, de juiste zorg breng. Niet als dochter, niet als psycholoog, niet als mens. De hoge lat werkt averechts, ze verlamt. Kwetsbaarheid daarentegen is menselijk. En juist in die kwetsbaarheid ben je aanwezig en volledig mens. Daar ontstaan gebrekkige en bezielde momenten. Dat mijn moeder op dat moment zei dat ze van me hield, heeft een grotere indruk op mij achtergelaten dan alle keren daarvoor. Het gaf de ruimte om, na het verlies, te herstellen van de kwetsuren die we samen hadden opgelopen. Ik kan haar nu missen zonder de last die er was mee te dragen. Breekbare momenten zijn vruchtbare grond voor groei. Dat aanvaarden geeft kracht.

Door actief met moeilijke ervaringen aan de slag te gaan worden dat soort herinneringen bezielde verhalen. Het kauwen en herkauwen op dat verhaal is een van de werkzame elementen in het verwerkingsproces. In het volgende hoofdstuk onderzoeken we een tweede element: het niet uit de weg gaan van de pijn. Want de herinnering tot verhaal verwerken, roept ook emoties op. Gevoelens van angst, verdriet, machteloosheid, verbijstering. Die intensiteit is onderdeel van het verhaal. Dat doorvoelen draagt bij aan verwerking. Of met de woorden van Han:

De pijn is een stuwdam die de stroom van de vertelling in het begin nog weerstaat. Maar als de stroom van de vertelling aanzwelt en sterk genoeg is, wordt die dam doorbroken. Dan spoelt de stroom alles wat hij op zijn weg tegenkomt de zee van de gelukzalige bevrijding in. De strelende hand stuurt de stroom van de vertelling door deze ‘een bedding te bereiden’.¹⁸

3

DWARS DOOR DE PIJN

Je moet een paar keer sterven voordat je echt kunt leven.

CHARLES BUKOWSKI

MIS JE MOEDER?

Wanneer ik op bezoek kom, tref ik mijn vader achter de ezel in het met licht overgoten atelier. Mijn hart maakt een sprongetje, want ik heb hem de afgelopen maanden niet zien schilderen. Na het overlijden van moeder beschilderde hij haar kist, om daarna de penselen neer te leggen. Even was ik bang dat dit voorgoed zou zijn.

Als ik naast hem kom staan, zie ik dat hij de penselen niet heeft opgepakt. Ze liggen onaangeroerd naast hem, terwijl hij doelloos naar een leeg doek staart. In plaats daarvan rookt hij zijn pijp. Moeder verbood hem het roken, maar na haar overlijden haalde hij zijn pijp tevoorschijn. In een zee van verdriet is dit zijn eilandje van genot. Hij trekt een aantal keren kort, maar krachtig om de pijp brandend te houden.

Ik leg mijn hand op zijn schouder en zeg: ‘Wat fijn om je hier te zien.’

Hij zucht en zegt niets.

‘Vader?’ vraag ik, nu ik hem alleen tref. ‘Hoe gaat het met je? Hoe gaat het nu écht met je?’

Hij zucht opnieuw. Zonder woorden vertelt hij me dat hij geen zin heeft om te praten. Ik voel de drang om door te vragen, maar doe het niet. De dood van moeder hangt als een zwaar gordijn tussen ons in.

De eerste dagen na haar overlijden verdroeg hij dat mijn broers en ik over haar spraken, terwijl hij luisterde. Zelf gaf hij geen woorden aan zijn pijn. Maar al snel maakte hij duidelijk dat hij het lastig vond als wij over haar begonnen; hij werd er alleen maar verdrietig van. Die pijn wilde hij niet. De tv ging vaker aan en het biertje stond steeds vroeger op tafel. Mijn moeder werd verbannen uit het huis, terwijl ze onlosmakelijk met ons leven was vervlochten. Hij wilde afstand van de herinneringen aan haar. En dus ook van mij. Vroeger straalden zijn ogen als hij vertelde dat ik zo op haar leek. Nu kan hij me nauwelijks aankijken. Ik ben verbonden aan de herinneringen die te pijnlijk zijn.

Onwillekeurig denk ik terug aan de verbondenheid die ik hier altijd voelde, juist in de rust van het atelier. Als ik uit school kwam trof ik hem achter het schilderdoek aan. Terwijl hij in stilte schilderde, kroop ik achter de tekentafel of lag ik met een boek op het kleed. Daar voelde ik me volledig gekend en geaccepteerd. Menig keer vertelde mijn vader me op zulke middagen over het moeilijkste moment van het schilderen: een pas opgespannen doek. Op dat witte vlak zijn de mogelijkheden eindeloos. Die onbegrensdheid houdt je gevangen. Maar als ik de volgende keer langskwam was hij begonnen, alsof het beeld vanzelf was ontstaan, moeiteloos. Dat proces vulde mij met verwondering. De eerste opzet was grof, maar de contouren van een kunstwerk waren reeds zichtbaar. Het doek bleef nooit lang leeg. Tot nu.

Misschien is het de herinnering, misschien is het de veiligheid van het atelier, of gewoon het gemis, maar voor het eerst durf ik het te vragen: ‘Mis je moeder?’

Mijn vader blaast de rook uit en zucht: ‘Ik hield van je moeder, maar ze is dood. Ik moet verdergaan.’ Ik weet dat hij met die laatste zin doelt op het geplande huwelijk met zijn nieuwe vriendin.

Het lijkt een eenvoudige waarheid, maar in mijn oren klinkt het hard, alsof moeder deel is van een leven dat niet heeft bestaan. Hij ontwijkt alle pijn. Voorheen was zij de brandstof voor zijn levenslust, nu vlucht hij voor het vuur. Hij rouwt, zonder te rouwen. Samen met zijn pijn zit hij verscholen achter een muur en ik kan hem daar niet bereiken. Ik roep hem, maar krijg geen antwoord. We hebben elkaar nodig om het verlies te dragen, maar staan beiden alleen. Die eenzaamheid maakt het gemis nog intenser.

‘Maar het is pas zes maanden,’ zeg ik aarzelend.

‘Voor jou is het pas zes maanden. Voor mij een eeuwigheid. Ik zit hier elke dag alleen. Je moet... hoe heet ze ook alweer?’ vraagt hij gefrustreerd, terwijl hij zoekt naar de naam die op het puntje van zijn tong ligt.

Ik kijk hem wat verbaasd aan. ‘Marian?’ Het is de naam van zijn verloofde.

‘Ja, ja, Marion.’

Hoe kan het dat hij haar naam vergeet, vraag ik me af. En haar naam niet goed uitspreekt?

‘Je moet haar accepteren. Ik zou het fijn vinden als jullie vriendinnen werden.’

Ik zou het willen uitschreeuwen. Vriendinnen? Mijn moeder is dood. Mijn sterke, altijd gezonde moeder is dood. Er is een gapend gat bij mijn hart. Het is te vroeg, te snel. Ik mis haar nog zo. Ik wil niet alleen zijn met die pijn. Ik wil haar met je delen, herinneringen ophalen, samen lachen, samen huilen over wie zij voor ons was, zodat we, met haar in ons hart, verder kunnen. Maar mijn vader wist het verleden uit in een poging het verdriet ongedaan te maken.

‘Kom, laten we naar de huiskamer gaan, Marion wacht,’ zegt hij met een glimlach die leeg aanvoelt. De koffie is een excuus om niet langer samen in het atelier te zijn. Uit angst voor vragen, voor het verleden, voor mij. Toch beantwoord ik zijn glimlach en volg ik gedwee.

Binnen komt de geur van koffie me tegemoet. In de keuken rinkelen kopjes, terwijl Marian vriendelijk roept: ‘Ga maar zitten hoor! De koffie is klaar. Ik heb je vader gevraagd straks te koken.’

Mijn vader knikt instemmend. ‘Spaghetti bolognese,’ zegt hij tevreden. ‘Mijn specialiteit. Die jongen’ – hij lijkt op mijn broer te doelen – ‘had vroeger een speciale naam voor dat eten. Wat was dat ook alweer?’ vraagt hij aan Marian, die inmiddels is binnengekomen.

‘Hoe moet ik dat nu weten, ik was er niet bij,’ reageert ze kortaf. Het lijkt niet tot mijn vader door te dringen. Ik overweeg om te noemen dat moeder dat wel wist, maar houd mijn mond. Ondertussen vertelt Marian over mijn vaders gezondheidsklachten. Hij staart afwezig naar buiten, terwijl zij het woord voert.

‘Hoe is het met je geheugen? Daar maakte je je eerder wat zorgen over, toch,’ vraag ik.

‘Ik heb gewoon last van stress. Het is een zwaar jaar voor mij geweest,’ reageert mijn vader kribbig. Hij zucht en kijkt opnieuw naar buiten. ‘Ik moet tot rust komen, dan komt het allemaal wel goed,’ zegt hij op een toon die duidelijk maakt dat het onderwerp is afgesloten.

‘Ja, als we nu gewoon kunnen trouwen, zonder te veel gedoe, dan kunnen we gaan genieten van de tijd die voor ons ligt,’ vervolgt Marian. ‘Dat is het beste voor jullie vader. Ik hoop dat jullie dat ons een beetje kunnen gunnen.’

Ik zwijg, want ik zit klem. Ik gun mijn vader zijn geluk, maar ik voel leegte en verdriet. Ik mis mijn moeder. Ik mis mijn vader. En dat maakt me boos. Er is niets wat ik kan doen om hem te bereiken. Hij laat me niet toe. Hij stapt in een nieuw leven, terwijl ik achterblijf. Hoewel ik weet dat het niet zo eenvoudig is, voelt het alsof hij me in de steek laat. Net als hij duw ik de pijn die dat oproept hard weg.

*

Mijn vader is niet uniek. Wanneer de pijn intens is, dan is het een menselijke reactie om die weg te duwen of te vermijden. We hebben ons leven niet in de hand en juist dat besef roept intense emoties op. Van die kwetsbaarheid kijken we liever weg. In dit hoofdstuk onderzoeken we hoe we de intensiteit van emoties kunnen begrijpen, zodat ze niet verwonden maar helen. Want wanneer we de pijn uit de weg gaan, als we toegeven aan onze weerstand tegen negatieve gevoelens en gedachten, versterkt dat de invloed ervan. Juist het ontwijken van emoties versterkt hun negatieve invloed op ons leven en onze relaties. Verwerking vindt plaats door je af en toe bloot te stellen aan de negatieve gevoelens en gedachten, zodat de intensiteit kan uitdoven. Zo ontstaat er ruimte om met meer afstand naar de ervaring te kijken.

EMOTIE IS KENNIS

Martha Nussbaum is een Amerikaanse filosofe, die zich richt op een ethiek van het goede leven. Volgens haar is kwetsbaarheid een wezenlijk kenmerk van het menselijk bestaan. Ze schreef daarom over emoties en hoe we deze kunnen begrijpen. Nussbaum ziet emoties als een vorm van kennis. Het begrijpen van je gevoelens en de daaraan gekoppelde gedachten draagt bij aan verwerking.

Emoties zijn krachtig, soms zelfs overweldigend: je buik verkrampt, de lucht wordt uit je borst geslagen, je hart verkilt of wordt doorboort. Of juist het tegenovergestelde: je buik ontspant, je borst zwelt op, je hart verwarmt. Emoties kunnen zo intens zijn dat je het gevoel hebt dat ze je overkomen en je er machteloos tegenover staat. Maar volgens Nussbaum is dit niet zo. Emoties zijn goed te begrijpen vanuit de gedachten die je hebt over jezelf, de ander en de situatie.

Alle emoties zijn op iets of iemand gericht. Nussbaum noemt dit, zakelijk, ‘het object’. Emoties zonder gerichtheid zijn niets meer dan lichamelijke reacties. Juist doordat het trillen van je lip, je tranen of je verhoogde hartslag betrekking hebben op bijvoorbeeld het verlies van een persoon, worden deze reacties tot de emotie verdriet. In emoties spelen de gedachten die je hebt over de desbetreffende persoon dus een belangrijke rol. Emoties zijn niet willekeurig. Ze overkomen je niet. Jij kijkt op je eigen manier naar het object en hecht er een bepaalde waarde aan. Die waarde is het resultaat van jouw interpretatie.

Nussbaum beschrijft in haar boek Oplevingen van het denken hoe na het overlijden van haar moeder haar angst, hoop en verdriet gericht waren op haar moeder. Ze verloor een kostbaar persoon in haar leven. Op een vergelijkbare wijze verloor ik mijn moeder. Ik hield van mijn moeder. Haar naderende dood maakte mij verdrietig, omdat ik haar een lang en gelukkig leven gunde, en omdat zij van betekenis was in mijn leven. Toch verborg ik een deel van dat verhaal voor mezelf en anderen, omdat mijn emoties niet alleen op haar gericht waren, maar ook op mezelf. Ik keek op een bepaalde manier naar mezelf. Het maakte mij angstig, omdat ik niet de rol kon vervullen die zij – in mijn beleving – van mij verwachtte. Zij voelde zich bedreigd door de dood en ik kon die dreiging niet wegnemen.

Haar overlijden activeerde oude patronen. Toen mijn vaders emoties hem passief maakten, voelde ik mij verantwoordelijk om hem te helpen. Dat dat me niet lukte maakte me verdrietig. Want als ik mijn ouders niet kan helpen wat was dan mijn betekenis in hun leven? Ook ik moest erkennen dat ik het leven niet in de hand heb.

Toch dragen al deze verdrietige en angstige emoties een schoonheid in zich. Die emoties ervaar je alleen als je het object als waardevol beschouwt. Mijn ouders waren belangrijk voor me. Ik hield van hen en ik wilde hun liefde. Hoewel ik eerder afstand had genomen van oude patronen, wilde ik in de misère nog steeds zijn wie ze nodig hadden. Juist omdat de ander zo belangrijk is, komt de emotie met kracht binnen. Ze veroorzaakt een schokgolf in je hele levensgevoel, schrijft Nussbaum. Via onze emoties komt de wereld binnen met een kracht die kan verwonden, maar ook kan helen.¹

ZONDER DE PIJN UIT DE WEG TE GAAN

Over pijnlijke ervaringen kun je je op verschillende manieren uiten: zakelijk of betrokken, vanuit emotie of met afstand. Op 6 november 2021 komen acht mensen om het leven tijdens een concert van Travis Scott. Die dag opent de BBC met: ‘Minstens acht mensen zijn om het leven gekomen en tientallen mensen zijn gewond geraakt in de mensenmassa op de openingsavond van een muziekfestival in Houston, Texas.’ CNN schrijft: ‘Leden van een dicht opeengepakte menigte stormden vrijdagavond naar het optreden van Travis Scott en werden tegen elkaar verdrukt.’

‘De menigte drukte me zo hard dat ik het gevoel kreeg dat ik niet kon ademen,’ vertelde de 22-jarige Emily Munguia. ‘Ik begon om hulp te schreeuwen... ik voelde me zo bang, alsof ik dood zou gaan. Het aantal mensen die gewond waren, flauwvielen, bloedden en huilden, was waanzinnig.’

Lina Hidalgo, de districtsrechter van Harris County, beschreef wat er was gebeurd als een ‘uiterst tragische nacht’. ‘Onze harten zijn gebroken,’ zei ze. Veel van de doden op het festival waren ‘tragisch jong’.

‘Niemand had dit kunnen bedenken,’ zei Troy Finner, hoofd van de politie van Houston. ‘Maar we zijn er, en ik denk dat het heel belangrijk is dat niemand van ons speculeert. Niemand heeft vanavond alle antwoorden.’²

Verschillende mensen die over dezelfde gebeurtenis spreken, maar hun verhaal op hun eigen wijze vertellen: een journalist die de feiten en reacties op een rij zet, een festivalganger die haar persoonlijke beleving deelt, een politicus die betrokken maar met gepaste afstand haar medeleven deelt, of een onderzoeker die de werkelijkheid van een afstand wil beschouwen. Zo kunnen we ook op verschillende manieren spreken over ons eigen lijden.

Over pijnlijke ervaringen met afstand spreken is een stuk gemakkelijker dan een betrokken verhaal met emotie. Het is een manier om met de gebeurtenis om te gaan. We gaan de moeilijke gevoelens en gedachten, opgeroepen door de ervaring, uit de weg. We willen liever niet denken aan verdriet, angst of boosheid. We stoppen gedachten als het was mijn schuld of wat zouden ze denken als ze dit van mij wisten diep weg. Ook zijn de lichamelijke reacties lastig. We worden misselijk, krijgen hoofdpijn of voelen ons benauwd. Die reacties kunnen op hun beurt weer emoties oproepen. We vinden het stom dat we er nog last van hebben, we worden boos omdat we ons schamen, of walgen van onszelf omdat we zwak zijn.

Of we ontkennen juist dat de situatie ons heeft geraakt. We praten er niet meer over. We leiden onszelf af door andere dingen te denken of te doen. We werken hard. We gaan een film kijken met chocola en chips. We verdoven onszelf. Mijn vader zette de tv aan en dronk meer dan voorheen. Ik registreerde het, maar zei niets. Naarmate de tijd verstreek, ging ik minder vaak naar hem toe. Ook dat was een manier om met de pijn om te gaan. Het is niet erg om deze strategieën af en toe te gebruiken om de pijn te doseren. Maar als we ze consequent toepassen, belemmeren ze het verwerkingsproces.³

Onderzoek laat namelijk zien dat het toelaten van de gevoelens en gedachten een belangrijke rol speelt in het verwerken van moeilijke ervaringen. Het gaat daarbij niet alleen om wat je denkt en voelt, maar ook over wat je denkt en voelt over dát je je zo voelt.⁴ Het toestaan en begrijpen van emoties draagt namelijk bij aan verwerking. Door emoties toe te staan vermindert de intensiteit. Door emoties vervolgens te onderzoeken begrijpen we waarop ze zijn gericht en waarom ze bij ons binnenkomen. Dat versterkt de samenhang van ons verhaal. Baruch Spinoza (1632-1677), een van de invloedrijkste filosofen uit de Nederlandse geschiedenis, schreef: ‘Een affect, dat een lijden is, houdt op een lijden te zijn, zodra wij ervan een duidelijk en onderscheiden idee vormen.’⁵

Mijn vader wilde de pijn niet voelen. Hij wist ook niet hoe hij met deze gevoelens verder moest leven. Die uitzichtloosheid maakte hem wanhopig. Het voelde voor hem alsof hij doodging. Wat hij zich niet realiseerde was dat de gevoelens zo intens pijnlijk bleven, zo verlammend waren, juist omdat hij ze ontweek. Ik ging mee in zijn vermijding. Er zijn talloze momenten geweest waarop ik een sterke behoefte voelde om over mijn moeder te praten: op haar sterfdag, mijn promotie, bij de geboorte van mijn dochter. Ik had dat nodig, maar deed het niet. Omdat hij niet wilde praten, dacht ik dat ik een waardeloze dochter zou zijn als ik hem ermee zou belasten. Ik was gewend om aan de verwachtingen van mijn ouders te voldoen. Juist rondom de verwerking van pijnlijke gebeurtenissen worden we met kracht teruggezogen in oude gezinspatronen.

Toch is het toelaten van de onprettige gevoelens en gedachten bij tijd en wijle heel gezond. Sterker nog, mensen die gevoelens en gedachten over moeilijke gebeurtenissen actief vermijden lopen meer kans op een negatieve stemming, angstklachten, piekergedachten en zelfverwijt. Niet alleen over die pijnlijke gebeurtenis, maar ook over andere ervaringen in hun leven. De pijn spreidt zich over je leven uit en versterkt op allerlei momenten de negatieve gevoelens die je ervaart.⁶

HET SNEEUWT IN AMSTERDAM

Stel je neemt deel aan een onderzoek. Je krijgt vijfentwintig uitspraken voorgelegd waarop je kort moet reageren. De eerste komt nogal willekeurig op je over: ‘Het sneeuwt in Amsterdam.’ Je wordt er een beetje recalcitrant van en reageert met: ‘Het regent, zul je bedoelen.’ De tweede uitspraak is persoonlijker: ‘Ik ben helemaal alleen.’ Hoe zou je op die uitspraak reageren? En maakt het voor jouw reactie uit of je in het algemeen een grote weerstand ervaart tegen negatieve gevoelens en gedachten? Het is niet dat je die gevoelens niet hebt, maar je wilt ze niet voelen. Of je vindt dat je ze niet mag voelen.

In een experiment kregen tweehonderd studenten vijfentwintig uitspraken te zien waarop zij kort moesten reageren.⁷ Een deel van de uitspraken had een neutrale toon, zoals ‘het sneeuwt in Amsterdam’. Andere uitspraken hadden een meer negatieve lading, zoals ‘ik ben helemaal alleen’. Ook werd er gemeten hoeveel weerstand studenten in het algemeen hadden tegen het voelen van negatieve gevoelens en gedachten. De resultaten lieten zien dat studenten met een sterke weerstand vaker instemden met de negatieve uitspraken. Hun weerstand had dus het tegenovergestelde effect: ze besteedden juist meer aandacht aan het negatieve en hadden een negatievere stemming.

In een tweede experiment kregen meer dan driehonderd mensen dezelfde uitspraken voorgelegd. Dit keer werd gevarieerd in de mate van diepe verwerking van de informatie. De helft van de deelnemers moest zo snel mogelijk antwoorden, terwijl ze intussen een getal van acht cijfers moesten onthouden. De andere helft werd verteld dat zij de enigen waren die deze specifieke vragen te zien kregen. Er werd aan hen gevraagd het materiaal langzaam en zorgvuldig te lezen. Zij hoefden geen getal te onthouden.

In dit experiment bleek een verband tussen weerstand tegen gevoelens, instemmen met negatieve uitspraken en negatieve stemming alléén bij deelnemers die de tijd kregen om na te denken. De relatie tussen een weerstand tegen gevoelens en negatieve stemming wordt dus verklaard door de aandacht die iemand heeft voor de negatieve prikkels en informatie.

De conclusie? Als je gevoelens niet accepteert, als je er weerstand tegen biedt, ervaar je juist meer last van deze gevoelens en gedachten. Je aandacht gaat uit naar het negatieve. Ze zijn als de olifant in de kamer. Hoe harder je probeert ze te negeren, hoe nadrukkelijker ze aanwezig zijn. Je blijft gevangen in de boosheid, de schuld, de angst, het verdriet. Ook al wil je dat niet, je aandacht wordt ernaartoe gezogen. Door de negatieve gevoelens en gedachten uit de weg te gaan, blijven deze prominent aanwezig. Het is een vicieuze cirkel. De vermijding voorkomt dat je ervaringen opdoet die deze overtuiging uitdagen. En zo groeien de negativiteit en de spanning in je leven.⁸

Het is net als een pijnlijke tand waar je onwillekeurig met je tong langsgaat, telkens opnieuw. Zonder dat je het wilt, raak je die tand steeds weer aan. De pijn vermindert niet. Integendeel, op een gegeven moment voel je alleen nog maar die pijnlijke tand. De pijn wordt erger, het straalt uit naar je wang, je nek en je hoofd. Als je eet, kauw je voorzichtig aan één kant en je drinkt alleen nog maar heel voorzichtig lauwe vloeistoffen. Hoewel je geen aandacht aan de tand wil besteden, neemt die je volledig in beslag. Pas als je besluit de pijn serieus te nemen en naar de tandarts gaat, neemt de pijn af.

Voor mijn vader werd het onmogelijk om over mijn moeder te spreken. Hij zocht zijn geluk in een nieuwe relatie, maar het gemis bleef als een schaduw over zijn leven hangen. Hoeveel schepen hij ook verbrandde, de pijn verdween niet. Hij werd passief, bitter en achterdochtig. Ik vond het steeds moeilijker om in hem de vader te herkennen die ik kende uit mijn jeugd. Ik nam hem de verandering kwalijk, begreep niet dat hij afstand nam. Het werd een wond die begon te zweren.

Het onderzoek laat ook zien hoe belangrijk het is hoe je je aandacht richt. We moeten niet verzanden in onze weerstand. Iedereen kent momenten in het leven waarop hij of zij zich gekwetst voelt met verdriet, woede of angst als gevolg. Het is belangrijk om ruimte te geven aan deze gevoelens. Het is echter ook belangrijk om er niet continu of te veel mee bezig te zijn: jezelf niet te verliezen in het verdriet, de angst of boosheid. Wie er te veel in opgaat, verzandt. Dan voelt je situatie als uitzonderlijk en uitzichtloos. Zoals zo vaak in het leven gaat het om de balans. Hoe pijnlijk het ook is, verwerking hoort bij het leven. Het is gezond om geregeld de pijn los te laten en je af te laten leiden door het alledaagse. Herinneren en vergeten gaan hand in hand, terwijl het leven doorgaat. Door op momenten de pijn toe te laten, en tegelijk open te staan voor wat het leven ons nog leert, verzachten de emoties. Er komt steeds meer ruimte voor de verwachting dat het beter zal worden. Gedurende het gehele verwerkingsproces gaat het leven door, en dat is goed.

EEN OLIEVLEK DIE PLAKT

Heeft de manier waarop je omgaat met negatieve gevoelens en gedachten invloed op je relaties? Gedraag je je daardoor anders in het contact met anderen? Een groep onderzoekers was geïnteresseerd in deze vraag.⁹ Veteranen die waren uitgezonden naar het Midden-Oosten werden geobserveerd terwijl zij vijf minuten in gesprek waren met hun partner of kind.

Uit de observaties bleek dat veteranen die meer weerstand ervoeren tegen negatieve gevoelens en gedachten, minder betrokken waren in het gesprek met hun partner. Ze hadden minder aandacht voor wat er in hun partner omging, reageerden vlakker, trokken zich sneller terug, en toonden minder zorg. Ook in het contact met hun kinderen waren zij minder betrokken en gingen ze stressvolle interacties uit de weg. Ze susten het kind meteen, maakten de gevoelens van het kind kleiner, of reageerden afstandelijk en minder invoelend.

Weerstand tegen negatieve gevoelens en gedachten werkt als een olievlek die zich uitspreidt en allerlei negatieve gevoelens versterkt. Die plakt niet alleen aan allerlei andere situaties, maar ook aan relaties. Daar zijn twee verklaringen voor. Ten eerste, de aandacht is gericht op vermijding van stress, pijn en negatieve reacties. Wanneer je druk bent met vermijden, wordt je brein in beslag genomen. Je hebt daardoor minder ruimte om met je aandacht aanwezig te zijn bij de ander.

Ten tweede, relaties vragen om interactie. Die interacties roepen emoties op. Je praat over de dag, lacht samen en haalt herinneringen op. Maar er komen ook ongemakkelijke gevoelens naar boven. Als je partner kritiek heeft, als je grenzen moet stellen aan het gedrag van je kind, of als je spreekt met je dochter die je aan je overleden vrouw doet denken. Weerstand tegen negatieve gevoelens en gedachten leidt ertoe dat je je afsluit van jezelf en de ander. Dat maakt jou en je naasten machteloos en eenzaam. Zo kwam ook de relatie met mijn vader onder druk te staan. We konden elkaar niet geven wat we nodig hadden. Alles raakte besmet. Elk onderwerp waarover we spraken of niet spraken werd beladen. Dat gaf steeds meer verwijdering. Hoewel we het allebei anders wilden, lukte dat niet.

Het toelaten van negatieve gevoelens en gedachten biedt niet alleen de ruimte voor verwerking, maar maakt ook verbinding mogelijk.¹⁰ In de diepte van onze pijn leidt angst ons juist daar waar we bang voor zijn: afwijzing en verlies. David Whyte, een Anglo-Ierse dichter, bioloog en filosoof, schrijft hierover: ‘Angst is onze grootste verdediging tegen de kwetsbaarheden van intimiteit en een oprecht begrip van anderen. Ons hart werkelijk toe te staan te breken zou wel eens de eerste stap kunnen zijn om ons van die angst te bevrijden.’¹¹

Door ons verhaal met alles wat er in ons omgaat te ervaren en delen, beoefenen we een vorm van acceptatie. We ervaren de pijn opdat we haar kunnen loslaten. Juist door aandacht te schenken aan wat pijn doet, neemt deze onze aandacht niet meer in beslag. Zo kun je bij jezelf en de ander aanwezig zijn.

VASTHOUDEN éN LOSLATEN

Goed, we hebben allemaal negatieve gevoelens en gedachten. Vaak zijn deze verbonden aan moeilijke gebeurtenissen in ons leven. En inmiddels weten we dat we ze niet uit de weg moeten gaan. Maar hoe stel je jezelf bloot aan die gevoelens en gedachten?

Vaak gebeurt dit vanzelf. Zodra je terugdenkt aan de gebeurtenis zijn ze er. Belangrijk is dan om erbij stil te staan. Merk op wat je voelt, ga ernaartoe in plaats van ervan weg. Neem de tijd om ze onder de loep te nemen, ze te doorvoelen, te verkennen en te toetsen: Ik merk... Ik voel... Ik denk... Het doet met mij... Verken of de gevoelens en gedachten passen bij de gebeurtenis. Op wie zijn ze gericht? Waarom juist op die persoon of situatie? Benoem alle gevoelens: angst, boosheid, schaamte en schuld. Maar ook de positieve emoties: opluchting, geruststelling en trots.

Soms is het, ondanks de last die ze geven, moeilijk om de specifieke gevoelens en gedachten op te halen. De gebeurtenis is al langer geleden. De gevoelens en gedachten zijn moeilijk te verdragen en het is een tweede natuur geworden om ze weg te stoppen. Het kan dan helpen om de gebeurtenis zó levendig voor je te halen dat je het voor je ogen ziet gebeuren. Met elk detail van wat je zag, hoorde, voelde. En om dan te merken wat er innerlijk gebeurt, wat het met je doet. Het helpt om dat hardop uit te spreken. Zonder oordeel, alles er laten zijn. Ook de intense gevoelens. Hoewel de kracht beangstigend kan zijn, ervaar je door ze toe te laten dat je het aankunt. Door er woorden aan te geven, voelen ze minder groot.¹²

Onderzoek laat zien dat het niet onderdrukken, remmen of verbieden van negatieve gevoelens en gedachten leidt tot meer acceptatie en zelfcompassie. Zelfcompassie is het vermogen om vriendelijk te zijn voor jezelf, weinig veroordelend, en je ervaringen te plaatsen binnen het grotere geheel van het mens-zijn. Door de pijn te erkennen en te verdragen, zonder jezelf te veroordelen voor wat er is gebeurd of hoe je hebt gereageerd, ontstaat de ruimte om de gebeurtenis en jezelf te zien als onderdeel van de omstandigheden die het leven tekenen. Met empathie voor jezelf en mildheid in de richting van anderen. Je bent mens en relaties zijn kwetsbaar. Er ontstaat ruimte voor begrip. Door stil te staan bij je gevoelens groeit de zelfcompassie. En daarmee ook je bereidheid en het vertrouwen om je open te stellen voor wat pijnlijk is. Je vertrouwen in je bekwaamheid om met negatieve gevoelens en gedachten om te gaan, groeit.¹³

Het is de kunst om de gebeurtenis, als het ware, in een open hand voor je te houden. Met alles wat het oproept, zonder vast te houden, zonder los te laten. Want alleen door de gebeurtenis uit de beslotenheid van je dichte hand te halen en in het licht te brengen, kun je werkelijk kijken. Alleen door de pijn niet vast te houden én niet los te laten, kun je van alle kanten zien, voelen, begrijpen, en kun je je perspectief veranderen. Onze gevoelens en gedachten zijn geen eindpunt. Ze staan niet vast, ze zijn veranderbaar. Juist dat besef geeft ruimte om alle reacties, in al hun intensiteit, toe te laten.

Door de gebeurtenis niet uit de weg te gaan maar jezelf bloot te stellen aan de pijn, kan de kracht van de emoties uitdoven. Ze verliezen hun scherpe randen en verdwijnen doordat je je eraan hebt blootgesteld meer naar de achtergrond. Er zijn dan minder situaties die automatisch de emotie oproepen, waardoor je je open kunt stellen voor leerervaringen die de beleving van de situatie verder veranderen. Wees niet bang dat de emoties je overspoelen. Edith Eger schrijft: ‘Ik dacht vroeger dat ik, als ik het verdriet binnenliet, zou verdrinken. Maar het is als Mozes en de Rode Zee. Op de een of andere manier scheiden de wateren zich. Je moet erdoorheen wandelen.’¹⁴

In dit hoofdstuk onderzochten we het tweede element van verwerking: het aangaan en doorstaan van de pijn. Sommige emoties hebben de neiging ons gevangen te houden. Ze drijven ons uit het contact met anderen en doen ons geloven dat eenzaamheid beter is dan hun nabijheid. We kunnen deze gevoelens niet uit de weg gaan. Door ze in de ogen te kijken en te verwerken, doorbreken we de grip die ze op ons hebben. Daarom richten we ons in hoofdstuk vier op precies die gevoelens: schuld, schaamte en onbestemd verdriet.

4

EEN PALET AAN EMOTIES

Ik krijg waardigheid doordat die ander me laat weten
dat kanten van mezelf – waar ik me voor schaam – er toch mogen zijn.

DÉSANNE VAN BREDERODE

DE HAND VAN DE KUNSTENAAR

Mijn ogen glijden langs de vrolijke knutselwerkjes die de gang opfleuren. Rode paddenstoelen met witte stippen en een verdwaalde kabouter. Onder elk werkje staat een naam, geschreven in houterige hanenpoten. Het zijn niet namen van kleuters die op school leren schrijven. Het zijn de namen van ouderen die dementeren en het schrijven verleren.

Ik open de deur van mijn vaders studio, een kamer waarin de restanten van een leven zijn vergaard. Net zoals zijn herinneringen is zijn bestaan gereduceerd tot een kleine ruimte afgesloten door muren. Zodra ik binnenstap, valt de penetrante lucht van ontlasting zwaar over me heen. Mijn vader staat naast zijn bed, door de knieën gezakt en licht voorovergebogen om zijn balans te behouden. Hij is net verschoond en draagt een grote, witte luier. Onmiddellijk zie ik het beeld van mijn kinderen voor me, die als dreumesen op wiebelige benen met een dikke luier leerden lopen.

‘Dag vader,’ zeg ik, ‘wat fijn om je te zien.’

Hij kijkt op, maar zijn ogen staan leeg. Het is alsof hij me niet ziet staan. Zijn hoofd draait naar Annie, de verzorgster die hem probeert aan te kleden. Hij wordt volledig in beslag genomen door de situatie en heeft daar zo zijn eigen gedachten over. Zijn grijze, golvende haren springen alle kanten op. Ze zijn net zo opstandig als hijzelf, en daar was hij zijn hele leven trots op.

Mijn vader kijkt ontevreden naar Annie. Zijn wenkbrauwen gaan omhoog en zijn ogen kleuren donker terwijl hij iets onverstaanbaars mompelt. Door afasie heeft hij al lang geleden het vermogen verloren om zich begrijpelijk uit te drukken. Dat frustreert hem en zijn omgeving. Annie negeert wat hij zegt, ze heeft opgegeven hem te begrijpen. Op een toon alsof ze tegen een kleuter praat, vertelt ze dat hij niet in zijn blote billen over de gang kan lopen. Ze sjort kordaat aan zijn mouw en knoopt zijn blouse dicht. Als hij opnieuw zijn ongenoegen uit, herhaalt ze haar boodschap.

Natuurlijk kan hij niet in zijn blootje over de gang lopen, maar ik verdraag het slecht als er op deze toon tegen hem wordt gesproken. Wanneer ik naar hem kijk, zie ik nog altijd mijn vader, de man die hij was en die hij nog steeds is, al is het diep verscholen. Ik zie hem, omdat ik de herinneringen, nu hij ze zelf niet meer kan vasthouden, voor hem met me meedraag. Zijn wezen staat in mijn hart gegrift. Net als ik er iets van wil zeggen, maakt Annie een grapje waardoor hij lacht en meebeweegt. Zijn broek wordt snel omhooggehesen en klaar.

Op dat moment komt Esther, net begonnen als verzorgster in het tehuis, binnen. ‘Tijd voor een bakkie koffie of thee,’ roept ze opgewekt. Uit het niets schiet mijn vader in haar richting. Dreigende geluiden klinken uit zijn mond en zijn armen zwaaien ongecoördineerd, maar fel in de richting van haar gezicht.

Stamelend zegt Esther: ‘Dat moet je niet doen.’

Mijn vader blijft vlak voor haar staan met zijn ogen vlak voor haar angstige ogen. Zijn gezicht staat strak en zijn brabbelen klinkt boos, heel boos.

Annie herhaalt stellig: ‘Nee, dat doen we niet. We laten elkaar niet schrikken. Dat is niet goed.’

Zachtjes neem ik mijn vaders arm in de mijne. Esther kijkt opgelucht wanneer ik hem de gang op leid.

‘Kom vader, we gaan tekenen,’ zeg ik rustig, maar ik ben geschokt. Mijn vader, de zachtaardigste man ter wereld, haalt in zijn woede uit. Ik schaam me voor zijn agressie. Ik wil me voor hem verontschuldigen. Ik zou het willen uitroepen en alle herinneringen ophalen die bewijzen wat een lieve man hij is. Dit is niet wie hij is! Maar ik weet: dit is wie hij nu is. Dan komen de schuldgevoelens. Had ik voor hem moeten opkomen, nu hij het zelf niet meer kan? Ik zag dat hij zich niet prettig voelde, waarom zei ik niets? Waarom koos ik ervoor om de verzorging hun werk te laten doen?

In de huiskamer gaat hij aan tafel zitten, ik neem plaats naast hem. Zijn blik rust op zijn handen. Maar dan kijkt hij op en zijn ogen ontmoeten de mijne. Hij zegt niets, maar ik weet dat hij me herkent. Aan de zachte glans in zijn ogen zie ik dat hij het prettig vindt dat ik er ben. Zijn lippen trillen bij het zoeken naar woorden, maar ze komen niet. Ik zie de letters dwarrelen voor zijn ogen. Ze vormen een wolk die hem het zicht ontneemt. Hij kijkt naar zijn handen en zwijgt. Hij kan niet anders. Gelukkig liggen zijn kleurboek en potloden op tafel. Ik schuif ze uitnodigend naar hem toe. Hij kijkt opgelucht en pakt gretig een rood potlood. Ik pak paars, zijn lievelingskleur, en begin aan mijn eigen kleurplaat.

Samen kleuren we. Samen keren we terug naar de tijd waarin ik bij hem kwam tekenen in het atelier. Net als vroeger is hij hier beter in dan ik. Terwijl ik een kleurplaat invul, tovert hij de zijne om tot een kunstwerk. De hand van de kunstenaar is zichtbaar. En dat geeft mij hoop, diep vanbinnen is hij er nog steeds.

*

Pijnlijke ervaringen roepen een palet aan emoties op. Meestal zijn er momenten van angst, woede en verdriet, soms is er een zeldzaam moment van hoop of geluk. Die emoties kunnen lastig zijn om te verwerken. Sommige emoties, zoals schuld en schaamte, zijn extra moeilijk om te verwerken, omdat ze verbonden zijn aan het beeld dat we hebben van onszelf en hoe we denken dat anderen ons zien. Omdat deze emoties iets zeggen over onszelf in relatie tot de ander of de groep, maakt dat het ingewikkeld om ze te delen en verwerken. Sommige emoties zijn moeilijk te verwerken, omdat we niet gewend zijn er aandacht voor te hebben. Verdriet over iets of iemand die er nog is, maar ook niet meer is, kun je een onbestemd verdriet noemen. Het gaat vaak gepaard met gevoelens van schuld en schaamte. Onbestemd verdriet komt in uiteenlopende situaties voor, maar krijgt in onze samenleving nog weinig erkenning. In dit hoofdstuk proberen we die emoties beter te begrijpen, waardoor we ze bewuster kunnen verwerken.

SCHULD

Schuld ervaren we wanneer we overtuigd zijn dat we iets anders hadden moeten denken, voelen of doen. Het gevoel is verbonden aan specifieke acties in een bepaalde situatie. Je voelt je verantwoordelijk en verwijt jezelf iets te hebben gedaan of nagelaten. Anderen zouden je verantwoordelijk kunnen houden. Zodra je denkt aan de gebeurtenis en jouw rol daarin, ervaar je stress en fysieke spanning: je kijkt weg, je krijgt buikpijn, je maakt jezelf kleiner.¹

Veel mensen voelen zich schuldig na een pijnlijke ervaring. Onderzoek laat zien dat ruim 80 procent van de mensen zich na een ingrijpende gebeurtenis een periode schuldig voelt.² Het zal dan ook niet moeilijk zijn om je een situatie te herinneren waarin je je schuldig hebt gevoeld.

Schuld heeft een positieve functie. Het is een signaal dat de relatie met een ander wordt bedreigd. Het daagt je uit om actie te ondernemen. In een ouder onderzoek werden vrouwen aangesproken door een man in een winkelcentrum. Hij was casual maar verzorgd gekleed en had een duur ogende spiegelreflexcamera bij zich. Hij vertelde dat hij voor een project een foto van zichzelf nodig had. De camera was gevoelig, maar stond al ingesteld. Scherpstellen en op de sluiterknop drukken was het enige wat nodig was. Het was wel belangrijk om nergens anders aan te zitten. De man poseerde voor de foto, maar als de vrouw op de sluiterknop drukte, gebeurde er niets.

Nu waren er twee scenario’s in het onderzoek. Bij de helft van de proefpersonen zei de man dat het een oude camera was die wel vaker haperde. Het lag niet aan haar. Hij bedankte de vrouw vriendelijk en liep door. Bij de andere helft suggereerde hij dat de vrouw iets verkeerd had gedaan. De instellingen waren in de war, misschien had ze ergens aangezeten? De onderzoeker bleef beleefd, maar liet blijken dat hij geïrriteerd was, omdat de camera zogenaamd door haar kapot was gegaan. Hij meldde dat de camera gerepareerd moest worden, bedankte de vrouw op afstandelijke toon en vertrok. Wat gebeurde er vervolgens? De vrouw vervolgde haar weg. Een paar winkels verderop liep een kompaan. Ze had een tas boodschappen die aan de onderkant kapot was. Terwijl ze langsliep viel er snoep uit de tas. Wie zal deze vrouw helpen?

Hoewel geen van de vrouwen iets fout had gedaan, voelden de vrouwen uit de tweede groep zich schuldig. En van hen bood een ruime meerderheid hulp aan de vrouw met de kapotte tas, terwijl slechts 15 procent van de vrouwen zonder schuldgevoelens hielp. Schuldgevoelens dagen je uit om iets te doen om je gevoelens te verzachten, zoals onbaatzuchtig iemand helpen.³

Schuldgevoelens ontstaan door onze overtuigingen. Je evalueert de situatie en schrijft deze toe aan jouw gedrag. Je beoordeelt dat gedrag en concludeert dat het niet overeenkomt met wat jij kunt of zou moeten kunnen. Jouw lat ligt hoger. Je denkt bijvoorbeeld: Ik heb iets kapotgemaakt. Ik heb deze situatie veroorzaakt. Ik heb de ander pijn gedaan. Ik had dit kunnen voorkomen. Schuldgevoelens ontstaan vooral wanneer belangrijke persoonlijke waarden of gedeelde waarden zijn overschreden.⁴ In de situatie met mijn vader botste de waarde om de professionaliteit van de zorgverlener te respecteren met de waarde om voor mijn kwetsbare vader te zorgen. Ik liet na om te handelen en voelde mij schuldig.

Nu kun je op twee manieren reageren. Je neemt jezelf iets voor: je verandert gedrag, herstelt contact of geeft een positieve betekenis aan nieuw gedrag. Je denkt: Ik lieg niet meer. Ik help anderen. Vanaf nu zet ik mijn leven in voor een hoger doel. Ik nam mij voor om sneller woorden te geven aan wat ik bij mijn vader observeerde. Zulke reacties helpen je om verder te gaan. In de toekomst heb je meer grip op soortgelijke situaties.

Een tweede reactie is om de herinnering, en de gevoelens die daardoor worden opgeroepen, uit de weg te gaan. Zoals ik de herinnering vermeed aan het gesprek met mijn moeder vlak voor haar overlijden. Deze strategie houdt schuldgevoelens juist in stand. Het belemmert verwerking en herstel.⁵ Het risico is dat schuldgevoelens dan chronisch worden. Mensen piekeren herhaaldelijk over het waarom van de gebeurtenis, maar gaan de verwerking van de emoties uit de weg. Ook is er geen ruimte voor nieuwe perspectieven.

Chronische schuldgevoelens ontstaan vaak door denkfouten. Je overschat jouw aandeel in een situatie. Je denkt dat de schade een direct gevolg is van jouw daden. Het is allemaal mijn schuld! Je plaatst de situatie niet in een breder perspectief, waarin alle aspecten worden meegewogen die hebben geleid tot een bepaalde situatie. Mogelijk was de uitval van mijn vader niet toe te schrijven aan Annies manier van spreken, maar aan drie personen die in korte tijd mijn vaders veilige ruimte binnenkwamen en iets van hem wilden. Een ongelukkige samenloop van omstandigheden.

Daarbij onderschatten mensen de dingen die ze wél of goed hebben gedaan. Die dingen vind je onbelangrijk of verwaarloosbaar. Misschien was mijn rustige aanwezigheid wel meer helpend dan een gesprek met Annie over mijn vaders hoofd heen. Of je beoordeelt je gedrag zelfs als verkeerd of fout, ook al heb je het toen met de beste intenties gedaan. Achteraf weet je tenslotte waartoe het heeft geleid. Maar, dat wist je vooraf niet! Toch vind je dat je verantwoordelijk bent voor de situatie. Er is geen rechtvaardiging voor wat je hebt gedaan. Je weegt niet mee dat de kennis die je nu hebt niet overeenkomt met de kennis die je toen had. Doordat je je eigen aandeel niet in perspectief ziet, lukt het niet om met die schuldgevoelens om te gaan.

Het kan zelfs zo zijn dat je vindt dat herstel onmogelijk is, dat het niet meer goed te maken is. Dat je straf verdient. Dat je niet mag genieten. Of dat je een slecht persoon bent die het verdient te lijden. Het is niet gek dat je dan allerlei klachten gaat ervaren, zoals angst, somberheid, slapeloosheid of zelfs gedachten aan de dood.⁶

Maar schuld heeft een doel: het herstel van relaties. Soms maak je fouten en dan is het belangrijk om je schuld onder ogen te zien en ervan te leren. In die situaties helpt het om schuld uit te spreken. Dan herstel je de relatie met de ander. Daarbij is het helemaal niet erg als anderen aan jou zien dat je je schuldig voelt. Het laten zien van schuld en schaamte zou volgens onderzoekers juist bijdragen aan sociale verbinding. Je wordt weer opgenomen in de groep.⁷ Dat opent de deur om met compassie naar jezelf te kijken.

Vaak zijn er verklaringen die jouw aandeel relativeren. In je eentje nadenken over oorzaken en gevolgen helpt dan niet. Je piekert je suf en blijft vastzitten in je eigen gedachtecirkel. De schuldgevoelens worden juist erger. Deel je pijnlijke ervaringen met anderen. Samen kom je erachter welke belangrijke waarden in deze situatie zijn geschonden. Samen vind je nieuwe manieren om je aan die waarden te verbinden in plaats van simpelweg te lijden onder je schuldgevoelens.

SCHAAMTE

Schaamte lijkt op schuld, maar heeft één belangrijk verschil. Net als bij schuld ben je overtuigd dat je iets anders had moeten denken, voelen of doen. Maar waar schuld het gedrag beoordeelt, richt schaamte zich op een beoordeling van jezelf als persoon: je voelt je inadequaat, minderwaardig of zwak ten opzichte van anderen. Dat gevoel is onaangenaam en gaat vaak gepaard met een lichamelijke reactie. Zonder dat je het wilt, kleuren je wangen, krijg je het benauwd of begin je te zweten.⁸

Schaamte ontstaat in situaties waarin je niet kunt handelen naar je eigen normen en waarden. Je faalt in het voldoen aan sociale verwachtingen. Je grenzen worden overschreden en je verliest je gevoel van waardigheid. Je voelt je hulpeloos of machteloos. Je verliest je zelfrespect omdat je de controle verliest. Dat ontlokt een oordeel van anderen, waardoor je het gevoel hebt jezelf te verliezen. Voor die negatieve evaluatie hoeft de ander niet eens aanwezig te zijn, je hebt een verwachting van wat de ander zal denken.⁹ Lang is daarom gedacht dat schaamte een nuttige sociale functie heeft. Het beschermt je tegen een biologische dreiging. Schaamte remt onaangepast gedrag en voorkomt afwijzing en uitstoting.¹⁰

Ik ben grootgebracht met de norm dat boosheid een onwenselijke emotie is. Agressie was uit den boze. Een deugdzaam mens beheerst zichzelf en verliest de controle niet. Toen mijn vader in boosheid uithaalde, schaamde ik mij. Gevoelsmatig schept verwantschap een relatie tussen andermans gedrag en onszelf. Ik was bang dat de verzorging mijn vader zou afwijzen en anders behandelen. Om die reden voelde ik een sterke behoefte om zijn gedrag teniet te doen door te laten zien wie hij werkelijk was.

Dat wat schaamtevol is verbergen we. Honderdtwintig studenten doen mee aan een onderzoek en maken een intelligentietest. Na afloop ontvangen ze de uitslag. Wat de studenten niet weten is dat hun een willekeurige intelligentiescore wordt meegedeeld. Ze vullen een vragenlijst in over hoe zij zich voelen over deze uitslag. Ten slotte wordt nog gevraagd of hun gegevens, hun foto en intelligentiescore, gebruikt mogen worden voor vervolgonderzoek. De onderzoekers willen kijken of proefpersonen op basis van een gezicht de intelligentie van een persoon kunnen voorspellen. De studenten krijgen een proef te zien van een foto waarbij ze een inschatting maken van het IQ. Als ze het antwoord hebben ingevuld krijgen de studenten de juiste IQ-score te zien.

Uit de resultaten blijkt dat de studenten die hoorden dat ze laag op de intelligentietest scoorden vaker zeiden dat hun foto en score niet gebruikt mochten worden voor vervolgonderzoek. Dit waren vooral de studenten die zich schaamden voor de testuitslag. Ze wilden liever hun testuitslag verbergen dan delen met anderen, ook al was dit onderdeel van een onderzoek.¹¹

Wat gebeurt er als je je schaamt, zoals deze studenten? Schaamte begint bij jezelf. Je kijkt in gedachte naar de situatie en evalueert deze. Dat gaat heel snel. Je kunt in een fractie van een seconde rood worden. Dat de situatie zo is, schrijf je toe aan wie je bent, waardoor de ander je zal afwijzen. Bijvoorbeeld: ik ben dom, daarom maak ik fouten. Ik ben zwak, daarom word ik aangevallen. Ik ben waardeloos, daarom kan ik niet helpen. Die eigenschappen van jezelf zijn stabiel en globaal, dat wil zeggen dat ze bij jou horen, dat ze blijvend en alomvattend zijn, en dat ze in alle situaties van jouw leven je voor altijd zullen beïnvloeden. Je doet nogal wat aannames.¹² Daarbij wordt geregeld een veelvoorkomende denkfout gemaakt; je schrijft een situatie toe aan jezelf. Je overschat jouw rol en negeert andere factoren. Ik maakte de denkfout om mijn vaders gedrag toe te schrijven aan hem als persoon en niet aan zijn ziekte.

Schaamte is een gevoel van bedreiging. Je loopt het risico om afgewezen te worden. Dat gevoel van bedreiging kan zich snel door je leven verspreiden. Want als het ligt aan wie je bent, dan beoordeel je jezelf voortdurend negatief. Dan ben jij de oorzaak van de continue dreiging van afwijzing en uitsluiting. De situaties waarin je het risico loopt je te schamen, vermijd je liever. Je keert je naar binnen. Alleen door jezelf te veranderen, kun je een positieve evaluatie verwachten en je sociale positie herstellen.¹³

Bij Amerikaanse geneeskundestudenten die een competitief aanmeldingsproces doorlopen, onderzocht men het effect van falen. Onderzoekers keken wat dit proces met hun welzijn deed. Wanneer studenten faalden op een test of in een gesprek, riep dit sterke gevoelens van schaamte op. Want wie ben ik, als ik dit niet kan? Ben ik niet goed genoeg? Om de schaamte te bestrijden probeerden de studenten zichzelf te veranderen. Ze trokken zich terug om nog harder te studeren in de hoop beter te presteren. Deze schaamtevolle ervaring had niet alleen een negatieve invloed op het zelfbeeld van deze studenten, maar ook op hoe zij terugkeken op het verleden en vooruitkeken naar hun toekomst. In al die situaties beoordeelden zij zichzelf negatiever.¹⁴ Een student zei hierover: ‘Het feit dat mijn vermogen om te slagen in het vakgebied dat mij respect schenkt in twijfel wordt getrokken, brengt onvermijdelijk de vraag met zich mee of ik dat respect verdien of het ooit zal kunnen verdienen.’¹⁵

Een natuurlijk reactie op schaamte is dat je je terug wilt trekken of verbergen voor het oordeel van anderen. Het versterkt de angst om jezelf in relaties bloot te willen geven. Het oordeel van anderen is immers bedreigend. Door je terug te trekken uit sociale situaties verbloem je jouw tekortkomingen. Dat terugtrekken vermindert de stress op korte termijn, maar op lange termijn werkt het averechts.¹⁶

Schaamte is een krachtige emotie die je zelfbeeld beïnvloedt. Wanneer schaamte in je systeem blijft hangen, veroorzaakt dit allerlei soorten klachten. Je kunt angstig of juist agressief worden. Je wilt de ander tenslotte op afstand houden. Je kunt je somber voelen, je veroordeelt jezelf. Wanneer de situatie bedreigend was, kun je ook traumaklachten ontwikkelen.¹⁷

Schaamte verleidt je om anderen uit de weg te gaan. Onderzoek laat echter zien dat die vermijding de verwerking belemmert. Het verhindert herstel. Juist als je je schaamt is het belangrijk om niet toe te geven aan de vermijding en wél het gesprek met anderen aan te gaan. Door het goede gesprek kun je ervaren dat anderen je gevoelens herkennen en dat je niet de enige bent. Brené Brown, een Amerikaanse schrijfster en onderzoekster, noemt schaamte een sociale wond die sociale balsem nodig heeft. Het ervaren van empathie herstelt de verbondenheid met anderen. Het ervaren van zelfcompassie herstelt de verbinding met jezelf.¹⁸ Zowel schaamte als schuld is een sociale emotie. Om ze te voelen heb je anderen nodig. Ben je alleen op een onbewoond eiland, dan heb je er ook geen last van. Daarom is het herstel van de verbinding met jezelf en de ander belangrijk. Door te voelen en te delen wordt de dreiging die van schaamte en schuld uitgaat opgeheven.

ONBESTEMD VERDRIET

Het proces van dementie is voor zowel de persoon als de naasten een ingrijpend verlies. Langzaam verdwijnt de identiteit van een geliefde. De relatie en de rollen veranderen. Dit wordt ook wel een ambigu verlies genoemd. Fysiek is iemand aanwezig, maar mentaal steeds meer afwezig. Je verliest iemand, terwijl die er nog is. Je kunt niet rouwen en tegelijkertijd rouw je. Ambigu verlies wordt gekenmerkt door een mix van emoties, doordrenkt van een dubbelheid of onduidelijkheid. Het is een verlies, maar het voelt niet als zodanig, omdat je niet weet wat precies verloren is. Je hebt iemand deels verloren en toch ook weer niet. Je verdriet draagt twee gezichten, het gezicht van hoop en het gezicht van rouw. Het verdriet is onbestemd.¹⁹

Hoewel ambigu verlies op veel verschillende manieren voorkomt, praten we er weinig over. Een vrouw vraagt een scheiding aan. Haar partner overlijdt niet, maar ze verliest hem als de partner met wie ze oud wilde worden. Ze staat alleen voor de ruzies met haar puberende dochter. Een man migreert en bouwt vol energie een nieuw leven op. Tegelijkertijd mist hij zijn land van herkomst en wil hij daarmee verbonden blijven. Hij maakt zich dagelijks zorgen over zijn bejaarde ouders, voor wie hij niet kan zorgen. Een jonge vrouw krijgt een psychose en wordt opgenomen. Wanneer ze terugkeert in het gezin, heeft ze zorg nodig en kan zij de moederrol niet op zich nemen. Een vrouw krijgt te horen dat zij ongeneeslijk ziek is. Na enkele maanden lijkt een remissie op te treden, maar niet lang daarna hoort ze dat de ziekte zich heeft doorgezet. Haar gezin kijkt toe terwijl ze langzaam aftakelt.

In al deze situaties verliest men iets of iemand die er eigenlijk nog is. Je wordt heen en weer geslingerd tussen hoop en hopeloosheid, tussen zorg voor degene die er is en rouw over degene die er niet meer is. Begraven onder het verdriet liggen allerlei gemengde gevoelens die lastig zijn om toe te laten. Woede, omdat je wil dat die ander er weer is, omdat het verlies je leven in beslag neemt. Schuld, omdat je weg bent gegaan, omdat je te veel of te weinig deed. Schaamte, omdat je wilt dat de situatie stopt ook als dat het einde betekent. Het proces is onduidelijk en verwarrend. Je verlangt naar grip, zekerheid en duidelijkheid. Soms is ontkennen van je verdriet dan gemakkelijker.²⁰

Wat maakt dat dit verdriet onbestemd is? Ambigu verlies speelt zich vaak af over langere tijd. In die situaties zijn er elementen van hoop en van verdriet. Die gevoelens raken met elkaar verstrikt. Daardoor kun je niet voor- of achteruit. Je blijft stilstaan in de hoop en met het verdriet. Het lukt niet om een gevoel van beheersing te ontwikkelen. Daarmee wordt bedoeld dat je het gevoel hebt dat je met de situatie om kunt gaan, het onder controle krijgt en aankunt. Telkens als je denkt dat je daar bent, verandert de situatie. Het verlies ligt niet achter je, maar haalt je in.²¹

Dat zet onze aannames over het leven op losse schroeven. Plotseling is het leven niet meer te begrijpen of te sturen. Je moet verdragen wat de ander, en dus ook jou, overkomt. Het is ‘de ziekte van mensen die moeten toekijken’ schrijft Huub Buijssen over dementie.²² Mijn vader ging steeds verder achteruit en ik begon te verlangen naar een einde aan zijn lijden. Elke keer dat hij ziek was, wenste ik dat hij zou overlijden. Tegelijkertijd maakte de gedachte aan zijn dood mij intens verdrietig. Elke keer dat hij opknapte was een opluchting, maar maakte de gedachte dat het leven doorging me moedeloos. Hoe lang moesten we nog verder? Het leren verdragen van de pijn en de onzekerheid wordt dan ook als de grootste uitdaging gezien.²³

Het zal je niet verbazen dat onbestemd verdriet allerlei klachten veroorzaakt. Mensen piekeren en ervaren lichamelijke klachten die door stress worden veroorzaakt. Hoe onduidelijker de situatie, hoe vaker klachten van angst en somberheid worden gerapporteerd. Het rouwproces blokkeert. Je vindt het moeilijk om je gevoelens met anderen te delen. Ook ontstaan er relatieproblemen. Je krijgt heel wat op je bord.²⁴

Wat helpt mensen bij ambigu verlies? Drieëntwintig naasten van vermiste personen namen deel aan een onderzoek. Hun naasten waren langdurig vermist; ze waren één tot zeventig jaar geleden verdwenen. De deelnemers kregen vijftien kaarten te zien met daarop strategieën om met tegenslag om te gaan, zoals ontkennen, accepteren, humor, sociale steun en middelengebruik. De opdracht was om de vijf strategieën te selecteren die hen het meest hadden geholpen sinds de verdwijning. Vervolgens rangschikten ze deze naar behulpzaamheid. En ten slotte mochten ze hun keuze toelichten.

De vier meest gekozen strategieën waren acceptatie, het luchten van emoties, het ontvangen van steun bij emoties, en afleiding. De situatie accepteren stond bij de meerderheid van de mensen bovenaan. Mensen leerden met de tijd te leven met de onzekerheid van het niet-weten. Dat was het moeilijkste. Ze hadden geen controle over het verlies en geen duidelijkheid over het lot van hun naaste.

Mensen voelden zich vooral verdrietig, maar ook boos. Het hielp om die emoties bij anderen te kunnen uiten. De steun van familie en vrienden was belangrijk in dat verdriet. Een man zei hierover: ‘Steun vinden geeft mij een manier om mijn hart te luchten. Het helpt mij, in die zin dat ik er dan minder last van heb.’²⁵ Verder zochten mensen afleiding in hun werk, het huishouden of vriendschappen. De afleiding ontnam hun de gelegenheid om te piekeren. Thuis op de bank wachten maakte hen niet gelukkiger.²⁶

De mensen uit dit onderzoek leren ons belangrijke lessen voor het omgaan met ambigu verlies. Wanneer je onbestemd verdriet ervaart, is het belangrijk om dit te erkennen en toe te laten. Niet alleen het verdriet, maar álle gevoelens, de positieve en de negatieve. De gevoelens mogen er zijn, maar het leven mag ook doorgaan. Dat opent de deur voor acceptatie. De steun van mensen om je heen heb je daarbij nodig. Deel je gevoelens, je behoeftes, je leven met hen. Zo geef je vorm aan een leven waarin plaats is voor de aanwezigheid én afwezigheid, voor de hoop én het verdriet, voor de vreugde én de pijn, zonder daarin vast te blijven zitten.

Ten slotte, niet onbelangrijk: zoek hoe rituelen je kunnen helpen om uiting te geven aan het verlies.²⁷ Als iemand overlijdt, markeren we het afscheid met een begrafenis, maar momenten van afscheid zijn er in vele gradaties. Ook die momenten lenen zich voor een ritueel in nabijheid van je naasten.

Wat hebben deze emoties met elkaar gemeen? Ze lokken uit om de pijn en de ander te mijden of zelfs weg te duwen. Herstel begint bij het toelaten van de emotie en zo de verbinding met jezelf, de ander en het leven aan te gaan. Door onze emoties te verdragen, door ze bespreekbaar te maken, door een ander toe te laten in onze kwetsbaarheid, kan de grip die ze op ons hebben verminderen en kunnen we vanuit verschillende perspectieven de pijnlijke ervaring onderzoeken. Dat is de basis voor het vinden van betekenis. In het volgende hoofdstuk gaan we dieper in op het derde element van verwerking: het proces van betekenis geven en veranderen.

5

OPTIMISME MET EEN GEBROKEN HART

Het is beslist waar, zoals de filosofen zeggen, dat het leven naar achteren moet worden begrepen. Maar ze vergeten de andere kwestie, dat het leven naar voren moet worden geleefd.

SØREN KIERKEGAARD

HOOP IS OPTIMISME MET EEN GEBROKEN HART

Het is stil in de kamer als de telefoon rinkelt. De naam Arthur verschijnt op het scherm. Nick zet de tv zachter en neemt de telefoon op: ‘Dag jongen, hoe is het?’

Aan de andere kant klinkt een vreemde stem: ‘Hallo? Hallo?’

‘Met Nick,’ antwoordt hij, enigszins bevreemd.

‘Dag, ik sta hier aan de rand van de klif en ik heb een rugtas gevonden, met een telefoon en portemonnee erin. Ik heb Siri gevraagd om “papa” te bellen en toen kreeg ik u aan de lijn.’

‘En is Arthur daar niet?’

‘Nee, meneer, er is hier niemand... Onder aan de klif lopen agenten. Er is iets aan de hand... Er ligt iemand... En er komt een traumahelikopter aan.’

Zo stel ik me het moment voor waarop Nicks wereld instort.

Arthur is vijftien jaar wanneer hij met een vriend een keer lsd probeert. Wat begint als een vermakelijke trip, eindigt voor Arthur noodlottig. Levendige, kleurrijke hallucinaties veranderen in een dreigende en angstaanjagende wereld. Arthur kan het onderscheid tussen hallucinaties en realiteit niet meer maken en wantrouwt alles en iedereen om hem heen. Daarom wil hij weg, alleen zijn. Hij loopt in verwarde toestand naar de rand van de klif. Wat daar precies gebeurt, weet niemand. Arthur wordt gevonden onder aan de klif. Hij sterft aan zijn verwondingen.

Heb je ooit een implosie gezien? De druk van buiten is groter dan de druk van binnen, waardoor het materiaal bezwijkt en naar binnen ploft. Het is een verwoestende kracht waaronder het omhulsel in elkaar stort. Zo is het ook met verlies. Alsof de pijn de zuurstof uit je slaat, waardoor je wezen lijkt te bezwijken onder de druk van het verlies. De inslag blijft doortrillen in je lijf. Het blijft je breken. Alles in je moet zijn uiterste best doen om het niet te begeven.

Nick Cave, Australische muzikant en schrijver, verliest zijn zoon Arthur en vertelt in zijn boek Geloof, hoop en ravage over hoe angstaanjagend de extreme pijn van dit verlies is. In de periode na Arthurs dood voelt hij de vernietigende kracht van de pijn die hem omvergooit. Nog nooit heeft hij zich zo kwetsbaar gevoeld. Ondanks de sterke band met zijn partner Susie voelt hij zich alleen. ‘Het is alsof je anderen niet kunt bereiken en zij jou niet: “Ik ben hier, schat, ik ben hier.” Maar dat was niet zo. Ik was niet daar, ik lag overal en nergens in duizend fucking stukjes verspreid.’¹

Het verlies slaat hem in stukken en laat hem sprakeloos achter. Hij vindt de woorden voor zijn verlies niet. Maar, met de tijd komen de fragmenten langzaam samen. Het rouwproces verandert hem en bijzonder genoeg voelt hij zich een completer persoon, juist omdat hij in aanraking is gekomen met de rauwe kant van het leven. Tegelijkertijd weet hij dat hij nooit over de dood van zijn zoon heen zal komen. Het is een verdriet dat hij altijd met zich meedraagt, dat net onder de oppervlakte ligt en van tijd tot tijd opduikt. Soms bezwijkt hij opnieuw onder de druk en rukt het hem uit elkaar. Maar inmiddels weet hij dat hij gaandeweg weer overeind kan komen om verder te gaan.

Hoewel rouw Nick eerst verwijdert van andere mensen, verandert door de tijd zijn blik op hen. Hij gaat zien dat mensen, met al hun gebreken, in essentie vriendelijk en zorgzaam zijn. En dat de wereld niet slecht is, ook al is er lijden. Hij gaat geloven dat de wereld wordt voortgestuwd door liefde. Nick beseft dat hij een keuze heeft: hij kan zich laten verslaan door het verdriet of zich laten drijven door de liefde. Hoop noemt hij optimisme met een gebroken hart.

Hij besluit daarom te spreken over zijn verlies. Hij nodigt anderen uit om hun verhaal te delen en hun vragen te stellen. The Red Hand Files ², zoals hij deze uitwisselingen noemt, wordt een vrijplaats voor mensen om woorden te geven aan hun pijn. En waar hun pijn erkenning krijgt, omdat ernaar wordt geluisterd. ‘Ja, en ik voelde dat er in hun vragen een behoefte leefde om over hun eigen leed te praten, zodat dat door een ander erkend kon worden. Dat idee heeft een enorme impact op me gehad, omdat ik besefte dat dit wijst op een vorm van heling die ontstaat in de wisselwerking van luisteren en spreken.’³

In het vertellen worden woorden gevonden voor een verlies waar geen woorden voor zijn. Er ontstaat een gezamenlijke taal voor de pijn die we als mensen ervaren. Daarom moedigt Nick mensen aan om open en kwetsbaar te spreken én te luisteren. Ook als je daarin nog geen taal hebt of over je eigen woorden struikelt. Want het zoeken naar woorden is onderdeel van het herstel. Nick voelt zich voor het blok gezet; als bekende artiest wordt hij gedwongen om in het openbaar te rouwen. Maar het vinden van woorden, voor zichzelf en anderen, helpt hem zin te geven aan zijn verlies.

Omdat ik mezelf dwong om publiekelijk te rouwen, moest ik een manier vinden om onder woorden te brengen wat er was gebeurd. De taal vinden werd voor mij de uitweg. Er is een groot tekort in het taalgebruik rondom rouw. We zijn er als samenleving niet in geoefend, omdat het te moeilijk is om erover te praten en, bovenal, te moeilijk om naar te luisteren.⁴

Nick Cave is open over zijn pijn en kwetsbaarheid. Zijn verhaal raakt me diep. Misschien omdat ik intens van zijn muziek houd, omdat ik verlies ken, omdat ik moeder ben. Maar misschien raakt het me ook, omdat hij me op een bepaalde manier aan mijn vader doet denken. Beiden worstelden ze met een religieuze opvoeding. Na hun wilde jaren met lange haren en ruige muziek vonden ze beiden hun weg als kunstenaar. Op hun eigen manier gaven ze uiting aan een hervonden geloof. In het verwerken van verlies is Cave alleen de vader die ik had gewild, maar niet had. Waar mijn vader zweeg, vond Cave de moed om woorden te geven aan zijn verlies. Waar mijn vader bezweek onder zijn verdriet, vond Cave houvast in de liefde. Zijn diepste pijn werd zijn kracht. Door woorden te geven en te delen vindt hij betekenis in zijn verlies. Wanhoop verandert in hoop, ondanks een gebroken hart. Wat maakt dat er zo’n wereld van verschil is tussen het verwerkingsproces van Cave en dat van mijn vader? Cave durft de pijn aan te gaan en zijn aannames over het verlies, zichzelf en de ander ter discussie te stellen.

*

Iedereen heeft aannames over zichzelf, de ander en de wereld. Pijnlijke gebeurtenissen halen deze basisaannames onderuit. Je moet opnieuw zoeken naar de waarde die je aan je bestaan toekent. Door te ervaren dat het lijden een bepaalde zin heeft gehad, niet zinloos was, geef je betekenis. Die betekenis verandert de waarde of het belang dat jij aan de gebeurtenis hecht en herijkt je fundament. De spanning die je ervaart neemt af. Zo ontstaat er ruimte voor een rijker verhaal met nieuwe perspectieven en betekenissen. Hoe dit proces van betekenis verliezen en hervinden in zijn werk gaat, onderzoeken we in dit hoofdstuk.

MET OVERTUIGING(EN) HET LEVEN DOOR

Iedereen heeft aannames over de wereld en zijn of haar plek daarin. De meeste mensen beschouwen zichzelf als waardevol, als iemand die er als mens mag zijn. We reageren verontwaardigd en voelen ons gekwetst als we niet op die manier worden behandeld. Ook beoordelen we andere mensen als betrouwbaar. En we zien de wereld als geordend en begrijpelijk, een plek waar we onszelf veilig kunnen voelen. We verwachten niet dat misleiding, bedrog of geweld ons elk moment kan overkomen.

Deze aannames worden in de wetenschappelijke literatuur aangeduid als world assumptions. Dat begrip laat zich lastig vertalen. Het zijn de basisaannames die we hebben over onszelf, anderen en de wereld. In het dagelijks leven zijn we ons vaak niet bewust van deze overtuigingen, toch beïnvloeden ze ons gedrag. Ze geven richting aan hoe we de wereld begrijpen. Ze helpen ons te functioneren in een complexe wereld, ook wanneer deze ons uitdaagt. Dat is niet zo gek, een positief beeld beschermt ons tegen de angst en stress die gepaard gaan met de donkere realiteit dat tegenslag op elk moment kan toeslaan. Sterker nog, mensen die zich voortdurend zorgen maken over de gevaren die loeren, worden al snel bestempeld met een angststoornis.

Herinner je je de onzekerheid van de COVID-19-pandemie nog? Er was een lockdown. Niemand wist hoe lang we zo moesten leven en werken. De ziekenhuizen lagen vol en dagelijks stierven mensen. Er kwam een vaccin dat aanvankelijk niet voor iedereen beschikbaar was en waarvan de langetermijnwerking niet was onderzocht. De wereld stond op zijn kop. Juist dan worden thema’s als betrouwbaarheid en veiligheid cruciaal. Onderzoek laat dan ook zien dat mensen met positieve basisaannames tijdens de pandemie minder last hadden van angst en somberheid. Mensen die de wereld voor de pandemie al als onbetrouwbaar en onveilig beoordeelden, zagen deze overtuigingen bevestigd gedurende de pandemie en ontwikkelden meer klachten.⁵

Hoe werkt dat? Wanneer we iets meemaken, bekijken en beoordelen we de situatie. We geven betekenis aan wat ons overkomt: wat en waarom is het gebeurd, wat is er veranderd, en wat is de impact op mij? Die beoordeling wordt heel snel gemaakt, vaak zonder dat je er bewust over nadenkt. Het proces wordt beïnvloed door de basisaannames over jezelf, de ander en de wereld. De basisaannames vormen de bril waardoor je kijkt en kleuren je beoordeling. Jouw aannames kleuren de wereld meer roze of grijs. Het resultaat van die beoordeling bepaalt hoe bedreigend of controleerbaar we de situatie ervaren. Een sterker gevoel van bedreiging en een beperkt gevoel van controle leiden tot meer klachten.⁶

In tijden van zekerheid en onzekerheid beschermen aannames die uitgaan van het goede in jezelf, anderen en de wereld je tegen stress. Ze bieden houvast in het leven. Maar, soms botst de situatie met onze aannames. Je komt tot de conclusie dat de situatie en je basisaannames niet te verenigen zijn. Dat wat de situatie je vertelt tegenstrijdig is met dat wat je gelooft over jezelf, anderen of de wereld.

KWETSBARE OVERTUIGINGEN

Wanneer een pijnlijke ervaring je overvalt of diep raakt, kun je in vertwijfeling raken over wat je dacht over jezelf en anderen. In het licht van de ervaring blijken je overtuigingen niet altijd houdbaar. Je kunt niet terugvallen op je automatische patronen. Na een ingrijpende ervaring zijn er drie fundamentele basisaannames waarover veel mensen zich onzeker voelen.⁷ De gebeurtenis rammelt aan hun vertrouwen in:

Ik ben goed

Ik ben onkwetsbaar

De wereld is logisch, goed en veilig

Bij het lezen van deze aannames denk je mogelijk dat ze (deels) onrealistisch zijn. Dat klopt. Ze zijn stellig geformuleerd, terwijl mensen ze doorgaans subtieler toepassen. Maar voordat je ze afschrijft, sta er nog eens even bij stil. Het zijn universele aannames die mensen beschermen bij de meeste tegenslagen. Ze geven richting aan het leven. Pas wanneer de pijn indringend is, blijken ze kwetsbaar te zijn. Als je niet rationeel, maar intuïtief deze aannames binnen laat komen, dan zul je ongetwijfeld veel herkennen. Laten we ze daarom nader onderzoeken.

Ik ben goed (zelfwaarde)

De meeste mensen leven vanuit de gedachte dat ze goede mensen zijn en dat ze ertoe doen. Ook mensen die onzeker zijn, zien zichzelf meestal als het waard om te leven en het goed te hebben. Dit is een basaal gevoel van zelfwaarde. Pijnlijke ervaringen tornen aan dat gevoel. Iemand of iets dringt van buitenaf binnen en laat mensen verslagen achter. Die gebeurtenis activeert negatieve gedachten en gevoelens. Mensen zien zichzelf als zwak, hulpeloos, behoeftig, angstig of stuurloos. De gebeurtenis bedreigt hun gevoel van autonomie, ze hadden geen invloed op wat hun overkwam. Door het gebrek aan controle voelen ze zich machteloos. En dat knaagt aan hun gevoel van zelfwaarde.

Ik ben onkwetsbaar (persoonlijke onkwetsbaarheid)

Als we er goed over nadenken weten we best dat we niet onkwetsbaar zijn, maar op een onbewust niveau leven de meeste mensen toch met een illusie van onkwetsbaarheid. Het is bekend dat één op de drie mensen kanker krijgt en één op de vijf alzheimer. Ook weten we dat verkeersongelukken en criminaliteit veel voorkomen. Toch geloven de meeste mensen niet echt dat het hun zal overkomen. Wanneer dit hun of hun naaste overkomt, wordt de illusie van persoonlijke onkwetsbaarheid ter discussie gesteld. Het verliezen van die illusie kan positieve gevolgen hebben. Je beseft dat je gezondheid kwetsbaar is en gaat beter voor jezelf en anderen zorgen. Maar het kan ook met intense gevoelens van angst en hopeloosheid gepaard gaan. Het gevoel van veiligheid verdwijnt. Plotseling beseffen mensen dat dit elk moment opnieuw zou kunnen gebeuren of dat het leven eindig is. Die confrontatie met de eigen kwetsbaarheid voel je in je hele lijf en wezen.

De wereld is logisch, goed en veilig (betekenisvolle wereld)

Gelukkig beschouwen veel mensen anderen in aanleg als goed en de wereld als veilig om in te leven. Er is een vertrouwen vanwaaruit mensen het goede verwachten. Dergelijke aannames helpen om anderen en de wereld positief tegemoet te treden. Er zit echter ook een keerzijde aan deze aanname. Een dergelijk wereldbeeld biedt beperkt ruimte om tegenslag te begrijpen of te aanvaarden. Moeilijke ervaringen roepen de vraag op hoe het zit met goed en kwaad in de wereld. Hoewel men rationeel weet dat het genuanceerder ligt, leven veel mensen vanuit het idee dat de wereld eerlijk is en dat mensen op deze wereld krijgen wat ze verdienen. Dat rechtvaardigheidsprincipe zit diep in de mens verankerd. Gebeurtenissen die deze overtuiging beschadigen kunnen sterke reacties oproepen. Mensen hebben het gevoel dat wat hun overkomt onrechtvaardig is en dat ze het gevoel van betekenis kwijt zijn. Ze stellen de waarom-vraag: ‘Waarom gebeurt mij dit?’ Dat gevoel van onrechtvaardigheid is nog sterker wanneer iemand zichzelf als een goed persoon ziet die zorg draagt voor anderen en zichzelf.

Tijdens de COVID-19-pandemie ervoeren veel mensen hoe kwetsbaar hun lijf kon zijn. Plotseling kon je zomaar in het ziekenhuis terechtkomen, in je leven bedreigd worden, zonder dat je naasten erbij konden zijn. Er waren allerlei maatregelen die het gevoel van autonomie aantastten. Ouderen of kinderen waren kwetsbaar, maar je kon weinig doen om hen te beschermen. Dat raakte ons gevoel van zelfwaarde. Ook wie zich liet vaccineren of zich aan de sociale beperkingen hield, liep het risico op infectie. Het gedrag van anderen droeg bij aan dat risico. Niet iedereen hield zich aan de maatregelen. Dit raakte ons gevoel van persoonlijke onkwetsbaarheid. Het ontwikkelen en de beschikbaarheid van vaccinaties liet op zich wachten. De wereld was onveilig, het kwaad kon iedereen overkomen. Complottheorieën vierden hoogtij. De mogelijke oorzaak van en oplossing voor de pandemie leidden tot verhitte discussies en ruzies. De wereld was minder logisch, goed en veilig. Alle drie de basisaannames kwamen onder druk te staan.

Welke overtuigingen ter discussie komen te staan verschilt per persoon en situatie. Ouders die een kind verliezen door ziekte twijfelen vaker aan de betekenisvolheid en begrijpelijkheid van de wereld, terwijl ouders die een kind onverwachts verliezen door een ongeluk of moord, net zoals Nick Cave, vaker twijfelen aan de goedheid van de wereld en hun zelfwaarde.

Na het overlijden van mijn moeder worstelden mijn broers vooral met de kwetsbaarheid van het leven en de onrechtvaardigheid van haar dood. Voor mij lag dat anders. Door een ernstig ongeluk had ik eerder al ervaren hoe wezenlijk dichtbij
de dood in elk leven kan zijn. De basisaannames van persoonlijke onkwetsbaarheid en een betekenisvolle wereld waren toen al onder druk komen te staan. Die ervaring had me geholpen de kwetsbaarheid van het leven meer te aanvaarden. Ik worstelde daarentegen met de basisaanname van zelfwaarde. Het lijden van mijn ouders maakte mij machteloos. Welke basisaannames onder druk komen te staan door pijnlijke ervaringen verschilt per persoon, maar dat dit gebeurt is een universele ervaring. Het komt voor bij mensen uit allerlei culturen.⁸

TEGENSTRIJDIGHEDEN

De pijnlijke ervaring kan in tegenstrijd zijn met de opvattingen over jezelf, anderen en de wereld. Hoe mensen omgaan met tegenstrijdigheden tussen een situatie en hun opvattingen is onderzocht in een grootschalig onderzoek onder studenten. Deelnemers maakten kennis met Brad. Voor de helft van de deelnemers was hij een student wiskunde, voor de andere helft een student aan de kunstacademie. Beide groepen lazen over Brads studiejaar met informatie die zowel stereotypen zou kunnen bevestigen als ontkrachten. Bijvoorbeeld, dat Brad een goede score heeft behaald op een wiskundetoets en zich aansluit bij een wedstrijdteam dat een auto op zonne-energie ontwikkelt, bevestigt het stereotype voor een wiskundestudent, maar is ontkrachtend voor een student aan de kunstacademie. Daarbij werden deelnemers ingedeeld in twee groepen. Eén groep mensen die geloven dat persoonlijkheidstrekken vaststaan; voor hen helpt de persoonlijkheid om mensen en hun gedrag te begrijpen. En één groep mensen die de persoonlijkheid als meer dynamisch zien; voor hen verschillen mensen en hun gedrag van situatie tot situatie en in de loop der tijd. Gemeten werd hoe snel deelnemers reageerden en hoe goed zij de informatie konden onthouden.

Beide groepen reageerden langzamer op informatie die tegenstrijdig was aan hun eigen opvattingen over persoonlijkheid dan bij informatie die overeenkwam met, of niet relevant was voor, hun opvattingen. Dus mensen die de persoonlijkheid als vaststaand zien, moesten langer nadenken bij een ontkrachtend stereotype, terwijl mensen die de persoonlijkheid als dynamisch zien bij een bekrachtigend stereotype langer moesten nadenken. Informatie die overeenkwam met hun opvattingen onthielden ze beter. De informatie die niet overeenkwam filterden ze eruit. Hoe meer ze tijdens de test onder druk werden gezet, door tijdsdruk of andere taken die ze tussendoor uit moesten voeren, hoe meer ze vasthielden aan gedrag dat hun eigen opvattingen bevestigde.

Beide groepen voelden meer spanning na de test. Mensen die de persoonlijkheid als vaststaand zagen, ervoeren meer spanning wanneer ze gedrag moesten beoordelen dat niet overeenkwam met het stereotype. Terwijl mensen die de persoonlijkheid als variërend zien juist meer onrust ervoeren wanneer ze werden geconfronteerd met gedrag dat overeenkwam met het stereotype. Mensen die meer spanning ervoeren, deden meer pogingen om controle te krijgen over de taken die ze moesten uitvoeren na de test.⁹

Wanneer we geconfronteerd worden met tegenstrijdigheden in overtuigingen, verwachtingen en gedrag, dan kost dat ons energie. Het roept spanning op en dat motiveert ons om dat verschil te temperen. We zoeken naar manieren om weer controle te ervaren, bijvoorbeeld in de andere taken die we moeten uitvoeren. Een gevoel van controle vermindert de spanning. Dit is niet anders voor tegenstrijdigheden tussen een pijnlijke gebeurtenis en de aannames waar je mee in het leven staat. De tegenstrijdigheden roepen spanning op, kosten energie, en we zoeken naar controle. Na het overlijden van mijn moeder reageerde ik emotioneel en voelde ik me wankel. Ik probeerde controle te krijgen door mijn oude rol in het gezin op te pakken: zorg dragen voor mijn ouders en de harmonie. Toen dat niet lukte, nam de innerlijke belasting toe.

Pijnlijke gebeurtenissen dagen jou en je basisaannames uit. Hoe groter het verschil tussen de situatie en je basisaannames, hoe meer stress je ervaart. Je staat voor een dilemma: je opvattingen aanpassen is moeilijk, maar je kunt de gevolgen van de gebeurtenis niet negeren. Veel mensen voelen zich hierdoor gespannen en angstig. Die stress veroorzaakt klachten.

VERZOENEN VAN VERSCHILLEN

Stel je krijgt van een vriend te horen dat zijn partner ernstig ziek is. Zijn wereld staat op zijn kop. Op basis van de situatie probeert je vriend een inschatting te maken. Hoe ernstig is de ziekte en wat zijn de kansen op herstel? Ook vraagt hij zich af waarom dit hun overkomt. Ook jij hebt vragen, want hoe goed is het leven te begrijpen als dit hem overkomt?

Sommige mensen schrijven een ernstige ziekte toe aan de natuur: aanleg, ongezonde leefstijl, ouderdom. Anderen zoeken het meer in bovennatuurlijke verklaringen. Er wordt je een les geleerd door een hogere macht of het is je lot. Daarbij ervaren sommige mensen dat situaties vatbaar zijn voor verandering. Ze richten zich op dat wat hoop geeft; ze gaan
gezonder leven of bidden tot een god voor genezing. Al deze beoordelingen zijn verbonden aan basisaannames. Deze aan-
names beïnvloeden hoe de ziekte wordt beleefd en welk gedrag mensen laten zien. Iemand die ervan overtuigd is dat gebeurtenissen eerlijk verdeeld zijn, zal niet op zoek gaan naar wat hij of zij verkeerd heeft gedaan om de huidige tegenspoed te verdienen.¹⁰

Stel die vriend verliest zijn partner en jullie spreken een aantal maanden later over dit verlies. Zou je vragen stellen als: ‘Heb je het gevoel dat je de dood hebt kunnen begrijpen?’ Of: ‘Soms vinden mensen die een dierbare verliezen een positief aspect in de ervaring. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld het gevoel dat ze iets over zichzelf of anderen leren. Heb je iets positiefs gevonden in deze ervaring?’

Onderzoekers stelden vergelijkbare vragen aan tweehonderd familieleden van terminaal zieke patiënten. Ze spraken deze mensen zowel voor als na het overlijden. Ook werden somberheid, angst en traumaklachten op verschillende momenten gemeten.

Degenen die hun verlies konden begrijpen, deden dit doorgaans door de dood als voorspelbaar of als natuurlijk te zien. Anderen vonden houvast in religieuze of spirituele overtuigingen om de dood te begrijpen. Zij die een positief aspect uit de ervaring haalden, gaven aan dat ze iets belangrijks hadden geleerd: over zichzelf, over anderen of over de zin van het leven. Ze hadden de kracht gevonden om met tegenslag om te gaan, de waarde van familie en relaties ervaren, of iets geleerd over wat belangrijk is in het leven. Net zoals Nick Cave, die na het overlijden van zijn zoon inzag dat de wereld uiteindelijk gedreven wordt door liefde.

Mensen met religieuze of spirituele overtuigingen voorafgaand aan het verlies konden het verlies vaker begrijpen. De tegenstrijdigheden tussen de situatie en hun basisaannames waren kleiner. Mensen die een jonger persoon verloren, waren minder geneigd de dood te begrijpen. De tegenstrijdigheden tussen hun verlies en hun opvatting over wat natuurlijk is – dat je een geliefde op leeftijd verliest – was groter.

Mensen die een gevoel ontwikkelden dat ze het verlies begrepen, ervoeren een halfjaar na het verlies minder klachten. Mensen die een positief aspect ontleenden aan de ervaring ervoeren minder klachten na een jaar en na anderhalf jaar. Dus, in de eerste fase is betekenis geven aan het verlies belangrijk. Vervolgens ontvouwen de positieve kanten van het proces zich met de tijd. De ruimte om die positieve kanten te ervaren draagt bij aan verder herstel.¹¹

Waarom ik en wat betekent dit? Vragen die soms als zinloos worden geduid, maar die juist belangrijk zijn in het proces van zingeving. Dat proces begint met verwarring, onzekerheid, spanning en vragen zonder antwoorden. Je zoekt naar woorden en betekenis. Wanneer je alles toelaat, alle overspoelende emoties en gedachten, kun je in de loop der tijd gaan begrijpen wat je voelt en denkt over de situatie en welk effect dat heeft op jouw toekomst. Wanneer we zeggen dat we de verwerking tijd moeten geven, dan bedoelen we een proces van reflectie; wat betekent dit voor mijn leven nu? Die vraag speelt continu op de achtergrond mee, zonder onderbreking, zelfs als je ogenschijnlijk doorgaat met de dag. Het richt je aandacht op alternatieve perspectieven in plaats van op de stress en de angst. Door de tegenstrijdigheden in ons verhaal op te lossen vinden we betekenis. We verzoenen de verschillen.¹²

WAAROM IK (NIET)?

Hoe verzoenen we de verschillen tussen een pijnlijke ervaring en onze basisaannames? Er zijn een aantal veelvoorkomende reacties om de tegenstrijdigheden te verminderen. We maken hier een onderscheid tussen minder en meer behulpzame reacties.

Een veelvoorkomende reactie is jezelf de schuld geven dat je dit is overkomen. Je verwijt jezelf dat je je anders had kunnen gedragen. Door je in de toekomst anders te gedragen, kun je moeilijke ervaringen voorkomen. Een andere reactie is het veroordelen van jezelf. Als je als persoon anders was geweest, dan was je dit niet op deze manier overkomen. Met beide reacties los je de tegenstrijdigheid op. Als jij anders had gehandeld of een ander persoon was geweest, past de gebeurtenis weer in de aanname dat de wereld betekenisvol en te begrijpen is. Dan kun je gedrag veranderen en dat geeft een gevoel van controle.¹³ Toch is deze reactie minder behulpzaam. Je maakt jezelf kwetsbaar en ondermijnt je eigenwaarde. Je voelt je schuldig of schaamt je. Je belandt van de regen in de drup.

Gelukkig zijn er andere manieren om de tegenstrijdigheden te verminderen. Je kunt een andere, meer acceptabele verklaring vinden voor de waarom-vraag. De verklaring die mensen na een tijdje geven is meestal anders dan de eerste verklaring direct na de gebeurtenis. Ze ervaren na verloop van tijd dat het lijden een doel heeft of dat de gebeurtenis zin heeft gehad. Dat geeft mensen een gevoel van grip op het onbestemde ‘waarom’. Wat dit precies betekent, verschilt per mens. Mensen die iemand verliezen, gebruiken in het beschrijven van ‘de zin’ woorden als acceptatie, groei en voorspelbaarheid. Terwijl mensen met een ernstige ziekte ‘de zin’ beschreven in termen als nieuwe mogelijkheden, doelen en persoonlijke groei.¹⁴ Nick Cave vindt ‘de zin’ in het met anderen delen van verlieservaringen en zoeken naar een gemeenschappelijke taal. De betekenis van de gebeurtenis verandert, waardoor deze niet alleen als pijnlijk wordt ervaren. Het wordt dan mogelijk om basisaannames gedeeltelijk in stand te houden, ondanks de gebeurtenis.¹⁵

Veel mensen vinden houvast in een herwaardering van de situatie. Ze gaan anders naar de situatie kijken. Ze geven een positieve draai aan de gebeurtenis. We vergelijken onszelf met anderen die nog meer pech hebben, en zien dat we nog niet zo slecht af zijn. Of we denken na over wat er allemaal had kunnen gebeuren, het had nog veel erger kunnen zijn. We kunnen ook een positieve draai aan de gevolgen geven. We verminderen de tegenstrijdigheden door positieve veranderingen te waarderen: ik kijk anders terug op de situatie, ik heb van de situatie geleerd, ik ben er sterker uit gekomen. Door terug te keren naar het moment in het ziekenhuis, kon ik het gesprek met mijn moeder zien als een moment van liefde, in plaats van falen. Er was een verbinding die er in jaren niet was geweest. Het dreigende verlies maakte die nabijheid mogelijk.

Misschien vraag je je af wat de waarde is van zo’n verandering in betekenis. Die vraag heb ik mezelf ook gesteld. Is het herwaarderen van de situatie niet gewoon een gemakkelijke manier om onder mijn eigen falen uit te komen? Maar dan vergeten we dat we altijd betekenis geven. We begrijpen de wereld en onszelf doordat we een bepaalde waarde aan een situatie toekennen. Die interpretatie is het resultaat van de omstandigheden en een leerproces. Vanuit mijn leergeschiedenis ben ik geneigd om het contact met mijn moeder vanuit een negatief perspectief te bezien. Door met meer afstand te kijken ontstond ruimte voor een ander perspectief, een perspectief dat bijdroeg aan verwerking.

En ten slotte kunnen ook onze basisaannames zelf veranderen. Mensen gaan het leven als meer fragiel zien. Hun godsbeeld of levensdoel verandert. Of de waardering van het leven verschuift naar de betekenis van het moment. Ze accepteren dat wat hun is overkomen. Voor veel mensen is een vorm van acceptatie belangrijk in het proces van zingeving.¹⁶

Het dementieproces van mijn vader confronteerde mij met de kwetsbaarheid van het leven. Ik realiseerde mij dat het leven te kort is om onze relatie te laten lijden onder verwijten, afwijzing of eenzaamheid. Zijn verlies was vele malen ingrijpender dan het mijne. Daar waar ik worstelde met de kracht van mijn moeders persoonlijkheid, bleef hij door haar op de been. Door die acceptatie kon ik op zijn heldere momenten zonder voorbehoud aanwezig zijn. Ik koester die momenten, want als de pijn van falen wegvalt, dan voelt het zoals vroeger: verbonden.

Het verwerken van een gebeurtenis betekent dat het lukt om te accepteren dat we in een wereld leven waarin slechte dingen goede mensen overkomen. Dat zulke gebeurtenissen opnieuw kunnen plaatsvinden. Dat ze pijn doen. En dat je tóch verder kunt. Maar ook dat je goede dingen overkomen, die het leven de moeite waard maken. Dat vragen als ‘Waarom gebeurt dit mij? Waarom ik?’ veranderen in ‘Waarom gebeurt dit?’ en ‘Waarom ik niet?’

Door betekenis te geven aan pijnlijke gebeurtenissen verwerken we ze. We maken ze draaglijker. Het resultaat is dat je jezelf nooit meer als onkwetsbaar kunt zien. Tegelijkertijd lukt het om de wereld niet in zijn geheel als slecht of bedreigend te zien. Hoewel het niet gemakkelijk is om je dit alles te realiseren, neemt de spanning af. Je vindt betekenis in een wereld waarin je gebeurtenissen begrijpt en jezelf als waardevol, krachtig én kwetsbaar ziet. Er is zwart in de wereld, maar ook wit. De hoop overwint.

We hebben niet altijd de controle over wat ons overkomt, we hebben wel een keuze in hoe we omgaan met die kwetsbaarheid. De gebeurtenis vanuit meerdere perspectieven onderzoeken draagt bij aan het evalueren van de situatie en bijstellen van aannames. Naast de pijnlijke realiteit ontstaat er ruimte voor hoop. Mensen die hierbij steun zoeken ervaren minder stress. Mensen die hun leven met anderen delen en daarbij op zoek gaan naar perspectieven ervaren meer persoonlijke kracht, nieuwe mogelijkheden en waardering van relaties en het leven.¹⁷ Of met andere woorden: zij ervaren meer betekenis in het leven. Omdat de mensen met wie we het leven delen belangrijk zijn in het verwerkingsproces onderzoeken we in de volgende twee hoofdstukken aspecten van het delen met anderen: praten en luisteren.

6

DE ANDER ZOEKEN: PRATEN

Het is moeilijk om ons eigen verhaal onder ogen te zien, maar lang niet zo moeilijk als er je hele leven voor weglopen. Het is riskant om je kwetsbaarheid te aanvaarden, maar lang niet zo gevaarlijk als liefde, verbondenheid en geluk opgeven – de ervaringen die je het meest kwetsbaar maken. Pas wanneer je de moed hebt om je te verdiepen in het duister, zul je de oneindige kracht van jouw licht ontdekken.

BRENÉ BROWN

IN STILTE

Ik open de achterdeur als ik thuiskom uit school. Het huis klinkt verlaten, maar ik weet beter en ren door naar het atelier. Zodra ik binnenkom, komt de vertrouwde geur van terpentijn en vernis me tegemoet. Mijn vader zit zoals altijd achter zijn ezel. Terwijl hij met vaste hand streken olieverf aanbrengt, volgt hij geconcentreerd het beeld dat
onder zijn hand verschijnt. Robijnrood en crèmegeel markeren de contouren van een vrouw op het doek. Ik ga in een hoekje op de grond zitten en trek mijn knieën tegen me aan.

‘Zo, was je daar,’ zegt mijn vader met zachte stem, zonder zijn werk te onderbreken. ‘Hoe was het op school?’

Ik volg zijn hand die, tederheid en daadkracht combinerend, een nieuwe wereld creëert op het doek. De beweging van die hand tekent mijn rust. ‘O, gewoon, zoals altijd, niet zoveel bijzonders,’ antwoord ik.

Hij werpt een korte blik op me, maar schildert zwijgend verder. Ik doe alsof ik die blik niet zie. ‘Had je geen zin om met de andere kinderen te spelen?’ vraagt mijn vader, mijn gedachten doorbrekend.

‘Nee,’ antwoord ik luchtig, ‘ik had meer zin om bij jou te tekenen.’

Hij geeft een klein knikje om me te laten weten dat hij mij heeft gehoord, terwijl hij doorschildert. Hij weet dat mijn verlegenheid het mij niet gemakkelijk maakt op school. Aan niets kan ik merken dat hij er iets van vindt. Toch vertel ik hem niet wat er gebeurde op school.

Mijn vader knikt met zijn hoofd richting de tekentafel en zegt uitnodigend: ‘Tekenen dan.’

Ik sta langzaam op en loop naar de bak met tekenmateriaal. Mijn hand glijdt door schetspotloden in verschillende hardheden, stompjes houtskool in verschillende diktes, oude gummen, en een paar verdwaalde kleurpotloden. Ik negeer de potloden die ik hard vind en een knarsend geluid maken als je ze over het papier haalt, en kies een zacht 4B potlood. Met een vel papier kruip ik achter de tekentafel. Terwijl ik een gummetje tussen mijn vingers door laat rollen, denk ik na over wat te tekenen.

Na een paar minuten doorbreekt mijn vader de stilte: ‘Het moeilijkste moment is altijd het begin. Het beste is om niet te veel na te denken en gewoon te beginnen. De rest komt vanzelf.’ Hij zwijgt en schildert verder, alsof hij me alles heeft gegeven wat ik nodig heb.

Ik zucht en bedenk dat ‘gewoon beginnen’ ontzettend moeilijk is. Een gedachte schiet door mijn hoofd: zal ik ‘gewoon beginnen’ met vertellen wat de kinderen zeiden op school? Hoe ze me pestten met het schilderij van een naakte vrouw dat voor ons raam staat te pronken. Iedereen die langsfietst kan het schilderij zien. Dat was ook mijn vaders bedoeling. Hij is in dit dorp onder het juk van de streng gereformeerde kerk opgegroeid en wil zijn bevochten vrijheid tonen. Maar hij hoeft niet naar school, waar de kinderen alles wat anders is opmerken en veroordelen.

Hij zal het niet begrijpen, denk ik, hij vindt het belangrijk om anders te zijn. Hij zal teleurgesteld zijn als ik mij voor het schilderij schaam. En in plaats van me te richten op mijn eenzaamheid concentreer ik mij op mijn papier. Zonlicht valt door de grote ramen op het witte vel, dat door het licht me nog leger tegemoet schittert. Ik zet voorzichtig een lijntje neer, kijk en zie alleen een lijntje. Er komt niets anders dan dat lijntje en dus gum ik het lijntje weer uit. Ik zucht nogmaals en kijk naar buiten. Dan schiet me mijn spreekbeurt te binnen en begin ik een zeehond te schetsen. In stilte vergeten we de wereld en werken we verder, hij aan zijn kunstwerk, ik aan de mijne. Soms wordt de stilte doorbroken doordat mijn vader meezingt met een langspeelplaat van Leonard Cohen, maar dan is het weer stil. Na een tijd gewerkt te hebben, staat hij op en komt hij achter mij staan. Hij knikt, zonder duidelijke goedkeuring of afkeuring.

Ik wijs naar de ogen van de zeehond: ‘Die vind ik moeilijk.’

Hij knikt opnieuw, rommelt in de la, en pakt een ander potlood. Met een paar schetslijnen zet hij onmiskenbaar de contouren van een oog neer. Dan geeft hij me zijn potlood. Ik mag het verder afmaken. Hij neemt weer plaats achter zijn doek en werkt verder. Bij het zetten van de eerste lijn merk ik dat dit potlood veel geschikter is. Geconcentreerd probeer ik hem na te doen, maar het lukt niet en dat frustreert me. Grommend kauw ik op mijn lippen. Kopjes rammelen.

Mijn moeder komt binnen met een dienblad en vraagt: ‘Kopje thee?’

Al schilderend zegt mijn vader: ‘Lekker.’

Mijn moeder gaat achter hem staan en kijkt over zijn schouder: ‘Ik zie nu al dat dit een bijzonder schilderij wordt.’ Mijn vader glimlacht tevreden.

‘Hoe was het op school?’ vraagt ze terloops.

‘Ze vonden mijn nieuwe broek niet mooi,’ zeg ik voorzichtig over de gifgroene broek die mijn vader uit de stad heeft meegenomen. De tranen die opkomen, verberg ik door geconcentreerd naar mijn tekening te kijken.

‘Het was anders een dure broek,’ zegt mijn moeder, die daar nog altijd geïrriteerd over is.

‘Het is een prachtbroek,’ zegt mijn vader kalm, terwijl hij zijn schilderij bestudeert. ‘Iets anders dan wat iedereen aanheeft.’

Zó opvallend dat ik direct opmerkingen kreeg toen ik de school in liep, schiet het door mij heen.

‘Toen ik jong was, liep ik altijd voor op de trends. Ik weet nog dat ik een paarse leren broek had, iedereen in het dorp had het erover,’ vervolgt mijn vader met trots in zijn stem. ‘Het was de tijd dat ik je moeder leerde kennen, ze viel direct voor me.’

Mijn moeder knikt instemmend. Ik wil liever een Levi’s spijkerbroek, denk ik, maar ik durf het niet te zeggen. Zo’n spijkerbroek is te duur en niet artistiek genoeg.

*

Met liefde denk ik terug aan de momenten in het atelier. De herinneringen zijn getekend door rust, warmte en licht. Mijn vaders kunstenaarschap had een verbindende plek in ons gezin. Het had echter ook een schaduwkant, ons gezin ontleende identiteit uit zijn kunstenaarschap. Anders-zijn was de norm waar we aan moesten voldoen. Mijn moeite om sociaal aan te haken, en de gevoelens die dat opriep, waren daardoor moeilijk bespreekbaar. Mijn verlegenheid maakte me kwetsbaar. Ik leerde met die gevoelens om te gaan door me te pantseren tegen anderen, door in mezelf te keren en daar de rust te zoeken. Als gezin ontwikkelden we allemaal onze eigen besloten manieren om met tegenslag om te gaan, maar kwetsbaarheid delen, leerden we niet. Daar plukten we de wrange vruchten van toen mijn moeder overleed.

Praten over gevoelens, kwetsbaarheid of pijn is niet vanzelfsprekend. Veel mensen ervaren een drempel om hun diepste pijn te delen. Ze ervaren weerstand. Die weerstand ontstaat door een mengeling van je persoonlijkheid en overtuigingen die gevoed zijn door opvattingen uit je gezin van herkomst of je omgeving. Je ervaringen delen vraagt om jezelf te laten zien, ook je kwetsbare kanten. Afwijzing ligt op de loer, of tenminste daar zijn we bang voor. Dat maakt het delen van de ervaring moeilijk. Toch draagt het openstellen voor wat je voelt en dit delen met anderen bij aan verwerking. Het gezichtspunt van een ander verrijkt jouw verhaal en helpt om de gebeurtenis in te bedden in een groter verhaal, jouw levensverhaal. Door het leven te delen, verruimen we elkaars perspectief. Dat is waar dit hoofdstuk over gaat.

BELEMMERENDE OPVATTINGEN

Ton, een politieagent van zesenveertig jaar, neemt deel aan een onderzoek over het bespreken van ingrijpende gebeurtenissen.¹ Over zijn jeugd vertelt hij:

Niet praten, maar werken, kreeg ik thuis met de paplepel ingegoten. Mijn ouders geloofden dat je niet moest zeuren, maar gewoon moest doorgaan. Al die ellende, daar koop je niets voor, zeiden ze. Je moest gewoon je mond houden en verdergaan. Dus, ik heb nooit leren praten. Daar konden mijn ouders ook niets aan doen. Zij hebben het ook nooit anders geleerd. Mijn vader was nog jong toen zijn eigen moeder overleed. Op de begrafenis moest hij huilen. Hij kreeg van mijn opa een klap voor zijn kop. Die zei: ‘Ga maar naar huis, want de koeien moeten gemolken worden.’ Dus zoals ik al zei, ik heb nooit leren praten en ik heb het ook nooit gedaan.

Niet praten, maar werken. Niet lullen, maar poetsen. Niet janken, maar danken. Tons gezin is echt geen uitzondering, ik heb ze allemaal zien langskomen in mijn spreekkamer. In elk gezin bestaan ideeën over hoe om te gaan met emoties, kwetsbaarheid en ingrijpende gebeurtenissen. In veel gezinnen wordt letterlijk de boodschap gegeven dat het goed is om gevoelens te negeren. Praten is niet belangrijk. Kinderen krijgen de opdracht om emoties weg te duwen en gewoon door te gaan. Soms is die boodschap meer verhuld: het wordt gewaardeerd als je sterk of zelfstandig bent, niet huilt, of op eigen benen staat. Van jongens wordt verwacht dat ze zich ‘mannelijk’ gedragen. Het gezin richt zich op zelfredzaamheid, want dat is belangrijk in onze maatschappij. De vuile was hang je niet buiten. Ouders tonen hun emoties niet, slikken tranen weg of negeren de behoefte aan troost. Moeilijke gevoelens worden niet benoemd. Zo vormen ouders de opvattingen en het gedrag van hun kinderen. Hoewel vaak goedbedoeld belemmeren deze normen het spreken over pijn en het toelaten van troost.

Als we volwassen zijn, blijft de invloed van onze omgeving bestaan. Opvattingen van anderen kunnen stimuleren of belemmeren om te praten over pijn. Ton vertelt over zijn werk bij de politie:

Ik was nog jong toen ik bij de politie begon. Ik kwam in een cultuur terecht waar praten niet aan de orde was. Je maakt elke dag ellende mee. Dan pakte je een bak koffie en ging je weer verder. Als je daar niet tegen kon, moest je maar iets anders gaan doen, zoals loodgieter, schilder of tuinman worden. Zo werd daarover gedacht. Ik sprak met niemand over de ellende. Maar volgens mij is dat de reden dat ik klachten kreeg. In al die jaren bij de politie heb ik behoorlijk wat narigheid meegemaakt. En ik vind het lastig om erover te praten, maar toen ik klachten kreeg, ben ik daarmee begonnen. Langzamerhand kom je erachter dat het tijd is om gewoontes te veranderen.

Veel mensen ervaren druk vanuit hun omgeving tijdens hun verwerkingsproces. Journalisten bijvoorbeeld hangen vaak de ongeschreven gedragscode aan dat het professioneel is om zich emotioneel niet te laten raken door de gebeurtenissen waarover ze rapporteren, en dat ze, als dit wel gebeurt, daarover zwijgen.² In een onderzoek werden 166 journalisten gevraagd hoe zij met hun werk omgingen. ‘Het houdt nooit op,’ vertelden de journalisten. Elke keer werden ze opnieuw blootgesteld aan ingrijpende ervaringen. Ze hadden een negatieve kijk op de wereld en voelden spijt of schuld over hun rol. Ze beschreven zichzelf als roofdieren die aasden op het leed van geïnterviewden, zonder dat ze de situatie konden veranderen.

De stress, veroorzaakt door de moeilijke gebeurtenissen, bestreden deze journalisten door nog harder te werken. Hierdoor raakten ze gevangen in een vicieuze cirkel. Een ingrijpende gebeurtenis veroorzaakte stress, deze stress werd bestreden door harder te werken, en in het werk maakten ze opnieuw ingrijpende gebeurtenissen mee. Deelnemers spraken niet met anderen over hun ervaringen. Sterker nog, ze isoleerden zichzelf omdat ze niet het gevoel hadden dat anderen hun ervaring begrepen. Het was onderdeel van hun professionaliteit om met deze ervaringen om te kunnen gaan. En daarvoor was het niet nodig om met iemand anders te praten. Ze ontvingen dan ook weinig steun.³

Op het werk, thuis of onder familie en vrienden kunnen er allerlei opvattingen bestaan over hoe je je hoort te gedragen na een tegenslag. Sommigen vinden dat je er geen last van moet hebben. ‘Je moet je professioneel gedragen.’ ‘Het hoort erbij.’ ‘Je had er al overheen moeten zijn.’ Anderen vinden juist dat je niet met hen moet spreken. ‘Je moet mij niet met jouw sores belasten.’ ‘Jíj hebt een probleem.’ ‘Je hebt professionele hulp nodig.’ Weer anderen vinden juist dat je wél met hen moet praten. ‘Je kunt er nog niet overheen zijn, praat met me.’ ‘Ik heb een stevige schouder, waarop je mag uithuilen.’ ‘Ga je niet te snel verder met het leven?’ Het komt vaak voor dat de omgeving een uitgesproken mening heeft over hoe een ander met pijn zou moeten omgaan.

Je kunt, net zoals de onderzochte journalisten, meegaan met de norm, jezelf isoleren, jezelf verdoven of vluchten in werk. Ook daar zijn journalisten niet uniek in. Maar je kunt je ook bewust worden van de opvattingen die je beïnvloeden, en je eigen keuzes maken. Ik begrijp nu dat het stilzwijgen van mijn vader zowel een kracht als een zwakte was. Als kind voelde ik mij in mijn vaders stilte verbonden en gekend, maar hij doorbrak de stilte niet om pijnlijke gevoelens te verwoorden of te verwerken. Ton concludeerde dat de normen in zijn gezin en werkomgeving een bepalende rol in de ontwikkeling van zijn klachten hadden gespeeld. Het was tijd voor een andere norm: het tonen van kwetsbaarheid.

VEILIGHEID VOOR KWETSBAARHEID

De meeste mensen vinden het niet prettig om hun kwetsbaarheid aan anderen te laten zien. Toch vraagt verwerking precies daarom. Een pijnlijke gebeurtenis werpt vanzelfsprekendheden omver. Je moet je weg opnieuw vinden met jezelf en de ander. Dat maakt dat je je kwetsbaar voelt, waardoor het lastig is om de ander dichtbij te laten komen of te vertrouwen. Mogelijk schaam je je of voel je je schuldig over wat er is gebeurd. Mogelijk ben je bang voor controleverlies als je alles opnieuw moet beleven. Ook doe je aannames over de ander. Belast ik hen? Willen ze luisteren? Begrijpen ze me? Vinden ze me zielig? Of vinden ze dat ik overdrijf? Het voelt alsof er een gevaar dreigt in het openstellen voor een ander. Stel dat ik opnieuw word gekwetst?

Het zijn menselijke reacties om jezelf te beschermen tegen afwijzing, op een moment dat je je weinig beschermd voelt. Om in evenwicht te blijven, weer je de pijn af. Je denkt: Het heeft me niet zoveel gedaan. Het leven gaat verder. Het gaat alweer beter. Of: Ik heb gewoon tijd nodig. Je weert de ander af. Je denkt: Ik kan beter eerst zelf mijn emoties op een rijtje krijgen. De ander kan mijn pijn niet begrijpen. Of: Ik heb de ander niet nodig om mijn verdriet te verwerken. Je kunt ook je eigen verantwoordelijkheid afweren. Als het nu beter gaat op mijn werk of in mijn relatie, dan heb ik hier niet zo veel last meer van. Als ik een echt goede therapeut vind, praat ik wél. Of: Praten helpt anderen, maar zo werkt het niet voor mij.

Ik leerde mijn gevoelens in stilte tot rust te brengen, maar ik kan me daar ook achter verschuilen. Ik denk dan snel ik ga wel in het bos wandelen, terwijl ik weet dat ik een vriendin zou moeten bellen. Zonder dat we ons er bewust van zijn of erbij stilstaan, gaan we de confrontatie met de pijn uit de weg. We herkennen allemaal dit soort gedachten wel. Zo lossen we ons probleem, onze angst om gekwetst te worden, op door de pijn en de ander niet toe te laten.⁴ Het gevolg is dat je alleen bent met je pijn, juist als je anderen nodig hebt.

Verwerking vraagt een tegenovergestelde beweging; niet onze kwetsbaarheid verbergen, maar juist delen. De ander toelaten in het moment. Dat is niet makkelijk. Elke keer moet ikzelf een drempel over, hoewel ik weet dat delen helpt. De aanwezigheid van een naaste helpt je immers voelen dat je niet alleen bent. We hebben de veiligheid van de relatie nodig om onze stress te dempen. Hun aanwezigheid herstelt ons gevoel van veiligheid. Het kalmeert ons lichaam en ons brein.⁵

Als baby leren we onze emoties kennen en hanteren in nabijheid van de ander. Wanneer een baby overstuur is, wordt deze opgetild en getroost. Door de fysieke nabijheid voelt de baby de ademhaling, de hartslag, de aanraking. De lijfelijke rust kalmeert. Een jong kind is volledig afhankelijk van de ouder om emoties tot bedaren te brengen. Een angstig kind neem je in je beschermende armen. Een kind dat op de grond stampt van boosheid spreek je met een kalme stem toe. Wanneer de ouder zijn of haar gedrag afstemt op wat het kind nodig heeft, voelt een kind de intensiteit van de emoties zakken. Dat leidt, door de jaren heen, tot vele ervaringen waarin het kind, met steeds wat minder hulp van de ouder, de emoties tot rust leert brengen. Ook als volwassenen hebben we de rust en troost van de ander nodig. De veilige aanwezigheid van een ander brengt je tot rust. En die kalmte is precies wat we nodig hebben om een pijnlijke gebeurtenis te verwerken.⁶ Daarom is het juist zo belangrijk om iemand op te zoeken bij wie je je veilig voelt.

De aanwezigheid van een veilig persoon helpt niet alleen om te kalmeren, maar ook om andere aspecten van de herinnering boven te halen. Het is namelijk zo dat je omgeving beïnvloedt wat je je herinnert. Als de kamer waarin je zit naar amandelen ruikt, zul je eerder positieve herinneringen ophalen dan wanneer de kamer naar vis stinkt. Ook prettige muziek of positieve uitspraken kunnen je helpen om meer toegang te hebben tot positieve herinneringen. Zelf kom ik nog steeds tot mezelf in een verlaten museumzaal; omringd door kunst en licht keer ik terug naar de rust van het atelier. De kalme aanwezigheid van een veilig persoon zet de toon van het gesprek. Als jij je de pijn herinnert, zul je vooral toegang hebben tot de negatieve aspecten van de herinnering, terwijl een belangrijke ander juist kan ondersteunen om andere, betekenisvolle aspecten terug te halen. Het wordt makkelijker om je niet alleen de pijn te herinneren, maar ook de momenten van kracht. Het is niet voor niets dat mensen na ingrijpende ervaringen de rol van familie en vrienden in hun leven meer waarderen.⁷

EEN GROTER VERHAAL

Delen gaat niet alleen over de aanwezigheid van een veilige ander in het verwerken van pijnlijke ervaringen. Het gaat ook over het spreken over die ervaringen. Dit spreken is belangrijk in het verwerkingsproces, omdat het bijdraagt aan de inbedding van die gebeurtenis in een groter geheel: jouw levensverhaal dat een verleden, heden en toekomst heeft. Om dat proces beter te begrijpen keren we terug naar het gezin. De verhalen die daar worden verteld, leren kinderen het leven met anderen te delen.

Een groep van veertig tieners werd gevraagd of zij bekend waren met de levensgeschiedenis van hun familie. Ze kregen twintig vragen voorgelegd die ze moesten beantwoorden met een eenvoudig ja of nee. Weet je hoe je ouders elkaar hebben ontmoet? Weet je hoe je grootouders zijn opgegroeid? Weet je hoe je aan je naam komt? Weet je op wie je in de familie lijkt? Het zijn van die verhalen die typisch tijdens familiediners, vakanties of op hoogtijdagen boven komen drijven. Hoe vaker kinderen ‘ja’ antwoordden op deze vragen, hoe meer zelfvertrouwen zij hadden en zich in balans voelden. Kinderen met minder kennis over de familiegeschiedenis waren angstiger en hadden meer gedragsproblemen.⁸

Hoe komt het dat dit soort familieverhalen bijdragen aan het welzijn van kinderen? Enerzijds worden deze verhalen verteld wanneer er een gevoel van samenhang in het gezin is; op de momenten dat je het gevoel hebt dat je bij elkaar hoort en het leven samen deelt. Deze verhalen dragen bij aan het gevoel dat ieders leven onderdeel is van een levensverhaal dat groter is dan het individuele verhaal of de gebeurtenis. Het strekt zich zelfs uit over generaties. Dat geeft veerkracht, mogelijkheden om met tegenslag om te gaan, en daarmee richting aan het leven.

Anderzijds schrijf je je levensverhaal niet alleen. Het wordt meegeschreven door de mensen met wie je aan tafel zit, aan wie je jouw verhaal vertelt en die op hun beurt hun verhaal met jou delen. Als kind zijn dat je gezin en je familie, als volwassene zijn het ook je partner, vrienden en collega’s met wie je het leven deelt. Door onze ervaringen te delen, leren we ze op nieuwe manieren te begrijpen door de reacties en interpretaties van de ander. De ander reageert begripvol, stelt een vraag, of biedt een andere verklaring. En wanneer anderen hun ervaringen delen, beïnvloedt hun verhaal ook hoe wij naar ons eigen verhaal kijken. Via het verhaal van de ander kijken we met een nieuwe bril naar onszelf. De perspectieven in hun verhalen zijn overtuigend, omdat ze geleefd en doorleefd zijn.

Toen een vriendin met mildheid en compassie reageerde op ‘mijn falen’ in het laatste gesprek met mijn moeder, en haar eigen verdriet en machteloosheid bij het overlijden van haar vader deelde, kon ik vanuit haar gezichtspunt naar mezelf kijken. Dat hielp mij om met meer mildheid en compassie naar mijn eigen handelen te kijken. Door onze levens met elkaar te delen, kan er een nieuwe lijn in het verhaal ontstaan. Een lijn die ruimte biedt voor een ander perspectief.⁹ Zo schrijven en herschrijven we ons levensverhaal gezamenlijk.

Pijnlijke gebeurtenissen delen met mensen die ons aanvoelen, begrijpen en bekrachtigen verbindt ons. Onze pijnlijke gebeurtenissen staan dan niet meer op zichzelf. Ze raken ingebed in ons levensverhaal, waarin onze relaties het vangnet zijn die helpen om het patroon rondom de rode draad te weven. Herstel van veiligheid, verbondenheid en het vinden van betekenis zijn verschillende elementen van het verwerkingsproces, maar ze zijn onderling verbonden.¹⁰ Wanneer het gevoel van veiligheid groeit, ontstaat er ruimte voor verbondenheid en betekenis. En vice versa.

EEN AVERECHTS EFFECT

Het delen van een ervaring helpt om structuur aan te brengen in je verhaal, om emoties te onderscheiden en te begrijpen, en nieuwe perspectieven te ontwaren. Toch is het niet zo dat praten altijd helpt. Om te begrijpen wanneer het delen na negatieve gebeurtenissen wél helpt, werd data uit dagboekstudies in België, Australië en Amerika nader geanalyseerd. Meer dan zeshonderd mensen ontvingen gedurende zeven dagen op willekeurige momenten een signaal, waarna ze een dagboek invulden. Ze rapporteerden over negatieve ervaringen, emoties en het delen daarvan met anderen.

Uit de resultaten bleek dat er twee groepen te onderscheiden waren: een groep waarbij het delen bijdroeg aan verwerking en een groep waarbij dit niet het geval was. Wanneer mensen hun negatieve ervaring deelden met anderen om hun gevoelens te ventileren en negatieve gevoelens te herhalen, dan droeg dit niet bij aan verwerking. Deze mensen vertelden dus herhaaldelijk hetzelfde: het leven is klote, het zit altijd tegen, en het komt nooit goed, zonder open te staan voor nuancering. Ze bleven in algemene woorden spreken over hun negatieve gevoelens en zochten niet de verdieping. Delen versterkte dan eerder het algemeen negatief ervaren gevoel. Wanneer mensen hun ervaringen echter deelden zonder vast te houden aan de negatieve gevoelens, dan hielp het delen om genuanceerder en preciezer hun emoties te beschrijven. Het delen droeg bij aan verwerking.¹¹

Het is een normale ervaring om na een negatieve gebeurtenis niet direct de juiste woorden te hebben voor wat je denkt en voelt. Taal vinden is juist wat mensen samen met anderen doen in het verwerkingsproces. De onderzoeksresultaten lieten zien dat mensen gesprekken gebruiken om te onderzoeken wat ze voelen. Maar dit delen was pas behulpzaam wanneer ze bereid waren om verder te gaan in het gesprek dan het herhalen van de negatieve ervaring of de negatieve emoties. Sterker nog, een dergelijke negatieve manier van praten lokt bij de gesprekspartner uit om mee te gaan in de negatieve beleving, terwijl het uitlokken van reflectie juist bijdraagt aan verwerking en welzijn. Bovendien lokt een dergelijke negatieve manier van delen uit om de steun van je gesprekspartner als minder helpend te beoordelen.¹²

In mijn studententijd kon ik met een vriendin eindeloos praten over de ingewikkelde relaties met onze ouders. We bevestigden telkens opnieuw hoe zwaar we het hadden. Hoewel we ons verbonden voelden door deze verhalen, veranderde ons perspectief niet. Had iemand mij toen gevraagd of deze gesprekken hielpen, dan had ik geantwoord dat we elkaar steunden. Maar diep vanbinnen wist ik dat het niet bijdroeg aan verwerking. Niemand is met een dergelijk gesprek écht geholpen.

Mensen delen hun verhaal liever met iemand die soortgelijke ervaringen heeft, in de verwachting dat die ander hen beter begrijpt. Toch laat onderzoek zien dat daar een risico in zit. In gesprekken tussen mensen met vergelijkbare onverwerkte ervaringen worden vaker en sterkere negatieve emoties geuit: ik ben boos op mijzelf, ik verwijt de ander. In contact met mensen die deze ervaringen niet delen is het gemakkelijker om andere perspectieven te verkennen: ik ben trots op hoe ik mijzelf heb gered, ik heb steun ontleend aan die ander, ik ben gegroeid door de ervaring. De negatieve emoties houden je vast in het verleden, je blijft het verleden herkauwen, terwijl nuancering helpt om tot een andere betekenis te komen. De spanning vermindert.

Het draait dus niet zozeer om het delen met mensen die vergelijkbare ervaringen hebben, maar vooral om de vraag óf ze deze ervaringen hebben verwerkt. Iemand die een eigen verwerkingsproces heeft doorgemaakt, kan gemakkelijker andere invalshoeken belichten die betekenissen toevoegen. Er zit bovendien een positieve kant aan het delen met mensen met vergelijkbare ervaringen. Onderzoek laat zien dat mensen eerder hun verhaal delen met mensen met vergelijkbare ervaringen, juist omdat ze de pijn herkennen. Nadat ze dit hebben gedaan, praten ze ook makkelijker met mensen zonder vergelijkbare ervaringen. De drempel wordt lager. Iedere keer dat je vertelt of luistert is een leerervaring voor volgende momenten.¹³

DE JUISTE TEMPERATUUR

Wanneer je worstelt met een moeilijke ervaring en deze niet verwerkt, is het moeilijk om andere perspectieven te zien dan de narigheid. Zonder dat je je hiervan bewust bent, geeft je brein meer aandacht aan de negatieve ervaring en de gevolgen. Daarmee bevestigt je brein telkens opnieuw het negatieve beeld van jezelf, de ander en de wereld. Je blijft hangen in het verleden, geplaagd door piekergedachten die de stress aanjagen. De negatieve aspecten worden eerder groter dan kleiner.¹⁴

Je hebt anderen nodig om de emoties te kalmeren, maar nog meer om los te komen uit dat ingesleten patroon, waarin het verhaal altijd op dezelfde wijze afloopt. Taal vinden voor de pijn, samen met een ander, helpt om vanuit verbinding je ervaring te begrijpen en te evalueren. Dan kunnen er andere perspectieven ontstaan op wie je bent, wat je voelt, hoe je relaties ervaart, hoe je in het leven staat en hoe je daar betekenis aan geeft. Door die verschillende perspectieven neemt de kracht van de negatieve ervaringen af en de tevredenheid met het leven toe.¹⁵

Het is belangrijk om de pijn te delen waarbij je de gevoelens en gedachten doorleeft, zonder erin te verzanden. Maar wanneer houd je nu te veel vast of laat je te veel los? En met wie ga je het gesprek aan?

In die afweging zijn jouw motieven om de pijnlijke ervaring met een ander te delen belangrijk. Ze zijn als een thermometer waarmee je jezelf de maat neemt. Deel je de pijn omdat je wilt dat de ander jouw leed ziet of om de ander voor je te winnen, dan loop je het risico om in je emoties te verzanden. De emoties zijn te belangrijk. Om vertrouwen op te bouwen, deel je de stukjes van jezelf die passen bij de vertrouwelijkheid van de relatie. Andere verhalen zijn voor dat doel passender. Zo leer je elkaar steeds beter kennen en begrijpen. Deel je de pijn omdat jij of de ander vindt dat het hoort en je verder wilt met het proces, dan loop je het risico op vermijding. De emoties zijn te koud, te onbelangrijk. Geef jezelf en de ander de ruimte om bij jouw pijn stil te staan.

Deel je jouw verhaal met iemand die jouw vertrouwen heeft verdiend, omdat je voor jezelf wilt voelen en begrijpen, en het perspectief van de ander daarin als een waardevolle bijdrage ziet, dan is de temperatuur goed. Zoek samen in het gesprek naar een continue afstemming rond de emoties die worden opgeroepen. Veel mensen vinden het behulpzaam om eerst de tijdlijn te schetsen, voordat ze dieper ingaan op de gebeurtenis. Ook kun je afspreken om eerst de gebeurtenis te vertellen, terwijl de ander naar jouw gevoelens luistert. Wanneer je het nog een keer vertelt, mag de ander vragen stellen die helpen om meer zicht te krijgen op de betekenis. Kom in het vertellen dicht bij de emoties, maar laat je niet overspoelen. In die overspoeling verdwijnt de ruimte tot reflectie. Neem regelmatig de ruimte om jezelf te kalmeren. Sta toe om je te laten troosten. Het is zoals zwemmen in de zee, waarbij je je laat meevoeren met de stroom, maar met regelmaat zwemslagen maakt om in de buurt van de kust te blijven.

Voor verwerking is zowel het verdriet als de reflectie nodig. Het hart én het hoofd. De woorden én de stilte. Pas dan ontstaat er ruimte voor zowel de pijn als de hoop. De persoon die het veerkrachtigst is na een tegenslag, is degene die openstaat voor diens emoties, die mensen om zich heen heeft met wie gepraat kan worden en die zo betekenis weet te geven.¹⁶ Delen verbindt en herstelt. In het volgende hoofdstuk gaan we daarom in op de andere kant van de medaille: luisteren op een manier die bijdraagt aan verwerking.

7

DE ANDER ONTMOETEN: LUISTEREN

Een wijs man spreekt nooit zonder eerst te luisteren, en in het luisteren leert hij meer dan in het spreken.

MICHEL DE MONTAIGNE

MODDERPOEL

‘Ik weet niet hoe ik me voel,’ zeg ik, terwijl ik met mijn hand de spanning uit mijn nek masseer. Zodra ik mijn gevoelens probeer te verwoorden, voel ik me op onbekend terrein. Het is duister vanbinnen, ik loop door de modder en kan elk moment mijn grip verliezen en uitglijden. Ik weet niet wat ik in de modder tegen ga komen. Liever houd ik de controle en blijf ik weg van die plek. ‘Ik weet niet hoe ik me voel,’ herhaal ik, mijn blik gefixeerd op het schemerlampje achter Tessa, een vriendin. De vertwijfeling klinkt door in mijn stem.

Tessa knikt me bemoedigend toe en blijft stil. Ik sta klaar om het luik te sluiten voordat de emoties bovenkomen, maar ze wacht rustig op me.

Mijn gedachten schieten alle kanten op. Wil ik hierover praten? Als er iemand is die ik vertrouw, dan is zij het. Als er iemand is met wie ik dit kan delen, dan is het met haar. En toch blijft het moeilijk. Tessa kijkt me nog steeds zwijgend aan. Haar ogen zijn verwachtingsvol, warm en vol vertrouwen, en dus ga ik verder: ‘Ik kan de situatie niet veranderen. Ik zie mijn vader afglijden in wantrouwen. We raken steeds verder van elkaar verwijderd. Hij laat me niet toe. Mijn ene broer is boos op hem en neemt afstand. Mijn andere broer rouwt over mijn moeder en kan dit er niet bij hebben. Mijn vaders nieuwe vrouw begrijpt ons niet en vat alles wat ik zeg negatief op,’ som ik op vlakke toon op. De emoties houd ik nog steeds diep verstopt onder het oppervlak. ‘Ik sta ertussen en probeer te bemiddelen, zoals vroeger, maar het haalt niets uit. Als mijn moeder er nog was, dan was dit allemaal niet gebeurd.’ Ik zucht, zodra ik haar naam noem borrelt er iets boven en ik weet niet of ik daarnaartoe wil. Mijn woorden vertragen als ik zeg: ‘Als ik naar binnen ga, dan heb ik het gevoel dat ik in een modderpoel sta. Een vuile drab. De modder komt niet tot mijn enkels, maar tot mijn middel. Zodra ik beweeg, wordt het niet beter, maar stroomt er meer modder bij. De poel wordt steeds dieper en er is niets wat ik kan doen.’

‘En wat doet dat met jou?’ vraagt Tessa.

‘Machteloos,’ reageer ik direct, maar dat is te gemakkelijk. Mijn ogen schieten heen en weer, terwijl ik probeer te reiken naar de woorden die de modderpoel beschrijven: ‘Alle gevoelens lopen door elkaar, zijn met elkaar vermengd.’ Ik zucht hartgrondig, maar geef me over en laat de modder voorzichtig omhoogkomen: ‘Ik kan er niet één uitpakken en onder woorden brengen.’

‘Nog niet,’ zegt ze geruststellend.

Ik slik, doe mijn mond open, maar sluit hem weer zodat ik de modder weg kan slikken. Mijn blik richt ik op de grond.

‘In je stilte hoor ik je verdriet,’ zegt Tessa zachtjes.

De tranen springen in mijn ogen. Ik kijk naar Tessa op en zie acceptatie. Het geeft me de moed om meer te vertellen: ‘Ik weet dat ik verdrietig ben, dat ik eerst mijn moeder en nu ook mijn vader verlies. Maar dat tweede verlies hoeft niet zo te zijn. Eigenlijk ben ik boos. Dat is het gevoel waar ik niet naartoe wil. Hij heeft zoveel tussen ons laten komen, omdat hij niet met de pijn wilde omgaan.’

Ze knikt begripvol.

‘Het is moeilijk om dat te voelen, want mag je je rouwende vader iets kwalijk nemen? Ik vind niet dat ik dat mag voelen. En toen begonnen de eerste tekenen van dementie. Het kan ook zijn dat hij daardoor wantrouwend werd,’ verontschuldig ik hem.

‘Dat kan allemaal zijn, maar je mag nog steeds boos zijn. Natuurlijk mag je dat voelen. Jij bent je vader én je moeder kwijt,’ zegt Tessa kalm, zonder oordeel, zonder iets op te leggen. ‘Ik zie aan je gezicht hoeveel pijn je dit doet.’

Ik knik, knipper met mijn ogen en forceer een glimlach om haar gerust te stellen. De modder duw ik weg, want als ik die laat stromen, dan voelt dat verdriet vele malen intenser dan de boosheid.

Maar Tessa heeft me door: ‘Lieverd, je lacht wel, maar je vertelt iets heel verdrietigs. Je hoeft dat verdriet voor mij niet weg te stoppen. Tegen mij mag je alles zeggen. Zonder rem. Ik ken je al wat langer dan vandaag. Ik weet dat je er voor anderen wilt zijn, door wilt gaan, maar in je kracht vergeet je bij jezelf stil te staan. Je bent heel goed in jezelf wegstoppen, terwijl je het alleen probeert op te lossen. Maar dat hoeft dus niet, ik wil naar je luisteren.’ Haar glimlach is zowel steunend als ontwapenend.

Ik kijk haar opnieuw aan en knik, maar ik aarzel nog steeds. De drempel om alles te voelen is hoog.

‘Neem de tijd om te voelen. Zoek je woorden. Ontwijk de vragen niet,’ vervolgt ze.

Een traan loopt over mijn wang.

‘Weet je,’ zegt ze, ‘toen ik door een moeilijke periode ging, heb ik gehuild, niet één keer, maar gedurende een lange, donkere periode, elke keer opnieuw. Ik heb nachten wakker gelegen. Ik ben boos geweest en heb naar de hemel geschreeuwd: waarom? Doordat de tranen er mochten zijn, doordat anderen er in die duisternis voor mij waren, kon ik op een gegeven moment door. Dus weet: als ik je vraag “hoe is het met je”, dan hoef ik niet te horen dat het goed gaat. Ik wil horen hoe het met je verdriet gaat.’ Ze kijkt me doordringend aan, de tranen staan in haar ogen, maar ze zwijgt. Haar woorden zijn het zetje in de rug dat ik nodig heb. Ik stap de drempel over de modder in, omdat ik weet dat ze het meent: dat ze me ziet en op me wacht om te luisteren.

*

Luisteren is moeilijker dan we denken. Vaak zijn we meer met ons eigen verhaal bezig dan met de ander. Goed luisteren is daarom de ander ontmoeten waar hij of zij is. In die ontmoeting omarm je de ander door er in stilte met je hart te zijn. Door de ander je volledige aandacht te geven. Die aanwezigheid, dat medeleven, is belangrijker dan gesprekstechnieken. Vanuit aandacht, begrip en medeleven kun je verdiepende vragen stellen. Maar de wijsheid wordt vooral in de stilte gevonden. Hoe je de ander kunt ontmoeten door te luisteren, onderzoeken we in dit hoofdstuk.

LUISTEREN IS MOEILIJK

Luisteren is moeilijk, we zijn snel afgeleid door onze eigen gedachten: je moet denken aan iets wat je zelf hebt meegemaakt, je weet voor het probleem de oplossing al, of je moet denken aan al die andere dingen die je vandaag nog moet doen. Luisteren naar pijnlijke ervaringen is nog moeilijker. Waarom is dit zo moeilijk? Om dit goed te begrijpen, neem ik je mee in een onderzoek met de veelzeggende titel ‘It won’t happen to me’. Ik waarschuw je: de resultaten zijn ongemakkelijk om tot je door te laten dringen.

Enkele jaren geleden deden bijna vierhonderd studenten aan de universiteit van Illinois mee aan een onderzoek. Zij kregen een politierapport voorgelegd van een incident dat het studiejaar daarvoor had plaatsgevonden. Studenten dachten dat dit incident echt had plaatsgevonden: een verkrachting van een studente door een medestudent. In het rapport lazen ze de getuigenis van Jessica, die vertelt hoe ze naar een feestje ging en daar te veel dronk. Kevin, een kennis, bracht haar naar zijn kamer waar hij haar verkrachtte terwijl ze bewusteloos was. Jessica rapporteert het incident bij de politie, maar laat al snel de aanklacht vallen, omdat ze niet meer met de situatie geconfronteerd wil worden. Ze is nog steeds in shock over wat er is gebeurd en heeft moeite om haar leven op te pakken. Jessica’s verhaal eindigt met een beschrijving van haar klachten sinds het seksueel misbruik, ze heeft moeite met haar studie en ze heeft psychische problemen. Kevins getuigenis eindigt met zijn zorg dat anderen hem nu zien als een verkrachter. Alle studenten werd gevraagd om een mate van schuld aan het slachtoffer toe te wijzen. Hoe zou jij reageren?

Uit dit onderzoek bleek dat zowel mannen als vrouwen ten minste gedeeltelijk het slachtoffer de schuld gaven voor de gebeurtenis. Mannen schreven gemiddeld meer verantwoordelijkheid toe aan het slachtoffer dan vrouwen. De mate waarin mensen overeenkomsten ervaren tussen henzelf, de dader en het slachtoffer speelt namelijk een rol in dit oordeel. Wanneer je eigenschappen herkent in de persoon of de omstandigheden, schrijf je minder verantwoordelijkheid toe.

Bij een deel van de vrouwelijke deelnemers riep de gelijkenis met het slachtoffer een gevoel van kwetsbaarheid op. Wanneer vrouwen zich kwetsbaarder voelden, schreven zij meer schuld toe aan het slachtoffer. Hierdoor nam hun eigen gevoel van kwetsbaarheid af. Door Jessica verantwoordelijk te maken konden ze denken: dit zou mij niet overkomen. Zo verkleinden ze het risico dat zijzelf slachtoffer zouden worden. De vrouwen die meer verantwoordelijkheid toeschreven aan het slachtoffer, ervoeren minder overeenkomst en meer afstand tussen zichzelf en het slachtoffer. Die afstand voelde geruststellend.

Vergelijkbare onderzoeken toonden eenzelfde effect voor mannen. Wanneer zij gevraagd werden naar de verantwoordelijkheid van de mannelijke dader, schreven ze deze eerder schuld toe om zich minder kwetsbaar te voelen. Door afstand te creëren tussen de dader en henzelf, verkleinden ze het risico dat zij als een dader konden worden gezien.¹

Er was een opvallend effect van sociale steun. In de studie waren er verschillende condities. Sommige studenten lazen hoe Jessica beschrijft dat ze gesproken heeft met haar zus en vrienden. Ze hebben naar haar verhaal geluisterd en haar gesteund. Ze waren overtuigd van de schuld van de dader. Een tweede groep krijgt hetzelfde rapport te lezen, maar daar staat in dat Jessica na het vertellen het gevoel kreeg dat haar zus en vrienden haar vermeden. Ze hielden haar verantwoordelijk voor wat er was gebeurd en vonden dat ze overdreven reageerde. Een derde groep leest dat Jessica het heeft gedeeld, maar er wordt niet beschreven hoe de omgeving hierop heeft gereageerd. Deelnemers aan de studie die lazen dat het slachtoffer steun van anderen had ontvangen, schreven minder verantwoordelijkheid aan het slachtoffer toe dan degenen die lazen over de negatieve of neutrale reactie van de omgeving. Het lijkt erop dat de steun van anderen ons oordeel over verantwoordelijkheid verzacht, terwijl afwijzing ons oordeel verhardt.²

Neem de tijd om de resultaten tot je door te laten dringen. In hoofdstuk 5 zagen we dat ingrijpende ervaringen onze basisaannames over onszelf, de ander en de wereld bedreigen. Ook het luisteren naar de ervaringen van anderen heeft dit effect. Hun verhalen bedreigen ons gevoel van onkwetsbaarheid in een rechtvaardige wereld. Daarom maken we slachtoffers verantwoordelijk. De defensieve attributietheorie voorspelt dat degene die luistert – zeker als die ervaart dat er een gelijkenis is tussen zichzelf en het slachtoffer – verantwoordelijkheid zal toeschrijven aan het slachtoffer. Door de ander gedeeltelijk de schuld te geven, voel je je anders dan het slachtoffer, waardoor jouw gevoel van kwetsbaarheid afneemt. Als het slachtoffer schuld draagt, dan gebeuren de dingen met een reden en is onze wereld weer rechtvaardig. Je ervaart een afstand tussen jezelf en de ander, met als resultaat dat je basisaannames in stand blijven. Victimblaming wordt dit genoemd. Uit onderzoek blijkt dat 75 procent van de slachtoffers van seksueel geweld na onthulling hiermee te maken krijgt. Het is een belangrijke reden voor slachtoffers om te zwijgen.³

Anderzijds, door de ander te steunen, tenminste als je het gevoel hebt dat je iets aan de situatie kunt veranderen, vermindert jouw gevoel van onrechtvaardig lijden. Jouw wereld wordt weer een stukje rechtvaardiger. Een slachtoffer dat gesteund wordt door de omgeving brengt jouw basisaannames minder in gevaar. Een slachtoffer steunen vergroot daarmee de kans dat anderen dit ook zullen doen.⁴

Het luisteren naar andermans pijn morrelt aan jouw basisaannames. Het confronteert je met onrechtvaardigheid en kwetsbaarheid. Hoewel we vinden dat we er voor een slachtoffer moeten zijn, roept het luisteren op om de gelijkenis tussen jou en het slachtoffer groter te maken, zodat je een afstand kunt voelen. Dat vermindert je eigen gevoel van kwetsbaarheid. Door niet te veel stil te staan bij de pijn van de ander, maar deze op te lossen, kun je de onrechtvaardigheid, die met het lijden gepaard gaat, verminderen. Je luistert niet echt, maar duwt de pijn van de ander weg, zodat jouw basisaannames minder ter discussie komen te staan. Zo houd je jezelf in balans. Het is een natuurlijke reactie op het luisteren naar de ingrijpende ervaringen van de ander. Het helpt de ander echter niet. Hoe dan wel? Door de ander te ontmoeten.

DE ANDER ONTMOETEN

Emmanuel Levinas (1906-1995) wordt beschouwd als een van de belangrijkste denkers op het gebied van mensenrechten en menselijkheid. De confrontatie met de wreedheid van mensen zet hem na de Tweede Wereldoorlog aan tot een beschouwing van het juiste handelen. In zijn ethiek staat de ontmoeting met de ander centraal.

De ander ken je niet, zegt Levinas. Diep vanbinnen is hij of zij een vreemde voor je. Levinas schrijft de Ander zelfs met een hoofdletter om met taal het anders-zijn te benadrukken. De ander is nooit volledig te begrijpen. Als je denkt dat dit zo is dan sluit je de ander in. Zeg daarom ook niet te snel dingen als ‘ik begrijp het’ of ‘ik herken het’. Die woorden geven uiting aan jouw aannames en niet aan wat de ander wil zeggen. Zodra je de ander denkt te kennen, probeer je hem te passen in het beeld dat jij van de ander en de wereld hebt. Dan gaat het niet meer over de ander, maar over jezelf. Luisteren begint bij het vermogen om niet te begrijpen: het vermogen om de ander te herkennen als een Ander. De socioloog Zvi Dov Gurevitch schrijft over die ontmoeting: ‘Het opkomen van de ander als vraag opent de mogelijkheid voor een nieuw en beter begrip – het zelf ziet zowel zichzelf als de ander in een nieuw licht.’⁵

Van aangezicht tot aangezicht, daar begint volgens Levinas de ontmoeting met de ander. Juist door eerst stil te worden en de ander in de ogen te kijken, openbaart de ander zich. Het gezicht is misschien wel de puurste vorm van de ander leren kennen, omdat het ruimte geeft aan hoe die ander is en kan zijn. De ogen zijn de spiegel van de ziel wordt ook wel gezegd. Door in stilte te kijken, kun je luisteren. De uitdrukking op het gezicht van de ander roept gevoel op, waarmee je kunt meebewegen.

Een gesprek begint daarom vanuit het luisteren en observeren wat er uit het wezen van de ander spreekt. Vanuit die positie, het kijken naar de ander, kan een gesprek ontstaan dat recht doet aan de ander en wat hij of zij uitdrukt. Niet om jezelf in de ander te herkennen, maar om de ander te erkennen. Juist in het niet-begrijpen schuilt de mogelijkheid voor de ander om zichzelf te laten zien. Juist daar wordt de wederzijdse kwetsbaarheid erkend. In een dergelijk gesprek ontstaat er de ruimte om persoonlijk te worden en elkaar te begrijpen, gewoon zoals je bent.⁶

De filosoof Martin Buber (1878-1965), een tijdgenoot van Levinas, spreekt met vergelijkbare passie over de ontmoeting met de ander waarin je elkaar als het ware omhelst. In gesprek ben je aanwezig voor de ander, waardoor je ruimte creëert voor de ander om zijn eigen woorden en betekenissen te uiten, zonder dat er iets wordt opgelegd. Ook als die betekenissen heel anders zijn dan de jouwe. Een oprechte ontmoeting betekent acceptatie. Door te luisteren bevestig je de ander in wie hij is, als uniek persoon. Je geeft jezelf bloot aan elkaar, zonder iets terug te houden. Een gesprek als een omhelzing betekent de ander en diens werkelijkheid begrijpen zonder jezelf te verliezen. Je luistert naar de ander om diens ervaring te begrijpen vanuit zijn gezichtspunt, zonder het zicht op je eigen positie te verliezen. De luisteraar stelt zich open op voor wat de ander daadwerkelijk zegt, verbaal en non-verbaal, en laat zich door de ander verrassen, omdat hij zowel het bekende als het onbekende verwacht. In die omhelzing spreekt de luisteraar door te luisteren.⁷

Het luisteren naar de ander begint dus niet bij woorden, maar bij het zien van de ander. De blik in de ogen, het fronsen van wenkbrauwen, het trillen van een ooglid, het samenpersen van lippen, de toon van de stem. Luisteren is voorbijgaan aan dat wat je van buiten ziet, om naar binnen te kijken, naar wie de ander echt is. De ander is geen object, maar een persoon. Levinas en Buber dagen je uit om de ander eerst te ontmoeten, voordat je gaat spreken. En in die oprechte ontmoeting jezelf volledig te geven.

Door de ander als mens te zien en te accepteren, kun je de afstand tussen jezelf en de ander overbruggen. Op die plek kan er iets echts gebeuren, in dat moment ervaar je een band met de ander. Het is een spannende ontmoeting, want ze confronteert je met je eigen kwetsbaarheid. Toch ontstaat er ook een tegenwicht voor de bedreiging van je basisaannames. Door de ander te erkennen, zonder afstand te creëren, wordt de wereld een stukje rechtvaardiger. Een oprechte aanwezigheid is wat je eenieder in moeilijke omstandigheden zou gunnen, ook jezelf.

Door de ander als uniek mens te zien, voorkom je dat je diens verhaal invult met je eigen ervaringen. In die ontmoeting kun je écht luisteren. Doordat Tessa verdraagt dat er stiltes vallen die zij niet opvult met woorden, ontstaat er ruimte om bij mijn gevoelens te komen. Doordat Tessa observeert, ziet zij de pijn die nog niet wordt uitgesproken. In haar luisteren vertelt ze mij zonder woorden hoe ze nabij wil zijn. Stil zijn en de ander zien opent jezelf voor een gesprek waarin de pijn van de ander werkelijk gezien en gehoord kan worden.

AANDACHT, BEGRIP EN GOEDE BEDOELING

Stel je doet mee aan een onderzoek dat bestaat uit drie opdrachten. Eerst krijg je de opdracht om enkele minuten te schrijven over een vooroordeel dat je hebt of hebt gehad. In de instructie staat nog dat veel mensen op enig moment in hun leven een vorm van een vooroordeel ervaren. Dat vooroordeel kan op allerlei manieren zijn, tegen een groep mensen, het andere geslacht, of mensen met een bepaalde status. Dat is geruststellend, het is niet vreemd dat jij dat ook wel eens hebt gevoeld. Op het papier dat voor je ligt, schrijf je enkele minuten over jouw ervaring.

Dan word je gevraagd om je om te draaien. Daar zit de onderzoeker klaar. Deze vraagt jou om hem, in vertrouwen, te vertellen over jouw vooroordeel. Hij luistert aandachtig. Hij knikt, vraagt door als hij het niet goed begrijpt en zegt dingen als ‘ik begrijp dat het moeilijk kan zijn om hierover te praten’. Als je bent uitverteld, vul je een vragenlijst in. Denk je dat het luisteren van de onderzoeker van invloed is op jouw vooroordelen?

Uit de resultaten van het onderzoek blijkt inderdaad dat dit zo is. De groep deelnemers naar wie goed werd geluisterd, rapporteerde achteraf minder vooroordelen. Daarnaast gingen zij in het gesprek dieper in op hun vooroordelen en vertelden meer over inzichten over zichzelf. Dat leek vervolgens te resulteren in minder vooroordelen of een meer positieve houding ten opzichte van de groep. Niet alle vooroordelen waren natuurlijk verdwenen, maar goed luisteren ondersteunde zelfinzicht en daarmee een verandering van houding. Degene naar wie werd geluisterd stond meer open voor verandering.⁸

Als de ander echt luistert, durven sprekers meer open te vertellen, ook over de moeilijke dingen. We staan sneller open voor nieuwe inzichten en kunnen beperkende of negatieve aannames loslaten. En dat is precies wat belangrijk is voor het verwerken van pijnlijke gebeurtenissen. Omdat Tessa luisterde, kon ik vertellen over de negatieve gevoelens die ik richting mijn vader had waarover ik mij schuldig voelde. Later in het gesprek ontstond er ruimte voor reflectie op onze veranderde relatie en wat dat voor mij betekende. Dat hielp me verder in het verwerken.

Op basis van onderzoek zijn er drie kwaliteiten voor goed luisteren te onderscheiden, namelijk onverdeelde aandacht, begrip en positieve intentie.⁹ Mensen ervaren iemand als een goede luisteraar als diegene aandacht heeft voor zowel de verbale als non-verbale reacties en hier interesse van uitgaat, zonder het verhaal te onderbreken of te sturen. Men is met de aandacht bij de ander om te leren begrijpen wat de betekenis van het verhaal is voor de ander. Iets kan voor de een wat kleins zijn, terwijl het voor de ander groot is. Goede luisteraars proberen voor zichzelf de vraag te beantwoorden waarom voor de verteller een gebeurtenis zo van betekenis was én is. Wat de luisteraar zelf bezighoudt, verdwijnt voor even naar de achtergrond. Ik kon aan de warmte in de ogen van Tessa zien dat ze met haar onverdeelde aandacht bij mij was. Zowel verbaal als in stilte spoorde ze me aan om te vertellen.

Goede luisteraars communiceren dat ze begrijpen wat de ander zegt. Dat doen ze niet door standaardfrasen als ‘ik begrijp je’. Ze drukken in hun eigen woorden uit wat de ander heeft verteld. Als wat ze teruggeven niet klopt, dan gaan ze opnieuw op zoek hoe ze de ander beter kunnen begrijpen. Daarnaast stellen ze open vragen en verduidelijkende vragen. Daarbij reageren ze op wat iemand zegt, maar ook op wat iemand niet zegt. ‘In je stilte hoor ik je verdriet.’ Die woorden voelden als een omhelzing. Goede luisteraars reageren ook op hoe iemand iets zegt en wat iemand laat zien. Ogen die vochtig worden, een traan. En op de verschillen daartussen. ‘Je lacht wel, maar je vertelt eigenlijk iets heel verdrietigs.’ Zo tonen ze hun begrip.

Goede luisteraars laten ten slotte hun positieve intentie zien door een warme en niet-veroordelende houding. Ook de aandrang om de ander te helpen, het gedrag te veranderen of het probleem op te lossen, schuift naar de achtergrond. Ze valideren de ander en laten met gezichtsuitdrukkingen zien dat ze geïnteresseerd en nieuwsgierig zijn. Dit betekent niet per se dat degene die luistert het eens is met degene die het verhaal vertelt. Het gaat erom dat de ander de vrijheid voelt om zijn of haar perspectieven te delen.¹⁰ Tessa moedigde me aan om woorden te geven aan gevoelens, waarbij ze het vertrouwen uitsprak dat ik deze zou vinden als ik ze nog niet had. Dat was enerzijds ongemakkelijk, want het dwong mij bij gevoelens stil te staan waar ik weg van wilde. Dat waar ik nog geen woorden voor had, was het kwetsbaarst. Tegelijkertijd was haar vertrouwen geruststellend. Jij kunt dit, was haar boodschap, en ik blijf erbij. Dat versterkt de hoop.

Hoewel luisteren uit meerdere vaardigheden bestaat, zijn zowel sprekers als luisteraars geneigd om een soort algemeen oordeel te vellen over hoe iemand luistert.¹¹ Dit oordeel wordt in grote mate gebaseerd op hoe oprecht het luisteren aanvoelde en of er zorg was voor degene die vertelde. Dan wordt de aandacht als steunend ervaren.¹² Had Tessa mijn boosheid moeten rechtvaardigen of over haar eigen ervaringen moeten vertellen? Ook op die momenten voelde het alsof zij werkelijk geïnteresseerd was in mij en oprecht luisterde, waardoor het helpend was. Juist omdat ze in het gesprek rustig aanwezig was, voelde ik ruimte om meer te delen. Als je, zoals ik, je gemakkelijker voelt bij luisteren dan bij het woord nemen, kan het prettig zijn als de ander iets van zichzelf laat zien. Dan voelt het contact gelijkwaardiger. En dat is ook wel weer geruststellend: het luisteren hoeft niet altijd volgens de regels en foutloos te zijn. Het is de oprechte intentie die het verschil maakt.

WIJSHEID MAAKT STIL

Gedurende het hele verwerkingsproces is luisteren om de ander te ontmoeten met aandacht, begrip en goede bedoeling belangrijk. Nadat mensen hun verhaal hebben verteld, en daarbij woorden hebben gevonden voor hun gedachten en gevoelens, krijgt luisteren een nieuwe dimensie. Het luisteren kan bijdragen aan het vinden van nieuwe inzichten en betekenis. Je zou het levenswijsheid kunnen noemen.

Bij wie kunnen we beter terecht voor reflectie op levenswijsheid dan bij de vader van de westerse filosofie, Socrates? Hij leefde vier eeuwen voor Christus in Athene en voerde gesprekken die tot op de dag van vandaag bestudeerd worden. Volgens de overlevering voorspelde het orakel van Delphi dat niemand wijzer was dan Socrates. Verbijsterd over dit antwoord wilde Socrates het ongelijk van het orakel bewijzen. Hij ging op zoek naar iemand wijzer dan hijzelf.

Wat hij ontdekte was dat mensen de neiging hebben om zichzelf wijsheid toe te schrijven, ook op terreinen waar ze weinig van afweten. Socrates concludeerde dat hij zich bewust was van zijn onwetendheid en dat dat misschien wel juist zijn grootste wijsheid was. Het orakel had dus gelijk. Wijsheid gaat gepaard met bescheidenheid. Je beseft hoe weinig je werkelijk weet en dat het goed mogelijk is dat je, ondanks alles wat je denkt te weten, ernaast zit.¹³

Hoewel Socrates zelf geen letter op papier schreef, zijn veel van zijn dialogen bewaard gebleven door de geschriften van zijn leerlingen Plato en Xenophon. Hoewel er verschillen zijn tussen die geschriften, en het niet altijd duidelijk is wat Socrates’ werk is en wat de invulling van zijn studenten, blijven zijn dialogen een bron van inspiratie. Met name de socratische methode, een manier van vragen stellen om bij de ander reflectie en de ontwikkeling van wijsheid uit te lokken, is bekend. Minder bekend is dat we uit Plato’s werk over deze dialogen ook iets wezenlijks over luisteren kunnen leren.

Plato beschrijft luisteren als een proces met een tweeledig doel. Eerst wordt een vraag geïdentificeerd die de ander niet kan beantwoorden. Waarom is mij dit overkomen? Waarom is mij onrecht aangedaan? Vervolgens zoekt de luisteraar naar een antwoord, niet door zelf te verklaren, maar door te begrijpen wat de ander hierover zegt. Het antwoord op de vraag wordt gegeven door de ander en zit verscholen in wat deze persoon zelf vertelt. De persoon vertelt zijn verhaal en de luisteraar zoekt betekenis in wat er gezegd wordt. Wat is de levensvraag die de ander zichzelf stelt door wat deze heeft meegemaakt? Wat maakt dat deze vraag wordt gesteld? Tijdens het luisteren onderzoekt de luisteraar wat de consequenties zijn van wat deze hoort. Wat bedoelt de ander met wat deze zegt? Wat is de betekenis van het vertelde in relatie tot de vraag die hij probeert op te lossen? Als die betekenis niet meteen duidelijk is, stelt de luisteraar verdiepende vragen; vragen die helpen om de essentie van het verhaal te begrijpen. Vervolgens probeert de luisteraar te reflecteren op de gezamenlijke betekenis van alles wat is verteld. De luisteraar brengt de verschillende elementen uit het verhaal zo goed mogelijk bij elkaar. ‘Je hebt me verteld...’ ‘Als ik het goed begrijp, dan betekent dat voor jou...’ Deze reflectie helpt de ander om diens vraag te beantwoorden.

Luisteren is het fundament van de socratische dialoog. Alleen door te luisteren kunnen er antwoorden worden gevonden. De rol van de luisteraar is cruciaal: de luisteraar is stil, maar beweegt in stilte. Door te luisteren vanuit een diepe overtuiging dat men de ander (nog) niet kent of begrijpt, wordt men stil en springt men de diepte van de onwetendheid in.¹⁴

BEWEGEN IN STILTE

Hoe beweeg je in stilte? Iemand die goed luistert, wordt stil en stelt vanuit die stilte verdiepende vragen. Niet om te sturen, niet om te overtuigen, maar om beter te begrijpen. De ander wordt uitgenodigd om zijn of haar ideeën te delen, om te reflecteren op de eigen aannames, om zichzelf te verwoorden in vrijheid. De toon is zacht en neutraal omdat de vragen worden geboren vanuit het besef dat de luisteraar de wijsheid niet in pacht heeft. De vragen verbergen geen mening of oordeel. Zodra dit doorklinkt, is het luisteren vanuit wijsheid gestopt.

Er zijn verschillende soorten verdiepende vragen. Hiernaast vind je een overzicht.¹⁵

Socrates vergelijkt luisteren en het stellen van vragen met het werk van een vroedvrouw. Zoals een vroedvrouw aanmoedigt, masseert en duwt, om een pijnlijke bevalling tot een goed einde te laten komen, zo stelt hij zijn vragen om de wijsheid tot geboorte te laten komen. Hier ligt denk ik een belangrijk verschil tussen de socratische dialoog en het verwerkingsproces. De socratische dialoog is als rodekool in een snelkookpan, waarin de druk wordt opgevoerd om tot een gezond resultaat te komen. Verdiepende vragen worden als stukjes appel toegevoegd om frisheid aan de smaak te geven. Het verwerkingsproces daarentegen is als het bereiden van een ouderwets stoofpotje hachee. Het actief aan de slag gaan met de gebeurtenis is als het snijden van een berg uien. Ze ruiken scherp en tijdens het snijden lopen de tranen over je wangen. Het toelaten van alle moeilijke gedachten en gevoelens is als het zout en de peper die je in het rauwe vlees wrijft. Het zoeken naar de zin en veranderen van de betekenis is een langzaam proces. Je bakt het vlees en de uien aan en laat het rustig sudderen. Af en toe roer je alles om, zodat alle kanten aandacht krijgen. Dit is het moment dat verdiepende vragen behulpzaam zijn. En in dat proces van sudderen en roeren gaart het vlees en karamelliseren de uien. De ingrediënten mengen zich en vormen elkaars smaak. De uien en het vlees zijn nog te proeven, maar als onderdeel van een kruidig geheel.

Type vragen
Toelichting
Voorbeelden

Verduidelijken
Vragen die helpen om de situatie of persoon beter te begrijpen
Wat bedoel je met...?
Kun je een voorbeeld geven?
Kun je dat uitleggen?

Uitdagen
Vragen die (basis)-aannames uitdagen
Wat denk je dan over jezelf?
Over de ander? Over de wereld?
Welke overtuiging zit daarachter?
Zijn er andere manieren om te kijken naar...?
Waarom is deze vraag juist zo belangrijk voor je?

Bewijs
Vragen die een bepaald perspectief onderbouwen
Heb je daar voorbeelden van? Wat bewijst voor jou dat ... zo is? Missen we informatie? Zijn er redenen om te twijfelen aan...?

Perspectief
Vragen die een stap terugzetten en vanuit een ander perspectief kijken
Als een vriend(in) je dit zou vertellen, hoe zou jij reageren?
Als je je verplaatst in de schoenen van ..., hoe kijk je dan naar wat er is gebeurd?
Hoe zou iemand anders reageren?

Gevolg
Vragen naar de gevolgen van een perspectief
Wat betekent dit voor jou?
En voor iemand anders?
Hoe raakt je dit?
Wat zijn de langetermijngevolgen?

Dit betekent dat je met wijsheid, geduld en empathie met deze vragen om moet gaan. Je kunt de ander niet helpen om het probleem op te lossen of het antwoord te vinden op de grote vragen. Je kunt de ander wel uitnodigen tot reflectie, zodat een ander aspect van het verwerkingsproces aan bod komt. En dat betekent dat het stellen van enkele vragen vaak al voldoende is. Het gesprek hoeft niet af te zijn.

De vragen van de mensen die mij in dit proces nabij waren hielden me een spiegel voor. Ze hielpen om meer stil te staan bij mijn vermijding: mijn boosheid om dat wat ik onnodig verloor, mijn verdriet over de veranderde relatie met mijn vader, en de onmacht omdat ik niet met hem het gesprek kon aangaan. Ik verloor niet alleen mijn ouders, maar ook de kans om het onverwerkte verleden uit te praten. Was herstel dan nog mogelijk? Het verwerkingsproces leidde me als vanzelf naar het uitspreken van de woorden die tot dan toe onuitgesproken waren gebleven. Ik zocht het gesprek met de nieuwe partner van mijn vader, mijn broer, en uiteindelijk op mijn eigen manier met mijn vader.

Luisteren is resoneren. Je geeft woorden aan gedachten en gevoelens door bij de ander te zijn. Luisteren is accepteren. Je omarmt alles wat leeft bij de ander, de lichte en duistere kanten. Luisteren is ontwaren. Je onderzoekt betekenissen en speurt naar het perspectief dat gloort aan de horizon. Door te luisteren leer je de ander én jezelf beter kennen. John Cacioppo (1951-2018), hoogleraar in de sociale neurowetenschap, schrijft: ‘De mate van sociale verbinding die onze gezondheid en ons geluk kan verbeteren [...] is zowel zo eenvoudig als zo moeilijk als open en beschikbaar zijn voor anderen.’¹⁶

Door de ander te zien en ontmoeten, dragen we gezamenlijk de pijn en wordt opnieuw beginnen mogelijk. Soms is een nieuw begin pas mogelijk na het loslaten van de boosheid; als de balans die verstoord is, met jezelf of met de ander, wordt hersteld. Dat proces onderzoeken we in hoofdstuk 8.

8

DE VRIJHEID VAN VERGEVING

Onze identiteiten bestaan grotendeels uit onze vrije reacties op onze herinneringen, niet alleen uit de herinneringen zelf.

MIROSLAV VOLF

EEN GOEDE PARTIJ

Ingeparkeerd bij het verzorgingstehuis staar ik met mijn handen om het stuur geklemd voor me uit. Witte muren rijzen op achter het metalen hek, dat het tehuis afschermt van de buitenwereld. Zodra je het hek achter je sluit, laat je dat wat was achter je, om het beperkte wat nog is te omarmen. Als ik vandaag naar binnen ga, is de kans groot dat mijn vader niet alleen is, maar dat zijn nieuwe vrouw daar ook is. Haar zien vind ik niet gemakkelijk. Bij haar voel ik me als een koorddanser, voortdurend op zoek naar balans om geen misstap te maken. In ons contact is de afgrond steeds dreigend aanwezig.

Ik ken de diepte van die afgrond goed. De afstand tussen mijn vader en ons, zijn kinderen, groeide in de jaren van zijn tweede huwelijk gestaag. Hij koos ervoor om de verwerking uit de weg te gaan, zij wilde vooruit zonder de last van het verleden. De onverwerkte pijn legde de kwetsbare kanten van ons gezin bloot. Ze werden landmijnen, die één voor één tot ontploffing kwamen. Ik probeerde zoals altijd te bemiddelen. Zonder succes, want alles wat ik zei, leek hun gevoel van afwijzing te bevestigen. Bij tijden was er zelfs geen contact. Begrijpen deed ik het niet, maar boos werd ik wel. Intens boos over de tijd die we verloren, tijd die kostbaar bleek te zijn.

Nu de vergetelheid is ingetreden, herinnert mijn vader zich de conflicten niet meer. Hij herinnert zich nog dat ik bekend, vertrouwd en veilig ben. Het wantrouwen en de pijn zijn weggevallen. Ik ben zijn dochter en dat is goed. De stille verbondenheid herstelde zich en dat is troostend. Maar één opmerking uit die tijd blijft zeuren: ‘Jij accepteerde haar al bij het begin niet. Jij was direct onaardig. En dat is zij nooit vergeten.’

Is dat waar? Ik herinner me niet goed wat er destijds is gezegd. Maar ik herinner mij haarscherp hoe ik me op dat moment voelde. Het was rond Pasen, vijf maanden na het overlijden van mijn moeder. We werden bij mijn vader verwacht voor een brunch. De tafel was gedekt met mijn moeders servies. Mijn vader had zijn nette pak aan, zijn nieuwe partner stralend aan zijn zijde. Ik schudde beleefd handen met haar kinderen. Er werd gesproken over hoe fijn het zou zijn als we samen een gezin konden vormen, samen vakanties en kerst vieren, en als er straks kleinkinderen waren sinterklaas. Ze bedoelden het goed, maar ik voelde me strak van spanning vervreemd van iedereen, inclusief mezelf. Ik kon niet toelaten hoe ik me echt voelde, want dan zou ik barsten.

Ergens in dat moment zei ik iets over dat mijn vader een goede partij was, wetende dat hij aantrekkelijk, zorgzaam en welgesteld was. En hoewel ik op onhandige wijze probeerde te zeggen dat mijn vader een leuke man was, kan ik niet ontkennen dat er pijn doorheen sijpelde. Pijn over hoe snel hij een nieuwe relatie was aangegaan. Zij hoorde mij zeggen dat ik haar geen goede partij vond. Zonder dat dit mijn bedoeling was, deed ik haar pijn.

Die opmerking zette onze verhouding direct op scherp, maar dat begreep ik pas jaren later. Het was het eerste steentje dat omviel van een kettingreactie, die niet meer te stoppen was. Wat ik ook deed, het viel niet in goede aarde. Ik bleef proberen, maar verkrampte in het contact. Dat werd door hen weer als een nieuwe afwijzing ervaren. De verwijten stapelden zich op.

Als ik er stil bij sta, maakt het me woedend. De machteloosheid en het verdriet razen als een wild dier rond in mij. Het is een ziekmakend gevoel, dat zijn klauwen zet in alles wat het kan verslinden. Als een koud vuur dat je verteert; het houdt je vastgevroren in het verleden om je leeg en opgebrand achter te laten.

Het is precies die boosheid die me moe maakt, waar ik genoeg van heb. Ik wil me bevrijden van die last van het verleden; het ziekmakende patroon, dat zwijgen over de pijn, doorbreken. Ik wil loslaten om verder te kunnen. En daarvoor kan ik me niet langer verschuilen achter mijn pijn, daarvoor moet ik verantwoordelijkheid nemen voor mijn aandeel. Ik zucht, want wat is dat ontzettend moeilijk. Telkens als ik denk aan wat ik deed, wil ik mijzelf rechtvaardigen met wat zij deed, hoe erg dat was, en overspoelt de boosheid me weer. Maar als ik los wil komen van de boosheid, dan moet ik haar loslaten. En dan blijf ik alleen over met mezelf en wat ik deed. Ik slik. Als ze er is, zeg ik het, neem ik me voor. Op wilskracht ben ik ver gekomen, ik kan dit ook. Ik open de deur en stap de auto uit.

Mijn vader en Marian zitten samen op de bank tv te kijken als ik binnenkom. Ik zeg gedag en neem plaats op de stoel naast de tv. Marian zet het geluid zachter. Zoals altijd wisselen we wat ditjes en datjes uit. Is dit wel een goed moment, schiet het door me heen. Het is nooit een goed moment, is het voor de hand liggende antwoord. Niet vermijden, zegt de psycholoog in me. Maar hoe begin ik? Daar heb ik niet eens goed over nagedacht. Als ik nog even wacht, staat ze op en is ze weg, weet ik uit ervaring. En dan weet ik niet wanneer ik een nieuwe kans krijg voor een gesprek.

‘Ik weet niet zo goed hoe ik dit moet zeggen, maar ik vind het belangrijk om dit gezegd te hebben,’ begin ik aarzelend. Haar ogen worden groter, ze heeft geen idee wat er komen gaat en wapent zich. ‘Mijn vader heeft wel eens verteld dat ik een opmerking heb gemaakt bij de kennismaking met jouw kinderen die jou pijn heeft gedaan,’ val ik maar met de deur in huis. Aan haar gezicht zie ik dat ze direct weet welke opmerking ik bedoel. ‘Het was een gespannen situatie waarin ik die opmerking heb gemaakt en dat was niet goed. Hoewel het niet mijn bedoeling was om je pijn te doen, heb ik dat wel gedaan. En dat spijt me.’ Ik slik en kijk haar recht aan als ik zeg: ‘Wil je me dat vergeven?’

Ze knippert met haar ogen en even is ze stil, dit had ze niet verwacht. Maar dan kijkt ze me aan en zegt: ‘Ik vind het fijn dat je dat zegt.’ Haar ogen zijn vochtig. ‘Natuurlijk vergeef ik je.’ Ze staat op en komt naar me toe. Ik sta ook op en ze geeft me een knuffel, die ik wat ongemakkelijk beantwoord. Mijn vader staat ook op en komt bij ons staan. ‘Kijk,’ zegt ze, ‘hij vindt het ook belangrijk dat je dit zegt. Het is voor hem ook belangrijk dat het goed is tussen ons.’ Ik twijfel of hij begrijpt wat er gebeurt, maar het doet er ook niet toe. We slaan onze armen om hem heen en betrekken hem bij de knuffel. Hij is het tenslotte die ons verbindt.

Mijn vader plukt aan mijn leren jasje, het fascineert hem en hij lijkt te denken dat de jas van hem is. ‘Mooi jasje, hè,’ zeg ik tegen hem. ‘Dat vind ik ook. Ik ben blij met mijn jas. Zal ik je helpen met jouw jas, dan gaan we lekker wandelen.’

‘Jij gaat altijd zo goed met hem om,’ zegt Marian waarderend en ik voel dat er iets veranderd is bij haar. Ze meent wat ze over me zegt. We wisselen kort nog wat uit over mijn vaders gezondheid, waarna Marian vertrekt. Het is mijn ochtend om voor mijn vader te zorgen, terwijl zij zich even vrij kan voelen. Samen schuifelen we naar buiten en zwaaien naar Marian, die wegrijdt. Een waterig lentezonnetje breekt door de wolken heen en verwarmt mijn huid. Ik adem de frisse lentelucht in en voel ruimte in mijn borst.

Terwijl ik de ontluikende bloemen aan mijn vader aanwijs, brabbelt mijn vader iets zonder herkenbare woorden. Ik knik begripvol en hum, alsof ik hem begrijp, terwijl we verder lopen. Hij schrikt als hij houterig de stoep afstapt en pakt mijn arm stevig vast. ‘Geeft niets, pap,’ zeg ik. ‘Wat er ook gebeurt, ik heb je vast.’

*

Pijnlijke gebeurtenissen kunnen de relatie met jezelf of met anderen verstoren. Je kunt jezelf of de ander niet recht in de ogen kijken. Dat kan intense gevoelens teweegbrengen. Boosheid is dan vaak een emotie die het vuur aanwakkert. Die emoties kunnen je zelfs zo in beslag nemen dat je verbitterd raakt. De ervaring kleurt je identiteit. Deel van het verwerkingsproces is dan ook het herstellen van de balans, met jezelf en de ander. Verzoening met de ander, de relatie herstellen, is niet altijd mogelijk of wenselijk. Vergeving, zodat je je kunt verzoenen met jezelf en het verleden wel. Deze thema’s onderzoeken we in dit hoofdstuk.

INTENSE BOOSHEID

Hoewel we allemaal verschillend reageren, kennen we allemaal de kracht van boosheid. De één is eindeloos geduldig in agressief verkeer en gaat wat rustiger rijden, de ander barst bij de eerste overtreding in schelden uit. Als de boosheid toeslaat, dan is ze weinig genadig. Je hartslag versnelt, spierspanning neemt toe, de aandacht vernauwt en je lichaam maakt zich klaar om te vechten, wat zichtbaar wordt in je gezichtsuitdrukking en lichaamshouding. Dat alles wordt vaak ondersteund met handgebaren, stemverheffing en beledigingen. Of de ander wordt juist genegeerd of uitgesloten. Pas na een afkoelingsperiode is men weer in staat om redelijk na te denken.

Boosheid wordt opgeroepen in situaties die onze persoonlijke belangen raken. We ervaren een belemmering of een overtreding. Dat gevoel kan ontstaan door de omstandigheden (een lekke band waardoor je te laat komt voor een belangrijke afspraak), het verliezen van iets waardevols (je telefoon valt kapot, je partner verbreekt de relatie), of een onrechtvaardige situatie (je collega krijgt promotie, maar jij niet). Wanneer onze overtuiging over wat goed en kwaad is wordt geschonden, krijgt boosheid niet alleen een rauw, maar ook een moreel randje. Als we worden misleid of verraden, gediscrimineerd, blootgesteld aan onmenselijk handelen, verlies of geweld, of als iemand om wie we geven onrecht wordt aangedaan, dan voelt de boosheid gerechtvaardigd.¹ De boosheid is een bron van energie die je tot actie aanzet om de belemmering, de overtreding of het onrecht ongedaan te maken.

Niet elke situatie waarin onze belangen worden geschaad, roept direct boosheid op. Onze verwachtingen spelen een belangrijke rol. Stel je voor: je speelt een spel waarbij jij en een andere speler samen tien euro te verdelen hebben. In de eerste ronde mag de ander beslissen hoeveel van het bedrag deze voor zichzelf neemt. In de tweede ronde krijg jij de mogelijkheid om te reageren: je kunt ervoor kiezen om een deel van jouw geld op te offeren, zodat de ander ook een deel van het gewonnen bedrag kwijtraakt. Jouw opoffering betekent dus dat jullie er allebei op achteruitgaan. Wat zou je eerlijk vinden dat de ander neemt? En wat verwacht je dat die ander daadwerkelijk zal doen?

Uit het onderzoek blijkt dat mensen verwachten dat de ander meer zal nemen dan eerlijk zou zijn. De beslissing over de straf wordt echter niet voorspeld door wat zij eerlijk vinden, maar door wat zij verwachten dat de ander zal doen. De ander wordt niet gestraft wanneer deze meer neemt dan dat eerlijk is, maar wanneer deze meer neemt dan wordt verwacht. Als je verwacht dat de ander vijf euro van jou neemt, is het onwaarschijnlijk dat je deze zal straffen wanneer deze vier euro neemt, zelfs als je nul euro als eerlijk beschouwt. Spelers die meer verliezen dan verwacht, zijn bozer en straffen meer. Onze verwachtingen kleuren dus de intensiteit van onze boosheid en de behoefte om terug te slaan.²

VAN BOOS TOT BITTER

In veel situaties zijn moeilijke gebeurtenissen zo pijnlijk omdat anderen niet aan onze verwachtingen voldoen. Anderen belemmeren ons of schenden ons vertrouwen. Door hun gedrag krijgen we niet wat we verdienen en dat voelt onrechtvaardig. We ervaren een blokkade die opgeheven moet worden. Ga nu eens uit de weg! Geef mij wat ik nodig heb! De boosheid die dat oproept, kan ons volledig in beslag nemen. Soms is de boosheid gerechtvaardigd en helpt het je om de situatie recht te zetten. Soms is de boosheid niet reëel, onze verwachtingen zijn te hooggespannen waardoor de ander gemakkelijk onze grenzen overschrijdt. Vaak is het resultaat van boosheid niet zinvol. We gaan herhaaldelijk en langdurig nadenken over de situatie. Fantasieën over wraak drijven boven, maar die stoppen we natuurlijk netjes weg. Het piekeren over de situatie maakt bozer en bozer. De emotionele reactie blijft actief in ons brein en lichaam. We zitten vast in onze eigen boze bubbel. Dat boze gepieker stopt alleen door onszelf weg te leiden van de boosheid en onze aandacht, gedachten en gedrag te switchen naar dingen die geen relatie hebben met die woede.³

Ik had het gevoel dat mijn vaders partner tussen hem en zijn kinderen in stond. Ze behandelde me onrechtvaardig, althans zo voelde het. Keer op keer besprak ik mijn boosheid met mijn broers. Die boosheid verminderde pas toen ik besloot om die situaties niet langer op te halen. Dat was een keuze die ik bewust moest maken. En een keuze die ik keer op keer voor mijzelf moest herbevestigen. Had ik dat niet gedaan, was de boosheid zich gaan uitzaaien en was ik verbitterd geraakt.

Als je het gevoel hebt dat je onrechtvaardig wordt behandeld én dat je de situatie niet kunt veranderen, dan kan de ingrijpende gebeurtenis niet alleen gevoelens van boosheid oproepen, maar ook gevoelens van hopeloosheid, zelfverwijt en agressie. Je wordt geplaagd door woede in de richting van de dader en de zeurende wens dat je alsnog ongedaan wilt maken wat er destijds is gebeurd. Het gevoel dat je onder de situatie lijdt, is een voedingsbodem voor verbittering. Je bent niet alleen boos, maar begint de ander te haten, zint op wraak en wordt destructief. Woede is nog gericht op het veranderen van de onrechtvaardige situatie die door de ander is veroorzaakt, maar wraak is gericht op herstellen van de eigenwaarde en haat op het uitschakelen van de ander.⁴ Deze kwaadaardige gevoelens kunnen vervolgens weer gevoelens van schuld en schaamte oproepen. Je zit gevangen in de situatie, maar voelt geen controle, waardoor boosheid verandert in bitterheid.

Bij verbittering denk je misschien vooral aan oudere mensen, die te veel hebben geleden in het leven. Toch komt verbittering onder jong en oud en in alle lagen van de bevolking voor. We maken allemaal dingen mee die verbittering kunnen uitlokken. Je wordt gepest of raakt overbelast op het werk, je partner gaat vreemd of je verliest iemand door een ongeluk of ziekte. Een studie naar verbittering laat zien dat 15 procent van de mensen verbittering rapporteert, 4 procent van de mensen rapporteert zo veel verbittering dat therapie gewenst is. Meer dan de helft van de mensen wijt de verbittering aan onrecht door een belangrijk persoon, een derde aan een stressvolle gebeurtenis en een kwart aan onrecht door iemand op het werk.⁵ Het kan ons allemaal overkomen. De verbittering houdt je echter vast in het verleden. Het fnuikende is dat je dit niet doorhebt. Dat al deze gevoelens je ziek maken, voelt niet als relevant.⁶

VAST IN HET VERLEDEN

Een man meldt zich aan de balie van het veteraneninstituut in Boston. Het is meteen duidelijk waarvoor hij komt. Het legershirt dat hij draagt en de medailles die prijken op zijn borst tonen dat hij een Vietnamveteraan is. Hij komt voor het geheugenonderzoek dat momenteel onder deze groep wordt uitgevoerd. Achter hem staat nog een man. Aan hem is niets te zien. Hij draagt een spijkerbroek, een zwart T-shirt en een baseballpetje. Ook hij is een veteraan en gekomen voor hetzelfde onderzoek. Tijdens de test krijgen beide mannen woorden voorgelezen met de opdracht om bij elk woord een herinnering op te halen. Sommige woorden zijn positief, zoals loyaal of trouw, sommige zijn negatief, zoals schuld of schaamte. Zal het uitmaken voor de resultaten van de test hoe ze zijn gekleed?

Uit de resultaten bleek dat getraumatiseerde veteranen meer moeite hadden met het ophalen van specifieke herinneringen, vooral bij positieve woorden. Deze moeite was het grootst bij degenen die zich uiterlijk identificeerden als Vietnamveteraan. Ook haalden zij voornamelijk herinneringen op uit de oorlogsjaren, terwijl anderen ook recente gebeurtenissen deelden. Na meer dan twintig jaar was de Vietnamoorlog nog steeds zo centraal in hun leven dat het hun identiteit bepaalde. Hun levensverhaal draaide rondom de oorlog, waardoor andere perspectieven op het leven of hun identiteit weinig ruimte kregen. Het was het enige verhaal dat zij hadden en dat verhaal legde beslag op alles.⁷

Vastzitten in de gebeurtenis wordt gekenmerkt door geklaag, gepieker, zelftwijfel of kritiek. Het verhaal wordt telkens op dezelfde manier verteld. En hoewel dat moment even verlichting geeft, ontstaan er geen nieuwe perspectieven. Zoals we zagen in hoofdstuk 5 beperkt dit het vermogen om betekenis te creëren. Het wordt een vicieuze cirkel: de negatieve gedachten voeden verbittering en verbittering voedt de negatieve gedachten. De oorzaak van het lijden wordt buiten zichzelf gelegd en dat versterkt het lijden. De zich opdringende gedachten herinneren voortdurend aan de situatie en het onrecht. Ze bedreigen de basisaannames. Die bedreiging kan niet worden genegeerd, maar omdat de situatie aan een ander wordt toegeschreven, valt er weinig te veranderen. In plaats van verwerken raakt men vast in de pijn waardoor klachten zich ontwikkelen. De put wordt steeds dieper.⁸

Sterker nog, vastzitten in de put verandert je identiteit. Herhaaldelijk piekeren over de situatie, de negatieve gevoelens en gedachten houdt zelfkritiek en de onzekerheid in stand over wie je bent of zou moeten zijn. Het onvoldoende of niet verwerken maakt dat de gebeurtenis en de veroorzaakte pijn onderdeel worden van onze identiteit. Die pijn zal blijven doorsijpelen in andere situaties en nieuwe pijn veroorzaken. Het verleden en heden vloeien in elkaar over.

Verwerking daarentegen stimuleert om te reflecteren op het belang van de gebeurtenis in jouw levensverhaal en hoe deze jouw ontwikkeling heeft uitgedaagd. Je hebt geen controle over de situatie, maar kunt wel jouw reactie veranderen, waardoor de situatie een nieuwe betekenis krijgt. Verwerking versterkt daarmee het gevoel van wie we zijn en dat versterkte zelf nemen we mee in toekomstige situaties.⁹ Miroslav Volf, een theoloog geboren in Kroatië en opgegroeid in Servië, schrijft na de oorlog die Joegoslavië uiteenspleet, over hoe dit soort pijnlijke gebeurtenissen te herinneren: ‘Onze herinneringen, ervaringen en hoop zijn nog steeds belangrijk; maar ze bepalen niet wie we zijn, ze geven er slechts richting aan. Als dit klopt, is de greep van het verleden op onze identiteit doorbroken.’¹⁰ Onze aandacht keert zich af van het verleden en richt zich op het heden en de persoon die we daar willen en kunnen zijn.

Ik wilde het verleden niet langer mijn gedrag laten bepalen. Misschien had ik geen invloed op de verliezen die ik had geleden, maar ik had wel invloed op hoe ik ermee omging. Het is een proces van jaren geweest voordat ik besloot dat ik mij verder moest losmaken van de boosheid en dreigende verbittering. Ik vertelde mijn broers dat ik het leven met hen wilde delen, maar niet meer de boosheid rondom mijn vaders keuzes na het overlijden van onze moeder. Dat kostte me ook iets. Ik begaf me daarmee in een mijnenveld. Eén broer was zo verbitterd dat hij alleen nog hierover kon praten. Hij voelde zich in de steek gelaten en wenste geen contact meer. Toch heb ik geen spijt van dit besluit. Door afstand te nemen van de boosheid, werd het mogelijk om het verleden los te laten en te vergeven.

LEREN VERGEVEN

Desmond Tutu (1931-2021), de Zuid-Afrikaanse geestelijke en mensenrechtenactivist, gaf leiding aan de bijzondere missie van de waarheids- en verzoeningscommissie in Zuid-Afrika. In een land overwoekerd door een geschiedenis van onrecht en pijn gedurende het apartheidsregime was het doel van deze commissie om eenheid en verzoening te bevorderen, die de verdeeldheid uit het verleden kon overstijgen. Dit deed ze door slachtoffers en daders openlijk hun verhaal te laten delen. Tutu was getuige van deze verhalen en schreef over het proces van vergeving: ‘We geven een stem aan onze pijn, niet om slachtoffer of martelaar te zijn, maar om vrij te worden van de gevoelens van afkeer, woede, schaamte of zelfverachting die in ons kunnen woekeren en groter worden, wanneer we niet de vinger leggen op onze pijn en leren vergeven.’¹¹

Dat vergeving nodig is om het verleden te overstijgen, wordt ondersteund door onderzoek. In de staat Iowa werd een interessante studie uitgevoerd. Honderdvijftig ouders en hun kinderen deden mee aan een onderzoek naar de overdracht van pijnlijke ervaringen van de ene generatie op de volgende. Zowel ouders als kinderen vulden vragen in over de ervaringen met hun eigen ouders. Waren zij bijvoorbeeld blootgesteld aan echtscheiding, psychische problemen, drugsproblemen of detentie binnen het gezin? De resultaten lieten zien dat er een relatie bestond tussen de ervaringen van ouders en de ervaringen van hun kinderen. Hoewel die ervaringen van ouders zeker niet allesbepalend waren, was er een verhoogd risico om deze ervaringen door te geven aan de volgende generatie. Er was echter een opvallende invloed van vergeving. Bij ouders die hoog scoorden op vergeving, van zichzelf of anderen, was dat risico praktisch nul. Zij gaven de pijn niet door aan hun kinderen.¹²

Wat is dat toch prachtig! Vergeving is zo krachtig dat vergeving het doorgeven van pijnlijke ervaringen over generaties kan stoppen. Maar hoe moeten we dit begrijpen? Wanneer je onrecht is aangedaan en je vergeeft dit niet, dan blijf je zowel lichamelijk als mentaal op scherp staan. We proberen het oude zeer te negeren, maar kunnen er niet omheen. Ongewild stoten anderen er telkens tegenaan. Hoe meer oud zeer, hoe groter de kans dat je geraakt wordt. En hoe gemakkelijker je jezelf in een nieuwe situatie bezeert. Van de mensen die ons nabij staan, weten we vaak wel wat de rode knoppen zijn waar we niet op moeten drukken. We gaan elkaars pijnlijke plekken uit de weg. Maar kinderen zijn een ander verhaal. Zij hebben last van die rode knoppen, omdat het energie kost om ze te ontwijken of omdat ze onverwachts toch worden ingedrukt. Bij uitdagende gebeurtenissen of spanningen in relaties wordt de oude pijn gemakkelijk geactiveerd, waardoor de stress toeslaat. Het is moeilijker om kalm te reageren.¹³ Die verhoogde stressreactie zou het risico kunnen vergroten dat ouders vergelijkbare ervaringen doorgeven aan hun nageslacht.

Wie kan vergeven, daarentegen, voelt zich minder belast door het verleden. Vergeving is een kenmerk van verwerking, waardoor je meer mentale ruimte overhoudt om met de uitdagingen van het leven om te gaan. Onderzoek toont aan dat vergevingsgezinde mensen meer mentale gezondheid en minder psychische stress ervaren.¹⁴ Vergeving helpt om gevoelens van angst, somberheid en negativiteit te verminderen. Het bevordert positieve gevoelens, versterkt het zelfbeeld, verbetert de tevredenheid over het leven en maakt verzoening met de ‘dader’ mogelijk.¹⁵

Voor het proces van verwerking is het nuttig om een onderscheid te maken tussen vergeving van jezelf en het vergeven van anderen. Vergeving van jezelf houdt in dat je negatieve gedachten en gevoelens jegens jezelf vermindert en deze vervangt door positieve. Je accepteert je eigen fouten, laat rancune los, biedt excuses aan mensen aan die mogelijk zijn gekwetst, en streeft naar zelfverbetering. Door met compassie, mildheid en vriendelijkheid naar jezelf te kijken, kun je verder zonder boos op jezelf te zijn. Je mentale toestand verandert. Dit stelt je in staat om het slachtofferschap achter je te laten en controle te herwinnen. Het is dus een verandering in denken en in gedrag.¹⁶

Vergeving van anderen is een positieve gedragsverandering ten opzichte van de dader, ondanks diens kwetsende daden. Je toont medeleven en geeft een geschenk zonder er zelf voordeel bij te hebben. Je maakt jezelf niet groter dan de ander en vraagt er niets voor terug. Je biedt vergeving aan en trekt die niet in. Je stopt met het broeden op het verleden. Je stopt met het telkens opnieuw anderen te vertellen welk onrecht jou is aangedaan. Sterker nog, als de pijn naar boven komt, besluit je telkens opnieuw om vast te houden aan de geschonken vergeving. Wanneer je de opkomende boosheid herkent, verplaats je je aandacht. Omdat iedereen fouten maakt, is vergeving een essentieel ingrediënt van stabiele en gezonde relaties.¹⁷

Vergeving is niet hetzelfde als verzoening. Vergeving kan tot verzoening leiden. Je vindt elkaar weer of herstelt de relatie. Verzoening gebeurt vooral als je de relatie het waard vindt. Maar verzoening is niet noodzakelijk bij vergeving. Sterker nog: soms is verzoening niet wenselijk.

Vergeving is ook niet een vorm van rechtvaardigheid. Het besluit om te vergeven betekent niet dat je accepteert wat er is gebeurd, dat je het goedkeurt of het relativeert. Integendeel, vergeving is een erkenning van het onrecht door degene die vergeving schenkt. Ondanks het onrecht kiest die persoon ervoor om af te zien van dat waarop deze recht heeft.¹⁸ Het is een keuze om vrijwillig en zonder tegenprestatie gevoelens en gedrag te veranderen. Dat is het bijzondere van vergeving: de veroorzaker hoort te veranderen, maar het is de schenker van vergeving die dit doet. Met die daad laat deze compassie zegevieren over wrok, zodat het verleden tot rust kan komen.

HET PROCES VAN VERGEVING

Maar hoe doe je dat nu, vergeven? Vergeving begint altijd bij jezelf. Het is een innerlijk proces waarin je actief met jezelf aan de slag gaat. De ander is niet per se nodig. Vergeving vereist geen erkenning van de dader, geen verontschuldigingen, geen berouw. Het is mogelijk om mensen te vergeven die je niet meer ziet, die niet meer in leven zijn, of die niet bereid of in staat zijn om verantwoordelijkheid te nemen voor hun daden.

Het proces van vergeven begint bij het benoemen en erkennen van dat wat er is gebeurd, zonder het kleiner of minder te maken. Ook de negatieve impact en alle emoties die dat heeft opgeroepen of nog oproept worden erkend. Juist omdat je eerst de intensiteit toelaat en erkent, is het proces van vergeven anders dan je emoties wegstoppen of verdrukken. Pas na de erkenning volgt het besluit om te vergeven. Je kiest ervoor om anders terug te kijken, met empathie, mildheid en gulheid, zodat de boosheid kan worden losgelaten en je je weer kunt richten op de toekomst. Bij mij ging er een periode van boosheid aan vooraf, voordat ik deze kon loslaten en de keuze kon maken om vergeving te vragen en te schenken.

Om te kunnen vergeven onderdruk je de negatieve gevoelens en gedachten, veroorzaakt door de overtreding, en maak je bewust ruimte voor positieve gevoelens en gedachten over de overtreder. Hoe meer je focust op de negatieve kanten, hoe moeilijker het wordt om te vergeven. Ook kun je het belang van de gebeurtenis verminderen, door anders naar de situatie te kijken. Wanneer de negatieve gevoelens zich opdringen, verleg je je aandacht naar andere taken of gedachten. Wanneer je brein niet in beslag wordt genomen door een negatieve focus op de overtreding of overtreder, ontstaat er motivatie om je denken tot rust te brengen en ruimte om je te richten op positieve aspecten.¹⁹ Ik moest mezelf ertoe zetten om niet langer stil te staan bij alle conflicten en pijn. Hoe vaker ik ervoor koos om mijn gedachten af te wenden van de negatieve gebeurtenissen en me te richten op andere zaken, hoe meer rust ik vond en hoe gemakkelijker het werd om ruimte te maken voor de positieve kanten van de ander.

Vergeving van jezelf wordt door veel mensen als moeilijker ervaren dan vergeving van een ander. De meeste mensen zijn streng voor zichzelf. Wanneer je een misstap begaat waarover je je schuldig voelt, vraagt zelfvergeving dat je de gevoelens van wrok en schuld jegens jezelf loslaat. De volgende stap is jezelf accepteren met alle onvolkomenheden. Niemand is zonder fouten. Door met compassie naar jezelf te kijken, wordt het mogelijk om jezelf te vergeven en waarderen.²⁰ Als ik met compassie naar mezelf kijk, zie ik hoe ik struikelde in een uiterst beladen en stressvol moment tijdens een periode van rouw.

Door te vergeven wordt het gemakkelijk om het grotere geheel te zien. De concrete details van de gebeurtenis worden losgelaten. In plaats van instinctief te reageren op de fouten vind je manieren om weloverwogen te reageren. Emoties worden genuanceerder ervaren. Positieve gevoelens krijgen meer ruimte, terwijl de scherpe randjes van de negatieve emoties afgaan. Ik ben gaan zien dat we allemaal hebben geleden onder de situatie, dat we allemaal onze kwetsuren hebben opgelopen, desondanks zijn we in staat gebleken om samen weer op te krabbelen. Let wel, vergeving is geen eenmalige handeling, maar een doorlopend proces dat tijd vraagt en zich steeds verder verdiept. Het proces heeft dan ook overeenkomsten met het proces van betekenisgeving en draagt bij aan verwerking.²¹

MIJN VERGEVING

Wat deed het proces van vergeving vragen met mij? Om vergeving te vragen moest ik over mijn eigen trots heen stappen en stoppen met het afwegen van ieders verantwoordelijkheid. Door vergeving te vragen, erkende ik mijn aandeel en nam ik verantwoordelijkheid voor mijn fout. Dat ik die moeilijke stap nam en vergeving ontving, maakte het mogelijk om ook mezelf te vergeven. Dat was het grootste geschenk dat uit deze situatie voortkwam: Ik kon mijn eigen menselijkheid zien en accepteren. Ik kon de omstandigheden meewegen en zelfcompassie voelen. Bijzonder genoeg bracht dat ook compassie voor andermans menselijkheid teweeg. Ik had het niet verwacht, maar ze bleken aan elkaar verbonden. Ik accepteerde dat ook anderen fouten hadden gemaakt. Of zij daar vergeving voor vroegen, was hun eigen proces. Ik nam verantwoordelijkheid over wat binnen mijn macht lag en liet los wat buiten mijn controle viel. Dat gaf vrijheid.

Hannah Arendt, de invloedrijke joodse filosofe en historica, schrijft, nadat zij nazi-Duitsland is ontvlucht, dat wraak je gevangenhoudt in de daden van de ander:

Wraak handelt in de vorm van reageren op een oorspronkelijke overtreding, waarbij, ver van het beëindigen van de gevolgen van de eerste misstap, iedereen gebonden blijft aan het proces, waardoor de kettingreactie die in elke handeling besloten ligt, ongestoord zijn gang kan gaan; [...] wraak sluit zowel dader als slachtoffer in het meedogenloze automatisme van het actieproces, dat op zichzelf nooit hoeft te eindigen.²²

De daad kan niet ongedaan worden gemaakt, waardoor de enige weg uit de kettingreactie vergeving is. Onrecht wordt bestreden met de innerlijke vrijheid om te vergeven. Vergeving maakt het verleden niet vergeten of ongedaan, het erkent het leed juist, maar maakt het vrij van de automatische reacties die in gang zijn gezet.

Als ik Marian zie, ervaar ik geen boosheid meer. Wij zijn nog steeds heel verschillende persoonlijkheden, die gemakkelijk elkaars gevoeligheden raken. Door het proces van vergeving kunnen we echter meer van elkaar verdragen. Ik balanceer niet langer op een koord, maar beweeg me op een pad. Om vrij van het verleden te blijven, moet ik niet de eerdere brieven of e-mails teruglezen. Ik haal de pijnlijke situaties die zijn voorgevallen niet weer op. Het blijft een zwarte bladzijde in onze familiegeschiedenis, die deel is van ons verhaal. Het is onmogelijk om die eruit te scheuren. De bladzijde is er, maar is omgeslagen. Hoewel Marian geen vergeving vroeg, maakte compassie het mogelijk om de omstandigheden mee te wegen. Te verzachten. Om vergeving te laten ontspruiten. Ik ben gaan waarderen hoe zij voor mijn vader zorgt en kan zelfs een beetje van haar houden.

Het proces van vergeving stelt je voor de fundamentele vraag: wie wil ik zijn in deze situatie? Hoe ik hiermee om ben gegaan is geen panacee. Het is voor iedereen een persoonlijk proces dat zijn eigen tempo en betekenis krijgt. Maar houd
dit vast: we worden niet bepaald door wat we hebben gedaan of door wat ons is overkomen. Een ander wordt ook niet bepaald door wat deze heeft gedaan of wat deze is overkomen. In het proces van vergeven gaat het niet meer om wie wat heeft gedaan, maar om menselijkheid: we maken allemaal fouten, niemand is onschuldig. Het gaat erom je blik los te maken van het gedrag en te richten op het verbinden met de persoon. Om vanuit integriteit met jezelf en de ander te (leren) leven.

Door met compassie naar jezelf en de ander te kijken, door te vergeven, vormen we onze herinneringen op een manier die onze identiteit vormt. Het sterkt wie we zijn. Vergeven is een actief proces waardoor een nieuw begin kan ontstaan. Dat geeft vrijheid: de vrijheid om niet vast te zitten in het proces, maar (telkens) opnieuw te beginnen. Die vrijheid is veelbelovend; ze draagt hoop in zich mee. Hoe die vrijheid te behouden bij terugkerende tegenslag onderzoeken we in hoofdstuk 9.

9

DE ZON DOOR DE REGEN

Midden in de winter leerde ik eindelijk dat ik een onoverwinnelijke zomer in me droeg.

ALBERT CAMUS

KERST IN DORTMUND

Een gure wind duwt de deur onder mijn hand open en een belletje rinkelt. Achter mij schuifelen mijn partner, de kinderen en mijn broer met zijn gezin naar binnen. Iedereen wil zo snel mogelijk de warmte in. Een gedrongen man met donkere bakkebaarden komt achter de balie vandaan. Hij steekt zijn hand uit om ons stuk voor stuk te begroeten. ‘Willkommen, willkommen,’ blijft hij herhalen. Ondertussen kijken we nieuwsgierig om ons heen. Felle lampen verlichten eenvoudige vierkante tafels met stapelbare stoelen. Op de achterwand flikkert PIZZERIA in roze tl-verlichting. Uit de boxen klinkt een Duitstalige radiozender. De eigenaar wisselt in het Turks enkele woorden met zijn personeel om ons een tafel te wijzen. Dit was niet helemaal wat we hadden verwacht; de website beschreef het restaurant als traditioneel Italiaans. Maar het is warm en droog, er is een tafeltje vrij, en de sfeer is gemoedelijk. De drie uitgehongerde tieners roepen dat het prima is en zitten al aan tafel. Ik kijk glimlachend achterom en haal mijn schouders op. Mijn broer en schoonzus lachen berustend.

Het is enkele dagen voor kerst en we zijn in Dortmund voor de kerstmarkt. Uren slenterden we met twee gezinnen door regen en kou langs kraampjes met kleurrijke prullaria. De in elkaar geknutselde kerstboom van 45 meter hoog, gehuld in kerstlichtjes, was uniek in zijn kneuterigheid. Op het hoogtepunt van de avond beklom een trompettist zijn houten kistje naast de boom. Terwijl kerstliedjes schalden over het plein, dansten de lichtjes over de takken. Het was alsof we terug in de tijd stapten.

Ik bestel een glas rode wijn, maar de ober wijst op de drankenkaart: geen alcohol, alleen frisdrank. Mijn schoonzus lacht: ‘Dit is niet helemaal wat ik me bij een traditionele pizzeria had voorgesteld.’

‘Het is het weekend van bijzondere ervaringen,’ reageert mijn partner. ‘Heb je de rollen tapijt in het hotel gezien, naast de marmeren trap in de lobby? De hoteleigenaar heeft een levendige handel in tapijten.’ Geheimzinnig voegt hij eraan toe: ‘En wie weet wat nog meer... Toen we dat uur in de rij moesten staan bij de receptie om in te checken, had ik alle tijd om de bijzondere activiteiten van het hotel te aanschouwen.’

‘Ik ben vooral gefascineerd door de gigantische kroonluchters, die niet onderdoen voor die in Versailles,’ vult mijn schoonzus aan. ‘Ik heb ze bestudeerd toen ik lang bij de bar moest wachten op mijn drankje terwijl er maar één persoon voor me was. De allure van de lobby vormt een bijzonder contrast met de louche bedrijfsvoering.’

Even wordt het stil aan tafel terwijl iedereen de menukaart bestudeert, totdat onder de tieners een discussie ontbrandt wie het meeste kan eten. Ze lachen hard als ze elkaar aftroeven. Mijn schoonzus zegt: ‘Wat ik nu zo mooi vind, is dat er zo veel redenen zijn om te balen. Lang in de rij moeten staan bij het hotel, door de regen en wind slenteren, hongerige tieners die verdwalen op de kerstmarkt, en terechtkomen in een restaurant dat eruitziet als een cafetaria. En toch hebben we het alleen maar leuk met elkaar.’

Ondertussen krijgt mijn neefje van zeven een flesje water geserveerd van een bediende, die duidelijk gecharmeerd is van het hoogblonde ventje met felblauwe ogen. Op hoge toon vertelt mijn neefje hoe hij naar de bar is gelopen, waar ze geen Nederlands spreken, maar Duits. Omdat hij geen Duits kent, heeft hij in het Engels drinken besteld, want dat spreken ze wel. Met zijn zelfredzaamheid zit het wel goed, denk ik, die gaat het wel redden in het leven. Als ik naar hem kijk, zie ik de gelijkenis met mijn broer. En toen ik mijn broer vanochtend zag aankomen, was het even alsof ik mijn vader zag. Dat ontroerde me.

Mijn neefje begint een nieuw verhaal en ik buig mij naar mijn broer en zeg: ‘Ik vind het ook mooi dat we, na een periode waarin kerst overschaduwd werd door moeders overlijden, nu kunnen genieten met elkaar.’

Mijn broer kijkt me aan en knikt. Hij neemt altijd de tijd om zijn woorden zorgvuldig te formuleren. ‘Ondanks alles,’ zegt hij.

‘Ondanks alles hebben we elkaar,’ zeg ik, wetende dat er achter zijn woorden verdriet schuilt.

‘We hebben alleen nog maar elkaar,’ zegt hij nu wat zachter.

‘Ja, we hebben alleen elkaar nog, maar ik vind het mooi hoe wij daardoor nader tot elkaar zijn gegroeid. Jij bent belangrijk voor me. Dat zeg ik niet vaak, maar het is zo. Daar zit misschien wel de kracht van ons gezin.’

Mijn broer knikt bedachtzaam.

‘Ik geniet van het contact dat wij hebben. Onze kinderen genieten van elkaar. Als ik iets heb geleerd, dan is het dat dat ertoe doet. Dat het belangrijk is om de verbinding vast te houden.’ Ik kijk hem opnieuw aan en vraag: ‘Na alle moeilijke gebeurtenissen, waar denk jij dat onze kracht zit?’

‘Ik vind het krachtig dat we, ondanks alles wat er is gebeurd, samen voor vader zorgen. Dat we op bezoek blijven gaan. Maar ik heb ook het gevoel dat er zoveel is gebeurd, dat ik pas na het overlijden van vader zal kunnen verwerken dat moeder er niet meer is. We hebben zoveel verloren dat het voor mij nog te vroeg is om onze kracht te ervaren.’

Terwijl hij dat vertelt, realiseer ik me dat het verlies voor hem pijnlijker is dan voor mij. Moeder was zoveel meer met zijn leven verweven dan met het mijne. Daar waar ik afstand nodig had om mijn eigen weg te vinden, waren hun levens door de steun en erkenning die ze hem gaf juist meer vervlochten geraakt. Zijn verwerkingsproces verloopt anders dan het mijne.

‘Hoe doe jij dat?’ mijmert mijn broer. ‘Het verlies verwerken, terwijl de verliezen zich blijven opstapelen. Elke keer opnieuw worden we in de zorg voor vader geconfronteerd met pijnlijke situaties.’

‘Dat is geen eenvoudige vraag,’ zucht ik. ‘Ik denk niet dat ik het antwoord heb, maar ik begrijp beter wat mij heeft geholpen. Als ik terugkijk zie ik dat ik verschillende dingen heb geprobeerd die niet werkten: vermijden, zorgen, bemiddelen. Toch bleef ik die patronen herhalen, in de hoop dat ze zouden gaan werken. Maar dat gebeurde niet. Wat mij wel heeft geholpen is schrijven, om zowel in de emotie te duiken, als met een afstandje naar mezelf te kijken. Wat mij heeft geholpen is Marian om vergeving te vragen. Het veranderde iets in mij waardoor ik kon loslaten en vergeven. En het hielp me om met anderen te praten. Niet alleen praten, maar ook toelaten dat ze hun inzichten met mij deelden.’

‘Kun je een voorbeeld geven?’ vraagt mijn broer.

‘Recent nog sprak ik met vriendinnen over vergeving. Dat hield me erg bezig. Een vriendin vroeg of ik mijn boosheid op Marian projecteerde, boosheid die eigenlijk gericht was op vader. Mijn eerste reactie was afwerend. Maar ik ben gaan nadenken over haar vraag. Ik realiseer me nu dat mijn boosheid op Marian gemakkelijk was. Als je moet kiezen tussen boos zijn op je vader, met wie je je innig verbonden hebt gevoeld, of op zijn nieuwe partner, dan is dat laatste minder confronterend. Ik realiseer me nu dat ik niet kon verdragen dat hij voor zijn kinderen geen stap naar voren deed. Dat hij de verbinding tussen zijn oude en nieuwe leven niet zocht. Het was te pijnlijk om onder ogen te zien dat hij ons losliet om verder te gaan met haar. En omdat hij nu dementeert, is het onmogelijk om dit nog met hem te verwerken. Dat moet ik accepteren en loslaten.’

Mijn broer knikt opnieuw. Hij zegt niet veel, maar ik zie dat hij erover nadenkt.

Twee obers verschijnen en roepen, met de hete borden brandend in hun handen, dringend de bestellingen over tafel. De aandacht voor het eten neemt het gesprek over. Terwijl we genieten van een traditionele pizza, halen we lachend anekdotes uit onze kindertijd op.

Als ik ’s avonds in bed kruip, licht mijn telefoonscherm op. Het is een appje van mijn schoonzus: ‘We zaten vanavond te praten en ik zag ineens zo je moeder in je oogopslag... Vond ik mooi om te zien.’ Lang vond ik een gelijkenis met mijn moeder ingewikkeld, maar inmiddels voelt het als een compliment. Terwijl ik me tussen de dekens nestel, voel ik de warmte van haar aanwezigheid.

*

Ieder huisje heeft zijn kruisje. Ongeluk komt zelden alleen. Het is alsof de duvel ermee speelt. Gezegden die beschrijven hoe tegenslagen deel zijn van het leven en hoe ze zich kunnen opstapelen. In dit hoofdstuk onderzoeken we hoe je weerbaar kunt zijn en sterker kunt worden. Persoonlijke groei zit niet in het lijden zelf, maar in het terugveren en ten volle leven van dít leven. Voor elk mens is dat proces uniek, maar uitgroeien boven de omstandigheden is mogelijk.

JA TEGEN TEGENSLAG

Friedrich Nietzsche (1844-1900) was een Duitse filosoof, cultuurcriticus, dichter en filoloog. Zijn leven werd gekenmerkt door lijden op meerdere vlakken. Op jonge leeftijd verloor hij zowel zijn vader als zijn broertje. Als kind was hij vaak ziek, en later, als professor, werd zijn werk belemmerd door hevige migraineaanvallen. De boeken die hij publiceerde kregen aanvankelijk weinig waardering. Zijn liefde bleef onbeantwoord. In 1889 werd hij krankzinnig verklaard, mogelijk als gevolg van onbehandelde syfilis. Na meerdere hartinfarcten raakte hij gedeeltelijk verlamd, waarna hij op vijfenvijftigjarige leeftijd overleed. Zijn grootse woorden ‘mijn tijd komt nog, sommige mannen worden pas na de dood geboren’ komen inderdaad uit. Tot op de dag van vandaag wordt Nietzsche beschouwd als een invloedrijk denker van de moderne tijd.

Door de vele moeilijke gebeurtenissen in zijn leven is het begrijpelijk dat Nietzsche beschrijft hoe om te gaan met tegenslagen in het leven. Hij observeerde dat we ons bestaan proberen te begrijpen door ordening aan te brengen. Door tegenslag in een kader te plaatsen, ervaren we een gevoel van controle. De ordening geeft betekenis en grip. Die ordening wordt door de meeste mensen op twee manieren aangebracht. Ze lijken elkaars uitersten, maar zijn dat niet.

Sommige mensen vinden zekerheid in het geloof dat deze realiteit slechts een afspiegeling is van een mooiere plek. Dit leven is slechts een voorbereiding op die plek, straks komt alles goed, gaan we naar de hemel of vinden we nirwana. Zo voegen ze zin aan het leven toe, die er volgens Nietzsche niet is. Anderen ontdoen het leven van zin door niets als belangrijk of zinvol te beschouwen. Er is geen waarheid, dus draait jouw leven om het vervullen van jouw behoeften. Het leven heeft geen waarde, en het lijden heeft geen zin.

Beide vormen passen volgens Nietzsche bij de nihilistische stelling dat het leven geen zin heeft. De één ontvlucht het leven door het af te schrijven, de ander door een ander leven in het vooruitzicht te stellen. Beide manieren zijn een vlucht, een manier van jezelf verdoven om met de realiteit van het leven om te kunnen gaan.

De opdracht in het leven is, volgens Nietzsche, om je eigen valse zekerheid los te laten en de realiteit van dit leven te aanvaarden, omwille van het leven zelf. Hij gaat zelfs een stap verder: volmondig ‘ja’ zeggen tegen dit leven met de pijn en het lijden dat daarbij hoort. Elke keer opnieuw. Het lot omarmen, zelfs als het je in de diepste dalen brengt. Juist die worstelingen zijn noodzakelijk om te worden wie je bent. Nietzsche noemt dit amor fati of liefde voor het lot; het leven willen leven en herleven, tot in de kleinste details, zelfs als dit die herhaling inhoudt. Door het leven zoals het zich aandient te omarmen, ontstaat de vrijheid om alles te leven. Die mens overstijgt zichzelf.¹

Toen de moeilijke gebeurtenissen zich opstapelden – het overlijden van mijn moeder, de dementie van mijn vader, de verstoorde gezinsrelaties – leefde ik niet met en door de pijn. Ik overleefde. Ik ging door en probeerde mezelf, het gezin dat ik aan het vormen was, en het gezin waar ik uit voortkwam
– dat mij had gevormd – op de rails te houden. Juist omdat de tegenslagen zich opstapelden, voelde dat als de enige manier. Na de eerste klap was dat begrijpelijk, maar de jaren verstreken en het dóórleven werd nooit doorléven. De vermijding, waarmee zowel mijn vader als ik worstelden, hield het omarmen van het lot bij ons vandaan. Aan de oppervlakte leken de emoties tot rust te komen, maar de onderstroom bleef krachtig aanwezig. Iedere tegenslag, en die waren er geregeld, bracht een storm teweeg.

In het verwerkingsproces dwong ik mijzelf om stil te staan en de gebeurtenissen tot in detail te herbeleven, met al hun kwetsbaarheid, liefde en pijn. Het dwong mij de verliezen te omarmen zoals ze zich hadden aangediend. Dat maakt het afscheid van mijn ouders niet minder pijnlijk, maar wel draaglijk. De woelige onderstroom kwam tot rust.

INNERLIJKE KRACHT

Het leven, inclusief de pijnlijke gebeurtenissen, komt zoals het is, dat is een zekerheid. Dat leven kunnen we accepteren. Acceptatie is het bewust en open omarmen van alle ervaringen: alle gebeurtenissen, gedachten, gevoelens, lichamelijke sensaties en herinneringen. Het is een actieve houding en onderscheidt zich van opgeven, toegeven of hopeloosheid. Het onderscheidt zich ook van het één worden met wat je is overkomen of jezelf niet los kunnen zien van de pijn. Je blijft staan zoals je bent, met dat wat het leven je brengt.

Er is moed voor nodig om zo te leven. Om ondanks de pijn de afgrond in te kijken met trots, omdat je blijft staan. Om alle zekerheid los te laten, wetende dat er één zekerheid overblijft: lijden hoort bij het leven. Wanneer het lijden komt, kijk het dan recht in de ogen, zegt Nietzsche. Door de tegenslag vol te leven, kijk je anders naar de pijn, waardoor de betekenis verandert. Dan vormen de moeilijke gebeurtenissen het verhaal dat we over onszelf vertellen ten positieve. Het wordt een krachtig levensverhaal.

Het doorleven van de verliezen in mijn gezin van herkomst heeft mijn blik veranderd. Ik durf in de diepte van de afgrond te kijken, omdat ik de grond onder mijn voeten voel en stevig sta. De lucht is nog bewolkt, maar de storm is geluwd en de hemel begint open te trekken. De eerste zonnestralen breken door het wolkendek. Mijn ouders waren niet volmaakt, maar hun liefde en vertrouwen heb ik meegekregen. Als mens ben ik gegroeid en blijf ik leren. Door alle omstandigheden heen is de relatie met mijn broer en zijn vrouw verdiept. Mijn kinderen dragen de betekenisvolle verhalen van veerkracht na tegenslag met zich mee. In dat beeld is de afgrond geen eindpunt, maar een onderdeel van een groter verhaal.

Een actieve acceptatie van het leven verandert niet hoe vaak of hoe intens we pijn ervaren. Het vermindert de neiging om weg te duiken voor wat ze oproepen, de gevoelens van hopeloosheid, schuld of schaamte. Je leert actief met deze gevoelens om te gaan, probeert nieuw gedrag en doet andere ervaringen op. Het leven verandert niet, wat verandert is de innerlijke kracht.²

Wat Nietzsche innerlijke kracht noemt, wordt in de wetenschappelijke literatuur veerkracht genoemd. Veel mensen maken pijnlijke gebeurtenissen mee, toch ervaren de meesten geen mentale problemen. De meeste mensen zijn in staat om te herstellen van moeilijkheden, uitdagingen of ingrijpende gebeurtenissen. Ze veren terug van tegenslag.³ Nietzsche vergeleek het met bomen. Om te groeien naar het licht wortelen ze in het duister. Door de pijnlijke ervaringen te omarmen, veranker je jezelf. Tegenslag maakt sterker, je veert terug en ontwikkelt levenskracht.⁴

Onderzoek laat zien dat er grofweg vier reacties zijn na ingrijpende gebeurtenissen:

Je ontwikkelt klachten die door de tijd heen gelijk blijven. Je voelt je somber of angstig. Je reageert gevoelig en emotioneel.

Je ontwikkelt wat klachten, maar deze nemen met de tijd toe. Je wordt steeds kwetsbaarder.

Je ontwikkelt direct klachten, maar deze nemen over de tijd langzaam af. De stress vermindert en je ervaart alsnog veerkracht.

Je ervaart wat stress en klachten, maar blijft stabiel functioneren.

Twee derde van de mensen valt in de laatste groep. De meeste mensen reageren dus vanaf het begin veerkrachtig.⁵

Nu zijn er wel verschillen tussen groepen mensen. Onder militairen wordt het hoogste niveau van veerkracht gemeten: meer dan 80 procent van de veteranen is veerkrachtig. Mogelijk komt dit door hun voorbereiding op extreme omstandigheden.⁶ Ook tijdens de COVID-19-pandemie waren de meeste mensen veerkrachtig, terwijl meerdere levensgebieden, zoals werk en gezinsleven, werden geraakt en mensen minder toegang hadden tot hun sociale netwerk.⁷ Veerkracht is echter niet beperkt tot het wel of niet ervaren van klachten. Je kunt ook veerkrachtig zijn door je rijk te voelen met wat je hebt, hoopvol te zijn, door te gaan met (vrijwilligers)werk, te zorgen voor je kinderen of liefdevol je dementerende vader te bezoeken.

Wat maakt dat sommige mensen langdurig emotioneel reageren, terwijl bij anderen in de loop der tijd de stress vermindert? Heeft dat te maken met hun persoonlijkheid, of ze sterk of zwak zijn? Onderzoekers wijzen op een aantal factoren: of je openstaat voor nieuwe ervaringen, hoe je met emoties en problemen omgaat, of je gemakkelijk positieve emoties ervaart, hoe kritisch je bent op jezelf, hoeveel bronnen van stress je in het verleden en heden hebt, of je een netwerk van familie en vrienden hebt die je steunen, of je sport en of je het geld hebt om bijvoorbeeld de sportschool of gezond eten te betalen.⁸ Toch is het niet zo eenvoudig, want onderzoekers kunnen, ondanks deze kennis, niet goed voorspellen wie er veerkrachtig zal reageren en wie niet. Wetenschappelijk onderzoek heeft wel geholpen om beter te begrijpen wat de kansen vergroot om in de veerkrachtige groep te vallen:

– Je aanpassen aan de situatie, want situaties vragen verschillende dingen;

– Een open mentaliteit, zodat je flexibel verschillende strategieën kunt proberen.

SITUATIES VRAGEN VERSCHILLENDE DINGEN

Stel je hebt de liefde van je leven gevonden. Jullie hebben het fijn samen, zo fijn dat ineens, zonder aanleiding, een oude angst je overvalt: de ander zal je verlaten. Het voelt onrechtvaardig en maakt je boos. Hoe ga je hiermee om? En pas je een andere strategie toe als je angsten worden uitgelokt door een uitnodiging om kennis te maken met de schoonouders, terwijl je weet dat je de sociale-omgangsregels van hun klasse niet goed kent? Of wanneer je vermoedt dat je emoties beïnvloed worden door een verandering in je lichaam, zoals een traag werkende schildklier?

Veerkrachtige mensen gaan inderdaad verschillend met deze situaties om. Bij een plotselinge, ongefundeerde angst voor verlating kan afleiding zoeken en aandacht hebben voor de positieve aspecten van de relatie een goede strategie zijn. Aandacht besteden aan roddels over verbroken relaties of de stress die door je lichaam raast, is een minder goede strategie. Daardoor zal de angst toenemen. Tijdens een gesprek waarin je de omgangsvormen niet goed kent, kan anderen observeren juist een goede strategie zijn, terwijl bij een behandelbaar medisch probleem aandacht hebben voor veranderingen in je lichaam helpend kan zijn. Verschillende problemen vragen verschillende manieren van omgaan.⁹

Sommige manieren richten zich op het probleem, zoals zoeken naar oplossingen, voor- en nadelen van mogelijkheden op een rijtje zetten, en de oplossing uitproberen. Andere strategieën richten zich op de emoties, bijvoorbeeld door steun te zoeken of een goede afloop te wensen, waardoor de rauwe randjes van de emoties verminderen. Er is onderzoek dat laat zien dat je je beter kunt richten op het oplossen van de problemen dan op de emoties, maar er is ook onderzoek dat wijst op het omgekeerde.¹⁰ Het is dus belangrijk om je manier van omgaan met de moeilijkheden aan te passen aan de situatie.

Dat geldt ook voor het uiten van je gevoelens. Wanneer emoties in het moment heftig zijn, kan het beter zijn om deze emoties tijdelijk te onderdrukken en ze later te verwerken. In de situatie kun je emoties kalmeren door, voordat ze te veel oplopen, je aandacht te verplaatsen of de situatie anders te interpreteren. Maar wat werkt hangt ook af van de situatie. In sommige situaties is boosheid heel gepast, bijvoorbeeld wanneer je te maken krijgt met onrechtvaardigheid, terwijl het in andere situaties juist relaties kan beschadigen. Soms zijn emoties verbonden aan oude pijn, omdat we nog gevangenzitten in een oud verhaal en we niet in staat zijn om op een nieuwe manier te kijken naar het leven dat zich aandient. De verlating die als kind werd ervaren, keert terug in de intimiteit met de partner. Dan voelt het alsof we door het loslaten van de oude pijn onszelf loslaten, terwijl de huidige situatie juist uitnodigt om op nieuwe manieren naar onszelf te kijken.¹¹

Na een pijnlijke ervaring is het toelaten van de emoties en het bezinnen op de betekenis belangrijk om de ervaring te verwerken. Echter, wat je doet op welk moment vraagt afstemming met de omgeving. Meestal draagt het uiten van emoties bij aan veerkracht, maar in situaties waarin je een negatieve reactie kunt verwachten, kan onderdrukken een betere keuze zijn. In een vergadering is het minder gepast om emoties te uiten dan bij een kop koffie. Met een geliefde praten over wat je is overkomen draagt vaker bij aan veerkracht dan met iemand die je minder goed kent. Dat gesprek kan zelfs als contraproductief worden ervaren.¹² Mijn broer en ik zijn niet het type dat graag en langdurig telefoneert. Maar omdat we beiden een gezin met jonge kinderen hadden en ver van elkaar woonden, zijn we toch gaan bellen. Praten over moeilijke ervaringen in aanwezigheid van de kinderen was nu eenmaal schier onmogelijk. Nu de kinderen ouder zijn en meer hun eigen plan trekken, verandert de vorm opnieuw. Er zijn fases in het verwerkingsproces, maar ook de omstandigheden, die van moment tot moment kunnen veranderen, doen ertoe.

EEN OPEN MENTALITEIT

Stel je zit aan tafel met je schoonouders, terwijl je angstig bent dat je partner je zal verlaten. Dan let je mogelijk eerst op je partner en volg je hem in de sociale regels van zijn familie. Je vertelt jezelf dat het normaal is dat je gespannen bent bij een kennismaking met je schoonouders. Zo’n eerste gesprek is altijd spannend, toch? Je monitort wat er in je lijf gebeurt en merkt dat de angst niet afneemt. Je overweegt een glas wijn achterover te slaan, om te ontspannen, maar de glazen van je schoonouders zijn nog vol. Dat maakt misschien toch niet zo’n goede eerste indruk. Je merkt op dat je onbewust naar je partner kijkt, om te zien hoe gespannen of waarderend hij kijkt. Je spanning vermindert niet. Daarom besluit je dat deze strategie niet werkt en gooi je het over een andere boeg. Je concentreert je op het gesprek en probeert jezelf van je spanning af te leiden. Hoewel je spanning niet weg is, wordt deze wel minder.¹³

Mensen hebben flexibiliteit nodig om op specifieke momenten de juiste strategie te kiezen. Die flexibiliteit bestaat uit de bereidheid om alternatieve strategieën te onderzoeken en je doelen te veranderen. Misschien hoeft het etentje niet perfect ontspannen te verlopen, maar is het nemen van de drempel om kennis te maken al voldoende. Het vraagt moed en motivatie om je aan te passen aan stressvolle omstandigheden. Daarbij helpt het om stress niet enkel te zien als iets wat slecht voor je is, maar ook als iets wat goed voor je kan zijn. Stress is een signaal om te veranderen van strategie. Wanneer je je aandacht verlegt van je partner naar het gesprek, neemt de kans op een geslaagde kennismaking toe. Door te vertrouwen op je vaardigheden en dat het etentje een succes kan zijn, is het mogelijk om te wisselen van strategie. Een optimistische instelling en vertrouwen in je eigen mogelijkheden dragen bij aan een open mentaliteit.¹⁴

Met een open mentaliteit beoordeel je de moeilijke situatie. Dat lijkt eenvoudig, maar onder stress is dat niet het geval. Wat zijn de uitdagingen van deze situatie? Wat vraagt dit van mij? Welke doelen stel ik mijzelf? Meestal zijn deze doelen in eerste instantie gericht op het verminderen van de stress, maar op langere termijn kan het ook een verandering van baan of levensdoel inhouden. Op basis van deze evaluatie kies je een strategie om met de situatie om te gaan. Dit kan van alles zijn: contact zoeken met goede vrienden, meer sporten, zoeken naar een nieuwe baan of een nieuwe invulling van je leven. Het kan ook betekenen dat je kiest voor minder gezonde strategieën om de stress te verminderen, zoals te veel eten, drinken of slapen.

Een flexibele instelling stopt hier niet. Je blijft de gekozen strategie evalueren op basis van wat je in jezelf en bij anderen merkt. Helpt mijn aanpak om de stress te verminderen en mijn doel te behalen? Drinken vermindert mogelijk de stress, maar helpt niet bij het vinden van een nieuwe baan. Het moeilijke gesprek uit de weg gaan, zorgen, bemiddelen, hielp mij mogelijk om het contact met mijn vader te behouden, maar niet om de vermijding te doorbreken.

Hoe ingrijpender de situatie, hoe vaker je heen en weer gaat tussen het aanpassen van een strategie, het inzetten van hulpbronnen, en het evalueren van het resultaat.¹⁵ Naarmate de tijd verstrijkt, verandert de situatie en wat effectief is. Wat in het begin hielp, kan later juist niet effectief zijn. Het risico is dan dat je vasthoudt aan de manier waarop je het altijd deed en die je in eerdere situaties geholpen heeft. Aanvankelijk hielp het vermijden van moeilijke onderwerpen mij om het contact met mijn vader te behouden, uiteindelijk leidde het juist tot verwijdering. Maar als een aanpak niet werkt, neig ik ertoe om toch door te gaan vanuit een innerlijke overtuiging dat doorzettingsvermogen vaak tot een oplossing leidt. Die houding heeft mij ver gebracht, maar is niet per se flexibel. Daarom moet ik er bewust voor kiezen om mijn strategie te evalueren en waar nodig aan te passen.

Het verwerken van pijnlijke gebeurtenissen is een proces dat in beweging blijft, doordat de persoon en de situatie elkaar beïnvloeden. Het is een gelaagd proces. De beweging, de flexibiliteit, leidt tot aanpassing en verdieping. Ik stuurde wat ik had geschreven over Marian en mijzelf naar haar toe. Ik vond dat spannend en verwachtte een negatieve reactie. Tot mijn verrassing ontving ik een warm antwoord: ze vond het kwetsbaar, moedig en helpend dat ik erover schreef. Dat gaf rust. Een nieuwe strategie toepassen schept ook ruimte voor de ander om te bewegen. De situatie verandert.

JOUW ANTWOORD, JOUW KRACHT

Nietzsche vond dat de zin van het leven en het lijden te vinden is in het omarmen van je lot, zonder te vluchten in een andere realiteit die betekenis geeft aan het leven. Daarmee ontdoet Nietzsche het leven ook van de troost en bezieling die veel mensen putten uit zingeving op en buiten deze aarde, tijdens het leven of na de dood. Hoe je ook denkt over de zin van het leven, de kern van Nietzsches boodschap blijft staan: ontvlucht het leven niet door jezelf van waarde of belang te ontdoen, door jezelf gewichtig te maken, of door de relevantie buiten dit leven te plaatsen, maar leef in en door de pijn, zodat je groeit. Elke keer opnieuw.

Viktor Frankl (1905-1997), een Oostenrijkse psychiater en neuroloog, overleefde verschillende concentratiekampen tijdens de Holocaust en beschreef zijn ervaringen in De zin van het bestaan. Frankl sluit niet uit dat er zin bestaat buiten dit leven. Geloven in een diepere betekenis van het menselijke lijden kan troosten, maar de mens moet verdragen dat die betekenis in dit leven slechts beperkt te begrijpen is. Net als Nietzsche richt hij zich op de zin van dit leven, omdat de grotere betekenis ons menselijk denken overstijgt. Volgens Frankl vraagt het leven niet alleen om het ‘ja’ zeggen tegen tegenslag en lijden, maar vraagt het om een persoonlijk antwoord op dit leven. Zelfs als dat het leven in een concentratiekamp behelst. Hij schrijft over zijn gevangenschap in Auschwitz:

Wat werkelijk nodig was, was een fundamentele verandering in onze houding ten opzichte van het leven. We moesten onszelf leren en bovendien moesten we de wanhopige mensen leren dat het niet werkelijk uitmaakte wat we van het leven verwachtten, maar wat het leven van ons verwachtte. We moesten stoppen met het vragen naar de zin van het leven en in plaats daarvan denken aan onszelf als degenen die dagelijks en elk uur door het leven worden bevraagd. Ons antwoord moet bestaan uit niet praten en mediteren, maar uit juiste actie en juist gedrag.¹⁶

Jouw persoonlijke antwoord op een ingrijpende situatie maakt de betekenis van het leven niet iets vaags, maar concreet. Hoe reageer ik op deze situatie? Met liefde, haat of onverschilligheid? Verbind ik me met of onthecht ik me van de ander? Verbind ik me met het leven? De zin wordt gevonden in hoe je in deze situatie je eigen lot omarmt. Jouw situatie is niet te vergelijken met andere situaties en vraagt om haar eigen reactie. Soms vraagt een situatie om actie, soms om herbezinning, soms om acceptatie. Voor ieder persoon is dit anders. Dat maakt ieders taak of roeping uniek, omdat het leven jou vraagt om dit leven te beantwoorden. Door de vraag van het leven te beantwoorden, accepteer je dat je geen controle hebt over het leven. Je kunt verwondingen niet voorkomen. Je neemt, ongeacht wat er op je pad komt, verantwoordelijkheid voor wat je van dit leven en jezelf maakt.

Dat zijn geen gemakkelijke woorden, die snel goedkoop klinken. Maar niet van iemand die de horror van de Holocaust overleefde. Krachtig in Frankls boodschap is dat hij zijn lijden niet verheft boven de pijn van andere mensen. Hoewel hij leefde in een van de diepste afgronden van de mensheid, zegt hij dat elke pijn het vermogen heeft om zich door het hele leven te verspreiden en dit aan te tasten. Pijn is als een giftige gaslucht die, zelfs in kleine hoeveelheden, de gehele kamer vult. Het is daardoor niet mogelijk om voor een ander te bepalen hoe het verwerkingsproces hoort te verlopen.

Het verwerkingsproces van mijn twee broers is wezenlijk anders dan het mijne. Ik kan wensen dat mijn broer niet hoeft te wachten tot mijn vader overlijdt, voordat hij kan beginnen met zijn verwerkingsproces. Het is gemakkelijk om een oordeel te vellen over de broer die het contact verbrak en mijn vader nooit meer opzocht. Maar dan ga ik voorbij aan hun pijn en hoe zij hun antwoord formuleren. En daarmee is eenieder, tot op bepaalde hoogte, alleen met de eigen verantwoordelijkheid.

De schrijfster Lieke Marsman schreef over haar strijd met kanker:

Ik dacht, misschien moet ik ook verantwoordelijkheid nemen over deze kanker – maar dat gaat me te ver. Ik kan er niks aan doen. Maar toen kwam het besef van eigenaarschap. Al is dit niet de koers die ik voor mijn leven had uitgestippeld, al gaat dit allemaal buiten mijn wil en weten om: dit is wel mijn leven. Van mij. Ook als het mijn dood inluidt. En ook die gedachte lucht op. Dit is hoe mijn leven zich gekneed heeft. Ik leef het met moeite, maar graag.¹⁷

We kunnen kiezen hoe we met tegenslagen omgaan. We zijn veerkrachtig wanneer we eigenaarschap nemen over de pijn waardoor we groeien naar het licht. Elke keer opnieuw. Troost krijgt dan een nieuwe betekenis. Dan willen we niet de stress en pijn wegnemen, maar dan willen we aanwezig zijn in de pijn, om de innerlijke kracht versterken. Over troost in nabijheid gaat het laatste hoofdstuk.

10

TROOST IN NABIJHEID

Vertroosting staat niet gelijk aan ontwijking, noch is het een remedie voor ons leed, noch een denkbeeldige mentaliteit. Vertroosting komt voort uit directe waarneming en betrokkenheid; het is een viering van het schitterende komen en gaan, het verschijnen en verdwijnen waarvan we altijd deel hebben uitgemaakt. Vertroosting is niet bedoeld als antwoord, maar als uitnodiging. Een uitnodiging over de drempel van pijn en moeilijkheden te treden, af te dalen in de krochten van ons leed en de wereldse schoonheid te zien die daaruit voortvloeit, die de strategische geest niet eigenhandig kan bevatten of begrijpen.

DAVID WHYTE

VADER,

Toen ik aan dit boek begon, dacht ik dat het over moeder en haar overlijden zou gaan. Zij ontviel ons zo plotseling en zo vroeg. Er waren nog zo veel lijntjes aan haar verbonden die nooit meer konden worden uitgewerkt. Ik herinner me haar vooral als een sterke en doortastende vrouw die veel aan het werk was. Van mijn eerste levensjaren, toen zij thuis was en voor ons zorgde, heb ik geen herinneringen. Op de zwart-witfoto’s uit die tijd zie ik een moeder in een gebloemde hippiejurk. Haar lange, sluike haar valt langs haar gezicht, ze glimlacht timide naar de camera. De zachtheid op die foto’s vormen een contrast met het beeld dat ik van haar heb gevormd.

Ze lijkt op die foto content met haar rol. Toch besloten jullie gezamenlijk, toen ik vier jaar oud was, dat zij een baan zou aannemen bij de NMB-bank in het dorp. Jij bleef thuis om te schilderen en voor ons te zorgen. Dat was ongekend in die tijd, een carrièrevrouw en een kunstenaar als huisman, maar jullie trokken jullie eigen plan. Moeder was goed in haar werk. Na enkele jaren kreeg ze een baan in de grote stad. Vijf lange dagen per week was ze van huis. Soms was zij een week weg voor cursus, waarna ze de kleine hotelzeepjes voor mij meebracht.

Ondanks haar dagelijkse afwezigheid was zij aanwezig in ons gezin. Haar verwachtingen drukten op mij. Ik moest zowel het zorgzame en bescheiden meisje zijn, als de vrouw die haar talenten zou ontwikkelen. Ik mocht me niet af laten remmen door een mannenwereld. Ik moest zowel gehoorzaam als vrijgevochten zijn. Zowel onderdanig als zelfbepalend. Ik ervoer daardoor zo weinig ruimte om mezelf te zijn. Ik heb geworsteld om uit haar schaduw te komen en mezelf te vinden. Af en toe kunnen andermans verwachtingen mij nog steeds verlammen. Nu denk ik dat zijzelf ook worstelde met de tegenstrijdige verwachtingen: in haar werk gaf zij leiding aan mannen, thuis was zij moeder in een christelijke omgeving die vrouwen nog weinig ruimte liet.

Een jaar na haar overlijden werd ik zelf moeder. Plotseling draaide mijn leven om dat prachtige meisje dat mij nodig had. Zo klein en kwetsbaar, zo verbonden, ik kon het in mijn wezen voelen. Ik ervoer hoe bijzonder, maar ook hoe uitdagend het ouderschap kan zijn. Er rezen vragen over mijn moeder, vragen waar ik nooit antwoord op zal krijgen. Met de tijd heb ik geleerd die vragen er te laten zijn.

Door mijn moederschap ben ik jullie ouderschap meer gaan waarderen. Ik realiseer me dat een ouder een mens is die ook fouten maakt. Ook mijn kinderen zullen ooit terugkijken op hun jeugd en daar pijn uit ervaren. Ik probeer ze mee te geven dat ik feilbaar ben, dat er altijd een nieuwe start mogelijk is, en dat wat er ook gebeurt ik van ze zal houden.

Al schrijvend ontdekte ik dat dit verhaal over jou, mijn vader, ging. Over jouw vaderschap in moeilijke tijden. Over hoe jij in mijn leven aanwezig, maar tegelijkertijd afwezig was. Als het vroeger moeilijk was, als er een probleem was, als er werd gecorrigeerd, dan herinner ik me vooral moeder. Op die momenten was jij onzichtbaar. Jij deed geen stap naar voren, maar naar achteren. Misschien moest moeder wel zo aanwezig zijn om het gat dat jij liet vallen op te vullen. Misschien is moeder in mijn hoofd zo groot geworden, omdat jij er op die cruciale momenten niet was.

Moeders overlijden was ingrijpend voor ons allemaal. Het was alsof het weefsel dat ons gezin bij elkaar hield plotseling werd weggerukt. De rafelige randjes bleven over. Jij legde nieuwe draden uit en probeerde deze wanhopig aan elkaar te knopen. Het kon niet tot een nieuw patroon leiden, want de draden lagen los. Ze waren nergens mee verbonden. Moeder verliezen door de dood was pijnlijk, maar daar hadden we geen controle over. Het contact met jou verliezen was pijnlijker, want dat had anders kunnen zijn. Ik vind het nog steeds moeilijk om te begrijpen hoe we ons intens verbonden konden voelen, terwijl onze relatie zo kwetsbaar bleek toen moeder wegviel en een ander haar plaats innam. Misschien is het gat dat moeder bij jou achterliet nog wel vele malen groter dan ik besef.

Ik vraag me af of we samen hadden kunnen doorweven.Jouw nieuwe leven verbinden aan het oude. Jij kon dat niet,
de rafelige randen waren te pijnlijk om naar terug te keren. Je zweeg en ontweek het verleden. En ik? Ik vermeed het moeilijke gesprek daarover. Ik voelde de spanning en hoopte dat het ooit goed zou komen. Ik probeerde te voldoen aan de verwachtingen, maar dat werkte niet. Wij waren het gezin van vroeger niet meer. Er was een nieuwe dynamiek ontstaan. Toch bleef ik het patroon uit mijn jeugd herhalen. Jij weefde een nieuw tapijt, of tenminste dat probeerde je. En ik knoopte door aan het oude. Was het anders geweest als ik je meer had aangesproken? Als ik je vaker had gezegd dat ik moeder miste, dat ik jou miste? Ik weet het oprecht niet.

Dementie is een vreselijke ziekte, maar het heeft ons ook iets gebracht, tenminste aan het begin van je ziekte. Plotseling konden we weer samen zijn. Ik bezocht je in het verzorgingstehuis. Ik zat op de bank terwijl jij in je kamer rondscharrelde. We wandelden en dronken koffie langs de Lek. We speelden jeu de boules, of iets wat daarop leek. We luisterden naar Bob Dylan of Crosby, Stills, Nash & Young. Praten was al moeilijk geworden, maar meezingen of neuriën deed je graag. Op die momenten voelde ik me met je verbonden, zonder woorden, net zoals vroeger. Alle ingewikkeldheden waren niet meer belangrijk. Als alles wegvalt, blijft er net zoals bij moeder één ding over: dat je van me houdt. Nu je zoveel bent vergeten, ook mij, hoop ik dat je in jouw wezen nog steeds onze liefde met je meedraagt.

Gisteren ben ik bij je op bezoek geweest in het verzorgingshuis, waar je tegenwoordig de dagen slapend doorbrengt. De verzorging haalde je voor de maaltijd uit bed. In je rolstoel friemelde je aan je deken en keek je me met lege ogen aan. Ik hield je hand vast. Hapje voor hapje voerde ik je ouderwetse macaroni met een roodgekleurde saus uit een zakje. Kauwen en slikken ging moeizaam, je deed een uur over een klein bergje pasta. Daarna viel je weer in slaap. Ik verliet het tehuis verdrietig. Ik denk niet dat het nog lang duurt voordat je overlijdt. Voor jou hoop ik dat. Toen ik na een lange rit thuiskwam, keek ik naar mijn kinderen en zag ik iets van jou en moeder terug. Ik vond troost in hen.

We hebben je tot het einde liefdevol kunnen verzorgen. Ook daarin vind ik troost. Door vergeving en acceptatie is het ons gelukt om de zorg samen vorm te geven. Daar ben ik trots op. Waar we in de jaren na moeders overlijden niet in slaagden, is gedurende jouw ziekte alsnog gelukt: we hebben jouw oude en nieuwe leven met elkaar verbonden. Het is niet het mooist geweven tapijt: het kent zijn kwetsbaarheden met zichtbare knopen en rafelranden. Maar het vormt een geheel, waarin jouw leven de rode draad is.

Je herinnering zal ik met me meedragen. Hoe je ‘Hard Headed Woman’ van Cat Stevens als een liefdeslied naar moeder zong. Hoe jij riep ‘het is gewoon lekker’ als we onze neus ophaalden voor een van je kookexperimenten. Macaroni met een saus uit een zakje zette jij nooit op tafel. Hoe je na het eten met ons zong, met je handen trommelde op de tafel en eindigde met ‘hatsjikidee!’ Hoe je met mij en de jongens naar The A-Team of The Dukes of Hazard keek en harder lachte dan wij drieën tezamen. Hoe je bij jeu de boules de overwinning vierde met een dansje.

Toch, de herinnering die ik het meest zal koesteren zijn de momenten in het atelier. Hoe ik je achter de ezel vond, terwijl je met alle rust en liefde aan een schilderij werkte. Hoe je je concentratie verbrak om naar me te kijken. Hoe het daar de gewoonste zaak van de wereld was dat je van me hield. Die plek was mijn veilige haven. Ik weet dat ik altijd naar het atelier kan terugkeren om je te vinden.

Je dochter

*

Als het leven pijn doet, dan helpt troost om de wond te verbinden. Troost hebben we nodig om de pijn te kunnen dragen. Iedereen is wel eens getroost of heeft getroost. We hebben allemaal ervaren hoe moeilijk het kan zijn om aan de gevende of ontvangende kant te staan; om in de pijn te reiken naar de ander en de eenzaamheid te doorbreken. Wat is troost en hoe draagt troost bij aan het verwerkingsproces? Welke rol is er weggelegd voor degene die troost biedt, en voor wie hem ontvangt? Dat onderzoeken we in dit hoofdstuk.

WAT IS TROOST?

Troost is wat we zoeken wanneer we pijn ervaren. Troosten is wat we doen, of proberen te doen, wanneer de ander die pijn deelt en we zoeken hoe verder te gaan. Troost komt op zijn
eigen moment en eigen manier. Relaties kunnen troostend zijn, de aanwezigheid van iemand die je door en door kent, of een onbekende die belangeloos bij je blijft. Gebaren als een knuffel of een schouderklopje kunnen troostend zijn, net zoals woorden die met aandacht worden uitgesproken. We vinden troost in afscheids- of overgangsrituelen, in de overweldigende of stille schoonheid van de natuur, in melancholische muziek of een ontroerend kunstwerk, in het geloof in een liefdevolle God. Wat deze vormen van troost gemeen hebben, is dat ze verbindend zijn, met jezelf, de ander, het leven of iets groters dan jezelf.

Troost is een vrijplaats om naar de pijn te kijken. Op die vrijplaats voel je de ruwe kanten van de wond en word je daarin gedragen. In de verstilling ontstaat ruimte voor beweging. Er ontstaat contact met de emoties: niet alleen de pijnlijke, maar ook de zachte. Troost biedt ruimte om vragen te stellen over die emoties, over de betekenis van de wond, over wie we zijn in relatie tot de ander en het leven. Zelfs als er geen woorden of antwoorden zijn. We komen los van het moment en zoeken naar de plek van de gebeurtenis in ons levensverhaal. In de momenten van angst en verlating, van duisternis en verlies van betekenis, schenkt troost licht, nabijheid, betekenis en hoop.¹

Michael Ignatieff, een Canadese auteur, historicus en hoogleraar, schrijft in zijn boek over troost:

Het wezenlijke element van troost is hoop: de overtuiging dat we verlies, nederlagen en teleurstellingen kunnen overwinnen en dat de tijd die ons rest, hoe kort ook, ons de mogelijkheid biedt opnieuw te beginnen. We zullen misschien opnieuw falen, ... maar wel beter falen. Het is die hoop die, zelfs als we met een tragedie geconfronteerd worden, maakt dat we ongebroken blijven.²

Troost wakkert onze innerlijke kracht aan. De getrooste wordt herinnerd aan die kracht, het vermogen om door de pijn heen te bewegen en deze te overkomen. Zo vergroot troost onze veerkracht. Troost bevestigt en verdiept onze relaties: met een ander, de familie, de buurt, het werk, de gemeenschap. In troost zijn we onderdeel van een netwerk van mensen om ons heen. Zij delen hun troost en veerkracht.³

Om getroost te worden, erkennen we dat pijnlijke gebeurtenissen onderdeel zijn van het leven, maar dat we de tegenslagen kunnen verdragen. Ons hart is verwond, maar niet dodelijk. Ook al blijven de littekens, herstel is mogelijk. Getroost zijn betekent dat het bloeden stopt. We kijken met andere ogen naar onszelf, de wereld en het leven. We accepteren dat het leven ons pijn heeft gedaan en geloven dat, ondanks alles, we verder kunnen. De zin van het leven is niet verloren, het leven blijft ertoe doen.

PROCES VAN TROOSTEN

Troosten is een proces dat verwerking kan ondersteunen. In een onderzoek werden verpleegkundigen uit hospices, geestelijk verzorgers en andere professionals geïnterviewd die in hun werk troost bieden aan mensen die lijden. Uit hun ervaringen werd een beeld gedistilleerd van het proces van troosten.

Het proces van troosten begint bij het openstellen voor troost. Van zowel degene die troost biedt als degene die troost ontvangt, vraagt het om zich open te stellen voor de ander. Beiden zijn aanwezig en beschikbaar voor de ander. Troost kan heel praktisch beginnen: het regelen van de financiën, het koken van een maaltijd of oppassen op de kinderen. Door tijd en ruimte te maken voor de ander, weet de ander dat je er bent en dat deze niet alleen is. Zonder woorden communiceer je dat het jou niet gaat om waardering of jezelf goed voelen, maar dat het gaat om de ander. En dat er vertrouwen is in diens mogelijkheden om te herstellen. Degene die lijdt, toont zijn openheid door de pijn en kwetsbaarheid te uiten.

Door open, aanwezig en beschikbaar te zijn, kan er vertrouwen ontstaan. Vertrouwen is nodig om de wond te tonen. De getrooste hoeft zich niet langer groot te houden. De beschermlaag waarmee we onze kwetsbaarheid afdekken van de buitenwereld, wordt verwijderd. Er worden woorden gegeven aan de wond, aan dat wat de pijn veroorzaakt. De getrooste wordt kalmer en durft naar de wond te kijken. De troostende staat naast de ander en accepteert diens kwetsbaarheid en pijn. Beiden accepteren dat de wond er is. Het kan niet ongedaan worden gemaakt. Het blootstellen van de wond veroorzaakt op korte termijn pijn, maar er ontstaat gezamenlijkheid doordat beiden naar de wond kijken en elkaar in vertrouwen nemen. Ze delen de pijn door in het moment aanwezig en beschikbaar te zijn.

Een professional vertelt over een moment tijdens een autorace waar een kind werd aangereden:

Hij liep naar de moeder toe, waar ze naast haar verbrijzelde kind stond te wachten op een ambulance. Toen probeerde hij iets te zeggen, maar hij kon geen woord uitbrengen. Toen stond hij met zijn armen om haar heen. De tijd verstreek en ze hadden het gevoel dat ze eeuwen moesten wachten op de ambulance, maar hij kon nog steeds niets zeggen. Ze gingen uit elkaar zonder dat hij een woord had gezegd. Later, toen hij haar opnieuw ontmoette, bedankte ze hem en zei: ‘Bedankt, we stonden samen, ons vastklampend aan een leven dat op het punt stond te verdwijnen.’ Ze had onbeschrijfelijke troost ervaren, omdat hij er simpelweg was.

Troost ontstaat in gedeelde aanwezigheid in het moment, soms in woorden, soms in stilte. Degene die het moeilijk heeft, raakt op nieuwe manieren de pijn aan en vertelt hierover. Dat helpt om een beetje afstand te nemen. Zo ontstaat ruimte voor nieuwe inzichten. Door acceptatie voelt de getrooste zich gezien en gehoord, waardoor deze nieuwe perspectieven kan zien.

Een man vertelde een professional over het verlies van zijn vrouw:

Hij begon te praten over Eva en hoe prachtig hun relatie was. Terwijl hij vertelde, veranderde zijn gezichtsuitdrukking en begon hij te huilen. Hij bleef praten, en toen gebeurde het, dit gevoel van, het was een soort hardheid en wanhoop in hem, dat leek weg te smelten. Uiteindelijk hielden we elkaars hand vast. En ik bedoel, elke keer als ik aan dat moment terugdenk, besef ik dat het de troost was die ik kon bieden...

In het proces van troosten worden de gevoelens minder overweldigend. Er ontstaat ruimte om de pijn te doorleven en te begrijpen. De getrooste leert zich tot de wond te verhouden en deze betekenis te geven binnen zijn leven. Ook al is de wond daar, het veroorzaakt niet dezelfde pijn. In het troosten creëer je samen een vrijplaats waar de pijn bestaat, maar waar je daarnaast het leven en de mogelijkheden kunt vertrouwen. De onderzoekers concluderen dat getroost worden zowel een bewust proces is waarin we betekenis zoeken, als een onbewust proces waarin we hoop herstellen. Het fundament voor die hoop ligt in een diep ervaren gevoel van nabijheid.⁴

TROOSTEN MET NABIJHEID

Een valkuil die we allemaal kennen, is dat we de ander willen helpen. We willen de pijn verminderen, de wond dichten, de situatie veranderen, de tegenslagen ongedaan maken. En als kers op de taart hopen we de ander verder te helpen in het leven. Die goedbedoelde doelen brengen ons in ongemakkelijke situaties. Want wat zeg of doe je om dat te bereiken? Dan voelen we ons al snel eenzaam, machteloos en tekortschieten. Het tegenovergestelde van wat we willen bereiken. Want troost is niet veranderen, oplossen, tenietdoen. Troost is nabij zijn.

Zestien koppels, die tevreden zijn over hun relatie, doen mee aan een experiment. De vrouw wordt in een MRI-scanner gelegd. Zodra ze gewend is aan de omgeving begint de test, waarbij ze weet dat ze elektrische schokjes toegediend krijgt. Terwijl ze naar een zwart kruis staart, krijgt ze soms een signaal dat alles veilig is, geen kans op een schok, en soms een signaal dat er dreiging is, 20 procent kans op een schok. Tussen de signalen door krijgt ze enkele seconden rust. De test is opgedeeld in drie blokken. Terwijl ze daar ligt, mag ze gedurende één blok de hand van haar partner vasthouden, één blok de hand van een vreemde, en gedurende één blok geen hand. Na elk blok wordt gevraagd in welke mate zij zich onprettig of gespannen voelt.

Uit het onderzoek bleek dat de vrouwen zich minder gespannen voelden wanneer zij de hand van hun partner voelden dan wanneer zij de hand van een vreemde of geen hand vasthielden. In hun brein was te zien dat zij zich minder bedreigd voelden met de hand van hun partner. Hoe beter de vrouw de relatie beoordeelde, hoe sterker dit effect was. De veiligheid die zij ervoeren door de aanwezigheid van hun partner, hielp om hun emoties te kalmeren. Overigens was het vasthouden van de hand van een vreemde nog altijd beter dan helemaal geen hand. Dus ook als onbekende is je aanwezigheid troostend.⁵

Troost is authentiek aanwezig zijn en zo de pijn delen. ‘Gedeelde smart is halve smart’ is een platgetreden wijsheid met een kern van waarheid. Emmanuel Levinas zou die troost de goedheid van het dagelijks leven noemen of de kleine goedheid:

Ze is een goedheid zonder getuigen, in stilte voltrokken, bescheiden, zonder triomf. Het zijn de gewone mensen, ‘kwetsbare zielen’, die voor haar opkomen en haar telkens weer voltrekken. Ondanks alle verschrikkingen die de mens veroorzaakt in naam van het ‘grote goede’ blijft de kleine goedheid overeind, zoals een platgetrapt grassprietje dat zich weer opricht. Ze is misschien wel ‘gek’ – een ‘dwaze goedheid’ –, maar ze is tegelijk het meest menselijke in de mens.⁶

De kleine goedheid is geen vluchtige aanwezigheid, niet een aai over de bol of woorden van troost terwijl je wegsnelt. Ze is ook geen sentimentele aanwezigheid, op luide toon ‘wat vreselijk’ roepen of het hele huishouden overnemen. De kleine goedheid is het stille, bescheiden aanwezig zijn, je bewust zijn van je menselijke beperkingen, en je hart laten reageren op de kwetsbaarheid van de ander. Je ziet de ander, niet omdat het jou iets oplevert, maar omdat we verlangen naar goedheid door nabijheid, zelfs als die kort of beperkt is. Die goedheid is klein, menselijk en bescheiden. Dirk De Wachter, de bekende Belgische psychiater en hoogleraar, schrijft hierover in zijn strijd met kanker:

Want als iets troost is, dan is het dat kleine goede dat zo dicht bij die vriendelijkheid zit. Het is de mens die er voor u is. De mens die iets voor u doet. Iets kleins. Iets ogenschijnlijk onschuldigs. Iets dat vermoedelijk geen moeite kost en dat zomaar, met een knippering van het oog, aan de aandacht ontsnapt. Een glimlach, een hand, een schouderklop. Iets heel klein menselijks, maar iets dat zo wezenlijk is voor het menselijk bestaan.⁷

Troost vindt men in de aanwezigheid van de ander. Als er geen woorden zijn, als alles pijn doet, als het stil wordt, dan is er die ander. Die bescheiden nabijheid schenkt hoop. Troost is misschien wel groots in zijn kleinheid.

Troostend vind ik het om bij mijn vader te zitten, nu hij niet meer spreekt en mij niet meer herkent, om zijn hand vast te houden en zo aanwezig te zijn. Om de kleine goedheid te delen, ook al is hij zich daar niet bewust van.

TROOSTEN MET WOORDEN

Troost begint met nabijheid, pas daarna komen de woorden. Ook met taal kunnen we de ander nabij zijn. Toch schieten woorden snel tekort, zeker onder moeilijke omstandigheden. Hoe troosten mensen die zelf getroost zijn, anderen? Hoe kiezen zij hun woorden? In een onderzoek werden zes mensen geïnterviewd die een partner, een kind, een broer of zus, of hun beste vriend verloren door suïcide. Hun antwoorden werden geanalyseerd.

De deelnemers vertelden dat hun troosten was veranderd door deze ervaring. Ze merkten sneller de gevoelens van anderen op en stonden open om ernaar te vragen. Ze waren zich bewuster van de negatieve impact van oppervlakkige vragen. Zoals vragen ‘hoe gaat het met je’, zonder echt naar het antwoord te luisteren. Ze namen minder snel aan dat het wel goed ging met de ander en namen meer tijd om echt te luisteren. Ze beseften dat elk antwoord niet op zichzelf stond. Een antwoord is ingebed in een groter verhaal, een bredere achtergrond, waar je niet direct zicht op hebt. Dat vraagt aandacht. De wetenschap dat het mogelijk niet goed ging met de ander, maakte hen ook voorzichtiger. Ze waren zich ervan bewust dat gedachteloze opmerkingen of acties iemand van slag kunnen maken.

Een van de dingen die hieruit voor mij zijn voortgekomen, is dat ik heel zorgvuldig ben met mijn keuze van kerstkaarten en naar wie ik wat stuur. Ik denk nu heel goed na over of ze dat jaar verdriet hebben gehad, of wat dan ook, en stuur dan een passende kaart. Want ik vond het gewoon ongelooflijk dat iemand die gewoon wist, goed wist dat we onze zoon verloren hadden, zomaar de volgende kaart uit de doos pakte zonder er ook maar even naar te kijken.

Deze mensen waren dus gevoeliger, omdat ze de ander bewuster hun aandacht schonken met woorden en daden. In vergelijking met voor de gebeurtenis waren ze eerder bereid om hulp te bieden, ook aan onbekenden.⁸

In een ander onderzoek onder 172 mensen die een familielid verloren, kwam het belang van troostende woorden naar voren. Mensen die getroost waren met woorden die het verdriet probeerden weg te rationaliseren, zoals de dood hoort bij het leven of iemand is nu beter af, rapporteerden meer rouw. Hoewel goedbedoeld, werden de woorden als niet steunend of zelfs verstorend ervaren. Woorden die verwezen naar beschikbaarheid, nu en in de toekomst, gaven steun en aanmoediging.⁹ Dus, hoewel het geven van betekenis aan een verlies belangrijk is, kunnen woorden die daarmee het verdriet wegmaken het verwerkingsproces verstoren. Nabijheid verwoorden daarentegen biedt troost.¹⁰

Pas als we nabijheid ervaren, als troostende woorden laten voelen dat we ertoe doen, geliefd en waardevol zijn, ontstaat er ruimte voor meer. Dan kunnen troostende woorden ons aanmoedigen om authentiek te zijn en onze gevoelens te uiten of juist om afleiding te zoeken. Net wat op dat moment nodig is. Dan kunnen ze ons eraan herinneren hoe we eerder om zijn gegaan met tegenslag en onze innerlijke kracht aanboren. Dan kunnen ze helpen om de gebeurtenis anders te beoordelen en nieuwe perspectieven te ontdekken. Dan kunnen ze adviezen geven, oplossingen ondersteunen en interveniëren waar nodig. Als aan de voorwaarde van nabijheid is voldaan, kunnen troostende woorden emoties kalmeren, een open mentaliteit ondersteunen, en veerkracht versterken. Dan draagt troost bij aan het verwerkingsproces.¹¹

Een prachtig voorbeeld hiervan is terug te vinden in Een brief van troost en bemoediging, geschreven door Henri Nouwen (1932-1996), een Nederlandse auteur, priester en hoogleraar. Hij schreef deze brief aan zijn vader na het overlijden van zijn moeder. Nouwen herinnert zijn vader aan zijn innerlijke kracht en hoe nieuwe perspectieven kunnen helpen om met dat verlies om te gaan:

Vader, je bent een man met een sterke persoonlijkheid, een krachtige wil en een overtuigend zelfbewustzijn. Een van de opmerkingen die je vaak tegen mij en tegen mijn broers en zus maakte, was: ‘Zorg ervoor dat je niet afhankelijk wordt van de macht, invloed of het geld van anderen. Je vrijheid om je eigen beslissingen te nemen is je grootste bezit. Geef dat nooit op.’ Deze houding – een houding die door moeder en door ons allemaal in de familie zeer werd bewonderd – verklaart waarom alles wat je aan de dood herinnerde, je bedreigde. [...] Moeders dood opende voor jou een dimensie van het leven waarin het sleutelwoord niet autonomie is, maar overgave. Ik zeg niet dat moeders dood je autonomie en onafhankelijkheid minder waardevol maakte, maar alleen dat het ze in een nieuw kader plaatste, het kader van het leven als een proces van loslaten.¹²

Nouwen schrijft de brief vanuit een diepe liefde voor zijn ouders, een liefde die hij beschrijft als sterker dan de dood. Troostende woorden, gesproken vanuit verbondenheid, mogen ook schuren, onze perspectieven uitdagen en verrijken.

Hoe vinden we wijze woorden op het juiste moment? De wens om nabij te zijn is de belangrijkste boodschap, belangrijker dan gewichtige woorden. Uitspraken als ‘Je moet het verwerken’, ‘Je moet de tijd nemen’ en ‘Je moet het een plekje geven’ zijn in beginsel niet verkeerd. Want verwerken is een proces waar je aan moet werken, dat tijd vraagt, en waarmee de gebeurtenis een plaats krijgt tussen alle andere gebeurtenissen van het leven. Verwerken is leren leven met de kwetsbaarheid en de schoonheid die het leven betekenis geven.

Toch zijn deze uitspraken vaak niet helpend omdat we onuitgesproken de boodschap geven dat ‘jij’ het ‘moet’ doen en dat we een punt aan het einde van de zin zetten. Daarmee
creëren we afstand in plaats van nabijheid, laten we de persoon alleen in plaats van aanwezig te zijn, en maken we het verdriet weg in plaats van dat we troostend zijn. Zulke woorden nodigen uit om aan het verdriet voorbij te hollen, terwijl troost vraagt om stil te staan, de ander te zien, de pijn te voelen en daarbij aanwezig te zijn.

Wat zeg je dan wel? ‘Ik zie dat je tranen in je ogen hebt.’ ‘Ik zie je verdriet.’ ‘Wil je dat ik naar je verhaal luister of heb je iets anders van me nodig?’ ‘Als je er klaar voor bent, wil ik naar je luisteren.’ ‘Ik wil er voor je zijn, kan ik iets voor je betekenen?’ ‘Ik heb op dit moment geen tijd om naar je verhaal te luisteren, en daar doe ik je mee tekort. Zullen we op een ander moment afspreken?’ ‘Ik wil naast je blijven staan, zolang het pijn doet.’ ‘Ik kan de pijn niet wegnemen, maar wil er voor je zijn. Ik hoop dat je je er dan minder alleen mee voelt.’

TROOSTEN IS TROOSTEND

Cicely Saunders (1918-2005) is dertig jaar oud en werkt als verpleegkundige, wanneer ze twee maanden lang bijna iedere avond naast het bed van een stervende patiënt doorbrengt. In die momenten van wanhoop en eenzaamheid groeit de droom om een plek te creëren voor ernstig zieke en stervende patiënten. Ze studeert verder en start als arts de moderne hospicebeweging om de omstandigheden waaronder deze patiënten overlijden te verbeteren. Het hospice wordt een plek waar patiënten en hun naasten, naast pijnbestrijding en zorg, troost vinden bij het naderende verlies. Door over het leven te spreken, zorgen weg te nemen, handen vast te houden, te vergeven en relaties te herstellen, krijgen mensen de tijd om zich te verzoenen met het afscheid.

Saunders begeleidde vele patiënten in hun laatste levensfase en deed een opvallende observatie: ze zag dat de stervenden een plaats nodig hadden waar zij troost konden ontvangen en tot rust konden komen, zodat ze anderen konden troosten. In hun laatste dagen was het voor patiënten troostend dat zij zelf konden troosten. De daad van troosten is troostend.¹³

Ieder die ingrijpende ervaringen heeft meegemaakt, weet dat anderen met je mee kunnen reizen en troosten, maar dat er een plek blijft waar je alleen bent en je verdriet alleen draagt. Het is een donkere plek waar ook schoonheid schuilt. De eenzaamheid lijkt nodig om tot een eigen antwoord op het leven te komen. Het is in die eenzaamheid, waar we ons diep bewust zijn van het lijden, waar we worden uitgenodigd tot een authentiek, betrokken en betekenisvol leven. Tot een leven van mens tot mens. De afzondering voert je naar het omarmen van de ander. De confrontatie met tegenslagen en lijden leidt dan ook vaak tot een verschuiving van prioriteiten; de relatie met anderen krijgt meer betekenis.¹⁴ De herinneringen aan de relaties die ik heb verloren, herinneren mij ook aan de relaties die er zijn en die ik koester.

Al jaren bezoek ik mijn vader in het verzorgingstehuis waar ik hem achteruit zie gaan. Hem bezoeken is telkens afscheid nemen. Minder communicatie. Minder begrip. Minder beweging. Minder herkenning. Lang voelde het alsof mijn vader vanbinnen nog aanwezig was, ten slotte verdween ook dat. Nu zie ik een uitgedoofde ster, waarvan enkel het licht nog zichtbaar is. Zijn lijf leeft door, zijn geest is gestorven. Wie ben ik, als mijn vader mij niet meer herkent als zijn dochter, als vertrouwd persoon, als mens? Volgens Levinas geeft troosten ons identiteit, omdat het bevestigt wie we zijn in relatie tot de ander. We kijken in de ziel van de ander en zien in dat proces onszelf. Door te troosten, bevestigen we onze verantwoordelijkheid als mens en dat is troostend.¹⁵

Het troost mij om mijn vader te troosten: zijn hand vast te houden, aandacht te schenken aan zijn geluidjes, liefdevolle woorden te spreken, zijn wang te kussen. Door hem te troosten behoud ik mijn identiteit als dochter en hij zijn identiteit als vader. Samen behouden we zijn menselijkheid. Het troost mij dat wat er ook gebeurt, hoever hij ook achteruitgaat, mijn liefde niet verandert. Het doet er niet toe in welke toestand hij is, er wordt van hem gehouden.

Toen mijn vader al lang niet meer sprak, kwamen zijn troostende woorden uit een onverwachte hoek. Verscholen in een boekje vond ik een gedicht van hem terug. In zijn vertrouwde handschrift stond geschreven:

Vader en dochter

Twee gedachten parallel
In stille verbondenheid
De gevoelens zijn te teer
Te teer om uit te spreken
Woorden zijn ook niet nodig
Als we samen zijn

NOTEN

1 TERUG IN DE TIJD

1.     Holocaust Encyclopedia – Dachau. United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC.

2.     Gilson, F. (2010). ‘Hysterie volgens Charcot; opkomst en verdwijning van de “zenuwaandoening van de eeuw”. Een medisch-historische studie’. Tijdschrift voor Psychiatrie, 52(12), 813-23.

3.     Freud, S. (2015). Gesammelte Werke. Andshof, grosse Literaturbibliothek; Jones, E. (1953). The life and work of Sigmund Freud. Basic Books.

4.     Kinneging, A. (2020). De onzichtbare maat, de archeologie van goed en kwaad. Prometheus; Schorske, C.E. (1979). Fin-de-siècle Vienna. Vintage.

5.     Mahoney, M.J. (1991). Human change processes: The scientific foundations of psychotherapy. BasicBooks.

6.     Lewis, C., Roberts, N.P., Andrew, A.M., Starling, E. & Bisson, J.I. (2020). ‘Psychological therapies for post-traumatic stress disorder in adults: systematic review and meta-analysis’, European Journal of Psychotraumatology, 11:1; Roberts, N.P., Kitchiner, N.J., Kenardy, J., Lewis, C.E. & Bisson, J.I. (2019). ‘Early psychological intervention following recent trauma: A systematic review and meta-analysis’, European Journal of Psychotraumatology, 10:1.

7.     Shapiro, F. (1995). Eye Movement Desensitization and Reprocessing: Basic Principles, Protocols, and Procedures. Guilford Press; Van Woudenberg, C., Voorendonk, E.M., Bongaerts, H., Zoet, H.A., Verhagen, M., Lee, C.W., [...] De Jongh, A. (2018). ‘Effectiveness of an intensive treatment program combining prolonged exposure and eye movement desensitization and reprocessing for severe post-traumatic stress disorder’. European Journal of Psychotraumatology, 9:1.

8.     Ehlers, A., Hackmann, A., Grey, N., Wild, J., Liness, S., Albert, I., & Clark, D.M. (2014). ‘A randomized controlled trial of 7-day intensive and standard weekly cognitive therapy for PTSD and emotion-focused supportive therapy’. American Journal of Psychiatry, 171, 294-304; Foa, E.B., Keane, T.M., Friedman, M.J. (Eds.) (2000). Effective treatments for PTSD: Practice guidelines from the International Society for Traumatic Stress Studies. Guilford.

9.     Foa, E.B., Keane, T.M., Friedman, M.J. (Eds.) (2000). Effective treatments for PTSD: Practice guidelines from the International Society for Traumatic Stress Studies. Guilford; Foa, E.B, Kozak, M.J. (1986). ‘Emotional processing of fear: Exposure to corrective information’. Psychological Bulletin, 99, 20-35; Zoellner, L.A., Roy-Byrne, P.P., Mavissakalian, M., & Feeny, N.C. (2019). ‘Doubly randomized preference trial of prolonged exposure versus sertraline for treatment of PTSD’. The American journal of psychiatry, 176(4), 287-296.

10.   Olff, M., Amstadter, A., Armour, C., Birkeland, M.S., Bui, E., Cloitre, M., Ehlers, A., Ford, J.D., Greene, T., Hansen, M., Lanius, R., Roberts, N., Rosner R., & Thoresen, S. (2019). ‘A decennial review of psychotraumatology: what did we learn and where are we going?’, European Journal of Psychotraumatology, 10:1; Olff, M., Monson, C.M., Riggs, D.S., Lee, C.W., Ehlers, A., & Forbes, D. (2020). ‘Psychological treatments for adults with PTSD: Core and common elements of effective treatment’. In: Effective treatments for PTSD: Practice Guidelines from the International Society for Traumatic Stress Studies, Eds. Forbes, D., Bisson, J.I., Monson, C., & Berliner, L. 3rd edn. Guildford Press.

11.   Eger, E.E. (2018). De keuze. Leven in vrijheid. A.W. Bruna Uitgevers B.V.

12.   Eger, E.E. (2018). De keuze. Leven in vrijheid. A.W. Bruna Uitgevers B.V.

13.   Knipscheer, J., Sleijpen, M., Frank, L., de Graaf, R., Kleber, R., ten Have, M., & Dückers, M. (2020). ‘Prevalence of potentially traumatic events, other life events and subsequent reactions indicative for posttraumatic stress disorder in the Netherlands: a general population study based on the trauma screening questionnaire’. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17:5.

14.   Clark, A.E., Diener, E., Georgellis, Y., & Lucas, R.E. (2008). ‘Lags and leads in life satisfaction: a test of the baseline hypothesis’. The Economic Journal, 118, F222-F243; Lucas, R.E., Clark, A.E., Georgellis Y., & Diener, E. (2003). ‘Reexamining adaptation and the set point model of happiness: reactions to changes in marital status’. Journal of Personality & social psychology, 84, 527-539; Lucas, R.E., Clark, A.E., Georgellis, Y., & Diener, E. (2004). ‘Unemployment alters the set point for life satisfaction’. Psychological Science, 15, 8-13; Lucas, R.E. (2007). ‘Adaptation and the set-point model of subjective well-being: does happiness change after major life events?’ Current directions in Psychological Science, 16, 75-79.

2 EEN KWETSBAAR VERHAAL

1.     Fisher, W.R. (1985). ‘The narrative paradigm: In the beginning’. Journal of Communication, 35, 74-89.

2.     Sontag, S. (2007). ‘At the same time: Essays and speeches’. In: Han, B. (2024). De crisis van het narratieve. De Nieuwe Wereld/Ten Have.

3.     Han, B. (2024). De crisis van het narratieve. De Nieuwe Wereld/Ten Have.

4.     Fivush, R., Edwards, V.J., & Mennuti-Washburn, J. (2003). ‘Narratives of 9/11: relations among personal involvement, narrative content and memory of the emotional impact over time’. Applied Cognitive Psychology, 17, 1099-1111.

5.     Vanaken, L., Bijttebier, P., Fivush, R., & Hermans, D. (2022). ‘Narrative coherence predicts emotional well-being during the COVID-19 pandemic: A two-year longitudinal study’. Cognition and Emotion, 36, 70-81.

6.     Graci, M.E., Watts, A.L., & Fivush, R. (2018). ‘Examining the factor structure of narrative meaning-making for stressful events and relations with psychological distress’. Memory, 26, 1220-1232.

7.     Booker, J.A., Ell, M., Fivush, R., Greenhoot, A.F., McLean, K.C., Wainryb, C., & Pasupathi, M. (2022). ‘Early impacts of college, interrupted: considering first-year students’ narratives about covid and reports of adjustment during college shutdowns’. Psychological Science, 33, 1928-1946. Pag. 1933.

8.     Booker, J.A., Ell, M., Fivush, R., Greenhoot, A.F., McLean, K.C., Wainryb, C., & Pasupathi, M. (2022). ‘Early impacts of college, interrupted: considering first-year students’ narratives about covid and reports of adjustment during college shutdowns’. Psychological Science, 33, 1928-1946.

9.     Booker, J.A., Fivush, R., & Graci, M.E. (2021). ‘Narrative identity informs psychological adjustment: Considering three themes captured across five time points and two event valences’. Journal of Personality, 90, 324-342; Booker, J.A., Fivush, R., Graci, M.E., Heitz, H., Hudak, L.A., Jovanovic, T., Rothbaum, B.O., & Stevens, J.S. (2020). ‘Longitudinal changes in trauma narratives over the first year and associations with coping and mental health’. Journal of Affective Disorders, 272, 116-124.

10.   McAdams, D.P., Reynolds, J., Lewis, M., Patten, A., & Bowman, P.J. (2001). ‘When bad things turn good and good things turn bad: Sequences of redemption and contamination in life narrative, and their relation to psychosocial adaptation in midlife adults and in students’. Personality and Social Psychology Bulletin, 27, 472-483.

11.   McLean, K.C., Syed, M., Pasupathi, M., Adler, J.M., Dunlop, W.L., Drustrup, D., Fivush, R., Graci, M.E., Lilgendahl, J.P., Lodi-Smith, J., McAdams, D.P., & McCoy, T.P. (2020). ‘The empirical structure of narrative identity: The initial Big Three’. Journal of Personality and Social Psychology, 119, 920-944; Singer, J.A., & Blagov, P. (2004). ‘The integrative function of narrative processing: Autobiographical memory, self-defining memories and the life story of identity’. In D. Beike, D. Behrend, & J. Lampinen (Eds.), Memory and the self (pp. 117-138). Philadelphia: Psychology Press.

12.   Larkina, M., Merrill, N., & Bauer, P.J. (2017). ‘Developmental changes in consistency of autobiographical memories: Adolescents’ and young adults’ repeated recall of recent and distance events’. Memory, 25, 1036-1051; Simpson, E., Lee, K., & Bauer, P.J. (2023). ‘Event characteristics help to explain the distribution of autobiographical memories over the first decade of life’. Memory, 31, 962-977; Wood, W.J., & Conway, M. (2006). ‘Subjective impact, meaning making, and current and recalled emotions for self-defining memories’. Journal of Personality, 74, 811-846.

13.   Habermas, T., & Bluck, S. (2000). ‘Getting a life: The development of the life story in adolescence’. Psychological Bulletin, 126, 748-769; Rimé, B., Mesquita, B., Philippot, P., & Boca, S. (1991). ‘Beyond the emotional event: Six studies on the social sharing of emotion’. Cognition & Emotion, 5, 435-465.

14.   McLean, K.C., Dunlap, D., Jennings, S.C., Litvitskiy, N.S., & Lilgendahl, J.P. (2022). ‘Stability and change in autobiographical reasoning: A 4-year longitudinal study of narrative identity development’. Journal of Personality, 90, 343-356; McLean, K.C., & Fournier, M.A. (2008). ‘The content and processes of autobiographical reasoning in narrative identity’. Journal of Research in Personality, 42, 527-545; McLean, K.C., Pasupathi, M., & Pals, J.L. (2007). ‘Selves creating stories creating selves: a process model of self-development’. Personality and Social Psychology Review: An Official Journal of the Society for Personality and Social Psychology, Inc, 11, 262-278.

15.   Pals, J.L. (2006), ‘Narrative identity processing of difficult life experiences: Pathways of personality development and positive self-transformation in adulthood’. Journal of Personality, 74, 1079-1110.

16.   McAdams, D.P. (1993). The stories we live by: Personal myths and the making of the self. Guilford; Sarbin, T.R. (Ed.) 1986. Narrative psychology: The storied nature of human conduct. Praeger Publishers/Greenwood Publishing Group.

17.   Moscovitch, D.A., Vidovic, V., Lenton-Brym, A., Dupasquier, J.R., Barber, K.C., Hudd, T., et al. (2018). ‘Autobiographical memory retrieval and appraisal in social anxiety disorder’. Behaviour Research and Therapy, 107, 106-116; Peters, I., Kemper, N.F., Schmiedek, F., & Habermas, T. (2023). ‘Individual differences in revising the life story. Personality and event characteristics influence change in the autobiographical meaning of life events’. Journal of Personality, 91, 1207-1222; Salmon, K., Isler, L., Jose, P., Glynn, R., Mitchell, C., Dewhirst, M., Buxton, B., Gutenbrunner, C., & Reese, E. (2021). ‘Delving into the detail: Greater episodic detail in narratives of a critical life event predicts an increase in adolescent depressive symptoms across one year’. Behaviour Research and Therapy, 137, 1037-98.

18.   Han, B. (2024). De crisis van het narratieve. De Nieuwe Wereld/Ten Have.

3 DWARS DOOR DE PIJN

1.     Nussbaum, M.C. (2004). Oplevingen van het denken. Over de menselijke emoties. Ambo.

2.     https://www.bbc.com/news/world-us-canada-59188960; https://edition.cnn.com/2021/11/06/us/houston-astroworld-festival/index.html

3.     Kashdan, T.B., Barrios, V., Forsyth, J.P., & Steger, M.F. (2006). ‘Experiential avoidance as a generalized psychological vulnerability: Comparisons with coping and emotion regulation strategies’. Behaviour Research and Therapy, 44, 1301-1320; Kirk, A., Broman-Fulks, J.J., & Arch, J.J. (2021). ‘A taxometric analysis of experiential avoidance’. Behavior Therapy, 52, 208-220.

4.     Harvey, A.G., Watkins, E., Mansell, W., & Shafran, R. (2004). Cognitive behavioural processes across psychological disorders. Oxford University Press; Spinhoven, P., Drost, J., de Rooij, M., van Hemert, A.M., & Penninx, B.W. (2014). ‘A longitudinal study of experiential avoidance in emotional disorders’, Behavior Therapy, 45, 840-850.

5.     Spinoza, B. (1999). Ethica. Wereldbibliotheek.

6.     Benfer, N., Bardeen, J.R., Spitzer, E.G., Rogers, T.A., (2021). ‘A network analysis of two conceptual approaches to the etiology of PTSD’. Journal of Anxiety Disorders, 84, 1024-79; Blekić, W., Ben Taieb, S., Kandana Arachchige, K.G., Rossignol, M., & Schultebraucks, K. (2023). ‘Stress response and experiential avoidance among firefighters: preliminary insights from network analyses’. Journal of Psychiatric Research, 165, 132-139; Feldner, M.T., Zvolensky, M.J., Eifert, G.H., & Spira, A.P. (2003). ‘Emotional avoidance: An experimental test of individual differences and response suppression using biological challenge’. Behaviour Research and Therapy, 41, 403-411; Orcutt, H.K., Reffi, A.N., & Ellis, R.A., (2020). ‘Experiential avoidance and PTSD’. In: M.T. Tull & N.A. Kimbrel (Eds). Emotion in Posttraumatic Stress Disorder (pp. 437-460), Academic Press.

7.     Pickett, S.M., & Kurby, C.A. (2010). ‘The impact of experiential avoidance on the inference of characters’ emotions: Evidence for an emotional processing bias’. Cognitive Therapy and Research, 34, 493-500; Quickert, R.E., Vaughan-Johnston, T.I., & MacDonald, T.K. (2020). ‘Noticing negativity: exploring the relationship between experiential avoidance and mood-relevant thinking’. Personality and Individual Differences, 152.

8.     Badour, C.L., Blonigen, D.M., Boden, M.T., Feldner, M.T., & Bonn-Miller, M.O. (2012). ‘A longitudinal test of the bi-directional relations between avoidance coping and PTSD severity during and after PTSD treatment’. Behaviour Research and Therapy, 50, 610-616; Wheaton, M.G., Choo, T.-H., & Markowitz, J.C. (2023). ‘Changes in avoidance and distress related to trauma reminders in PTSD psychotherapy’. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 78, 5.

9.     Brockman, C., Snyder, J., Gewirtz, A., Gird, S.R., Quattlebaum, J., Schmidt, N., Pauldine, M.R., Elish, K., Schrepferman, L., Hayes, C., Zettle, R., & DeGarmo, D. (2016). ‘Relationship of service members’ deployment trauma, PTSD symptoms, and experiential avoidance to postdeployment family reengagement’. Journal of Family Psychology, 30, 52-62.

10.   Gewirtz, A.H., & Davis, L. (2014). ‘Parenting practices and emotion regulation in National Guard and reserve families: Early findings from the after deployment Adaptive Parenting Tools/ADAPT study’. In S. MacDermid & D.S. Riggs (Eds.), Military deployment and its consequences for families (pp. 111-131). Springer; Patterson, G.R. (1982). Coercive family process. Castalia Publishing Company.

11.   Whyte, D. (2024). Consolations II. Canongate. (eigen vertaling)

12.   Langkaas, T.F., Hoffart, A., Øktedalen, T., Ulvenes, P.G., Hembree, E.A., & Smucker, M. (n.d.). ‘Exposure and non-fear emotions: A randomized controlled study of exposure-based and rescripting-based imagery in PTSD treatment’. Behaviour Research and Therapy, 97, 33-42; Taylor, C.T., Rosenfield, D., Dowd, S.M., Dutcher, C.D., Hofmann, S.G., Otto, M.W., Pollack, M.H., & Smits, J.A.J. (2023). ‘What good are positive emotions for treatment? A replication test of whether trait positive emotionality predicts response to exposure therapy for social anxiety disorder’. Behaviour Research and Therapy, 171.

13.   Daneshvar, S., Shafiei, M., & Basharpoor, S. (2022). ‘Group-based compassion-focused therapy on experiential avoidance, meaning-in-life, and sense of coherence in female survivors of intimate partner violence with PTSD: A randomized controlled trial’. Journal of Interpersonal Violence, 37, NP4187-NP4211; Xu, J., Falkenstein, M.J., & Kuckertz, J.M. (2024). ‘Feeling more confident to encounter negative
emotions: The mediating role of distress tolerance on the relationship between self-efficacy and outcomes of exposure and response prevention for OCD’. Journal of Affective Disorders, 353, 19-26.

14.   Eger, E.E. (2018). De keuze. Leven in vrijheid. A.W. Bruna Uitgevers B.V.

4 EEN PALET AAN EMOTIES

1.     Kip, A., Diele, J., Holling, H., & Morina, N. (2022). ‘The relationship of trauma-related guilt with PTSD symptoms in adult trauma survivors: a meta-analysis’. Psychological Medicine, 52, 2201-2211; Lee, D.A., Scragg, P., Turner, S., 2001. ‘The role of shame and guilt in traumatic events: a clinical model of shame-based and guilt-based PTSD’. British Journal of Medical Psychology, 74, 451-466.

2.     Miller, M.W., Wolf, E.J., Kilpatrick, D., Resnick, H., Marx, B.P., Holowka, D.W., [...] Friedman, M.J. (2013). ‘The prevalence and latent structure of proposed DSM-5 posttraumatic stress disorder symptoms in U.S. national and veteran samples’. Psychological Trauma, 5, 501-512; Murray, H.L. (2018). ‘Survivor guilt in a posttraumatic stress disorder clinic sample’. Journal of Loss and Trauma, 23, 600-607.

3.     Regan, D.T., Williams, M., & Sparling, S. (1972). ‘Voluntary expiation of guilt: A field experiment’. Journal of Personality and Social Psychology, 24, 42-45.

4.     Kip, A., Diele, J., Holling, H., & Morina, N. (2022). ‘The relationship of trauma-related guilt with PTSD symptoms in adult trauma survivors: a meta-analysis’. Psychological Medicine, 52, 2201-2211; Meade, E.A., Smith, D.L., Montes, M., Norman, S.B., & Held, P. (2022). ‘Changes in guilt cognitions in intensive PTSD treatment among veterans who experienced military sexual trauma or combat trauma’. Journal of Anxiety Disorders, 90.

5.     Kline, A.C., Harlé, K.M., Panza, K.E., Nichter, B., Lyons, R., Pitts, M., Haller, M., Allard, C.B., Capone, C., & Norman, S.B. (2024). ‘Changes in guilt cognitions mediate the effect of trauma-informed guilt reduction therapy on PTSD and depression outcomes’. Journal of Clinical Psychology, 80, 1147-1160; Schnyder, U., Ehlers, A., Elbert, T., Foa, E.B., Gersons, B.P.R., Resick, P.A., Shapiro, F., & Cloitre, M. (2015). ‘Psychotherapies for PTSD: What do they have in common’. European Journal of Psychotraumatology, 6, 281-86.

6.     Browne, K.C., Trim, R.S., Myers, U.S., & Norman, S.B. (2015). ‘Trauma-related guilt: Conceptual development and relationship with posttraumatic stress and depressive symptoms’. Journal of Traumatic Stress, 28, 134-141; Shi, C., Ren, Z., Zhao, C., Zhang, T., & Chan, S.H.-W. (2021). ‘Shame, guilt, and posttraumatic stress symptoms: A three-level meta-analysis’. Journal of Anxiety Disorders, 82, 1024-43.

7.     Allen, N.B., & Badcock, P.B. (2003). ‘The social risk hypothesis of depressed mood: Evolutionary, psychosocial, and neurobiological perspectives’. Psychological Bulletin, 129, 887-913; Stotz, S.J., Elbert, T., Müller, V., & Schauer, M. (2015). ‘The relationship between trauma, shame, and guilt: findings from a community-based study of refugee minors in Germany’. European Journal of Psychotraumatology, 6.

8.     Dorahy, M.J., Corry, M., Shannon, M., Webb, K., McDermott, B., Ryan, M., & Dyer, K.F.W. (2013). ‘Complex trauma and intimate relationships: The impact of shame, guilt and dissociation’. Journal of Affective Disorders, 147, 72-79.

9.     DeCou, C.R., Lynch, S.M., Weber, S., Richner, D., Mozafari, A., Huggins, H., & Perschon, B. (2023). ‘On the association between trauma-related shame and symptoms of psychopathology: A meta-analysis’. Trauma, Violence, & Abuse, 24, 1193-1201.

10.   Neuner, F. (2023). ‘Physical and social trauma: Towards an integrative transdiagnostic perspective on psychological trauma that involves threats to status and belonging’. Clinical Psychology Review, 99, 102-219.

11.   Argaman, Y., Elishmereni, L., & Kron, A. (2024). ‘Studies on the functions and mechanisms of shame and pride: A systematic examination of the relationship between shame/pride and concealment/exposure behaviors’. Journal of Personality and Social Psychology, 127, 469-496.

12.   Seah, R., Berle, D., & Weise, C. (2022). ‘Shame Mediates the Relationship Between Negative Trauma Attributions and Posttraumatic Stress Disorder (PTSD) Symptoms in a Trauma Exposed Sample’. Clinical Psychology in Europe, 4(3).

13.   Leonard, K.A., Ellis, R.A., & Orcutt, H.K. (2020). ‘Experiential avoidance as a mediator in the relationship between shame and posttraumatic stress disorder: The effect of gender’. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 12, 651-658.

14.   Bynum, W.E., Jackson, J.A., Varpio, L., & Teunissen, P.W. (2023). ‘Shame at the gates of medicine: A hermeneutic exploration of premedical students’ experiences of shame’. Academic Medicine: Journal of the Association of American Medical Colleges, 98, 709-716.

15.   Ibidem, pag. 712.

16.   Tipsword, J.M., Brown-Iannuzzi, J.L., Jones, A.C., Flores, J., & Badour, C.L. (2022). ‘Avoidance coping partially accounts for the relationship between trauma-related shame and PTSD symptoms following interpersonal trauma’. Violence Against Women, 28, 107-125.

17.   DeCou, C.R., Lynch, S.M., Weber, S., Richner, D., Mozafari, A., Huggins, H., & Perschon, B. (2023). ‘On the association between trauma-related shame and symptoms of psychopathology: A meta-analysis’. Trauma, Violence, & Abuse, 24, 1193-1201; La Bash, H. & Papa, A. (2014). ‘Psychological Trauma’. Theory, Research, Practice, & Policy, 6, 159-166; Velotti, P., Elison, J., & Garofalo, C. (2014). ‘Shame and aggression: Different trajectories and implications’. Aggression and Violent Behavior, 19, 454-461.

18.   Seah, R., Berle, D., & Weise, C. (2022). ‘Shame mediates the relationship between negative trauma attributions and Posttraumatic Stress Disorder (PTSD) symptoms in a trauma exposed sample’. Clinical Psychology in Europe, 4; Brown, B. (2013). De kracht van kwetsbaarheid. Lev.

19.   Crawley, S., Sampson, E.L., Moore, K.J., Kupeli, N., & West, E. (2023). ‘Grief in family carers of people living with dementia: A systematic review’. International Psychogeriatrics, 35, 477-508.

20.   Blandin, K., & Pepin, R. (2017). ‘Dementia grief: A theoretical model of a unique grief experience’. Dementia, 16, 67-78; Lenferink, L.I.M. (2018). ‘The disappearance of a significant other: Consequences and care’ (academisch proefschrift). Rijksuniversiteit Groningen; Boss, P. (1999). Ambiguous loss. Cambridge, MA: Harvard University Press.

21.   Boss, P. (2006). Loss, trauma, and resilience: Therapeutic work with ambigious loss. New York: Norton.

22.   Buijssen, H. (2019-2022). Het hart wordt niet dement. Handboek voor naasten van mensen met dementie. Uitgeverij TRED.

23.   Lenferink, L.I.M. (2018). ‘The disappearance of a significant other: Consequences and care’ (academisch proefschrift). Rijksuniversiteit Groningen.

24.   Boss, P. (2006). Loss, trauma, and resilience: Therapeutic work with ambigious loss. New York: Norton; Sánchez-Alcón, M., Garrido-Fernández, A., Cano-Rojas, J.M., Sánchez-Ramos, J.L., & Ramos-Pichardo, J.D. (2024). ‘Relationship between depressive symptoms, caregiver strain, and social support with dementia grief in family caregivers’. Medicina, 60.

25.   Lenferink, L.I.M., de Keijser, J., Piersma, E., & Boelen, P.A. (2017). ‘I’ve changed, but I’m not less happy: Interview study among nonclinical relatives of long-term missing persons’. Death Studies, 42, 346-355. Pag. 351.

26.   Lenferink, L.I.M., de Keijser, J., Piersma, E., & Boelen, P.A. (2017). ‘I’ve changed, but I’m not less happy: Interview study among nonclinical relatives of long-term missing persons’. Death Studies, 42, 346-355.

27.   Castle, J. & Philips, W.I. (2003). ‘Grief rituals: Aspects that facilitate adjustment to bereavement’. Journal of Loss & Trauma, 8, 41-71.

5 OPTIMISME MET EEN GEBROKEN HART

1.     Cave, N., & O’Hagan, S. (2024). Geloof, hoop en ravage. KokBoekencentrum.

2.     The Red Hand Files, https://www.theredhandfiles.com/.

3.     Cave, N., & O’Hagan, S. (2024). Geloof, hoop en ravage. KokBoekencentrum.

4.     Cave, N., & O’Hagan, S. (2024). Geloof, hoop en ravage. KokBoekencentrum.

5.     Greenblatt-Kimron, L., Hoffman, Y., Ben-Ezra, M., Goodwin, R., & Palgi, Y. (2022). ‘COVID-19 post-vaccination depression in older Israeli adults: the role of negative world assumptions’. Global Mental Health, 9, 45-48; Witting, A.B., Busby, D.M., & Allen, E. (2023). ‘Sense of community and anxiety during a global pandemic: The role of world assumptions in couples’. Stress and Health: Journal of the International Society for the Investigation of Stress, 39, 977-988.

6.     Grills-Taquechel, A.E., Littleton, H.L., & Axsom, D. (2011). ‘Social support, world assumptions, and exposure as predictors of anxiety and quality of life following a mass trauma’, Journal of Anxiety Disorders, 25, 498-506; Lazarus, R.S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, & coping. Springer.

7.     Janoff-Bulman, R., & Frieze, I.H. (1983), ‘A theoretical perspective for understanding reactions to victimization’. Journal of Social Issues, 39, 1-17; Janoff-Bulman, R. (1989). ‘Assumptive worlds and the stress of traumatic events: Applications of the schema construct’. Social Cognition, 7, 113-136.

8.     Matthews, L.T., & Marwit, S.J. (2004). ‘Examining the assumptive world views of parents bereaved by accident, murder, and illness’. OMEGA – Journal of Death and Dying, 48, 115-136; Ter Heide, F.J.J., Sleijpen, M., & van der Aa, N. (2017). ‘Posttraumatic world assumptions among treatment-seeking refugees’. Transcultural Psychiatry, 54, 824-839.

9.     Plaks, J.E., Grant, H., & Dweck, C.S. (2005). ‘Violations of implicit theories and the sense of prediction and control’. Journal of Personality and Social Psychology, 88, 245-262.

10.   Park, C.L. (2016). ‘Meaning making in the context of disasters’. Journal of Clinical Psychology, 72, 1234-1246.

11.   Davis, C.G., Nolen-Hoeksema, S., & Larson, J. (1998). ‘Making sense of loss and benefiting from the experience’. Journal of Personality and Social Psychology, 75, 561-574.

12.   Creswell, J.D., Lam, S., Stanton, A.L., Taylor, S.E., Bower, J.E., & Sherman, D.K. (2007). ‘Does self-affirmation, cognitive processing, or discovery of meaning explain cancer-related health benefits of expressive writing?’ Personality and Social Psychology Bulletin, 33, 238-250; Foa, E.B., Huppert, J.D., & Cahill, S.P. (2006). ‘Emotional processing theory: An update’. In B.O. Rothbaum (Ed.), Pathological anxiety: Emotional processing in etiology and treatment (pp. 3-24). Guilford;
Kelso, K.C., Kashdan, T.B., Imamoğlu, A., & Ashraf, A. (2020). ‘Meaning in life buffers the impact of experiential avoidance on anxiety’. Journal of Contextual Behavioral Science, 16, 192-198; Taylor, S.E. (1983). ‘Adjustment to threatening events: A theory of cognitive adaptation’. American Psychologist, 38, 1161-1171.

13.   Aharon Biram, S., Horesh, D., Tuval-Mashiach, R., & Hasson-Ohayon, I. (2024). ‘World assumptions and post-traumatic symptoms: The moderating role of metacognition’. European Journal of Trauma & Dissociation, 8; Perloff, L.S. (1983). ‘Perceptions of vulnerability to victimization’. Journal of Social Issues, 39, 41-61; Timko, C., & Janoff-Bulman, R. (1985). ‘Attributions, vulnerability, and psychological adjustment: The case of breast cancer’. Health Psychology, 4, 521-544.

14.   Davis, C.G., Nolen-Hoeksema, S., & Larson, J. (1998). ‘Making sense of loss and benefiting from the experience’. Journal of Personality and Social Psychology, 75, 561-574; Pakenham, K.I. (2007). ‘Making sense of multiple sclerosis’. Rehabilitation Psychology, 52, 380-389.

15.   Janoff-Bulman, R., & Frieze, I.H. (1983), ‘A Theoretical Perspective for understanding reactions to victimization’. Journal of Social Issues, 39, 1-17; Janoff-Bulman, R. (1989). ‘Assumptive worlds and the stress of traumatic events: Applications of the schema construct’. Social Cognition, 7, 113-136; Westphal, M., & Bonanno, G.A. (2007). ‘Posttraumatic growth and resilience to trauma: Different sides of the same coin or different coins?’ Applied Psychology: An International Review, 56, 417-427.

16.   Park, C.L. (2010). ‘Making sense of the meaning literature: an integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stressful life events’. Psychological Bulletin, 136, 257-301.

17.   Butler, L.D., Koopman, C., Azarow, J., Blasey, C.M., Magdalene, J.C., DiMiceli, S., Seagraves, D.A., Hastings, T.A., Chen, X.-H., Garlan, R.W., Kraemer, H.C., & Spiegel, D. (2009). ‘Psychosocial predictors of resilience after the September 11, 2001 terrorist attacks’. The Journal of Nervous and Mental Disease, 197, 266-273; Graci, M.E., & Fivush, R. (2017). ‘Narrative meaning making, attachment, and psychological growth and stress’. Journal of Social and Personal Relationships, 34, 486-509.

6 DE ANDER ZOEKEN: PRATEN

1.     Alders, L.-N., de Beijer, D. & van Ee, E. (manuscript). Breaking the Silence: The Role of Communication and Social Support in Trauma Recovery.

2.     Aoki, Y., Malcolm, E., Yamaguchi, S., Thornicroft, G., & Henderson, C. (2013). ‘Mental illness among journalists: A systematic review’. International Journal of Social Psychiatry, 59, 377-390; Buchanan, M.J., & Keats, P.A. (2011). ‘Coping with traumatic stress in journalism: A critical ethnographic study’. International Journal of Psychology 46, 127-135; Seely, N. (2017). ‘Reporting on trauma: The psychological effects of covering tragedy and violence’. Unpublished doctoral dissertation. University of North Carolina.

3.     Dadouch, Z., & Lilly, M.M. (2021). ‘Post-trauma psychopathology in journalists: The influence of institutional betrayal and world assumptions’. Journalism Practice, 15, 955-973.

4.     Gabbard G.O. (2010). Psychodynamische psychotherapie in de praktijk. Hogrefe; Vaillant, G.E. (1994). ‘Ego mechanisms of defence and personality psychopathology’. Journal of Abnormal Psychology, 103, 44-50.

5.     Neuner, F. (2023). ‘Physical and social trauma: towards an integrative transdiagnostic perspective on psychological trauma that involves threats to status and belonging’. Clinical Psychology Review, 99, 102-219; Sharp, C., Fonagy, P., & Allen, J.G. (2012). ‘Posttraumatic stress disorder: A social-cognitive perspective’. Clinical Psychology: Science and Practice, 19, 229-240.

6.     Cacioppo, J.T., Norris, C.J., Decety, J., Monteleone, G., & Nusbaum, H.C. (2009). ‘In the eye of the beholder: Individual differences in perceived social isolation predict regional brain activation to social stimuli’. Journal of Cognitive Neuroscience, 21, 83-92.

7.     Fivush, R., Edwards, V.J., & Mennuti-Washburn, J. (2003). ‘Narratives of 9/11: relations among personal involvement, narrative content and memory of the emotional impact over time’. Applied Cognitive Psychology, 17, 1099-1111.

8.     Duke, M.P., Lazarus, A., & Fivush, R. (2008). ‘Knowledge of family history as a clinically useful index of psychological well-being and prognosis: A brief report’. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 45, 268-272.

9.     Levinas, E. (1981). Totaliteit en oneindigheid. Boom Uitgevers; McLean, K.C., & Syed, M. (eds) (2015). The Oxford Handbook of Identity Development. Oxford University Press.

10.   De Haene, L., Rousseau, C., Kevers, R., Deruddere, N., & Rober, P. (2018). ‘Stories of trauma in family therapy with refugees: Supporting safe relational spaces of narration and silence’. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 23, 258-278; Fivush, R., Habermas, T., Waters, T.E.A., & Zaman, W. (2011). ‘The making of autobiographical memory: intersections of culture, narratives and identity’. International Journal of Psychology, 46, 321-345.

11.   Sels, L., Erbas, Y., O’Brien, S.T., Verhofstadt, L., Clark, M.S., & Kalokerinos, E.K. (2024). ‘The double-edged sword of social sharing: Social sharing predicts increased emotion differentiation when rumination is low but decreased emotion differentiation when rumination is high’. Psychological Science, 35, 1079-1093.

12.   Starr, L.R., Huang, M., & Scarpulla, E. (2021). ‘Does it help to talk about it? Co-rumination, internalizing symptoms, and committed action during the COVID-19 global pandemic’. Journal of Contextual Behavioral Science, 21, 187-195; Xia, H., Han, X., Cheng, J., Liu, D., Wu, Y., & Liu, Y. (2022). ‘Effects of negative life events on depression in middle school students: The chain-mediating roles of rumination and perceived social support’. Frontiers in Psychology, 13, 781274.

13.   Hoyt, T., Pasupathi, M., Smith, B., Yeater, E., Kay, V., & Tooley, E. (2010). ‘Disclosure of emotional events in groups at risk for PTSD’. International Journal of Stress Management, 17, 78-95; Hoyt, T., & Renshaw, K.D. (2014). ‘Emotional disclosure and posttraumatic stress symptoms: Veteran and spouse reports’. International Journal of Stress Management, 21, 186-206; Sloan, D.M., Marx, B., Epstein, E., & Lexington, J. (2007). ‘Does altering the writing instructions influence outcome associated with written disclosure?’ Behavior Therapy, 38, 155-168; Smith, A., Joseph, S., & Das Nair, R. (2011). ‘An Interpretative Phenomenological Analysis of Posttraumatic Growth in Adults Bereaved by Suicide’. Journal of Loss and Trauma, 16, 413-430; Solomon, Z., Dekel, R., & Zerach, G. (2008). ‘The relationships between posttraumatic stress symptom clusters and marital intimacy among war veterans’. Journal of Family Psychology, 22, 659-666.

14.   Kinderman, P., Schwannauer, M., Pontin, E., Tai, S., & Laks, J. (2013). ‘Psychological processes mediate the impact of familial risk, social circumstances and life events on mental health’. PLoS ONE, 8, e76564; Schumm, H., Krüger-Gottschalk, A., Dyer, A., Pittig, A., Cludius, B., Takano, K., Alpers, G.W., & Ehring, T. (2022). ‘Mechanisms of change in trauma-focused treatment for PTSD: The role of rumination’. Behaviour Research and Therapy, 148, 104009.

15.   Bai, Y., Ben, C., Xu, W., Wu, Y., & Liu, Y. (2024). ‘Reduce negative life events to Increase satisfaction: A daily diary study on the relationship between negative life events and life satisfaction’. Social Science & Medicine, 357; Sales, J.M., Merrill, N.A., & Fivush, R. (2013). ‘Does making meaning make it better? Narrative meaning making and well-being in at-risk african-american adolescent females’. Memory, 21, 97-110.

16.   Butler, L.D., Koopman, C., Azarow, J., Blasey, C.M., Magdalene, J.C., DiMiceli, S., Seagraves, D.A., Hastings, T.A., Chen, X.-H., Garlan, R.W., Kraemer, H.C., & Spiegel, D. (2009). ‘Psychosocial predictors of resilience after the September 11, 2001 terrorist attacks’. The Journal of Nervous and Mental Disease, 197, 266-273; Graci, M.E., & Fivush, R. (2017). ‘Narrative meaning making, attachment, and psychological growth and stress’. Journal of Social and Personal Relationships, 34, 486-509.

7 DE ANDER ONTMOETEN: LUISTEREN

1.     Pinciotti, C.M., & Orcutt, H.K. (2020). ‘It won’t happen to me: An examination of the effectiveness of defensive attribution in rape victim blaming’. Violence Against Women, 26, 1059-1079; Pinciotti, C.M., & Orcutt, H.K. (2021). ‘Understanding gender differences in rape victim blaming: The power of social influence and just world beliefs’. Journal of Interpersonal Violence, 36, 255-275.

2.     Anderson, I., & Lyons, A. (2005), ‘The effect of victims’ social support on attributions of blame in female and male rape’. Journal of Applied Social Psychology, 35, 1400-1417; Brown, A.L., & Testa, M. (2008). ‘Social influences on judgments of rape victims: The role of the negative and positive social reactions of others.’ Sex Roles: A Journal of Research, 58, 490-500.

3.     Bicanic, I. (2021). ‘Victim blaming’. EMDR Magazine, 26, 51-57; Morris, J., & Quevillon, R. (2018). ‘Social reactions to sexual assault disclosure: The role of posttraumatic cognitions’. Journal of interpersonal violence, 36(9-10), NP5466-NP5475.

4.     Amacker, A.M., & Littleton, H.L. (2013). ‘Perceptions of similarity and responsibility attributions to an acquaintance sexual assault victim’. Violence Against Women, 19, 1384-1407; Miller, D.T. (1977). ‘Altruism and threat to a belief in a just world’. Journal of Experimental Social Psychology, 13, 113-124; Walster E. (1966). ‘Assignment of responsibility for an accident’. Journal of personality and social psychology, 3, 73-79.

5.     Gurevitch, Z.D. (1990). ‘The embrace: On the element of non-distance in human relations’. The Sociological Quarterly, 31, 187-201.

6.     Levinas, E. (1981). Totaliteit en oneindigheid. Boom Uitgevers.

7.     Buber, M. (1998). Knowledge of man: Selected essays. Humanity Books; Lipari, L. (2004). ‘Listening for the other: Ethical implications for the Buber-Levinas encounter’. Communication Theory 14, 2, 125.

8.     Itzchakov, G., Weinstein, N., Legate, N., & Amar, M. (2020). ‘Can high quality listening predict lower speakers’ prejudiced attitudes?’ Journal of Experimental Social Psychology, 91.

9.     Itzchakov, G., & Weinstein, N. (2021). ‘High-quality listening supports speakers’ autonomy and self-esteem when discussing prejudice’. Human Communication Research, 47, 248-283; Kluger, A.N., & Itzchakov, G. (2022). ‘The power of listening at work’. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 9, 121-146; Weinstein, N., Huo, A., & Itzchakov, G. (2021). ‘Parental listening when adolescents self-disclose: A preregistered experimental study’. Journal of Experimental Child Psychology, 209, 105-178.

10.   Beatty, J. (1999). ‘Good listening’. Educational Theory, 49, 281-298; Weinstein, N., Itzchakov, G., & Legate, N. (2022). ‘The motivational value of listening during intimate and difficult conversations’. Social and Personality Psychology Compass, 16.

11.   Levinson, W., Roter, D.L., Mullooly, J.P., Dull, V.T., & Frankel, R.M. (1997). ‘Physician-patient communication: The relationship with malpractice claims among primary care physicians and surgeons’. Journal of the American Medical Association, 277, 553-559; Lipetz, L., Kluger, A.N., & Bodie, G.D. (2020). ‘Listening is listening is listening: Employees’ perception of listening as a holistic phenomenon’. International Journal of Listening, 34, 71-96.

12.   Burleson, B.R. (2011). ‘A constructivist approach to listening’. International Journal of Listening, 25, 27-46; Rogers, C.R. (1980). A Way of Being. Houghton Mifflin.

13.   Plato & Xenophon (2019). Plato: The apology of Socrates and Xenophon: The Apology of Socrates (N. Denyer, Ed.). Cambridge University Press.

14.   Haroutunian-Gordon, S. (2011). ‘Plato’s philosophy of listening’. Educational Theory, 61, 125-139; Wiss, E. (2020). Socrates op sneakers. Filosofische gids voor het stellen van goede vragen. Ambo|Anthos Uitgeverij.

15.   Clark, G.I., & Egan, S.J. (2015). ‘The Socratic method in cognitive behavioural therapy: A narrative review’. Cognitive Therapy and Research, 39, 863-879; James, I.A., Morse, R., & Howarth, A. (2010). ‘The science and art of asking questions in cognitive therapy’. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 38, 83-93.

16.   Cacioppo, J.T., & Patrick, W. (2008). Loneliness: Human nature and the need for social connection. W.W. Norton & Co.

8 DE VRIJHEID VAN VERGEVING

1.     Batson, C.D., Kennedy, C.L., Nord, L.-A., Stocks, E., Fleming, D.A., Marzette, C.M., [...] Zerger, T. (2007). ‘Anger at unfairness: Is it moral outrage?’ European Journal of Social Psychology, 37, 1272-1285; Cullen, F.T. (2017). ‘General strain theory: Current status and directions for further research’. In F.T. Cullen (Ed.), Taking Stock (pp. 109-132). Routledge; Lomas, T. (2019). ‘Anger as a moral emotion: A “bird’s eye” systematic review’. Counselling Psychology Quarterly, 32, 341-395.

2.     Van Winden, F. (2007). ‘Affect and fairness in economics’. Social Justice Research, 20, 35-52.

3.     Denson, T.F. (2013). ‘The multiple systems model of angry rumination’. Personality and Social Psychology Review, 17, 103-123; Seneca (2019). How to Keep You Cool. An Ancient Guide to Anger Management. Princeton University Press.

4.     Van Doorn, J. (2018). ‘Anger, feelings of revenge, and hate’. Emotion Review, 10, 321-322.

5.     Muschalla, B. (2023). ‘Prevalence and correlates of embitterment in a national representative sample’. Psychopathology, 56, 231-238.

6.     Belaise, C., Bernhard, L.M., & Linden, M. (2012). ‘The post-traumatic embitterment disorder: Clinical features’. Rivista di Psichiatria, 47, 376-387; Nanni, M.G., Caruso, R., Sabato, S., & Grassi, L. (2018). ‘Demoralization and embitterment’. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 10, 14-21; Znoj, H., Abegglen, S., Buchklemer, U., & Linden, M. (2016). ‘The embittered mind’. Journal of Individual Differences, 37, 213-222.

7.     McNally, R.J., Lasko, N.B., Macklin, M.L., & Pitman, R.K. (1995). ‘Autobiographical memory disturbance in combat-related posttraumatic stress disorder’. Behaviour Research and Therapy, 33, 619-630.

8.     Linden, M., Baumann, K., Rotter, M., & Schippan, B. (2008b). ‘Posttraumatic embitterment disorder in comparison to other mental disorders’. Psychotherapy and Psychosomatics, 77, 50-56; Nanni, M.G., Caruso, R., Sabato, S., & Grassi, L. (2018). ‘Demoralization and embitterment’. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 10, 14-21; Znoj, H. (2011). ‘Embitterment. A larger perspective on a forgotten emotion’. In M. Linden & A. Maercker (Eds.), Embitterment: Societal, Psychological, and Clinical Perspectives (pp. 5-16). Springer-Verlag Publishing/Springer Nature.

9.     Marin, K.A., & Shkreli, A. (2019). ‘An examination of trauma narratives: Narrative rumination, self-reflection, and identity in young adulthood’. Journal of Adolescence, 76, 139-151.

10.   Volf, M. (2006). The End of Memory. Remembering Rightly in a Violent World. Eerdmans Publishing Co. (eigen vertaling)

11.   Tutu, D., & Tutu, M. (2014). Het boek van vergeving. Uitgeverij Unieboek/Het Spectrum bv. Pag. 101.

12.   Skolnick, V.G., Lynch, B.A., Smith, L., Romanowicz, M., Blain, G., & Toussaint, L. (2023). ‘The association between parent and child ACEs is buffered by forgiveness of others and self-forgiveness’. Journal of Child & Adolescent Trauma, 16, 995-1003.

13.   Bellis, M.A., Hughes, K., Ford, K., Ramos Rodriguez, G., Sethi, D., & Passmore, J. (2019). ‘Life course health consequences and associated annual costs of adverse childhood experiences across Europe and North America: A systematic review and meta-analysis’. Lancet Public Health, 4, e517-e528; Petruccelli, K., Davis, J., & Berman, T. (2019). ‘Adverse childhood experiences and associated health outcomes: A systematic review and meta-analysis’. Child Abuse & Neglect, 97, 104-127.

14.   Davis, D.E., Ho, M.Y., Griffin, B.J., Bell, C., Hook, J.N., van Tongeren, D.R., DeBlaere, C., Worthington, E.L., Jr., & Westbrook, C.J. (2015). ‘Forgiving the self and physical and mental health correlates: A meta-analytic review’. Journal of Counseling Psychology, 62, 329-335; Long, K.N.G., Worthington, E.L., Vanderweele, T.J., & Chen, Y. (2020). ‘Forgiveness of others and subsequent health and well-being in mid-life: A longitudinal study on female nurses’. BMC Psychology, 8, 104; Webb, J.R., & Toussaint, L.L. (2020). ‘Forgiveness, well-being, and mental health’. In E.L. Worthington Jr., & N.G. Wade (Eds.), Handbook of Forgiveness (2 ed., pp. 188-197). Routledge/Taylor & Francis Group.

15.   Linden, M., & Muschalla, B. (2024). ‘Emphatic memories and their meaning in societal and legal contexts: A narrative review and position paper’. Psychopathology, 57, 444-449.

16.   Vismaya, A., Gopi, A., Romate, J., & Rajkumar, E. (2024). ‘Psychological interventions to promote self-forgiveness: a systematic review’. BMC Psychology, 12, 258.

17.   Karremans, J.C., van Lange, P.A.M., Ouwerkerk, J.W., & Kluwer, E.S. (2003). ‘When forgiving enhances psychological well-being: The role of interpersonal commitment’. Journal of Personality and Social Psychology, 84, 1011-1026; Paleari, F.G., Regalia, C., & Fincham, F. (2005). ‘Marital quality, forgiveness, empathy, and rumination: A longitudinal analysis’. Personality and Social Psychology Bulletin, 31, 368-378; Witvliet, C.V.O., Ludwig, T.E., & van der Laan, K.L. (2001). ‘Granting forgiveness or harboring grudges: Implication for emotion, physiology, and health’. Psychological Science, 121, 117-123.

18.   Linden, M., & Muschalla, B. (2024). ‘Emphatic memories and their meaning in societal and legal contexts: A narrative review and position paper’. Psychopathology, 57, 444-449.

19.   Pronk, T.M., Karremans, J.C., Overbeek, G., Vermulst, A.A., & Wigboldus, D.H.J. (2010). ‘What it takes to forgive: When and why executive functioning facilitates forgiveness’. Journal of Personality and Social Psychology, 98, 119-131; van der Wal, R.C., Karremans, J.C., & Cillessen, A.H.N. (2014). ‘It takes two to forgive: The interactive role of relationship value and executive control’. Personality and Social Psychology Bulletin, 40, 803-815.

20.   Pandey, R., Tiwari, G.K., Pandey, R., Mandal, S.P., Mudgal, S., Parihar, P., Rai, P.K., Sudan Tiwari, A., & Shukla, M. (2023) ‘The relationship between self-esteem and self forgiveness: understanding the mediating role of positive and negative self-compassion’. Psychological Thought 16:230-260; Yao, S., Chen, J., Yu, X., & Sang, J. (2017). ‘Mediator roles of interpersonal forgiveness and self-forgiveness between self-esteem and subjective well-being’. Current Psychology, 36, 585-592.

21.   Grossmann, I., Gerlach, T.M., & Denissen, J.J.A. (2016). ‘Wise reasoning in the face of everyday life challenges’. Social Psychological and Personality Science, 7, 611-622.; Heintzelman, A., Murdock, N.L., Krycak, R.C., & Seay, L. (2014). ‘Recovery from infidelity: Differentiation of self, trauma, forgiveness, and posttraumatic growth among couples in continuing relationships’. Couple and Family Psychology: Research and Practice, 3, 13-29.

22.   Arendt, H. (2017). De menselijke conditie. Uitgeverij Boom.

9 DE ZON DOOR DE REGEN

1.     Nietzsche, F. (1997). Afgodenschemering. De Arbeiderspers; Nietzsche, F. (2013). Zo sprak Zarathoestra. De Arbeiderspers Nietzsche, F.; Tongeren, P.V. (2018). De vrolijke wetenschap. Uitgeverij Vantilt.

2.     Merwin, R.M., Moskovich, A.A., Pisoni, A., Freeman, S., & Onnink, C. (2023). ‘Acceptance’, in M.P. Twohig, M.E. Levin, & J.M. Petersen (eds), The Oxford Handbook of Acceptance and Commitment Therapy. Online edition, Oxford Academic.

3.     VanMeter, F., & Cicchetti, D. (2020). ‘Resilience’. Handbook of Clinical Neurology, 173, 67-73.

4.     Nietzsche, F. (2013). Zo sprak Zarathoestra. De Arbeiderspers.

5.     Galatzer-Levy, I.R., Huang, S.H., & Bonanno, G.A. (2018). ‘Trajectories of resilience and dysfunction following potential trauma: a review and statistical evaluation’. Clinical Psychology Review, 63, 41-55.

6.     Bonanno, G.A., et al. (2012). ‘Trajectories of trauma symptoms and resilience in deployed US military service members: prospective cohort study’. British Journal of Psychiatry, 200, 317-323; Donoho, C.J., Bonanno, G.A., Porter, B., Kearney, L., & Powell, T.M. (2017). ‘A decade of war: prospective trajectories of posttraumatic stress disorder symptoms among deployed US military personnel and the influence of combat exposure’. American Journal of Epidemiology, 186, 1310-1318.

7.     Gruber, J., et al. (2021). ‘Mental health and clinical psychological science in the time of COVID-19: Challenges, opportunities, and a call to action’. The American Psychologist, 76, 409-426; Schaefer, S.K., Kunzler, S.K., Kalisch, R., Tuscher, O., & Lieb, K. (2022). ‘Trajectories of resilience and mental distress in global major disruptions’. Trends in Cognitive Sciences, 26, 1172-1189.

8.     Bonanno, G.A., Romero, S.A., & Klein, S.I. (2015). ‘The temporal elements of psychological resilience: an integrative framework for the study of individuals, families, and communities’. Psychological Inquiry, 26, 139-169.

9.     Bonanno, G.A., & Burton, C.L. (2013). ‘Regulatory flexibility: an individual differences perspective on coping and emotion regulation’. Perspectives on Psychological Science, 8, 591-612; Cheng, C., Chiu, C.Y., Hong, Y.Y., & Cheung, J.S. (2001). ‘Discriminative facility and its role in the perceived quality of interactional experiences’. Journal of Personality, 69, 765-86.

10.   Austenfeld, J.L., & Stanton, A.L. (2004). ‘Coping through emotional approach: A new look at emotion, coping, and health-related outcomes’. Journal of Personality, 72, 1335-1364 ; Bonanno, G.A., & Burton, C.L. (2013). ‘Regulatory flexibility: an individual differences perspective on coping and emotion regulation’. Perspectives on Psychological Science, 8, 591-612; Cheng, C. (2003). ‘Cognitive and motivational processes underlying coping flexibility: A dual-process model’. Journal of Personality and Social Psychology, 84, 425-438.

11.   Bonanno, G.A., Keltner, D., Holen, A., & Horowitz, M.J. (1995). ‘When avoiding unpleasant emotions might not be such a bad thing: Verbal-autonomic response dissociation and midlife conjugal bereavement’. Journal of Personality and Social Psychology, 69, 975-989; Lerner, J.S., Goldberg, J.H., & Tetlock, P.E. (1998). ‘Sober second thought: The effects of accountability, anger, and authoritarianism on attributions of responsibility’. Personality and Social Psychology Bulletin, 24, 563-574; Nussbaum, M.C. (2004). Oplevingen van het denken. Over de menselijke emoties. Ambo; Sheppes, G., Scheibe, S., Suri, G., Radu, P., Blechert, J., & Gross, J.J. (2014). ‘Emotion regulation choice: a conceptual framework and supporting evidence’. Journal of Experimental Psychology: General, 143, 163-181.

12.   Dakof, G.A., & Taylor, S.E. (1990). ‘Victims’ perceptions of social support: what is helpful from whom?’ Journal of Personality and Social Psychology, 58, 80-89; Dunbar, A.S., Zeytinoglu, S., & Leerkes, E.M. (2021). ‘When is parental suppression of black children’s negative emotions adaptive? The role of preparation for racial bias and children’s resting cardiac vagal tone’. Research on Child and Adolescent Psychopathology, 50, 163-176.

13.   Bonanno, G.A., & Burton, C.L. (2013). ‘Regulatory flexibility: an individual differences perspective on coping and emotion regulation’. Perspectives on Psychological Science, 8, 591-612.

14.   Bonanno, G.A., Chen, S., & Galatzer-Levy, I.R. (2023). ‘Resilience to potential trauma and adversity through regulatory flexibility’. Nature Reviews Psychology, 20230919.

15.   Chen, S., & Bonanno, G.A. (2021). ‘Components of emotion regulation flexibility: linking latent profiles to depressive and anxious symptoms’. Clinical Psychological Science, 9, 236-251; Robinson, M., McGlinchey, E., Bonanno, G.A., Spikol, E., & Armour, C.A. (2022). ‘Path to post-trauma resilience: a mediation model of the flexibility sequence’. European Journal of Psychotraumatology, 13, 2112823.

16.   Frankl, V.E. (1992). De zin van het bestaan. Uitgeverij Ten Have.

17.   Marsman, L. (2025). Op een andere planeer kunnen ze me redden. Uitgeverij Pluim.

10 TROOST IN NABIJHEID

1.     Kierkegaard S. (1997). Christian discourses: The crisis and a crisis in the life of an actress. Princeton, NJ: Princeton University Press.

2.     Ignatieff, M. (2022). Troost. Als licht in donkere tijden. Uitgeverij Cossee.

3.     Jedan, C. (2020). ‘A new model of consolation’. Religions, 11, 631; Masten, A.S., Lucke, C.M., Nelson, K.M., & Stallworthy, I.C. (2021). ‘Resilience in development and psychopathology: multisystem perspectives’. Annual Review of Clinical Psychology, 17, 521-549.

4.     Norberg, A., Bergsten, M., & Lundman, B. (2001). ‘A model of consolation’. Nursing Ethics, 8, 544-553; Rasmussen, B.H., Jansson, L., & Norberg, A. (2000). ‘Striving for becoming at-home in the midst of dying’. The American Journal of Hospice & Palliative Care, 17, 31-43.

5.     Coan, J.A., Schaefer, H.S., & Davidson, R.J. (2006). ‘Lending a hand: social regulation of the neural response to threat’. Psychological Science, 17, 1032-9.

6.     Levinas, E. (1995). ‘Altérité et transcendance’. Fata Morgana. Vertaling: Slofstra, F. (Balans).

7.     De Wachter, D. (2022). Vertroostingen. Lannoo Campus.

8.     Smith, A., Joseph, S., & Das Nair, R. (2011). ‘An interpretative phenomenological analysis of posttraumatic growth in adults bereaved by suicide’. Journal of Loss and Trauma, 16, 413-430.

9.     Droser, V.A., & Seurer, L. (2020). ‘“God doesn’t make mistakes”: Memorable messages, adjustment, and grief following family death’. Health Communication, 37, 498-507.

10.   Bosticco, C., & Thompson, T. (2005). ‘The role of communication and story telling in the family grieving system’. Journal of Family Communication, 5, 255-278; Juth, V., Smyth, J.M., Carey, M.P., & Lepore, S.J. (2015). ‘Social constraints are associated with negative psychological and physical adjustment in bereavement’. Applied Psychology: Health and Well-Being, 7, 129-148.

11.   Thoits, P.A. (2011). ‘Mechanisms linking social ties and support to physical and mental health’. Journal of Health and Social Behavior, 52, 145-161.

12.   Nouwen, H.J.M. (2006). Een brief van troost en bemoediging. Uitgeverij KokBoekencentrum.

13.   Ignatieff, M. (2022). On Consolation. Finding Solace in Dark Times. Picador.

14.   Russo-Netzer, P., & Tarrasch, R. (2024). ‘The path to life satisfaction in adolescence: life orientations, prioritizing, and meaning in life’. Current Psychology, 1-13; Yalom, I.D. (2012). Tegen de zon in kijken. Balans.

15.   Levinas, E. (1981). Totaliteit en Oneindigheid. Boom Uitgevers.

WOORD VAN DANK

Met verwondering en dankbaarheid kijk ik terug op het proces dat dit boek in gang heeft gezet. Verwerken is deels een eenzaam proces: je moet je eigen taal, betekenis en kracht vinden. Tegelijkertijd is het een verbindend proces, want in de diepte van de pijn ontstaan de mooiste ontmoetingen. Ontmoetingen die helend zijn. Dit boek leidde tot gesprekken binnen mijn familie die aanzet gaven tot nieuwe stappen in het herstelproces. Dat is het bijzondere aan verwerken: er valt altijd een diepere laag te ontdekken.

Dit proces was mogelijk dankzij de gesprekken met familie en vrienden. In het bijzonder ben ik mijn familie, mijn partner, broer en schoonzus, en de partner van mijn vader dankbaar voor hun steun bij het publiceren van dit verhaal. Ook van hen vraagt dit moed. Daarnaast wil ik Marleen Noordergraaf, Julia Bala, Adriana Jasperse, Dineke Eikelboom, Erika Starreveld en Marleen Bogers bedanken voor hun luisterend oor, aanmoediging en reflecties. Zij zijn niet de enigen die hebben bijgedragen, op verschillende momenten heb ik waardevolle gesprekken gevoerd met mensen die voor mij van betekenis zijn. Ook jullie ben ik dankbaar.

Graag spreek ik mijn waardering uit voor de waardevolle inzichten van mijn redacteur, Marieke van Oostrom. Tevens dank ik Uitgeverij Prometheus voor de professionele begeleiding gedurende het gehele traject.

Tot slot dank ik de lezers. De woorden die ik niet tot mijn ouders kon spreken, heb ik tot jullie gericht. Dat was betekenisvol en troostend. Ik hoop oprecht dat dit boek steun en troost biedt op jullie pad. Het verbinden van wonden en het helen van pijn is geen gemakkelijk proces, maar ik wens het eenieder toe.

Als je traumatische ervaringen meemaakt heb je de steun van je omgeving hard nodig. Tegelijkertijd wordt je omgeving ook geraakt door jouw trauma’s. In Mag ik bij jou? beschrijft Elisa van Ee hoe je de gevolgen van traumatische ervaringen voor relaties kunt begrijpen en hoe je verbonden kunt blijven of de ander kunt steunen zonder overbelast te raken. Aan de hand van verschillende thema’s onderzoekt Van Ee waarom het zo belangrijk is om er na traumatische ervaringen voor elkaar te zijn, waarom het juist zo moeilijk kan zijn om de ander te bereiken of toe te laten, maar vooral wat je eraan kunt doen.

Lezers van Ik moet het nog even verwerken lezen ook: