2026 Prometheus Amsterdam

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden te achterhalen.

Aan hen die desondanks menen aanspraak te kunnen maken op enig recht,

wordt verzocht contact op te nemen met Uitgeverij Prometheus, Postbus 1662, 1000 BR Amsterdam.

Alle rechten voorbehouden. Tekst- en datamining van (delen van) deze uitgave is uitdrukkelijk niet toegestaan.

© 2026 Wim van den Doel

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagbeeld Joyce den Haan, echtgenote van het Hoofd Plaatselijk Bestuur in Enarotali aan de Wisselmeren, geeft aan Kapaukoes kaurischelpen (november 1953), Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Elsevier Binnenland, nummer toegang 2.24.05.02, inv.nr. 144-1282

Foto auteur Barbra Verbij

Lithografie afbeeldingen BFC, Bert van der Horst, Amersfoort

eBook Mat-Zet bv, Weesp

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 9789044648409

Ter nagedachtenis aan mijn broer Jan van den Doel (1952-2025)

Inleiding

In de jaren tussen 1950 en nu besteedde de Nederlandse regering meer dan 100 miljard euro aan wat aanvankelijk technische assistentie heette, maar later ontwikkelingshulp en daarna al snel ontwikkelingssamenwerking werd genoemd.1 Dat Nederland minder ontwikkelde landen probeerde te helpen voor zich een betere toekomst te verwezenlijken, stond lange tijd in de Nederlandse samenleving niet ter discussie. Weliswaar waren er critici ter linkerzijde van het politieke spectrum zoals de Amsterdamse jurist en socioloog Wim Wertheim die ontwikkelingshulp een vorm van neokolonialisme vonden omdat het vooral ten goede kwam van corrupte regimes in de derde wereld en was er ter rechterzijde een enkeling die betoogde dat ontwikkelingshulp helemaal niets bereikte, maar dat waren slechts een paar dissonanten in een koor dat graag het belang en het nut van de ontwikkelingssamenwerking bezong. De Leidse historicus H.L. Wesseling noemde in 1979 daarom ontwikkelingssamenwerking ‘het meest bovenpartijdige element in de Nederlandse politiek’.2 Tien jaar later schreef Ferdinand van Dam, een belangrijke ambtenaar op het ministerie van Buitenlandse Zaken die zich ook als wetenschapper liet gelden, dat in Nederland ‘ontwikkelingssamenwerking meer een geloofsartikel dan een onderwerp van wetenschap en politiek’ was.3

Pas in de jaren negentig werden er van meerdere kanten vraagtekens gezet bij het nut van de ontwikkelingssamenwerking, ook in Nederland. Inmiddels was duidelijk geworden dat sommige ontwikkelingslanden, vooral in Azië, een krachtige economische groei doormaakten, terwijl andere landen, vooral in Afrika, er economisch alleen maar op achteruitgingen. Het leek allemaal weinig te maken te hebben met de omvang van de verleende ontwikkelingshulp. De grote verschillen in maatschappelijke en economische ontwikkeling tussen landen in Latijns-Amerika, Afrika en Azië maakten ook het begrip ‘derde wereld’, dat in Nederland in de loop van de jaren zestig gemeengoed was geworden, achterhaald. Het besef drong verder door dat het spreken over de ‘derde wereld’ en ‘Noord-Zuidverhoudingen’ ook verwees naar de tegenstelling tussen het rijke en ontwikkelde Noorden en het arme en dus ook inferieure Zuiden, waarbij de interne dynamiek van de minder ontwikkelde landen vooral werd miskend.4

Ondanks allerlei kritiek bleef Nederland tot 2013 als een van de weinige landen in de wereld vasthouden aan de internationale afspraak om 0,7 procent van het bruto nationaal product aan ontwikkelingssamenwerking te besteden. Ook daarna was er nog steeds sprake van relatief grote Nederlandse bijdragen aan de ontwikkeling van minder ontwikkelde landen. Lange tijd stond met andere woorden, ondanks allerlei accentverschuivingen, naast de trans-Atlantische samenwerking en het streven naar Europese eenwording de ontwikkelingssamenwerking centraal in de Nederlandse buitenlandse politiek. Twijfel aan de effectiviteit van ontwikkelingssamenwerking deed daar niets aan af. VVD-leider Frits Bolkestein vergeleek in 1995 ontwikkelingshulp daarom met de middeleeuwse aflaat. ‘We laten ons aanpraten dat onze rijkdom de oorzaak van hun armoede is. Daarom voelen we ons schuldig. En daarom moet het geld de deur uit. Wat ermee gebeurt, is vaak minder belangrijk.’5

Misschien is er dertig jaar later minder sprake van schuldgevoel over de armoede in de wereld, maar of dit betekent dat er aan de tijdperk van de ontwikkelingssamenwerking een einde komt, zoals de voormalige minister van Ontwikkelingssamenwerking Jan Pronk veronderstelt, is maar de vraag.6 In ieder geval zijn er in Nederland nog steeds letterlijk honderden maatschappelijke organisaties actief op het terrein van de ontwikkelingssamenwerking en ondanks alle beleidswijzigingen trekt de Nederlandse regering nog steeds jaarlijks enkele miljarden euro’s uit voor ontwikkelingsprojecten in de wereld.7 Een wereld zonder ontwikkelingssamenwerking is nog steeds moeilijk in te denken. Of zoals de Amerikaanse historicus Jeremy Adelman in 2018 schreef: ‘Development has had that strange, alchemical property of being simultaneously visionary and practical, normative, and positive. And so long as global integration is with us, the development age is not over.’8

Is de toekomst moeilijk te voorspellen, duidelijk is dat Nederland zich na de Tweede Wereldoorlog op een bijzondere wijze actief heeft beziggehouden met de ontwikkeling van de wereld. Vele Nederlanders hebben er in allerlei uithoeken van de wereld aan gewerkt, van de jeugdige vrijwilligers die naar de minder ontwikkelde landen werden uitgezonden tot vermaarde experts die in dienst van de Verenigde Naties of anderszins wereldwijd regeringen van advies voorzagen. De hele Nederlandse samenleving werd bij dit werk betrokken, vooral via allerlei inzamelingsacties om de honger in de wereld te bestrijden of ontwikkelingsprojecten te ondersteunen. Daarbij zagen uiteindelijk velen met Jan Pronk ontwikkelingssamenwerking als een ‘correctie op de koloniale tijd’, met andere woorden als een middel om een eind te maken aan ongelijkheid, onrecht en discriminatie die werden toegeschreven aan koloniale onderdrukking.9

Correctie op de koloniale tijd of niet, dat tegelijkertijd de westerse ontwikkelingshulp juist voor een deel voortkomt uit die koloniale tijd, wordt tegenwoordig slechts door weinigen ontkend. In Nederland wees Wesseling tijdens de 75ste verjaardag van het Koninklijk Instituut voor de Tropen in 1985 al op de continuïteit tussen het kolonialisme zoals zich dat in de 20ste eeuw ontwikkelde en de latere ontwikkelingssamenwerking. Het keerpunt in deze geschiedenis was niet de dekolonisatie geweest, maar was veel meer omstreeks 1900 te vinden, toen koloniale machten zich verantwoordelijk begonnen te voelen voor de welvaart van de door hen gekoloniseerde bevolkingen. Het leverde Nederlands-Indië de zogeheten ethische politiek op, waarin de ontwikkeling van land en volk door middel van wat social engineering genoemd kon worden centraal stond.10 Koloniale bestuursambtenaren die deze politiek tot uitvoering brachten, konden volgens Wesseling daarom gerust worden aangeduid als ontwikkelingswerkers avant la lettre. Er was bij de ethische politiek sprake van hetzelfde idealisme als bij de naoorlogse ontwikkelingshulp.11 Ook de socioloog Jan Breman, een leerling van Wertheim, erkent de continuïteit tussen het koloniale beleid en de postkoloniale ontwikkelingshulp. Zijn waardering van deze geschiedenis is echter een geheel andere. De opvattingen van Wesseling getuigen volgens hem vooral van weinig empathie voor de ervaring van degenen die het doelwit waren van het beleid: de gekoloniseerde volkeren, terwijl er bij zowel de ethische politiek als de postkoloniale ontwikkelingshulp sprake was van een diepgeworteld wantrouwen in de wil en het vermogen van de ‘inlander’ om gebruik te maken van ontwikkelingshulp van buitenaf.12

Daarmee bevindt Breman zich in het gezelschap van andere ‘postkoloniale’ wetenschappers als James Ferguson, Arturo Escobar en vele anderen. Zij vonden dat de koloniale machtsverhoudingen na de dekolonisatie werden voortgezet, zij het onder een andere naam. ‘Development was – and continues to be for the most part – a top-down, ethnocentric, and technocratic approach, which treated people and cultures as abstract concepts,’ aldus Escobar, waarmee het slechts in weinig verschilde met het kolonialisme.13 Aan de hand van een ontwikkelingsproject in Lesotho kwam Ferguson tot min of meer dezelfde conclusie. Net zoals in de koloniale tijd werd het gebied eerst bestempeld als ‘achtergebleven’, waarna een ingrijpen door het Westen gerechtvaardigd was. ‘Lesotho comes to be portrayed as a traditional subsistence agrarian society that has been bypassed by modern economic development – a misrepresentation that is necessary for the development apparatus to justify intervention,’ aldus Ferguson. Daarna werden de problemen teruggebracht tot technische vraagstukken die de ontwikkelingswerkers ter hand konden nemen. Het resultaat was echter niet het verminderen van de armoede, maar het versterken van de positie van de machthebbers: ‘The “development” apparatus is not a machine for eliminating poverty that is incidentally involved with the state bureaucracy; it is a machine for reinforcing and expanding the exercise of bureaucratic state power.’14

De stelling dat de ontwikkelingshulp door het Westen slechts werd ingezet om de minder ontwikkelde wereld te overheersen en daarmee een andere verschijningsvorm van het kolonialisme was, is voor veel historici veel te simpel. Zij wijzen vooral op de complexe geschiedenis van de koloniale en postkoloniale pogingen de wereld te ontwikkelen, die afhankelijk van plaats en tijd steeds weer anders waren. In die complexe geschiedenis bleek er overigens wel degelijk sprake van continuïteiten tussen de koloniale en postkoloniale tijd. Zo schreef de Amerikaanse historicus Frederick Cooper dat de ontwikkelingshulp niet is ontstaan in de periode ná het kolonialisme, maar juist is geworteld in koloniale hervormingsideologieën uit de late koloniale periode. Daarbij verwees hij overigens naar een iets later tijdvak dan bijvoorbeeld Wesseling. Voor Cooper was het koloniale ontwikkelingsbeleid vooral een poging van de Europese koloniale mogendheden om hun gezag te behouden in een wereld waarin het kolonialisme steeds minder legitiem werd, terwijl andere historici meer belang hechten aan ideeën over het bestrijden van de ‘mindere welvaart’, de mission civilisatrice of de mise en valeur des colonies françaises uit eerdere jaren. Voor Cooper is het koloniale ontwikkelingsbeleid geboren uit noodzaak om de koloniale orde te behouden, voor anderen is het een uiting van verantwoordelijkheidsbesef dat aan het begin van de 20ste eeuw belangrijk werd.15

In ieder geval was duidelijk dat na de dekolonisatie koloniale denkbeelden over en praktijken van ontwikkeling doorgegeven werden aan nieuwe instellingen en voor een deel de basis vormden van nieuw beleid. Cooper wees er daarbij nadrukkelijk op dat er daarbij steeds sprake was van verschillende lokale omstandigheden en dat de manieren waarop mensen het idee van ontwikkeling overnamen, aanpasten of zich ertegen verzetten, overal weer anders waren.16 Het laatste wordt ook benadrukt door de Duitse historica Corinna Unger. Zij wijst erop dat in de praktijk veel ontwikkelingsprojecten hun oorspronkelijke doelen misten, niet omdat ze slecht waren gepland, maar omdat individuen en groepen zich ertegen verzetten, ze aanpasten aan hun eigen belangen, of de betrokken middelen op een manier gebruikten die vanuit hun perspectief rationeler leek. Het beeld van een dominant Westen dat een willoos en machteloos Zuiden aan zich onderwerpt, strookt simpelweg niet met de historische werkelijkheid.17

Ook persoonlijke geschiedenissen zijn in dit kader vaak complex. Zo zetten na de dekolonisatie koloniale ambtenaren en experts hun carrières vaak voort in organisaties die zich met de ontwikkelingshulp bezighielden. Tegelijkertijd werden de onafhankelijk geworden landen in Afrika en Azië voortaan geleid door personen uit die landen zelf, die soms ook belangrijke carrières in internationale organisaties wisten te maken. Het zorgde voor nieuwe onderlinge relaties waarbij de koloniale verhoudingen tot het verleden gingen behoren. Maar beide groepen grepen ook vaak terug op de ideeën en methoden van de ontwikkelingsprojecten uit de koloniale tijd. Ook op die manier zorgden zij voor continuïteit tussen de koloniale tijd en de periode van de ontwikkelingssamenwerking.18

De ontwikkelingshulp is niet alleen een voortzetting van koloniaal beleid in een postkoloniale context, maar heeft ook andere wortels. Belangrijk is de traditie van het uit humanitair motieven helpen van slachtoffers van oorlog of honger nabij en ver weg, dat al in de negentiende eeuw leidde tot onder meer de oprichting van het Rode Kruis.19 En in de twintigste eeuw werden er zowel in de Verenigde Staten als in de Sovjet-Unie buiten een koloniale context grote moderniseringsprojecten uitgevoerd, overigens met wisselend succes. Maar volgens velen in de Verenigde Staten bewees de Tennessee Valley Authority (TVA) dat er een authentiek Amerikaans model van ontwikkeling bestond dat zorgde voor zowel economische vooruitgang als voor individuele vrijheid. Het werk van de TVA was een door de staat geleide regionale ontwikkeling, waarin technologie, infrastructuur, economische planning en sociale vooruitgang gecombineerd werden. Dit werd gezien als hét bewijs dat modernisering onder leiding van een democratische regering mogelijk was. Het zou de Amerikanen inspireren zich na de Tweede Wereldoorlog actief met de ontwikkeling van de wereld te gaan bezighouden.20 Daartoe voelden de Verenigde Staten ook de noodzaak, die samenhing met de Koude Oorlog, die de internationale betrekkingen in de wereld al snel na de Tweede Wereldoorlog ging overheersen. Voorkomen moest worden dat minder ontwikkelde landen de kant van de Sovjet-Unie zouden kiezen.21

Juist het optreden van de Verenigde Staten op het wereldtoneel en hun naoorlogse inzet de wereld te ontwikkelen, maken dat er met betrekking tot de ontwikkelingshulp niet alleen maar gesproken kan worden van het voortzetten van het koloniale ontwikkelingsbeleid.22 De Verenigde Staten waren daarbij ook de drijvende kracht achter het oprichten van internationale organisaties als de Verenigde Naties en de Wereldbank, die zich onder meer met de ontwikkeling van de wereld gingen bezighouden. Ook deze organisaties kenden hun internationale voorgangers, maar in de jaren onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog ontstond een nieuw internationaal ontwikkelingsbeleid dat vooral gebaseerd was op een rotsvast Amerikaans vertrouwen in wetenschap en technologie. Binnen de internationale organisaties was men er daardoor van overtuigd dat minder ontwikkelde samenlevingen konden worden getransformeerd door modernisering, via de overdracht van technologie en kennis. Daarbij werd onder modernisering de ontwikkeling van een samenleving in westerse zin verstaan, die zou zorgen voor industrialisering, urbanisering, secularisering en democratisering.23

In de recente internationale literatuur over de geschiedenis van de ontwikkelingssamenwerking wordt Nederland nauwelijks genoemd. Een van de redenen hiervoor is dat er over de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking op zichzelf veel is geschreven, maar over de geschiedenis ervan relatief weinig. De beginjaren tussen 1945 en 1965 komen er daarbij helemaal bekaaid van af. Weliswaar is Jaap van Soest in 1975 gepromoveerd op het proefschrift Het begin van de ontwikkelingshulp in de Verenigde Naties en in Nederland 1945-1952, maar dat werk handelt vooral over de ontwikkelingen bij de VN.24 Voor de Nijmeegse hoogleraar Paul Hoeben is de periode tussen 1945 en 1965 verder slechts ‘de schemerzone tussen koloniaal beleid en het formuleren van nieuw ontwikkelingsbeleid’. Het ging daarbij volgens hem slechts om ‘kleine bedragen en een klein programma’ en een periode die hooguit interessant was omdat ‘het institutionele landschap’ er zijn ‘eerste contouren’ kreeg. Het was Hoeben niet ontgaan dat er door Nederland in deze jaren relatief grote bedragen in de ontwikkeling van Suriname en Nieuw-Guinea werden geïnvesteerd, maar de geschiedenis daarvan werd door hem niet behandeld.25 Marc Broere en Hans Beerends schetsten in 2004 geen ander beeld. In hun boek De bewogen beweging schreven zij dat ‘het idee van grootschalige ontwikkelingshulp pas in een stroomversnelling’ kwam vanaf het moment dat in 1962 het Nederlandse bedrijfsleven zich ervoor ging interesseren.26 Ontwikkelingssamenwerking is blijkbaar pas interessant vanaf het begin van de jaren zestig, wanneer het onderdeel wordt van de geschiedenis van Nederland als land met een ‘morele voortrekkersrol’ in de wereld.

Eind jaren negentig gaf het ministerie van Buitenlandse Zaken opdracht de eigen geschiedenis van de ontwikkelingssamenwerking te boekstaven. Dit leverde een door Marc Dierikx samengestelde zesdelige bronnenuitgave op en een door Peter Malcontent en Jan Nekkers geredigeerde bundel met artikelen die een overzicht probeerden te geven van vijftig jaar ontwikkelingssamenwerking. Hoewel het boek zeker zijn waarde heeft behouden en heeft geprobeerd aan de gehele periode tussen 1949 en 1999 recht te doen, valt het onmiddellijk op dat ontwikkelingsprogramma’s die mogelijk ‘koloniaal’ kunnen worden genoemd, zo goed als genegeerd worden. Zo krijgt alleen de ontwikkelingshulp aan Suriname na 1975 aandacht en wordt aan alle pogingen Suriname in de jaren daarvóór te ontwikkelen nauwelijks een woord gewijd. ‘De geschiedenis van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking begon in 1949,’ wordt in de inleiding van het boek nadrukkelijk gesteld, en dus niet met bijvoorbeeld de instelling op 1 augustus 1947 van het Welvaartsfonds Suriname of het besluit van de Nederlandse regering in 1937 25 miljoen gulden aan Nederlands-Indië te schenken om er meer te kunnen doen aan de ‘welvaartszorg’. Verder is er in de bundel vooral aandacht voor de interdepartementale en politieke discussies in Den Haag en hoe de hulp aan de minder ontwikkelde landen werd georganiseerd.27 Naast deze ‘officiële’ geschiedschrijving hebben anderen in de loop der tijd verschillende thema’s uit de geschiedenis van de ontwikkelingssamenwerking behandeld, maar van een rijke oogst aan publicaties is geen sprake.28

Alle reden om terug te keren naar de beginjaren van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, jaren waarin zoals Hoeben terecht heeft geschreven instellingen en organisaties werden gevormd die er decennialang vorm aan zouden geven. Waar kwam deze betrokkenheid met de ontwikkeling van de wereld nu precies vandaan? Waarom kreeg zij steun van de Nederlandse bevolking? Wie waren de drijvende krachten erachter? Speelde de Koude Oorlog bij dit alles een belangrijke rol? En leverden alle inspanningen ook daadwerkelijk iets op? De jaren na de Tweede Wereldoorlog waren ook de jaren waarin Nederland met alle macht probeerde een van de minst ontwikkelde gebieden ter wereld, Nieuw-Guinea, tot ontwikkeling te brengen. Hoe probeerde het Nederlandse bestuur ter plekke dit precies te doen? Werd er daadwerkelijk iets bereikt? Aan de andere zijde van de wereld ontstond tegelijkertijd een bijzondere samenwerkingsrelatie met Suriname, een land dat een autonome positie binnen het Koninkrijk der Nederlanden kreeg en regeringen die door Surinamers werden geleid. Ook hier werd geprobeerd de ontwikkeling van het land op gang te brengen. Het zijn verschillende geschiedenissen die door verschillende personen mede werden vormgegeven. Acht van deze personen zullen hierna extra aandacht krijgen.

1 Handelingen Tweede Kamer, 2012-2013, Bijlagen 33625, no. 5.

2 H.L. Wesseling, ‘Nederland zonder Indië’, Hollands Maandblad (1979) no. 379-380, 3-14, aldaar 7-8.

3 F. van Dam, ‘Het ontwikkelingsvraagstuk op hoofdpunten bezien’, Economisch-statistische Berichten (1989) 529-533, aldaar 529.

4 Ferdinand van Dam, Omzien naar de derde wereld. Artikelen en discussies over het ontwikkelingsvraagstuk 1978-1998 (Den Haag, 1999) 35-49.

5 De Volkskrant (6 februari 1995).

6 Jan Pronk, ‘Eigen profijt schaadt iedereen’, Economisch-statistische berichten 110 (2025) no. 4846, 247.

7 Dirk Jan Koch en Jorrit Oppewal, ‘Bezuinigingen op ontwikkelingshulp maken hervormingen noodzakelijk’, ibidem, 248-251.

8 Jeremy Adelman, ‘Epilogue. Development dreams’, in: Stephen J. Macekura en Erez Manela (red.), The development century. A global history (Cambridge, 2018) 326-338, aldaar 338.

9 Bas Kromhout, ‘Hulp moest koloniale fouten corrigeren. Interview met Jan Pronk’, Historisch Nieuwsblad (2021) no. 8, 66-71. Jan Pronk, ‘75 jaar OS – hoe nu verder?’ https://viceversaonline.nl/2024/06/06/75-jaar-os-hoe-nu-verder/

10 Suzanne Moon, Technology and ethical idealism. A history of development in the Netherlands East Indies (Leiden, 2007).

11 H.L. Wesseling, ‘Kennis is macht. Rede, gehouden ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van het Koninklijk Instituut voor de Tropen’, NRC Handelsblad (29 juni 1985); H.L. Wesseling, Indië verloren, rampspoed geboren; en andere opstellen over de geschiedenis van de Europese expansie (Amsterdam 1988) 42 en 294-295.

12 Jan Breman, Colonialism, capitalism and racism. A postcolonial chronicle of Dutch and Belgian practice (Amsterdam 2024) 212-213.

13 Arturo Escobar, Encountering development: The making and unmaking of the Third World (Princeton, 1995) 44.

14 James Ferguson, The anti-politics machine. ‘Development’, depoliticization, and bureaucratic power in Lesotho (Cambridge, 1990) 31 en 245.

15 Voor een overzicht van de literatuur tot 2015: Joseph Morgan Hodge, ‘Writing the history of development (Part 1: The first wave)’, Humanity. An International Journal of Human Rights, Humanitarianism, and Development 6 (2015) 429-463, en: ‘Writing the history of development (Part 2: Longer, deeper, wider)’, Humanity 7 (2016) 125-174.

16 Fredrick Cooper en Randall Packard, ‘Introduction’, in: Cooper en Packard (red.), International development and the social sciences: Essays on the history and politics of knowledge (Berkeley, Los Angeles en Oxford, 1997) 1-32; Frederick Cooper, Colonialism in question. Theory, knowledge, history (Berkeley, 2005) 186-190; Federick Cooper, ‘Decolonization and citizenship Africa between empires and a world of nations’, in: Els Bogaerts en Remco Raben (red.), Beyond empire and nation: The decolonization of African and Asian societies, 1930s–1970s (Leiden, 2005) 39-68; Frederick Cooper, ‘Writing the history of development’, Journal of Modern European History 8 (2010) 5-23.

17 Corinna R. Unger, International development. A postwar history (Londen, 2018) 153-158; zie ook: Monica M. van Beusekom en Dorothy L. Hodgson, ‘Lessons learned? Development experiences in the late colonial period’, Journal of African history 41 (2000) 29-33.

18 Joseph Hodge, Triumph of the expert. Agrarian doctrines of development and the legacies of British colonialism (Athene, 2007); Inge Brinkman en Anne-Lot Hoek, Bricks, mortar and capacity building: A socio-cultural history of SNV Netherlands Development Organisation (Leiden, 2010) 64-68; Veronique Dimier, The invention of a European development aid bureaucracy. Recycling empire (Basingstoke, 2014).

19 Unger, International development, 23-48.

20 David Ekbladh, The great American mission. Modernization and the construction of an American world order (Princeton, 2010).

21 Sara Lorenzini, Global development. A Cold War history (Princeton, 2019) 22-67.

22 Zie bijvoorbeeld: Marc Frey, ‘Control, legitimacy, and the securing of interests. European development policy in South-east Asia from the late colonial period to the early 1960s’, Contemporary European History 12 (2003) 395-412.

23 Daniel Speich Chassé, ‘Technical internationalism and economic development’, in: Mark Frey, Sönke Kunkel en Corinna R. Unger (red.), International organizations and development, 1945-1990 (Basingstoke, 2014) 23-45; Verena Kröss, Corinne A. Pernet en Corinna R. Unger, ‘International organizations and Development’, in: Corinna R. Unger, Iris Borowy en Corinne A. Pernet (red.), The Routledge handbook on the history of development (Londen en New York, 2022) 250-263; Nicholas Ferns en Angela Villani, ‘International organizations and development’, in: Nicholas Ferns en Angela Villiani (red.), International organizations and global development (Berlijn en Boston, 2024) 1-11.

24 Jaap van Soest, Het begin van de ontwikkelingshulp in de Verenigde Naties en in Nederland 1945-1952 (Tilburg, 1975).

25 P.R.J. Hoebink, Geven is nemen. De Nederlandse ontwikkelingshulp aan Tanzania en Sri Lanka (Nijmegen, 1988) 47-51.

26 Hans Beerends en Marc Broere, De bewogen beweging. Een halve eeuw mondiale solidariteit (Amsterdam, 2004) 26-27.

27 J.A. Nekkers en P.A.M. Malcontent, De geschiedenis van vijftig jaar Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1999 (Den Haag, 1999).

28 M. Kuitenbrouwer, De ontdekking van de derde wereld. Beeldvorming en beleid in Nederland, 1950-1990 (Den Haag, 1994); Esther Helena Arens, ‘Multilateral institution-building and national interest. Dutch development policy in the 1960s’, Contemporary European history 12 (2003) 457-472; J.J.P. de Jong, ‘In het kielzog van Multatuli. Van koloniaal welvaartsproject naar ontwikkelingssamenwerking’, in: Bob de Graaf en Duco Hellema (red.), De Nederlandse buitenlandse politiek in de twintigste eeuw (Amsterdam, 2003) 37-68; Mari Smits, ‘Non-governmental organisations in the Netherlands. From private funding to governmental support’, in: Helge Ø. Pharo & Monika Pohle Fraser (red.), The aid rush. Aid regimes in northern Europe during the Cold War (2 dln.; Oslo, 2008) I, 315-332; Brinkman en Hoek, Bricks, mortar and capacity building; P. van Dam en W. van Dis, ‘Beyond the merchant and the clergyman: Assessing moral claims about development cooperation’, Third World Quarterly 35 (2014) 1636-1655; Marc L.J. Dierikx, ‘Policy versus practice. Behind the scenes in Dutch development aid, 1949-1989’, The International History Review 39 (2017) 638-653; Peter van Dam, Wereldverbeteraars. Een geschiedenis van Fair Trade (Amsterdam, 2018). Een interessante persoonlijke geschiedenis is verder: J.P. Pronk, Suriname. Van wingewest tot natiestaat (Volendam, 2020).

1

Wijzen uit het Oosten

De Tweede Wereldoorlog veranderde op het eerste oog alles. Oorlog, bezetting, onderdrukking, geweld, honger, interneringskampen, vervolgingen, dwangarbeid en vernietigingskampen kostten tientallen miljoenen mensen het leven, vooral in Azië en Europa. Samenlevingen werden volkomen ontwricht. Dat gold ook voor Nederlands-Indië, waar de koloniale orde werd weggevaagd, Nederlanders in interneringskampen verdwenen, Indonesische romusha’s en Nederlandse en Nederlands-Indische krijgsgevangenen in Zuidoost-Azië onder erbarmelijke omstandigheden werden tewerkgesteld, industrieën werden ontmanteld en naar Japan en Mantsjoerije verplaatst en er uiteindelijke grote tekorten aan voedsel ontstonden met alle gevolgen van dien. Na de oorlog verklaarde de Nederlandse luitenant-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië Huib van Mook dat maar liefst twee tot vier miljoen mensen in de kolonie door de oorlog het leven hadden verloren. Daarmee behoorde het tot de meest door de oorlog getroffen landen ter wereld. Alleen de Sovjet-Unie, China en Polen telden meer burgerslachtoffers dan Nederlands-Indië.

Op het wereldtoneel maakte de Tweede Wereldoorlog een einde aan de macht van de Europese koloniale mogendheden. In 1940 werden Nederland, België en Frankrijk door nazi-Duitsland bezet, waarmee de positie van deze landen in de wereld ernstig werd verzwakt. Groot-Brittannië werd weliswaar niet bezet, maar de oorlogsinspanningen die het leverde, betekenden een grote aanslag op de financiële en economische reserves van het land. Nadat Japan en Duitsland verslagen waren, bleek allereerst in Azië hoezeer de verhoudingen in de wereld waren veranderd. Daar riepen in 1945 nationalistische leiders in respectievelijk Vietnam en Indonesië onafhankelijke republieken uit zonder dat de koloniale machten Frankrijk en Nederland daar veel tegen konden doen. Vervolgens werden in 1946 de Filipijnen, in 1947 India en Pakistan en in 1948 Ceylon onafhankelijk.

Begin 1949 was het ook voor steeds meer Nederlanders duidelijk dat een terugkeer naar de vooroorlogse koloniale verhoudingen niet meer mogelijk was. In december 1948 had Nederland via een militaire actie nog geprobeerd de Republiek Indonesië uit te schakelen, maar dat was op een politiek fiasco uitgelopen. Op 22 december 1948 was in de grote theaterzaal van het Parijse Palais Chaillot de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties bijeengekomen en hadden de Verenigde Staten geëist dat Nederland de vijandelijkheden onmiddellijk zou staken en de gevangengenomen Republikeinse leiders zou vrijlaten. Een resolutie met die strekking werd met geen enkele stem tegen aangenomen. Er volgden een wapenstilstand en onderhandelingen, die een jaar later zouden resulteren in de definitieve onafhankelijkheid van Indonesië.

De oude koloniale wereld was tijdens de Tweede Wereldoorlog ten onder gegaan, zoveel was duidelijk. Minder duidelijk was hoe de toekomst er voor Nederland in de wereld uit zou zien. Deze onzekere toekomst bestond terwijl de tegenstellingen tussen de twee grote mogendheden die er na de oorlog nog over waren: de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, steeds groter werden. Daarbij ontwikkelde Nederland een nieuwe buitenlandse politiek die er kort gezegd voor zorgde dat het onderdeel werd van een Atlantisch bondgenootschap onder leiding van de Verenigde Staten. Volgens sommigen was er sprake van een American Century die werd vormgegeven door onder meer de four freedoms van Franklin Roosevelt uit 1941 en het Atlantic Charter uit hetzelfde jaar. In het laatste document werd gesproken van ‘all the men in all the lands’ die moesten kunnen leven ‘in freedom from fear and want’. Er waren voor de naoorlogse wereld instituties opgericht, in Dumbarton Oaks de Verenigde Naties en in Bretton Woods de International Bank voor Herstel en Ontwikkeling, oftewel de Wereldbank, en het Internationale Monetaire Fonds (IMF). Maar niet iedere macht schikte zich in de Amerikaanse wereldorde. Zo verstevigde de Sovjet-Unie na de oorlog haar greep op Oost-Europa en was aan het einde van 1948 duidelijk dat een communistische overwinning in de Chinese burgeroorlog meer dan waarschijnlijk was geworden.

Tegen deze achtergrond hield de Amerikaanse president Harry Truman op 20 januari 1949 zijn inaugurele rede. Hierin sprak hij nadrukkelijk over de strijd tussen de vrije en de communistische wereld. De jaren die zouden volgen, zouden volgens hem wellicht de meest beslissende in de wereldgeschiedenis worden. Tegenover de waarden van de vrije wereld stond het communisme, dat slechts tot dictatuur leidde. De daden die voortkwamen uit de communistische leer, zo hield Truman zijn toehoorders in Washington en via radio en televisie ook elders voor, vormden een bedreiging voor het streven van de vrije wereld om economisch herstel en duurzame vrede te bewerkstelligen. Vandaar dat hij een vierpuntenplan lanceerde. Naast het versterken van de Verenigde Naties, het bevorderen van vrijhandel en het aangaan van militaire bondgenootschappen, kondigde hij als vierde punt ‘a bold new program’ aan ‘for making the benefits of our scientific advances and industrial progress available for the improvement and growth of underdeveloped areas’. De helft van de wereldbevolking leefde in armoede, had onvoldoende te eten en werd in primitieve omstandigheden geconfronteerd met een stagnerende economie. De Verenigde Staten bezaten de technische kennis iets aan die situatie te doen. ‘Our aim should be to help the free peoples of the world, through their own efforts, to produce more food, more clothing, more materials for housing, and more mechanical power to lighten their burdens.’ Truman riep andere landen op mee te doen aan zijn bold new program, waarbij hij vermeldde dat daarbij voor het oude imperialisme geen plaats meer was. In de strijd tegen het communisme waren degenen in de wereld die in vrijheid wilden leven en streefden naar zelfbestuur essentiële bondgenoten.1

Uiteraard werd de inaugurele rede van de president van het machtigste land ter wereld ook in Nederland opgemerkt. De minister zonder portefeuille op het Nederlandse ministerie van Overzeese Gebiedsdelen voor financieel-economische vraagstukken, Lubbert Götzen, adviseerde in mei 1949 zijn collega van Buitenlandse Zaken Dirk Stikker de Amerikaanse regering te laten weten dat de Nederlandse regering met het plan sympathiseerde, ook al was er volgens hem ‘bepaaldelijk enige voorzichtigheid geboden’. Voor Götzen, die voor de oorlog in Nederlands-Indië directeur van het departement van Financiën was geweest, stond voorop dat de technische hulp die Nederland aan het minder ontwikkelde deel van de wereld zou geven, primair gericht moest zijn op Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen. Enerzijds moesten er Nederlandse specialisten naar deze landen worden gezonden om er te gaan werken op het terrein van onder meer de landbouw, nijverheid, volksgezondheid en onderwijs en anderzijds konden er Indonesische, Surinaamse en Antilliaanse studenten naar Nederland komen voor een opleiding. Weliswaar was er een einde gekomen aan het tijdperk van het ‘oude imperialisme’, voor minister Götzen was duidelijk dat de nieuwe technische hulp Nederland in de gelegenheid zou stellen in Indonesië nog steeds ‘een bijzondere rol’ te spelen. Voor Suriname en de Antillen lag de situatie overigens enigszins anders. ‘De band van deze beide gebiedsdelen met Nederland zal veel sterker blijven dan met Indonesië, al schrijdt de ontwikkeling naar zelfregering ook in de West-Indiën gestadig voorwaarts,’ zo meende Götzen. Terwijl voor de Nederlandse Antillen technische hulp niet nodig was, was voor de ontwikkeling van Suriname ‘nog wel veel te doen’. Naast Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen moest Nederland ook bereid zijn aan andere landen hulp te verlenen, wellicht samen met België gebieden in Afrika.2

Met het doel de Nederlandse bijdrage aan Trumans bold new program voor te bereiden en te coördineren, werd in juni 1949 op initiatief van de PvdA-minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening Sicco Mansholt een ambtelijke ‘werkcommissie’ in het leven geroepen: de Werkcommissie Inzake Technische Hulp aan Laagontwikkelde Landen, oftewel ‘WITHALL’.3 Voorzitter van de commissie werd Egbert de Vries, raadsadviseur op het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen en hoogleraar aan de Landbouwhogeschool in Wageningen. De Vries was 48 jaar oud en had al een veelbewogen leven achter de rug, dat zich voor een belangrijk deel in Nederlands-Indië had afgespeeld.

Egbert de Vries

Egbert de Vries was op 29 januari 1901 geboren op het Zeeuwse platteland, meer in het bijzonder in het dorpje Grijpskerke als zoon van de 25-jarige plaatselijke predikant Jan de Vries en diens echtgenote Johanna Luuring. Het was het jaar waarin de Nederlandse regering een nieuw koloniaal beleid zou aankondigen: de zogeheten ethische politiek, die zich ook richtte op de economische ontwikkeling van de inheemse bevolking. Berichten over de diepe armoede waarin de bevolking van Java aan het einde van de negentiende eeuw was gedompeld, hadden tot het besef geleid dat er een einde moest komen aan de exploitatie van de kolonie door Nederland. Daarvoor in de plaats moest Nederland ook proberen de welvaart van de inheemse bevolking te verbeteren. Dit zou gebeuren door onder meer het investeren in irrigatiewerken en onderwijs, het verstrekken van microkredieten, het geven van landbouwvoorlichting en het beoordelen van migratie van Java naar andere delen van Nederlands-Indië.

Voor de jonge Egbert de Vries was Indië ver weg. Hij groeide op in de provincie, in achtereenvolgens Grijpskerke, Ovezande-Driewegen en uiteindelijk Goes. Zeker in Ovezande-Driewegen betekende dit een leven te midden van kleine boeren en verarmde landarbeiders. Het was een ervaring die hem later nog van pas zou komen.4 Was Indië ver weg, Egbert hoorde wel de verhalen van en over zijn oom Ko de Vries, die in de Oost voor de Koninklijke Paketvaart Maatschappij (KPM) werkte. Verder las hij in het laatste jaar van zijn middelbareschooltijd in een tijdschrift een verhaal over de bosbouw op het vrijwel geheel met oerwoud bedekte Borneo. Het deed hem in 1917 op nog jonge leeftijd besluiten in Wageningen aan de Hoogere Land-, Tuin- en Boschbouwschool te gaan studeren, een instelling die op 9 maart 1918 zou opgaan in de nieuwe Landbouwhogeschool. Een bijkomende overweging te kiezen voor ‘Wageningen’ was dat er na de propedeuse de mogelijkheid bestond om als ‘candidaat-houtvester voor de Indische Dienst’ met een beurs Tropische Bosbouw te studeren, voor kinderen uit gezinnen die het niet breed hadden een aantrekkelijke optie. De Vries zou dan ook proberen als candidaat-houtvester tot de studierichting Tropische Bosbouw te worden toegelaten. Omdat hij een bril droeg, werd hij echter afgewezen. Personen met minder goede ogen werden niet geschikt geacht voor het werk in de tropen. De Vries bleef echter vastbesloten om naar Nederlands-Indië te gaan en koos daarom voor de studierichting Tuinbouw, waar geen afzonderlijke richtingen waren gericht op respectievelijk Nederland en de tropische gebieden. Tuinbouwingenieurs werden geacht zich in de praktijk verder te ontwikkelen, waar ze ook werkzaam waren. De keuze voor een carrière in Nederlands-Indië maakte De Vries overigens samen met zijn geliefde, de twee jaar oudere Tine Berg, dochter van een KNIL-officier en opgegroeid in de kolonie. Beiden waren ervan overtuigd dat Indië aan jonge Nederlanders een goede toekomst bood.5

Nederlands-Indië kreeg aan de Landbouwhogeschool alle aandacht. Dat was overigens niet vreemd. In 1920 werkten er in Nederlands-Indië meer in Wageningen opgeleide landbouwingenieurs dan in Nederland. En dit zou in de jaren erna zo blijven. In Nederlands-Indië werkten de ingenieurs bij verschillende cultuurmaatschappijen, maar ook voor de koloniale overheid bij onder meer de Dienst van het Boswezen en de Landbouwvoorlichtingsdienst. De laatste dienst was in 1910 opgericht om het verbeteren van de inheemse landbouw niet langer de verantwoordelijkheid te laten zijn van de generalistisch opgeleide Nederlandse bestuursambtenaren, maar in handen te geven van deskundige Nederlandse en in Wageningen opgeleide landbouwleraren.6

De Vries werd tijdens zijn studie geconfronteerd met verschillende opvattingen over de mogelijkheid de inheemse bevolking van Nederlands-Indië te ontwikkelen. Zo waren er de ideeën van de econoom J.H. Boeke, die in zijn Leidse proefschrift Tropisch-koloniale staathuishoudkunde. Het probleem uit 1910 in een geleerd, maar ook soms moeilijk leesbaar proza uiteen had gezet dat de inheemse samenleving in Nederlands-Indië en de westerse samenleving fundamenteel van elkaar verschilden. Zonder overigens ooit zelf in Nederlands-Indië te zijn geweest, constateerde hij dat er sprake was van een ‘lage trap van de economische-behoeften-ontwikkeling’. Indonesiërs waren vooral gericht op het bevredigen van sociale behoeften. Er werd met andere woorden niet gewerkt om er economisch op vooruit te gaan, maar om bijvoorbeeld ‘geld te verdobbelen of te vergooien aan hanengevechten’. Nederlandse koloniale ambtenaren konden hier niets in veranderen, mede omdat ‘de Europeaan een vreemde, een overheerscher voor den inlander’ bleef.7

De Vries kreeg van zijn Wageningse hoogleraar T.J. Bezemer een wat ander beeld van Nederlands-Indië geschetst. Bezemer leerde zijn studenten namelijk dat het wel degelijk mogelijk was de welvaart op met name het Javaanse platteland te verbeteren, ook al waren de lokale boeren er van nature conservatief. Dankzij het koloniale bestuur was er volgens hem op Java sprake van een samenleving die ‘in velerlei opzicht een gestadige, hoewel gewoonlijk te langzame vooruitgang’ liet zien, waarbij ‘voor menigen tak der volkshuishouding, in ’t bijzonder den landbouw, de vooruitzichten tamelijk hoopvol’ waren.8 Hoe dan ook, De Vries kreeg in 1921 opnieuw de kans een beurs van de Indische overheid te krijgen voor zijn ingenieursopleiding. Opnieuw werd hij op medische gronden afgewezen. Hij liet het er ditmaal niet bij zitten en ging in beroep, waarna hij door een commissie van vijftien artsen alsnog werd goedgekeurd. Hij volgde vervolgens zo veel mogelijk vakken die hem op een carrière in de tropen voorbereidden. Daarbij leerde hij ook Soendanees, de taal van West-Java. De Vries slaagde uiteindelijk in september 1923 cum laude voor zijn ingenieursexamen in de tuinbouw. Een halfjaar later trouwde hij in Goes met Tine Berg, om vervolgens samen met haar naar Nederlands-Indië te vertrekken. De reis ging met de trein via Florence naar Genua, waarop de Jan Pietersz. Coen werd ingescheept.9

Egbert de Vries werd op Java benoemd tot landbouwconsulent en in Buitenzorg tewerkgesteld bij de afdeling Landbouw van het departement van Landbouw, Nijverheid en Handel. Na enkele maanden werd hij overgeplaatst naar Pasoeroean in Oost-Java, waar het departement een proeftuin voor de teelt van mango’s had. De Vries kreeg onder meer de opdracht te onderzoeken wat de beste methode was voor het kweken van jonge mangoplantjes.10 Hij moest ook de rol die de mangoteelt in de Oost-Javaanse samenleving speelde in kaart brengen. De Vries kreeg daarbij volledig de vrije hand en reisde regelmatig door de streek om onderzoek te doen. Met Boekes ideeën over de fundamentele verschillen tussen de westerse en inheemse samenleving in Nederlands-Indië in het achterhoofd, verwachtte hij in een voor hem geheel onbekende wereld terecht te komen. Maar de verschillen bleken beperkt te zijn: de boeren op het Javaanse platteland gedroegen zich op dezelfde manier als hun Zeeuwse collega’s die De Vries uit zijn jeugd kende.11 ‘De Javaansche tani onderscheidt zich in vele opzichten niet van den Hollandschen kleinen boer,’ zou hij in 1931 schrijven. ‘Het is mij opgevallen, hoe vaak tot in bijzonderheden de reactie van een boer in zoover uiteenliggende landen gelijk is.’ Tegenover vreemden waren zij wantrouwend, dikwijls niet ten onrechte. ‘In ambtenaren ziet hij niets anders dan belastinginners en politie, en voor beide heeft hij een heilzamen schrik.’12

Het kleine Pasoeroean was voor Egbert en Tine de Vries een aangename plek om te wonen en te werken. Naast de mangoproeftuin was er ook het belangrijke Proefstation van de Javasuikerindustrie gevestigd, waar geprobeerd werd de productiviteit van suikerriet te verhogen en de plant beter tegen ziektes bestand te laten zijn. Het betekende dat Egbert de Vries contact kon onderhouden met een relatief grote groep van landbouwonderzoekers in de plaats en gebruik kon maken van de bibliotheek van het proefstation. Tine de Vries werkte daarbij als onderwijzeres op de plaatselijke Kartinischool, die op het land van de moderne regent van Pasoeroean, Raden Adipati Ario Soejono, was gevestigd. Met de regent en zijn vrouw onderhielden Egbert en Tine de Vries vriendschappelijke contacten.13

In 1925 werd Egbert de Vries redacteur van het nieuwe tijdschrift Landbouw, dat door de Vereeniging van Landbouwconsulenten in Nederlandsch-Indië was opgericht. In het eerste nummer werd er nadrukkelijk op gewezen dat de landbouwwetenschap naast een natuurwetenschappelijke ook een economische component kende en dat het tijdschrift juist aan het laatste aandacht wilde geven.14 De Vries publiceerde in het tijdschrift verschillende artikelen over onderwerpen als de ‘berekening van proefveldresultaten’, ‘de wet van de afnemende meeropbrengsten’, ‘de wet van het minimum en de wet van de physiologische wisselwerkingen’ en ‘de cultuur- en bedrijfsontledingen in den inlandschen landbouw’. Het waren stuk voor stuk hoogwaardige wetenschappelijke bijdragen met aandacht voor wiskunde, biologie, geschiedenis en onderzoeksmethoden.

Ziekte zou ervoor zorgen dat er aan het verblijf in Pasoeroean een einde kwam. Eind 1927 kreeg de zwangere Tine de Vries namelijk een hevige aanval van malaria en werd er naar het hoger gelegen en daarom gezondere Malang verhuisd. Hier werd de eerste van uiteindelijk vier kinderen van Egbert en Tine de Vries geboren. In januari 1929 volgde een verhuizing naar Buitenzorg, waar Egbert de Vries was benoemd op de nieuwe afdeling voor landbouweconomie van het departement van Landbouw, Nijverheid en Handel. De Vries had ondertussen ook opvattingen ontwikkeld over de toekomst van Nederlands-Indië. Hij behoorde tot de Nederlanders in Indië die vonden dat het doel van het koloniale beleid een zelfstandig Indonesië moest zijn. Hij reageerde in januari 1930 daarom positief op de oproep van dertien prominente Nederlanders in de kolonie ‘aaneensluiting en samenwerking tot stand te brengen’ tussen degenen die ervan overtuigd waren dat het hun plicht als Nederlander was ‘mede te werken aan de verdere uitvoering van Nederland’s koloniale taak welke zal zijn voltooid, wanneer een Indisch Gemeenebest in de rij der zelfstandige volken een eigen plaats inneemt’. De oproep resulteerde in de oprichting van de ‘Vereeniging tot bevordering van de maatschappelijke en staatkundige ontwikkeling van Nederlandsch-Indië’. De Vries werd lid van het bestuur van de vereniging. In het eigen tijdschrift De Stuw werd een alternatief geboden voor de steeds conservatievere standpunten die er in koloniale zaken door veel Nederlanders werden ingenomen. De Vries legde in het eerste nummer van De Stuw uit waarom er voor deze naam was gekozen. Een stuw diende als ‘een accumulator van energie die anders doelloos zou verloren gaan’ en regelde de stroom, ‘daarmede overstrooming en verwoesting voorkomend’.15 Dat wilde de vereniging graag doen: de ontwikkeling van Nederlands-Indië in goede banen leiden. Het doel was ‘Indië’s hulpbronnen zooveel mogelijk door Indische volkskracht te ontsluiten, de bevolking geschikt te maken tot het behartigen van eigen belangen en het bestuur van eigen land en daarmede de grondslagen te leggen voor een volledig zelfbestuur’.16

Op 9 april 1930 vertrok De Vries met zijn gezin voor een verlof van Batavia naar Nederland. Tijdens dit verlof verwerkte hij zijn in Oost-Java verzamelde gegevens in het proefschrift Landbouw en welvaart in het regentschap Pasoeroean. Bijdrage tot de kennis van de sociale economie van Java, waarop hij in februari 1931 promoveerde. Aan het slot van zijn proefschrift beschreef hij de wijze waarop de koloniale overheid de welvaart op Java kon bevorderen. In ieder geval hoefde er volgens hem over het nut en de noodzaak van de Landbouwvoorlichtingsdienst in Nederlands-Indië geen twijfel te bestaan. Javaanse boeren moesten immers door de dienst geholpen worden zich aan te passen aan de zich moderniserende maatschappij. Daarbij benadrukte De Vries dat ‘door dwang, in welken vorm ook, deze aanpassing slechts bemoeilijkt wordt en dat raadgeving, onderwijs en demonstratie den inhoud van deze voorlichting moeten uitmaken’. Dat er tot dan toe geen sprake was van overtuigende positieve resultaten van de landbouwvoorlichting, kwam volgens hem door de misvatting landbouw te zien als niet meer dan ‘toegepaste natuurwetenschap’. Het simpelweg aanbieden of zelfs opdringen van nieuwe technieken werkte niet omdat er daardoor vaak ook meer arbeid moest worden verricht en boeren er het voordeel niet van inzagen. Maar ook andere factoren speelden een rol bij de ontwikkeling van het Javaanse platteland, zoals de irrigatie van de grond, de positie van de grote landbouwindustrie, de beschikbaarheid van kredieten en de aanwezigheid van onderwijs – zaken waar de Landbouwvoorlichtingsdienst geen zeggenschap over had. ‘Meerdere samenwerking tusschen de verschillende sociale diensten was dan ook noodzakelijk,’ aldus De Vries.17

Eenmaal terug in Nederlands-Indië hervatte De Vries zijn werk op de afdeling Landbouweconomie van het departement van Landbouw, Nijverheid en Handel in Buitenzorg. Hij bleef daarbij kritische artikelen publiceren. Zo schreef hij in 1931 in De Stuw nogmaals over ‘de verbrokkeling der welvaartsdiensten’. Hierdoor had de inheemse boer te maken met een ‘veelhoofdig Gouvernement’, werd er geld verspild en werden er maatregelen genomen die soms tegen elkaar in werkten. ‘Het uitstrooien van de zegeningen der welvaartspolitiek heeft nog te veel met de peperbus plaats,’ aldus De Vries.18 Begin 1934 was de suikerindustrie aan de beurt, waar volgens hem het Javaanse platteland weinig mee was opgeschoten. Suikerfabrieken trokken slechts ‘los volk, bezitsloozen, uit verren omtrek’ aan en belemmerden ‘de intensiveering van den Inlandschen landbouw’. De gevolgen waren groot. ‘De bezitslooze arbeidersklasse, gespeend van verantwoordelijkheidsgevoel voor de toekomst der kinderen, vermeerdert zich sterk. […] Overbevolking, daling van het loonpeil, pauperiseering zijn daarvan het gevolg. Alleen door voortdurende areaaluitbreiding van de suiker kan dit gecamoufleerd worden.’19 De Semarangse krant De Locomotief dacht even met een communistische cel te maken te hebben, maar had het vervolgens over ‘een onverklaarbare verblinding’ bij De Vries die hem gedreven had ‘tot inzichten en handelingen, die verwarrend en ontbindend werken, ja – die men als ontoelaatbaar moet signaleeren’.20

De Vries hoefde overigens voor zijn baan niet te vrezen. Hij werd gesteund door zijn hoogste baas G.H.C. Hart, de directeur van wat sedert het begin van 1934 het departement van Economische Zaken werd genoemd. Dit departement had als belangrijkste taak de gevolgen voor Nederlands-Indië van de wereldwijde economische crisis te bestrijden. De Vries hield zich in dit kader bezig met onder meer de rijstpolitiek, de oprichting van landbouwcoöperaties, het saneren van schulden onder boeren en de sigarettenfabrieken. Tevreden was hij in ieder geval over het succesvolle beleid dat ervoor zorgde dat zowel de rijstproductie in Nederlands-Indië fors toenam als de prijzen voor rijst redelijk stabiel bleven. De Indische overheid slaagde hierin door de import van rijst uit het buitenland aan banden te leggen en transportkosten tussen de eilanden van de Indische archipel te verlagen. De centrale overheid was volgens De Vries ‘steeds snel en krachtdadig’ in staat ‘te hulp te komen, telkens wanneer dit door de omstandigheden – misoogsten of andere ernstige tegenvallers’ – werd vereist.21

In deze jaren klom De Vries op tot hoofdambtenaar voor Economische Zaken en hoofd van de afdeling Algemene Economische Aangelegenheden, waarbij hij vanaf 1937 werkte onder de opvolger van Hart, directeur Huib van Mook. Hij had op elk niveau gewerkt voor de verbetering van de welvaart van de inheemse bevolking van Nederlands-Indië, daarbij allerlei inzichten verworven en over die inzichten gepubliceerd. Het was hem duidelijk geworden dat er sprake was van een veelomvattend vraagstuk dat om meer vroeg dan alleen het aan de inheemse bevolking overdragen van technische kennis. Ook de economische structuur moest veranderen om werkelijke vooruitgang mogelijk te maken. De bevolking moest van alles wat zij produceerde ook zelf de vruchten dragen door de tussenhandel aan banden te leggen. Verder moest er worden geïndustrialiseerd en was op het overbevolkte Java een ‘zeer sterke emigratie’ van Javanen naar de buitengewesten ‘van levensbelang’.22

De Vries nam een steeds vooraanstaandere positie in de koloniale samenleving in. Zo werd hij eerst lid en later vicevoorzitter van de Christelijk Staatkundige Partij, het samenwerkingsverband van de CHU en de ARP in Nederlands-Indië. Het was een partij waarvan het overigens volgens hem niet te ontkennen viel dat zij zich voornamelijk was blijven bewegen in de ‘totok-wereld’ van in Nederland geboren ambtenaren en particulieren. De politieke situatie in Nederlands-Indië noemde De Vries overigens moeilijk. ‘Indië is zoo groot, de verhoudingen zoo ingewikkeld en wisselend, vele vraagstukken zijn bijkans onoplosbaar (grondbezit, jeugdwerkloosheid, rechtsbedeeling, Indisch burgerschap), weinigen hebben belangstelling, vrijwel niemand heeft tijd.’23 Vanaf 1936 was De Vries ook lid van het bestuur van de Protestantse Kerk in Nederlands-Indië. In die hoedanigheid vertegenwoordigde hij in 1938 Nederlands-Indië bij het congres van de World Alliance for Promoting International Friendship Through the Churches in het Noorse Larvik, waar het belangrijkste onderwerp ‘vluchtelingen en statenloozen’ was. Hij deed dat tijdens zijn tweede Europese verlof, dat duurde tot februari 1939.

Het christelijke geloof was voor De Vries een belangrijke inspiratiebron. In Batavia sloot hij zich aan bij de zogeheten ‘Oxford Groep’ en organiseerde hij thuis vrijwel wekelijks ‘house parties’. In 1939 riep hij tijdens een bijeenkomst voor de ‘Geestelijke en Moreele Herbewapening’ in de aula van de Rechtshogeschool op tot ‘een nieuwe kruistocht, tot een nieuwe heilige oorlog tegen de zelfzucht en tegen de verwarring’.24 Ook probeerde De Vries voor zichzelf de ‘diepere beteekenis’ te vinden van de koloniale relatie tussen Nederland en Nederlands-Indië, waarmee in zijn ogen God ook een bedoeling moest hebben. Voor hem was in ieder geval duidelijk dat Nederland in Indië een ‘politiek van zedelijke verplichting’ moest voeren. Die politiek mocht daarbij zeker geen paternalistisch karakter hebben. Zedelijke roeping was voor De Vries ‘in de allereerste plaats, van het voetstuk afstappen, waar we ten onrechte op stonden’, zo schreef hij althans in een brochure voor de Nederlandse Christen Studenten Vereniging. Nederland was dus niet de ‘voogd’ van een kind, maar had desondanks in Nederlands-Indië een belangrijke taak te vervullen, een land dat geconfronteerd werd met ‘groote, brandende vragen’ als gevolg van de ‘intensieve aanraking van een individualistische, kapitalistische, seculaire, westersche wereld, met de praekapitalistische oostersche dorpsgemeenschappen, van geldmacht en wetenschap met magie’, aldus De Vries. ‘Tijd en geld, kapitaal en crediet deden hun intree in een tijdlooze wereld,’ met alle gevolgen van dien.

De inheemse samenleving moest daarom een nieuwe morele basis krijgen, terwijl de ‘materieele zorgen’ er moesten worden weggenomen, vooral door het verbeteren van de landbouw. Hij stelde zich daarbij de vraag of de christenen in Nederland daadwerkelijk bereid waren om iets te doen aan de ‘nood in het volksleven overzee’. Voor zichzelf had De Vries die vraag in positieve zin beantwoord. Hij werkte dagelijks om het leven van de Javaanse boer te verbeteren. Het mocht volgens De Vries daarbij niet zijn: ‘bij hen, voor hen, maar buiten hen om’, hoe moeilijk dat ook was. De bevolking moest in de gelegenheid worden gesteld ‘de verhoudingen onder de menschen en de verhouding tot God onder de nieuwe omstandigheden terug te vinden’. Het was een idealistisch antwoord op de problemen die de inheemse maatschappij ondervond door het onvermijdelijke moderniseringsproces dat de wereld doormaakte. Een politiek van zedelijke roeping vroeg volgens De Vries in hoge mate: ‘vertrouwen, zelfopoffering, zedelijken moed en geloof’. En de rol die Nederland in Indië moest spelen, was nog het best te vergelijken met die van de Bijbelse rentmeester, die uitsluitend oog had voor ‘de behoeften der hem toevertrouwde goederen en menschen’.25

Door de Duitse bezetting van Nederland in mei 1940 werden de verbindingen tussen kolonie en moederland verbroken. Een van de gevolgen hiervan was dat het Indische gouvernement besloot in Buitenzorg een landbouwkundige faculteit op te richten. Begin oktober 1940 werd De Vries benoemd tot voorzitter van de commissie die deze oprichting moest voorbereiden. Er waren reeds veertig studenten aan een propedeuse begonnen en nu moest het volledige curriculum worden vastgesteld. Er kon uiteraard geen overleg gevoerd worden met de ter zake kundige hoogleraren in Wageningen. Voor De Vries was echter ook zonder contact met de ‘moederinstelling’ duidelijk dat een landbouwkundige faculteit in Indië zich op zowel sociaal als natuurwetenschappelijk gebied moest begeven. ‘Beide ingangen leiden tot een ontmoetingspunt in het landbouwbedrijf, het kernaspect der landbouwwetenschap,’ zo sprak hij bij de installatie van zijn commissie.26 In juni 1941 was De Vries’ commissie klaar met haar werkzaamheden. In een uitgebreid advies werd een faculteit geschetst waarvan het curriculum leek op dat van de Wageningse hogeschool. Dat laatste zou de volgens de commissie noodzakelijke uitwisseling van docenten en studenten tussen de Nederlandse en Nederlands-Indische instellingen van hoger landbouwonderwijs alleen maar stimuleren.27 Uiteindelijk werd op 1 november 1941 de faculteit voor Landbouwwetenschappen in Buitenzorg officieel ingesteld. Enkele dagen later werd De Vries benoemd tot voorzitter van de faculteit, tevens hoogleraar in de landbouweconomie. Het was een bekroning van zijn Indische carrière. In zijn nieuwe hoedanigheid nam hij op 14 november 1941 ook deel aan de 17de dies natalis van het Bataviaasch Studenten Corps. ‘Er heerschte een geanimeerde stemming en tegen het einde van de receptie werd gezamenlijk het “Wilhelmus” en het “Io Vivat” gezongen,’ noteerde het Bataviaasch Nieuwsblad.28

Drie weken later viel Japan de Amerikaanse haven Pearl Harbor aan en enkele maanden later volgde de capitulatie van Nederlands-Indië. Op de dag van de capitulatie, 8 maart 1942, bevond De Vries zich in Bandoeng. Hij had met een van de laatste Nederlandse vliegtuigen kunnen vertrekken naar Australië, maar besloot op Java te blijven. Het eerste jaar van de Japanse bezetting werkte De Vries voor de Japanse autoriteiten in Bandoeng, waar hem en zijn gezin een woning in de Tjikinilaan was toegewezen. De Vries werkte daarbij ook mee aan de clandestiene steunverlening aan Nederlanders en Indische Nederlanders op Java. In april 1943 werd hij, samen met de andere Nederlanders die nog in relatieve vrijheid in Bandoeng hadden kunnen werken, op verdenking van illegale activiteiten met zijn vrouw en kinderen geïnterneerd in het zogeheten Bloemenkamp. Een jaar later werd hij door de Kenpeitai gearresteerd, overgebracht naar de gevangenis van Buitenzorg en gemarteld. Vervolgens werd De Vries naar Semarang gebracht en er maandenlang verhoord en gemarteld, onder meer met de methode van waterboarding, om uiteindelijk begin 1945 in Batavia terecht te komen, waar een Japanse krijgsraad hem tot vijftien jaar cel veroordeelde. Hij werd achtereenvolgens in de Tjipinanggevangenis in Batavia en de Soekamiskingevangenis in Bandoeng opgesloten. In de laatste gevangenis kwam in augustus 1945 het bericht dat Japan had gecapituleerd. Vrij snel daarna kreeg Egbert de Vries het nieuws dat op 25 mei van dat jaar zijn vrouw Tine in het Jappenkamp Banjoebiroe was overleden.29

Twee van De Vries’ kinderen verbleven in Bandoeng, de andere twee waren in Banjoebiroe. Daar reisde hij per trein naartoe. In het kamp ontmoette hij onder anderen Alexandrine ‘Lexie’ Zweede-Duvekot, die een leidende rol had gespeeld in het kamp en mede omdat zij in Goes was geboren veel met Tine de Vries was opgetrokken. Zij kon hem dus over zijn overleden vrouw vertellen. Op haar beurt had Lexie Zweede een groot verlies te betreuren. Haar echtgenoot was in maart 1945 in de Soekamiskingevangenis overleden, zodat ze een weduwe met drie jonge kinderen was. Uiteindelijk zouden Egbert de Vries en Lexie Duvekot besluiten met elkaar te trouwen en voortaan samen voor hun in totaal zeven kinderen te gaan zorgen. Het was, zoals Lexie het noemde, een marriage à raison. Egbert de Vries zou overigens pas een hechte relatie met zijn stiefkinderen ontwikkelen nadat zij lang volwassen waren geworden. ‘He is the perfect Victorian intellectual. Children are to be seen but not heard,’ schreef een van hen over zijn stiefvader.30

Ondertussen was De Vries in november 1945 teruggekeerd in Batavia, waar hij zich had gemeld bij de Nederlandse autoriteiten die onder leiding van Van Mook de bestuurlijke draad weer probeerden op te pakken. Hij werd er vervolgens op uit gestuurd om op Borneo, Celebes en Bali te kijken hoe de voedselsituatie er was.31 In januari 1946 begon hij verder met zijn colleges voor studenten landbouwkunde aan de zogeheten Nooduniversiteit, die zich had gevestigd in het Tjikiniziekenhuis. Zijn toekomst zou echter niet meer in Indonesië liggen, maar elders. In de loop van 1946 vertrok hij eerst met zijn kinderen naar Nederland om vervolgens zelf naar achtereenvolgens Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten te gaan om als adviseur namens Nederland deel te nemen aan de beraadslagingen van de zogeheten Preparatory Commission on World Food Proposals van de Food and Agricultural Organisation (FAO). Deze commissie vergaderde van eind oktober 1946 tot eind januari 1947 om maatregelen te ontwikkelen met het doel voedseltekorten en hongersnoden in de wereld tegen te gaan en de wereldprijzen van landbouwproducten te stabiliseren. In februari keerde De Vries terug naar Nederland, waar hij een maand later werd benoemd tot zowel hoofd van de afdeling Economische Zaken van het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen als hoogleraar Landhuishoudkunde der Overzeese Gebiedsdelen aan de Landbouwhogeschool in Wageningen. De laatste functie aanvaardde hij op 13 juni 1947 met een oratie over de Problemen van de Javaanse landbouwer. Hij gebruikte de gelegenheid om zich nog eens tegen de ideeën van Boeke af te zetten. Overal op de wereld waren boeren immers in de eerste plaats lid van ‘ener eigengeaarde boerensamenleving’, of het nu ging om Zuidoost-Azië of Noord-Amerika. ‘De beoefenaar der landhuishoudkunde heeft dan ook minder behoefte aan dualistische economische theorieën dan de isolerende econoom meent nodig te hebben,’ aldus De Vries.

De problemen van de Javaanse boer waren daarbij immens te noemen. Zowel de Tweede Wereldoorlog als het Nederlands-Indonesische conflict erna had een acute noodtoestand doen ontstaan. De conclusie die De Vries trok was dat er veel was in te halen en er op korte termijn veel moest gebeuren. Er wachtte op Java ‘een geweldige taak’. Hij was ervan overtuigd dat dit ook voor zijn Wageningse studenten gold, hoewel hij hun tevens voorhield zich gereed te houden ‘voor een beroep, dat eventueel andere tropische landen’ op hen konden doen. ‘Vele en gecompliceerd zijn de landbouwkundige en sociale vraagstukken, die in Indië en elders op oplossing wachten,’ aldus De Vries. Hij waarschuwde er daarbij nogmaals voor boeren geen oplossingen op te dringen.

Er is geen hoop voor herstel en wederopbouw, nog minder voor verbetering van het landbouwbedrijf, indien dit niet van de boeren zelf uitgaat. Het zal misschien nog gemakkelijker gaan dan vroeger om de boeren met zachte of harde drang in een gewenste richting te drijven, maar wanneer de landbouwer niet zelf actief mee wil, valt daarvan op den duur weinig te verwachten.

De Vries vond het daarbij ook nog steeds belangrijk dat de harmonie in de dorpen op het platteland kon worden behouden. Boeren moesten niet ten prooi vallen aan ongebreideld liberaal kapitalisme. De morele factoren ‘betrouwbaarheid, eerlijkheid en solidariteit’ moesten de basis vormen van alle dorpsorganisaties. ‘De enige kans op constructieve vooruitgang in de desa is het vinden van een tussenweg tussen verstarde traditie en onverteerbare vrijheid,’ sprak De Vries over het Javaanse dorp. ‘Voorlichting en onderwijs in de desa behoren daarom ook sociaal en moreel gefundeerd te zijn. […] De onderwijzer en de pastoor of dominee of modin hebben in een dorp een ruimere taak dan alleen onderwijs of zielszorg en eredienst. Zij zijn, of behoren te zijn, organen van het nieuwe dorp.’32

Een jaar later publiceerde De Vries, die inmiddels lid was geworden van de Partij van de Arbeid, een boek dat hem typeerde: De aarde betaalt. De rijkdommen der aarde en hun betekenis voor wereldhuishouding en politiek. Het was een werk waarin hij een doorwrochte en op velerlei gegevens en statistieken gebaseerde analyse van het gebruik van grondstoffen en landbouwproducten op aarde combineerde met een moreel appèl de wereld beter te beheren. ‘Teveel heeft de mens in de laatste eeuw geteerd op het kapitaal dat Moeder Aarde beschikbaar stelt,’ zo schreef De Vries.

Op verschillende plaatsen wordt de bodem van de schatkist zichtbaar en haar spilzieke kinderen zullen zich moeten beraden op een efficiënt gebruik, om de aarde voor zichzelf en hun nageslacht niet onbewoonbaar te maken.

Die ‘spilzieke kinderen’ waren overigens vooral in Europa en Noord-Amerika te vinden, de gebieden waar sedert de industriële revolutie sprake was van ‘individueel winststreven met veronachtzaming van de gemeenschappelijke belangen’. Erosie, verzilting, ontbossing, watervervuiling en het uitputten van schaarse grondstoffen waren het gevolg geweest. ‘Een belangrijk deel van onze rijkdommen is verworven ten koste van de oorspronkelijke natuurgaven,’ aldus De Vries. Het was ‘de prijs die Moeder Aarde’ had betaald voor ‘de individualistische, imperialistische en kapitalistische veroveringen van de laatste eeuw’. Dit moest veranderen. Het was in het vervolg noodzakelijk de wereldvrede te bewaren, wereldwijd gezonde sociale en economische verhoudingen te creëren en ‘zorgzaam’ gebruik te maken van de natuurschatten. Iedere vorm van ‘ongebreideld winststreven van individuen, groepen of naties, van kapitalisme zonder rem en imperialisme of machtsdroom zonder grens’ moest worden uitgebannen. De Vries gebruikte hiervoor het door hem geliefde begrip rentmeesterschap.

Rentmeesterschap komt op tegen het ongebreidelde winststreven, dat zonder enige scrupule onze planeet plundert […], de aarde verkracht […]; het komt op tegen de excessen van de op dit gebied met geen enkele zedelijke norm rekening houdende mensheid van de laatste eeuw, van de naar land en bodemschatten hunkerende exploitant, groot en klein.

De aarde moest in beheer worden genomen. Er moest een gecoördineerde nationale en internationale politiek komen gericht op het gebruik, verbruik, reservering en conservering van de natuurlijke hulpbronnen, het liefst in het kader van de Verenigde Naties.33

Egbert de Vries was geen toevallige voorzitter van de Werkcommissie Inzake Technische Hulp aan Laagontwikkelde Landen. Hij was iemand met een ruime ervaring in de welvaartszorg van het koloniale bestuur van Nederlands-Indië, die zijn opvattingen enerzijds baseerde op wetenschappelijk verkregen kennis, maar anderzijds ook op christelijk geïnspireerde idealen. Hij was ook iemand die overtuigd was van het nut van internationale samenwerking. ‘Het Westen heeft een grote en moeilijke taak te vervullen,’ zo vond hij.34 Een taak met risico’s. Uiteindelijk zou het Westen met ‘verdubbelde kracht’ doordringen in de tropische en subtropische landen. ‘Het kan niet anders of daardoor worden interne, sociale, culturele en economische bindingen losgemaakt, terwijl externe worden aangeknoopt,’ aldus De Vries. Dat was zowel een kans als een gevaar. Zou de technische hulp niets anders dan een verkapte vorm van exploitatie zijn, dan kon het tot een wereldrevolutie en een wereldoorlog leiden. Als het echter een nieuwe periode van economische en culturele samenwerking inluidde, dan was het volgens hem ‘het waarlijk een begin van een nieuwe wereld-organisatie van democratie, vrijheid en humaniteit’.35

De ontwikkeling van Suriname

De ontwikkelingen na de Tweede Wereldoorlog op het terrein van hulp aan minder ontwikkelde landen betekenden onder meer dat Nederland zou gaan deelnemen aan het werk van internationale organisaties die wereldwijd actief waren. Dat zorgde ervoor dat de overzeese oriëntatie van Nederland niet langer exclusief gericht was op de eigen koloniale gebieden, maar ook op andere delen van de wereld. De invloedrijke voorzitter van de Rotterdamse Kamer van Koophandel en president-curator van de Nederlandse Economische Hogeschool in die stad, K.P. van der Mandele, had hierover zo zijn eigen opvattingen. Hij had al in 1946 geconstateerd dat Nederland zich moest heroriënteren en een Afrika-Instituut opgericht ter bevordering van de economische betrekkingen met dat continent. In samenwerking met de Leidse universiteit was in Leiden een ‘wetenschappelijke afdeling’ van het instituut gevormd die onder leiding van de jurist P.J. Idenburg zich zou gaan bezighouden met ‘die problemen, welke een wetenschappelijk onderzoekingswerk vereischen’. Het Leids Universiteitsfonds benoemde verder in 1947 op initiatief van Van der Mandele de directeur van het Museum voor Land- en Volkenkunde en het Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’ in Rotterdam, Sjoerd Hofstra, tot bijzonder hoogleraar Afrikaanse volkenkunde.36

Deze nieuwe aandacht voor Afrika betekende echter niet dat Nederland geen bijzondere verantwoordelijkheid meer voelde voor de eigen koloniën. Sterker nog, het was niet alleen minister Götzen die vond dat in het kader van de hulp aan minder ontwikkelde gebieden de aandacht nog steeds vooral moest uitgaan naar Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen, dit was een vrijwel algemeen gedeelde opvatting. Nederland zou in de jaren vijftig dan ook veel meer geld beschikbaar stellen voor de ontwikkeling van de overzeese gebieden van het Koninkrijk der Nederlanden dan aan de internationale inspanningen de minder ontwikkelde delen van de wereld vooruit te helpen. Daarbij was Suriname al decennialang een zorgenkind waar de Nederlandse regering elk jaar geld moest bijpassen om de overheidsbegroting sluitend te krijgen. In de kolonie woonden nog geen 200.000 personen, met een economie waarin Javanen en Hindoestanen kleine boerenbedrijven dreven en een creoolse middenklasse in de stad Paramaribo probeerde rond te komen. Slechts weinig inwoners konden belasting betalen. In december 1945 sprak de gouverneur van Suriname J.C. Brons over een land ‘met allerminst beperkte potentieele welvaartsbronnen’, waarin echter ‘armoede en werkloosheid’ voortdurend ‘een stempel op een groot deel der bevolking’ bleven drukken. Weliswaar had de Tweede Wereldoorlog door de winning van bauxiet en de komst van Amerikaanse militairen enige welvaart gebracht, maar het was de vraag of deze welvaart wel bestendig was. De economie moest dan ook versterkt worden. Verder vereisten de nieuwe koloniale verhoudingen van na de Tweede Wereldoorlog volgens Brons een nieuw beleid, mede omdat ook in Suriname de roep om ‘baas in eigen huis’ steeds meer viel te horen.37

Voor dit laatste moest het land dan wel op eigen benen kunnen staan. De verhouding tussen Nederland en Suriname was daarbij ingewikkeld. Volgens een waarnemer werd door de Surinaamse bevolking het koloniale gezag enerzijds gezien als ‘een onberekenbaar vijandig element, dat zij niet begrijpt en waartegenover zij met groot wantrouwen staat’, anderzijds verwachtte zij van dezelfde koloniale macht de oplossing van alle economische problemen van het land.38 Brons had gepleit voor een ‘algemeen plan tot ontwikkeling der bestaande welvaartsbronnen’, waarvan de ‘aanpassing van de bevolking aan de daarbij door haar te vervullen taak’ onderdeel moest zijn. De gouverneur wilde met andere woorden een ‘constructief ontwikkelingsplan voor Suriname’.39

In Nederland vroeg het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen de voormalige gouverneur van Suriname, Bram Rutgers, om advies. Hij reisde daartoe naar Suriname en noemde vervolgens een ontwikkelings- of welvaartsplan voor Suriname ‘niet alleen wenschelijk, maar zelfs dringend noodzakelijk’. Niet alleen was een plan vanwege de economisch ontwikkelingen noodzakelijk, ook de positie van Nederland in de wereld, volgens Rutgers ernstig aangetast door de ontwikkelingen in Indonesië, vereiste een ‘in het oog vallende hulpverleening aan Suriname’.40 In 1947 leidde een en ander tot de instelling van het zogeheten Welvaartsfonds, waarin de Nederlandse regering 40 miljoen gulden stortte. Het geld moest besteed worden aan ‘een meerjarig constructief welvaartsplan’.41 In de Tweede Kamer was er volop steun voor de maatregel. ARP’er H.J.W.A. Meijerink had eerder als lid van een parlementaire commissie een bezoek aan Suriname gebracht en was er diep onder de indruk geraakt ‘van de onmacht om met eigen personele, financiële en materiële middelen zich uit de toestand van armoede en op velerlei gebied uit de toestand van verval op te heffen’. Hij vertolkte vervolgens de algemeen in de Kamer levende opvatting dat ‘Nederland het als zijn plicht moet opvatten dit nu nog armlastige gebiedsdeel binnen het Rijksverband op niet karige wijze te helpen’.42 Voor sommigen in Suriname was de instelling van het Welvaartsfonds slechts een eerste stap in de goede richting. Zo schreef een lid van het Hof van Justitie in Paramaribo, Jan Buiskool, in zijn Suriname nu en straks dat Nederland een schuld had in te lossen. Nederland had immers in driehonderd jaar wel veel voor Suriname gedaan, ‘maar lang niet, wat het had kunnen en moeten doen’. Er was volgens Buiskool een bedrag van maar liefst een half miljard gulden nodig om Suriname te kunnen ontwikkelen. Wat kon er nu met 40 miljoen gulden gebeuren? ‘Hier een stukje weg, daar een paar gebouwen opgelapt, een klein stukje volksgezondheid tijdelijk opgehaald, een irrigatiewerk in een district, een subsidie aan een of andere industrie, die op zichzelf staat, één enkele cultuur bij de horens gevat […], kortom wat klein goed hier en daar, zonder algemeen en alle onderdelen gelijk omvattend plan.’43

Hoe dan ook, bij een Welvaartsfonds hoorden in ieder geval plannen. Aanvankelijk was er de zorg dat Suriname simpelweg te weinig expertise had om goede voorstellen te kunnen opstellen. Deze zorg werd deels weggenomen doordat Egbert de Vries in november 1947 naar Paramaribo reisde om er de lokale autoriteiten te helpen. Hij voerde allerlei besprekingen en concludeerde dat er voorrang moest worden gegeven aan de systematische exploitatie van de natuurlijke rijkdommen in het gebied, waarbij ook luchtfotografie moest worden ingezet. Centraal moest de uitbreiding van de landbouwproductie staan. Hier lagen volgens hem de beste kansen voor de ontwikkeling van Suriname. Er was immers wereldwijd een grote vraag naar hout en vruchten, suiker, cacao en koffie. ‘In het economisch verkeer met Europa bestaan er thans mogelijkheden, die voor de oorlog niet bestonden,’ zo vertelde De Vries in Paramaribo. Maar eerst moest er wetenschappelijk onderzoek worden verricht. Vervolgens moesten er binnen vijf jaar concrete resultaten worden behaald.44 Het was De Vries uiteraard bekend dat de Surinaamse economie volledig afhankelijk was van de export van bauxiet. Het maakte de Surinaamse economie ook kwetsbaar. Vandaar dat die een bredere basis moest krijgen.

Een van de plannen die al wat langer werden besproken, behelsde de komst van Nederlandse boeren naar Suriname en in Nederland waren er een paar organisaties die ervoor ijverden, zoals de Vereeniging Nieuw Nickerie en de Stichting Landbouw Opbouw Suriname. In juli 1946 hadden twee Nederlandse deskundigen van de Nederlandse regering de opdracht gekregen de mogelijkheid van de vestiging van Nederlandse boeren in Suriname op moderne, met mechanische middelen gedreven landbouwbedrijven te onderzoeken. Zij waren tot de conclusie gekomen dat mede dankzij de technische ontwikkeling van oogstmachines het mechanisch oogsten van bijvoorbeeld rijst heel goed mogelijk was en in nieuw aan te leggen polders ook op een rendabele manier was uit te voeren. Tegelijkertijd was duidelijk dat er in Nederland voor veel boeren geen toekomst meer was en dat het klimaat in Suriname dusdanig was dat ‘een Europeaan zonder schade voor zijn gezondheid’ een gemechaniseerd landbouwbedrijf kon leiden.45 Egbert de Vries temperde na zijn bezoek aan Suriname eind 1947 echter de verwachtingen. De plannen konden niet ‘zonder een gedegen landbouwkundig onderzoek’ worden uitgevoerd, schreef hij althans aan minister Götzen. Daarbij was het noodzakelijk een proefpolder aan te leggen om meerdere gewassen uit te proberen. Ook waarschuwde De Vries ervoor bij de ontwikkeling van de landbouw een ‘monopolistische bevoorrechting’ van Nederlandse boeren te vermijden. ‘Men moet dus in het schema voor het welvaartsplan duidelijk maken, dat ook aan andere bevolkingsgroepen is gedacht.’46

Na De Vries werden nog meer deskundigen ingevlogen om Suriname van advies te kunnen dienen, onder anderen de Wageningse hoogleraar Wim Eijsvoogel en de Bandoengse ingenieur John van Blommestein. Beiden hadden een succesvolle carrière als ingenieur in Nederlands-Indië achter de rug. En veel ingenieurs in Nederlands-Indië hadden geleerd groot te denken. Ze hadden er onder meer wegen, spoorwegen en havens aangelegd, terwijl ze ook werkzaam waren geweest in de mijnbouw. Belangrijk waren ook de talloze irrigatiewerken die zij hadden ontworpen en gebouwd, ten behoeve van zowel de landbouw van de inheemse bevolking als de productie van suiker door westerse ondernemingen. Nederlandse bedrijven en vermogende personen, onder wie de filantroop K.A.R. Bosscha, hadden ervoor gezorgd dat er op 3 juli 1920 in Bandoeng een Technische Hogeschool was geopend, die vervolgens studenten uit Nederlands-Indië had aangetrokken, ‘landskinderen’ met andere woorden, zoals de latere Indonesische president Soekarno, die in mei 1926 samen met achttien andere studenten voor het ingenieursexamen was geslaagd.

Een andere student was John van Blommestein geweest, iemand met een typisch Indische achtergrond. Hij was op 15 mei 1905 in Soerakarta geboren na een affaire tussen een controleur bij het Binnenlands Bestuur, H.Th. Popkens Brouwer, en zijn moeder, de kinderjuffrouw Alexandrine van Blommestein. Popkens Brouwer, zelf ook van Indische afkomst, was sinds 1903 verloofd met Hermine de Lange en wilde zijn zoon niet erkennen, waarna de broer van diens moeder dit deed. Van Blommestein zou over zijn jeugd later niet veel loslaten, maar hij groeide op in Poerworedjo in het gezin dat zijn moeder samen met een opzichter van de werkplaats van de Staatsspoorwegen, C.L. van Bueren, zou stichten en bleek goed te kunnen leren. ‘Een Indische jongen, die opgegroeid is met een eenvoudig bordje rijst (en) daar dankbaar voor is,’ noemde schrijver en journalist Tjalie Robinson hem eens. Na de lagere school ging hij naar de hbs in Bandoeng en begon hij er in 1924 met de studie weg- en waterbouwkunde. Na vier jaar behaalde hij zijn ingenieursdiploma en trad hij in dienst van het departement van Burgerlijke Openbare Werken. Of, zoals Robinson het verwoordde: hij verdween ‘in die enorme wadjik-koek, die Indische ambtenarij heette, waar werk meestal routine werd, promotie bepaald door anciënniteit en waar men na verloop van tijd met eervol ontslag geluidloos uit verdween’. Van Blommestein zou het echter anders vergaan. Al snel zou blijken dat hij behoorde tot, aldus Robinson, ‘die zeldzame Indische jongens […] die zich geen tempo en begrenzing laten aanmeten, maar zelf hun koers en vooruitgang bepalen’.47

Van Blommestein werd in april 1929 benoemd tot ingenieur bij de irrigatiewerken van de afdeling Krawang (West-Java), met als standplaats Poerwakarta. Hij trouwde er met Wiesje van Polanen Petel, evenals hijzelf uit een Indische familie afkomstig. In 1930 werd hij overgeplaatst naar de waterstaatsdienst van de provincie Midden-Java en werkte hij voortaan vanuit Poerworedjo. Daar werden in achtereenvolgens 1931 en 1934 zijn twee zonen geboren. In 1935 vertrok Van Blommestein met vrouw en kinderen voor de eerste maal in zijn leven met verlof naar Europa. Hij gebruikte zijn tijd om in Zwitserland en Duitsland verschillende technologiebedrijven te bezoeken en zich aan de Technische Universiteit van München verder te bekwamen op het terrein van waterkracht bij Dieter Thoma, het hoofd van het Hydraulisches Institut van de Fakultät für Maschinenwesen. Het leidde op 30 mei 1939 tot een promotie met het predicaat cum laude aan de Technische Hogeschool van Bandoeng op het proefschrift Een nieuw pompsysteem in Ned.-Indië voor irrigatie en ontwatering. Het was voor de tweede keer dat iemand in Bandoeng promoveerde tot doctor in de technische wetenschappen.48

De Japanse bezetting van Nederlands-Indië zou voor Van Blommestein heel anders verlopen dan voor Egbert de Vries. Weliswaar werd hij aanvankelijk geïnterneerd in het Kampement Djatingaleh in Semarang, als een in Indonesië geboren Indo-Europeaan kon hij al snel het gewone leven buiten de kampen hervatten, voor zover er in oorlogstijd uiteraard sprake was van een ‘gewoon leven’. In ieder geval kon hij verdergaan met zijn werkzaamheden op irrigatiegebied. Na de oorlog werd hij vervolgens benoemd tot hoofd van de afdeling Irrigatie en Assainering van het Departement van Waterstaat en Wederopbouw en tevens tot buitengewoon hoogleraar Irrigatie aan de faculteit voor Landbouwwetenschappen in Buitenzorg. In 1948 ontwierp Van Blommestein Een federaal welvaartsplan voor het westelijk gedeelte van Java. Hij wilde ermee een bijdrage leveren aan het oplossen van de voedselcrisis waarmee grote delen van Azië en ook Java te maken hadden. De ‘vervolmaking en uitbreiding van het irrigatie-systeem op Java binnen de kortst mogelijke tijd’ was volgens hem de ‘enige uitvoerbare mogelijkheid om aan de ernstige voedselsituatie tegemoet te komen’. Blommestein stelde voor in de Tji Tarum twee grote stuwdammen te bouwen waardoor er stuwmeren zouden ontstaan met een omvang van ruim 4 miljard kubieke meter. Meer dan een half miljoen hectare landbouwgrond zou daardoor kunnen worden geïrrigeerd en de watertoevoer aan Batavia het gehele jaar worden gegarandeerd.49 Het was een grootschalig en wellicht zelfs groots plan dat echter vanwege de onveiligheid in het gebied voorlopig niet zou worden uitgevoerd.

Van Blommestein vertrok in mei 1949 naar Nederland, om vervolgens vrijwel onmiddellijk door te reizen naar de Verenigde Staten als lid van de Nederlandse delegatie voor de VN-conferentie over de hulpbronnen en verhoging van materiële welvaart in wat de ‘onvoldoende ontwikkelde gebieden’ in de wereld werden genoemd. De conferentie vond plaats in het voorlopige hoofdkwartier van de vn in het plaatsje Lake Success bij New York. In de acht man sterke Nederlandse delegatie zaten naast Van Blommestein nog meer personen met een Indische carrière achter de rug, zoals C.J. Bottemanne, die als visserijconsulent en later hoofd van het Instituut voor de Zeevisscherij in Batavia de visvangst door de inheemse bevolking van Nederlands-Indië had proberen te bevorderen. Ook Egbert de Vries reisde af naar Lake Success.

En de Wageningse hoogleraar Wim Eijsvoogel. Ook hij had voor de oorlog een Indische loopbaan doorlopen. Hij was in 1894 in Nieuwer Amstel geboren en in 1921 als civiel-ingenieur aan de Technische Hogeschool in Delft afgestudeerd. Vervolgens was hij naar Nederlands-Indië gegaan en gaan werken in de irrigatieafdeling Pemali-Tjomal in Midden-Java. In 1928 was hij geplaatst op het hoofdkantoor van het departement van Burgerlijke Openbare Werken om in 1936 naar Celebes te gaan, waar hij de leiding kreeg over de bouw van de zogeheten Sadangwerken. Deze werken behoorden tot de grootste irrigatiewerken die ooit in Nederlands-Indië waren gebouwd en zouden uiteindelijk zo’n 70.000 hectare landbouwgrond bevloeien. Aan de belangrijke stuw in de rivier de Sadang was dagelijks door zo’n tweeduizend arbeiders gewerkt. ‘Het Gigantenwerk bij Benteng’ had Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië de aanleg van de stuw genoemd. ‘Waar rotsen springen, drilboren ratelen, afbouwhamers knersen en het geraas de lucht vervult.’ Het werk had indruk op de krant gemaakt. Te zien was iets wat leek op een

Amerikaansch mijnkamp, vol druk vertier en beweeg, waar aan den nieuwen autoweg in enkele maanden tijds steenen huizen, loodsen en werkkampen voor duizenden arbeiders opgetrokken zijn, waar een krachtstation gebouwd is, die de mechanische energie levert voor den arbeid, welke dag in, dag uit voortgaat bij het verzetten van honderdduizenden tons rots en zand, noodig voor den bouw van een stuw, een afsluitdijk over de Sadang en kilometerslange bevloeiingskanalen door de vlakten.

Alles leverde ‘een stijgende bewondering’ op voor wat ‘de Hollandsche ingenieurskunst vermag’.50 Eijsvoogel voelde dat hij ‘midden in de technische praktijk’ stond. ‘Deze eischt den vollen mensch,’ zo realiseerde hij zich.51 De opening van de Sadangwerken werd in mei 1940 vanwege de Duitse inval in Nederland slechts bescheiden gevierd. Wel werd stilgestaan bij het werk dat door Eijsvoogel was verricht. Hij kreeg voor zijn bewezen diensten een koninklijke onderscheiding.52

De Tweede Wereldoorlog bracht Eijsvoogel als reserveofficier door in krijgsgevangenschap, onder meer in Thailand. Nadat Japan had gecapituleerd keerde hij terug naar Batavia, waar hij hoofd van de Waterstaat werd. In die hoedanigheid nam hij in juli 1946 deel aan de Malinoconferentie, waar luitenant-gouverneur-generaal Van Mook zijn plannen voor de opbouw van een federaal Indonesië ontvouwde. Het was voor Eijsvoogel duidelijk er door de Japanse bezetting van Nederlands-Indië een tijdvak was afgesloten. Iedereen diende te beseffen dat er na 1942 in Indonesië veel was veranderd. Tegen Nederlandse studenten die nog een Indische carrière ambieerden, zei hij: ‘Gij dient U wel te realiseeren – en dit geldt in het bijzonder voor degenen, die een meestal onvergetelijke jeugd in dit land hebben doorgebracht – dat deze verandering diep ingrijpend is.’ Geen misverstanden. Eijsvoogel keek daarbij terug op het werk van de Nederlandse waterstaat-ingenieurs van vóór de oorlog. Er was volgens hem sprake van ‘een juist 50-jarige periode van intensieven arbeid, waarvan de resultaten een waardige plaats innemen te midden van het overige voor land en volk bereikte’. Het was ‘voorwaar een resultaat, waarop wij trots kunnen zijn’. Er was bij hem met andere woorden trots op hetgeen was bereikt, maar tevens het besef dat de tijden waren veranderd.53

Zelf besloot Eijsvoogel zijn Indische carrière te beëindigen toen hij van de Wageningse Landbouwhogeschool het aanbod kreeg er hoogleraar te worden. In oktober 1946 hield hij er zijn oratie. Dit betekende echter niet het einde van zijn bemoeienissen met de Nederlandse koloniën. In december 1947 werd hij door de minister van Overzeese Gebiedsdelen gevraagd om samen met twee andere Indische deskundigen naar Suriname te reizen om er de mogelijkheden te onderzoeken de landbouw verder te ontwikkelen. Hij zorgde ervoor dat er halverwege maart 1948 maar liefst veertien rapporten waren geschreven met plannen voor de ontwikkeling van Suriname, echter van verschillende kwaliteit. Toen Eijsvoogel over het laatste in de Raad van Advies van het Surinaamse Welvaartsfonds een opmerking maakte, kreeg hij te horen dat hij ‘de verhoudingen in Suriname’ niet kende. Er werd met enige achterdocht aangekeken tegen de experts van verre.54 Hoe dan ook, Eijsvoogel was zelf naar het district Nickerie gegaan om te kijken of daar polders konden worden aangelegd voor het verbouwen van rijst voor de export. In het district waren al polders. Die waren vanaf het begin van de 20ste eeuw met steun van de koloniale overheid door voornamelijk Hindoestanen aangelegd. In de polders waren er vervolgens kleine boerenbedrijfjes gekomen die zich vooral toelegden op de rijstteelt. Het gebied bracht echter niet genoeg op om Suriname een rijst-exporterend land te maken. De komst van tractoren na de Tweede Wereldoorlog maakte in dit kader weinig verschil omdat er niet mee geoogst kon worden.55

Het moest anders en volgens Eijsvoogel kon het ook anders met de komst van Nederlandse boeren. Gemechaniseerde landbouw kon volgens hem alleen succes hebben als zij werd uitgevoerd door boeren ‘die met deze landbouw in de gematigde luchtstreek in alle opzichten vertrouwd waren’.56 Samen met de voormalige Indische landbouwconsulenten Jan van Beukering en J.M. Verhoog concludeerde hij dat er in Nickerie uiteindelijk zo’n 50.000 hectare polder kon worden aangelegd voor mechanische landbouw, ‘zonder schade te doen aan de belangen van de aldaar reeds gevestigde landbouwers en zonder in exorbitant hoge kosten te vervallen’. Nederlandse boeren zouden een familiebedrijf van 72 hectare met succes in bedrijf kunnen nemen, zo berekenden zij. Het boerengezin zou zelf al het werk moeten doen, omdat er nu eenmaal in Suriname geen andere arbeidskrachten voorhanden waren. ‘Het arbeidersvraagstuk is voor geheel Suriname een epineus probleem, dat niet gemakkelijk zal kunnen worden opgelost,’ aldus Eijsvoogel en zijn twee collega’s. Verder moest de ontwikkeling van Suriname nadrukkelijk gebaseerd zijn op wetenschappelijk kennis. ‘Opbouw, waar ter wereld ook geëntameerd, dient door researchwerk te worden voorafgegaan en zal hebben te steunen op de resultaten van dit werk. Zo ook in Suriname.’ De tijd ervoor ontbrak echter, omdat er ‘op korte termijn een veelomvattend welvaartsplan’ moest worden uitgevoerd. De oplossing was de aanleg van een polder van 5000 hectare waar op 64 boerderijen van elk 72 hectare verschillende zaken in de praktijk konden worden onderzocht, terwijl ook het ‘streng wetenschappelijke onderzoek’ er doorgang kon vinden. De welvaart van Suriname kon worden bevorderd. Daarvan waren de drie ingenieurs met hun Indische ervaring overtuigd. Maar wel op basis van wetenschap en techniek.57

Het rapport van Eijsvoogel en de zijnen werd in Nederland voorzien van een advies van weer een andere commissie, nu een onder leiding van de hoge ambtenaar Kees Staf, en in juli 1949 besproken in de Raad voor Economische Aangelegenheden van de regering. Volgens Egbert de Vries, die de voorstellen in de raad toelichtte, was aan de plannen niet alleen voor Suriname, maar ook voor Nederland een groot belang verbonden, en wel met name voor zijn ‘grondstoffenpositie’.58 Minister van Landbouw Mansholt en zijn collega op Overzeese Gebiedsdelen Götzen waren het hiermee eens, waarbij voor hen overigens het ‘grote belang voor Suriname’ vooropstond. De uitvoering van de plannen zou de voedselproductie in het land verhogen, zorgen voor een grotere export en daarmee inkomsten uit het buitenland. Daarnaast zou volgens de ministers de komst van ‘een aantal vakbekwame Nederlandse boeren niet nalaten een stimulerende invloed uit te oefenen op de ontwikkeling van de landbouw zoals die door de landskinderen wordt uitgeoefend’. Door het voorbeeld van de Nederlandse boeren te volgen zouden uiteindelijk ook Surinaamse boeren een gemechaniseerd bedrijf in de polders kunnen beginnen. Mansholt en Götzen concludeerden: ‘Het project kan aldus een hefboom worden voor de opheffing van de Surinaamse landbouw en daarmee van de algemene welvaart.’59

Hiermee was de weg vrijgemaakt voor de oprichting van de Stichting voor de Ontwikkeling van de Machinale Landbouw in Suriname (SML). De ministerraad ging akkoord met de financiering van de plannen. De kosten voor de aanleg van de eerste polder van 5000 hectare werden gesteld op 2,8 miljoen gulden en de uitgaven voor andere zaken als ontginning, behuizing, machines en openbare werken op zo’n 13,5 miljoen gulden. In totaal zou de uitvoering van de plannen zo’n 16,5 miljoen gulden gaan kosten. Deze kosten moesten gedekt worden door een bijdrage van 2,8 miljoen gulden uit het Surinaamse Welvaartsfonds, leningen bij de Surinaamse regering en eigen middelen van de Nederlandse boeren die zich in Suriname zouden gaan vestigen.60

Tot directeur van de nieuwe stichting werd Emile à Campo benoemd, een in 1891 in het Limburgse Merelbeek geboren landbouwingenieur die voor de Handelsvereeniging Amsterdam als administrateur van verschillende plantages op Java en Sumatra had gewerkt en daarbij ruime ervaring had opgedaan in de suikerriet-, vezel-, tapioca- en oliepalmcultuur. Hij was in 1936 in Wageningen gepromoveerd op de wiskundige waardering van arbeidsprestaties, twee jaar later definitief naar Europa teruggekeerd en had vervolgens twee jaar in Parijs aan de Sorbonne gestudeerd. Na de oorlog was hij docent aan de Landbouwhogeschool in Wageningen geworden. À Campo had internationaal een goede reputatie en werd in 1947 ook adviseur van de Britse regering op het terrein van plantaardige oliën en vetten. In die hoedanigheid reisde hij onder meer naar Kenia. Volgens minister Götzen was À Campo ‘een financieel onafhankelijk en zeer aangenaam mens’ met een ‘levendige en werkzame geest’ die een ‘bijzondere gave’ had ‘anderen te interesseeren en met hen samen te werken’. In ieder geval geschikt om vorm te geven aan een betere toekomst voor Suriname.61

Terwijl Eijsvoogel zijn plannen verder uitwerkte, bezocht van 22 maart tot en met 22 mei 1950 Van Blommestein samen met een andere ervaren Indische ingenieur, Emile Hens, het gebied rondom Nickerie om de laatste hindernissen te kunnen overwinnen. Ook werd door hem de plek aangewezen waar de nieuwe hoofdplaats van het Surinaamse polderland moest komen: daar waar de rivier Maratakka in de Nickerie mondde en kleine zeeschepen nog steeds konden aanmeren. Een ingenieurs- en architectenbureau schetste de contouren van de plaats, die de naam Wageningen kreeg, met een arbeiderswijk en een villawijk en daartussenin een kerk, ziekenhuis, winkelblok en bioscoop. Dat ook het ziekenhuis in het centrum van het nieuwe Wageningen zou komen, was een bewuste keuze. ‘Hierdoor zal bereikt worden, dat de opgenomen patiënten niet te eenzaam liggen en zich meer in de samenleving thuis blijven voelen,’ aldus de plannen. Weinig leek meer wat soms het ‘Wageningenproject’ en soms het ‘Nickerieplan’ of ‘Eijsvoogelplan’ werd genoemd in de weg te staan.62

Van Blommestein maakte van de gelegenheid gebruik een groots waterbouwkundig project voor Suriname te ontwerpen, even ambitieus als zijn Federaal Welvaartsplan voor het westelijk gedeelte van Java. In Paramaribo kreeg hij bijval van Lou Lichtveld, als ‘landsminister’ lid van het zogeheten College van Algemeen Bestuur dat in 1948 in het leven was geroepen en beter bekend als de romancier Albert Helman. Voor Lichtveld was de ‘nog vrij jeugdige “Indische jongen”’, door hem ook wel ‘Blommetje’ genoemd, een zeldzaam genie. Hij herinnerde zich enkele jaren later:

Een hydroloog met poëzie in zijn hart en met visie. Wij lagen elkaar onmiddellijk bij de eerste ontmoeting. De civielingenieur en de romanschrijver. […] Uit onzekere kaarten en halfslachtige gegevens van een land waar hij nog nooit geweest was en dat hij zich dus gedróómd moet hebben, ontstond bij Van Blommestein een grandioos idee waardoor het land – naar hij meent – tot snelle ontwikkeling gebracht zou kunnen worden; een ‘multi-purpose-plan’ zoals hij dat noemt.63

Van Blommestein was ervan overtuigd dat door een ‘geleidelijke uitvoering’ van zijn combinatieplan ‘de volkswelvaart’ in Suriname ‘in mate’ kon worden bevorderd. Hij stelde voor in de Suriname-, de Tapanahoni- en de Lucierivieren maar liefst vijftien dammen en waterkrachtwerken te bouwen waarmee elektriciteit kon worden opgewekt, de irrigatie in een groot deel van het land geregeld en in de ontstane meren de visteelt ontwikkeld. Dat de visteelt en -vangst van groot belang kon zijn, had Van Blommestein geleerd tijdens de VN-conferentie in Lake Success waar hij geweest was. De dammen in de rivieren zouden het ook mogelijk maken een waterweg voor de scheepvaart te realiseren waarmee de zuidelijke helft van Suriname kon worden opengelegd. Wellicht kon er zelfs een verbinding met Brazilië worden gemaakt of konden ‘door het koelere klimaat’ in het hoger gelegen zuiden ‘kolonisatie-mogelijkheden voor Nederlanders worden gevonden’. Het was een combinatieplan vol optimisme over de haalbaarheid en de resultaten, zonder enige zorg over eventuele negatieve gevolgen. Alleen was er de ‘noodzaak tot verplaatsing van de nederzettingen van Bosnegers en Indianen van de rivieroevers naar de rand van de binnenmeren’, maar deze bewoners van het binnenland konden zich vervolgens nuttig maken bij de visvangst. ‘Op deze wijze zullen deze twee bevolkingsgroepen uit hun isolement worden gehaald en in het productieproces van Suriname worden opgenomen,’ aldus Van Blommestein. ‘Niet alleen is deze oplossing van politieke betekenis, maar ook voor de algemene voedselhuishouding van het gehele Surinaamse volk betekent de suppletie aan eiwitvoeding een grote verbetering.’ Van Blommestein: een ingenieur met oplossingen.64

Samen met Lichtveld zou Van Blommestein uiteindelijk ook zelf de Surinamerivier opvaren om te zoeken naar een geschikte plaats voor de eerste stuwdam. Terwijl het nog donker was, vertrok het gezelschap met de havenmeester van Paramaribo aan het roer van het schip. ‘Heel de tijd door hield de jonge Bandoengse professor zijn blik op het water gericht, als wilde hij een diep verborgen geheim van de stroom achterhalen. Je kon het merken: het schijnbaar abstracte was voor hem bezig realiteit te worden,’ zo herinnerde Lichtveld zich later.

Ten slotte begon het eerste daglicht door te breken en in de vroege ochtend verklaarde de havenmeester opeens dat wij niet verder konden met ons vaartuig. Van dit punt af bleek de rivier te zeer versperd met grote steenbrokken onder het wateroppervlak. ‘Dan gaan we hier aan wal,’ stelde Blommetje voor. ‘Eens verder verkennen.’

Het gezelschap was aangekomen bij de Brokopondowatervallen en kapte zich moeizaam een weg door het oerwoud. Van Blommestein liet niet blijken wat hij ervan vond. ‘Met Indische gelatenheid liet hij noch tevredenheid of voldoening, noch teleurstelling door wat dan ook blijken. Hij was ondoordringbaar geworden, conform aan het oerwoud,’ aldus Lichtveld. ‘Ook toen wij in de late namiddag – snel genoeg – terugvoeren, zei hij niet veel, blijkbaar alles verwerkend wat hij op deze eerste verkenningstocht gezien had.’ Maar een geschikte plaats voor een stuwdam was gevonden en Van Blommesteins plan ging hierna het ‘Brokopondo-plan’ heten.65

Er waren plannen genoeg voor Suriname. Op het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen in Den Haag ontstond de wens meer samenhang tussen die plannen aan te brengen.66 Minister Götzen vond dat er in de toekomst alleen extra geld naar Suriname kon gaan indien er sprake was van ‘een totaal welvaartsplan, waarin de weg tot een verdere harmonische ontwikkeling is aangewezen en de consequenties der maatregelen in al hun aspecten zijn belicht’.67 Dit leidde uiteindelijk in de loop van 1950 tot de vorming van een ‘Coördinatie College Suriname’ bestaande uit de gouverneur van Suriname Jan Klaasesz, landsminister Lichtveld en de directeur van de sml, À Campo. De laatste zou voornamelijk vanuit Nederland werken. Voor minister Götzen was dit laatste overigens een voordeel omdat À Campo zo gemakkelijk contact kon onderhouden met leidende figuren uit het bedrijfsleven en de wetenschap.68

Er was volop optimisme. ‘In Suriname is in de loop der tijden reeds zeer veel mislukt, in hoofdzaak […] door onvoldoende voorbereiding en onvoldoende middelen op critieke momenten,’ zo viel er in een notitie te lezen. ‘Nu de Overheid, zowel die van Nederland als die van Suriname, geheel achter de opgemaakte plannen staat en uitgebreide onderzoekingen de uitvoering daarvan voorafgaan, zijn deze bronnen van mislukking voor een belangrijk deel geëlimineerd.’69 Vandaar dat er vertrouwen was dat het einddoel van het werk, door Lichtveld geformuleerd als ‘een door recht, orde en economische zekerheid gelukkig volk te creëren’, kon worden bereikt. Binnen tien jaar zou er een Suriname zijn dat ‘een waardig en volwaardig deel van het Koninkrijk der Nederlanden’ zou zijn, ‘zelfstandig niet alleen in de administratie der binnenlandse aangelegenheden, maar ook economisch en financieel self-supporting, […] met inwoners wier morbiditeit even laag is als hun mortaliteit, behoorlijk gehuisvest, gevoed en gekleed; zonder noemenswaardig analphabetisme, met voldoende sociale zekerheid en behoorlijke vooruitzichten voor de toekomst’. Lichtveld maakte daartoe tijdens de paasdagen van 1950 een ‘ruwe schets’ van een centraal plan voor de ontwikkeling van Suriname. De ontwikkeling van de landbouw stond daarin centraal, mede om ‘een ongezonde trek naar de stad’ tegen te gaan. In dat kader moest ook het leven op het platteland aantrekkelijk worden gemaakt. ‘Er dient naast meer ontwikkelingsmogelijkheden ook meer gelegenheid tot vertier en vermaak geschapen te worden,’ aldus Lichtveld, waarbij men aan de bioscoop niet voorbij zou kunnen gaan, ook al waren ‘toneel en (dans)muziek de twee aangewezen vermaaksbronnen’, die bovendien aan ‘de zelfwerkzaamheid der diverse bevolkingsgroepen’ appelleerden.70

Een jaar later werd besloten het Coördinatie College Suriname een formele status te geven, in de vorm van de ‘Stichting Planbureau Suriname’, die de opdracht kreeg een ‘Allesomvattend Ontwikkelings- en Financieringsplan’ op te stellen. Daarbij had gouverneur Klaasesz het raadzaam geacht het planbureau op enige afstand van de politiek te plaatsen. Het moest volgens hem ‘geheel autonoom’ kunnen werken ‘buiten de sfeer van de “politiek” in de minder gunstige zin’. Landsminister Lichtveld, inmiddels verzeild in een conflict over het ziekenhuis in Paramaribo, kreeg er dan ook geen rol.71 Tot directeuren van Stichting Planbureau Suriname werden benoemd Emile à Campo en Rudie van Lier, die in Leiden hoogleraar in de sociologie en cultuurkunde van Suriname, de Nederlandse Antillen en het Caribisch gebied was. Gouverneur Klaasesz temperde overigens de verwachtingen. Hij schreef aan minister Götzen dat hij zich niet aan pessimisme schuldig maakte door te constateren dat ‘gezien de nog steeds bestaande lacunes in de gegevens, en het vele researchwerk dat nog zal moeten worden verricht’ het opstellen van een werkelijk ‘allesomvattend plan’ nog een tijd zou duren.72

Hoe dit ook zij, met Van Lier kreeg ook een niet-ingenieur een sleutelpositie in de ontwikkeling van Suriname. Hij was in 1914 in Paramaribo geboren binnen de lichtgekleurde creoolse elite van de stad en in 1929 samen met zijn ouders in Den Haag gaan wonen. In 1934 was hij in Leiden bij onder anderen Huizinga geschiedenis gaan studeren, maar viel hij ondertussen ook op als dichter, waarbij hij correspondeerde met Du Perron en Ter Braak. Na de oorlog was hij in de gelegenheid geweest in Chicago sociologie en culturele antropologie te studeren en vervolgens naar Suriname gegaan om er onderzoek te doen. Het had in 1949 geresulteerd in de dissertatie Samenleving in een grensgebied, Een sociaal-historische studie van de maatschappij in Suriname, een zeer grondige analyse van de Surinaamse ‘meervoudige’ samenleving waarin bevolkingsgroepen gescheiden van elkaar leefden. Het was een samenleving die volgens Van Lier de neiging vertoonde ‘om in secten, côteriën, ras- en belangengroepen uiteen te vallen, die onderlinge wedijver ontwikkelen en al te gemakkelijk door intelligente individuen voor persoonlijke doeleinden misbruikt kunnen worden’. Suriname was verder een land met grote economische en sociale problemen. Deze problemen hadden de autoriteiten weliswaar geprobeerd op te lossen, maar steeds improviserend en zonder grootse visie. ‘Het leek of het den verantwoordelijken staatslieden en ambtenaren aan durf en ondernemingsgeest ontbrak; de ambtelijke deugd der voorzichtigheid werd ten opzichte van Suriname tot een ondeugd gecultiveerd.’ Dit terwijl alleen ‘planmatige pogingen’ kans van slagen hadden Suriname werkelijk te ontwikkelen. De stichting van het Welvaartsfonds voor Suriname gaf Van Lier goede hoop voor de toekomst.73

In 1951 werd Van Lier dus zelf medeverantwoordelijk voor de toekomst van Suriname. Hij werd de drijvende kracht achter het opstellen van een ontwikkelingsplan daarvoor. De mededirecteur van het Planbureau, À Campo, was heel wat minder overtuigd van het nut van allesomvattende plannen. ‘Hij was een typisch oude Indische ondernemer,’ herinnerde Van Lier zich later. ‘Volgens hem kon je met die planning alleen maar het grootste gedonder krijgen. Hij wilde er althans zijn vingers niet aan branden. Hij wilde wel projecten maken. […] Maar plannen nee!’74 Van Lier stond hier anders in. In juli van 1951 bood hij al een ‘Eerste schets van het Tienjarenplan’ aan de gouverneur van Suriname aan.75 Zelf benadrukte hij overigens dat de ‘eerste schets’ het resultaat was van teamwork. Enkele Nederlandse deskundigen, zoals de voormalige Indische landbouwconsulent L.J. Vroon en de voormalige medewerker van het Indische departement van Economische Zaken Wybe van Warmelo, waren naar Suriname gereisd om mee te helpen de plannen te ontwikkelen. ‘De moderne samenleving is dermate gecompliceerd, en de verschillende wetenschappen die bij het planwerk benut moeten worden, dermate gespecialiseerd, dat enkel nauwe samenwerking van een aantal deskundigen tot bevredigende resultaten kan leiden,’ aldus Van Lier.76 In Suriname was er met een zekere argwaan naar de activiteiten van Van Lier en de andere deskundigen gekeken. Was Van Lier niet al heel lang weg uit Suriname en daardoor een buitenstaander geworden? De deskundigen met een Indische achtergrond werden daarbij ‘Wijzen uit het Oosten’ genoemd. ‘Een wantrouwen van een volk waar nooit iets gelukt was, waar nooit naar gekeken was,’ zei Van Lier later.77

Kern van de ‘eerste schets’ van Van Lier was dat Suriname met zijn geringe bevolkingsomvang moest streven naar de ontwikkeling van kapitaalintensieve exportbedrijven en de verhoging van de agrarische productie en arbeidersproductiviteit. Naast de plannen voor grootschalige gemechaniseerde landbouw in de Nickeriepolders en de aanleg van waterkrachtwerken volgens het plan van Van Blommestein, werden er ook ideeën naar voren gebracht om de kleine boeren te helpen vooruit te komen. Verder werd er een plan geschetst ‘om de in Paramaribo opgehoopte arme Creolen […] te bewegen naar het land terug te keren, waar zij zich door noeste vlijt een menswaardig bestaan kunnen scheppen’. Het betrof hier het reeds gestarte Lelydorpproject, waarmee de oprichting van kleine boerenbedrijven rondom het plaatsje Lelydorp werd beoogd. In Suriname moesten er verder visvijvers worden aangelegd en moest de melkveestapel worden uitgebreid, de houtexploitatie worden bevorderd door bosexploitatiegebieden te ontsluiten, landbouw- en mijnbouwkundig onderzoek worden gestimuleerd en het zuidelijk deel van het land via de lucht in kaart worden gebracht. Ook moest er sprake zijn van ‘volksopvoeding’ door buurtcentra in te richten waar ‘sociale werkers’ ouders konden helpen bij de opvoeding van hun kinderen en cursussen voor volwassenen konden verzorgen. In dit kader moest er ook ‘goede en goedkope volkslectuur’ worden vervaardigd. Ook het onderwijs, de volkshuisvesting en de volksgezondheid moesten aandacht krijgen, waaronder de bestrijding van geslachtsziekten, in Suriname volgens Van Lier ‘in belangrijke mate, de oorzaak van een niet te onderschatten verzwakking van de volkskracht’. Het was een lange lijst van maatregelen die van Suriname een welvarend land moesten maken.78

Technische assistentie

Inmiddels was in Nederland het Bureau voor Internationale Technische Hulp opgericht, dat was ondergebracht bij het ministerie van Buitenlandse Zaken en werd aangestuurd door een commissie met dezelfde naam: de Commissie voor Internationale Technische Hulp. Drijvende kracht achter de oprichting van commissie en bureau was Egbert de Vries geweest. ‘Technische assistentie’ stond overigens al langer op de agenda. Al in december 1946 had de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties verzocht een structuur te ontwikkelen waarin deze vorm van steun kon worden gegeven. In juni 1948 was het rapport gereed geweest over hoe de technische assistentie moest worden georganiseerd en op basis hiervan had de Algemene Vergadering begin december van dat jaar een resolutie aangenomen waarin middelen werden toegewezen voor onder meer het uitzenden van experts naar landen die daarom vroegen en voor studiebeurzen om experts uit minder ontwikkelde landen verder op te leiden.

Daarnaast was er de aankondiging van Truman in januari 1949. Voor de Amerikanen was daarbij duidelijk dat ‘aan het “koloniale” tijdperk nu definitief een einde’ was gekomen, zoals de Nederlandse ambassadeur in Washington Eelco van Kleffens rapporteerde.79 Egbert de Vries dacht daar overigens genuanceerd over. Want ‘hoe zeer men ook van Amerikaanse zijde ieder imperialisme ver van zich afschuift’, het waren volgens hem ‘grote Amerikaanse belangen’ die de Verenigde Staten brachten tot ‘hun edelmoedig aanbod aan de onontwikkelde landen’. Dit bood Nederland en andere Europese landen ‘die reeds een langdurige ervaring hebben met het tot ontwikkeling brengen van onontwikkelde gebieden’ overigens juist kansen, omdat de Verenigde Staten hun beleid mede in internationaal verband wilden uitvoeren. Om de Nederlandse inspanningen te kunnen coördineren was dus in juni 1949 de ‘Werkcommissie Inzake Technische Hulp aan Laagontwikkelde Landen’ ingesteld. Naast de relevante ministeries waren hierin ook verschillende maatschappelijke organisaties vertegenwoordigd, zoals het Afrika-Instituut en de in 1948 met overheidssteun opgerichte Stichting voor Culturele Samenwerking tussen Nederland, Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen. De in totaal 37 leden van WITHALL waren het er al snel over eens dat Nederland ‘in het bijzonder op twee manieren aan het grote plan’ kon meewerken, zoals hun voorzitter De Vries op 7 juli 1949 aan minister Götzen schreef. Allereerst kon Nederland buitenlanders voor een studie, een stage of een fellowship ontvangen zodat die kennis konden maken ‘met Nederlandse onderzoeksmethoden en werkwijzen’ en verder kon Nederland deskundigen met ervaring in overzeese gebieden ter beschikking stellen van de Verenigde Naties. De Vries stelde daarbij voor om voor een periode van vijf jaar een bedrag van 10 miljoen gulden te reserveren voor de technische hulp aan wat hij de ‘onontwikkelde landen’ noemde.80 Het bedrag van 2 miljoen gulden per jaar was 1,5 procent van de door de Verenigde Naties beoogde totale begroting voor technische hulp en kwam overeen met wat van Nederland werd verwacht.81

De ontwikkelingen zouden zich vervolgens snel opvolgen. In augustus 1949 was binnen de Verenigde Naties het voorstel gereed een Expanded Programme of Technical Assistance (EPTA) in te richten met in eerste instantie een jaarlijks budget van 20 miljoen dollar.82 Het definitieve besluit tot de oprichting van het programma zou worden genomen tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties die van eind september tot begin december in Flushing Meadow bij New York bijeen zou komen. Dit betekende dat de Nederlandse delegatie naar de Algemene Vergadering over de deelname aan het Expanded Programme of Technical Assistance door de Nederlandse regering van een instructie moest worden voorzien. Op 3 oktober besloot de ministerraad dat de Nederlandse delegatie in Flushing Meadow kon instemmen met de vorming van het programma en daarbij kon melden dat Nederland bereid was ‘een evenredig deel van de kosten’ te dragen. Daartoe werd op de begroting van 1950 een bedrag van anderhalf miljoen gulden gereserveerd.83 Ondertussen maakte WITHALL een nota met de titel Possibilities of technical assistance to underdeveloped countries in and through the Netherlands, die het aan de secretaris-generaal van de Verenigde Naties aanbood. Ook werden uit Indonesië gerepatrieerde en gepensioneerde koloniale deskundigen aangeschreven met de vraag of zij niet bereid waren naar minder ontwikkelde landen te worden uitgezonden. Het vormde de basis van een uitgebreide ‘kartotheek’ van deskundigen, waardoor aan verschillende verzoeken van de Verenigde Naties om hulp al onmiddelijk kon worden voldaan.84

Voor De Vries was het geen enkel probleem terug te grijpen op de ervaringen uit de koloniale tijd van vóór de Tweede Wereldoorlog en gebruik te maken van deskundigen met een koloniale achtergrond. Een ander geluid kwam er van de permanente vertegenwoordiger van Nederland bij de Verenigde Naties, jhr. J.W.M. Snouck Hurgronje, een achterneef van de befaamde Leidse geleerde met dezelfde naam. Snouck Hurgronje waarschuwde vanuit New York dat Nederland rekening moest houden met ‘de eigenaardige anti-koloniale mentaliteit in welhaast alle minder ontwikkelde landen’ waarmee het wilde samenwerken. ‘De meeste dier landen zijn zelf eens onder koloniaal beheer geweest en terecht of ten onrechte beschouwen zij die periode uit hun geschiedenis als verantwoordelijk voor hun huidige achterlijke toestand,’ aldus Snouck Hurgronje. Velen keken daarom naar de Verenigde Staten voor hulp, het land dat ook het meest vooruitliep in technologisch opzicht. Sommigen wilden zich ook nog wel tot Europa richten, maar dan niet om te horen te krijgen hoe goed de Europeanen het in hun koloniën hadden gedaan.85

De Vries trok zich hier niets van aan. Hij vond juist dat de Amerikanen er veel te veel van uitgingen dat louter het geven van technologische kennis voldoende was om een land te ontwikkelen. ‘Bij iedere bespreking, die hierover is gehouden, hebben de vertegenwoordigers van de West Europese landen voortdurend gewezen op de sociale belemmeringen voor economische vooruitgang,’ zo herinnerde hij zich later. Daarbij kwamen ook nog ‘de psychologische aanpassingsmoeilijkheden en de moeite om Westerse methodes door Westerlingen aan volken van geheel afwijkende maatschappelijke structuur, rechtsbewustzijn en beschaving, te laten brengen’. De Vries sprak op basis van zijn jarenlange ervaring op Java.86 De Europese pleidooien hadden overigens succes. In januari 1950 kon De Vries aan de Nederlandse regering melden dat de Verenigde Staten juist met Nederland, Groot-Brittannië en Frankrijk wilde samenwerken omdat deze landen ‘een grote ervaring’ hadden op het terrein van het ‘tot ontwikkeling brengen van laag-ontwikkelde gebieden’. Hij adviseerde de regering ‘krachtdadige medewerking’ aan de hulpprogramma’s zowel van de Verenigde Naties als van de Verenigde Staten te verlenen. Dat was ook in het belang van Nederland. Het opleiden van deskundigen uit de minder ontwikkelde wereld in Nederland gaf in het buitenland grotere bekendheid aan het Nederlandse bedrijfsleven en de Nederlandse wetenschap. Het uitzenden van Nederlandse specialisten kon zorgen voor nieuwe mogelijkheden voor de Nederlandse export. Voor studenten aan de Nederlandse universiteiten en hogescholen moest er verder een nieuwe ‘outlet’ gevonden worden nu Indonesië als ‘afzetgebied voor Nederlands intellect op den duur in betekenis zal verminderen’. Hoe dan ook: ‘technische assistentie’ stond binnen de Verenigde Naties in het centrum van de belangstelling en Nederland moest daaraan meedoen.

Vooral in minder ontwikkelde gebieden is het een der onderwerpen van de dag en de hoop voor de toekomst. Het is voor Nederland ook van propagandistische waarde om daarin op internationaal niveau een goede rol te spelen, waartoe het door zijn overzeese ervaring in staat is. Terwijl het tevens zijn eigen belangen dient, kan het een nuttige bijdrage leveren voor de ontwikkeling van minder ontwikkelde gebieden.

Het was de bedoeling dat de leden van de Verenigde Naties tijdens een conferentie over de ‘minder ontwikkelde gebieden’ die van 12 tot 15 juni 1950 in Lake Success zou worden gehouden het voor de technische hulp benodigde geld zouden bijeenbrengen. De Vries stelde voor dat Nederland in dit kader zou vasthouden aan het gereserveerde bedrag van anderhalf miljoen gulden, waarmee studenten en deskundigen konden worden betaald en ook een begin worden gemaakt met twee bijzondere projecten, te weten een centrum voor luchtkartering en een demonstratiecentrum van methoden en kunstwerken voor drooglegging en landaanwinning bij het Waterloopkundig Laboratorium in Delft.87

Het idee in Nederland een centrum voor luchtkartering op te richten, was ontstaan tijdens een ontmoeting van vertegenwoordigers van de Verenigde Naties met de voormalige Delftse hoogleraar Wim Schermerhorn tijdens zijn bezoek aan het voorlopige hoofdkwartier van de VN in Lake Success in maart 1949. Het ging hier om de mogelijkheden luchtfoto’s te gebruiken voor geologisch en bosbouwkundig onderzoek.88 De in 1894 geboren Schermerhorn was een pionier in de ontwikkeling van de fotogrammetrie met opnamen vanuit vliegtuigen. Hij was ook de eerste Nederlandse minister-president van na de Tweede Wereldoorlog geweest en de voorzitter van de zogeheten commissie-generaal die in november 1946 in het Javaanse Linggadjati een akkoord had bereikt met de regering van de Republiek Indonesië over de onafhankelijkheid van dat land, dat een meerderheid van de Tweede Kamer echter te ver vond te gaan. Hij was daarnaast een van de oprichters van de Partij van de Arbeid en zat sedert 1948 voor die partij in de Tweede Kamer: een wetenschapper en politicus. Maar ook een ervaren bestuurder, die in 1931 als Delftse hoogleraar in landmeten, waterpassen en geodesie aan de wieg had gestaan van de Meetkundige Dienst van Rijkswaterstaat. Hij wist in ieder geval de weg in politiek en bestuurlijk Den Haag en had in 1949 na terugkomst uit de Verenigde Staten onmiddelijk contact opgenomen met WITHALL.

Schermerhorn kreeg vervolgens van WITHALL het verzoek een plan te maken voor de oprichting van opleidingscentrum voor luchtkartering ‘als een Nederlandse bijdrage in technische hulp aan laag-ontwikkelde landen’. Het plan voor een ‘International Training Centre for Aerial Survey’ was vervolgens al op 28 juli 1949 gereed. Schermerhorn hield over het plan nauw contact met zijn partijgenoot Piet Lieftinck, de minister van Financiën. Hij liet er ook anderszins geen gras over groeien. Eind augustus vonden er al gesprekken plaats tussen de Rijksgebouwendienst en de Technische Hogeschool in Delft over de huisvesting van het opleidingscentrum. Er moest een internationaal opleidingscentrum komen dat een ‘op de practische toepassing gerichte opleiding’ van twaalf maanden zou verzorgen in gebruik van luchtfoto’s voor het maken van kaarten en geologisch, bodemkundig of bosbouwkundig onderzoek. Het moest een centrum worden van ‘internationale betekenis, dat niet alleen het aanzien van technisch Nederland zal kunnen verhogen, doch ook de mogelijkheden in zich besloten houdt voor het ontstaan van internationale verbindingen, die werkgelegenheid voor Nederlands intellect in allerlei vorm in het buitenland kan bevorderen’. Het belang van minder ontwikkelde landen was het belang van Nederland. Een ‘International Training Centre for Aerial Survey’ was volgens Schermerhorn ‘een vorm van technische hulp aan laag ontwikkelde gebieden, die tegelijk ook hulp aan het eigen land kan betekenen’.89

De ministerraad ging eind februari 1950 met de voorstellen van De Vries akkoord, waarmee ook de weg was vrijgemaakt voor de oprichting van een centrum voor luchtkartering in Delft.90 De Tweede Kamer werd enige tijd later hierover geïnformeerd via de Nota betreffende de Nederlandse bijdrage aan het programma der Verenigde Naties voor technische hulp aan economisch laag-ontwikkelde landen. Daarin werd verdedigd dat het opleiden in Nederland van deskundigen aan de Nederlandse wetenschap en het Nederlandse bedrijfsleven internationaal ‘grotere bekendheid’ zou geven terwijl het uitzenden van Nederlandse specialisten naar het buitenland ‘wellicht […] mogelijkheden voor de Nederlandse export’ zou opleveren. Verder werd er een nieuw werkterrein ontwikkeld voor Nederlandse ‘intellectuelen en technici’, voor wie in eigen land te weinig werk was.91 Wel vond minister van Landbouw Mansholt dat alles ‘te veel drijft op de arbeid van Prof. E. de Vries’. Maar ook al was dit waarschijnlijk een juiste constatering, er was veel vertrouwen in de Wageningse hoogleraar en voorzitter van WITHALL. De ministers noemden hem een ‘algemeen aanvaarde competente leider’.92

Sterker nog: De Vries werd ook gevraagd voorzitter te worden van een commissie die zich moest buigen over de toekomst van de ‘tropische’ universitaire opleidingen in Nederland nu Indonesië onafhankelijk was geworden.93 De bedoeling was de bestaande wetenschappelijke kennis gericht op ‘levensomstandigheden en ontwikkelingsmogelijkheden’ van Indonesië niet verloren te laten gaan.94 De commissie werd begin april 1950 geïnstalleerd, kreeg als secretaris de voormalige verzetsman en het oud-Tweede Kamerlid voor de PvdA Jaap le Poole en had binnen drie maanden haar eerste adviezen gereed. Daarin probeerde de commissie de Nederlandse regering te overtuigen van het belang van de wetenschap bij ontwikkelingsvraagstukken. In een rapport van 28 juli constateerde de commissie dat er in dit kader overal in de wereld sprake was van ‘een enorme krachtsinspanning’ om het fundamenteel onderzoek in zowel de natuurwetenschappelijke en technische als de sociale wetenschappen te versterken en uit te breiden. Dit vloeide voort uit het besef dat ‘de technologische en sociale, vaak overrompelend en schoksgewijze verlopende ontwikkelingen’ in de wereld het grote gevaar met zich meebrachten samenlevingen te ontwrichten. Alleen de wetenschap kon deze ontwikkelingen in goede banen leiden. De commissie was er onder leiding van De Vries van overtuigd dat

de expansie van de industrie en van de buitenlandse handel, de wederzijdse beïnvloeding van verschillende culturen, de toekomstige voorziening met grondstoffen en voedsel en verschillende andere uiterst belangrijke ontwikkelingsproblemen […] niet meer (konden) worden overgelaten aan ontdekkingsreizigers, ondernemende handelaren of de actie van vloot en leger, maar […] afhankelijk (waren) van wetenschappelijk onderzoek en daarop steunend gebruik der mogelijkheden.

Voor Nederland was dit een zaak van ‘uitnemend groot belang’ omdat nu eenmaal een belangrijk deel van het nationaal inkomen overzee werd verdiend en vele Nederlanders in het buitenland werkzaam waren. En de wereld veranderde snel: zo was de geprivilegieerde positie van de Nederlanders in het wetenschappelijk en bestuursapparaat in Indonesië onherroepelijk verloren gegaan. Nederland moest zich dan ook breder gaan oriënteren.

Hiernaast was er een wereldwijde vraag naar verdere scholing van personen uit minder ontwikkelde gebieden op het terrein van ‘de sociale, culturele, psychologische, antropologische en daarmee samenhangend ook politieke vraagstukken en de spanningen, die voortvloeien uit de in en na de oorlog zich voltrekkende versnelde ontwikkeling van vele tropische landen’. Volgens De Vries zou Nederland een rol kunnen spelen in het aanbieden van een opleidingsprogramma waarin al deze aspecten aan de orde zouden kunnen komen. Tenslotte waren er nog de Nederlanders met een natuurwetenschappelijke of technische studie achter de rug die in tropische of subtropische landen wilden gaan werken, maar daar pas heen moesten gaan ‘met voldoende inzicht in de maatschappij, waarin zij komen te staan en met begrip voor de mens, die daar leeft en met kennis der taal, die daar wordt gesproken’. In koloniale tijden werd deze noodzaak onvoldoende gevoeld, maar in de moderne wereld zou ‘de vreemdeling, die zonder kennis van taal en volk aan het werk gaat’, in vele gevallen niet slagen. Om aan al deze behoeften tegemoet te komen, stelde De Vries de oprichting voor van een ‘internationaal academisch instituut’.95

Egbert de Vries tekent namens de Nederlandse regering aan het slot van de Technische Hulpverlening Conferentie te Lake Success (1950)

Terwijl De Vries zijn voorstel voor een internationaal academisch instituut ontwikkelde, reisde hij namens Nederland naar de conferentie over hulp aan ‘minder ontwikkelde gebieden’ in Lake Success. Daar werd voor dit doel een bedrag van ruim 20 miljoen dollar bijeengebracht en doneerde Nederland inderdaad anderhalf miljoen gulden, oftewel 400.000 dollar. Het betrof hier overigens een bijdrage in guldens die alleen binnen de Nederlandse economie kon worden besteed. Het geld kon met andere woorden alleen worden aangewend voor het betalen van Nederlandse deskundigen of voor het verstrekken van beurzen voor buitenlandse fellows die in Nederland gingen studeren.96 Tijdens de conferentie had hij tot zijn tevredenheid kunnen constateren dat Nederland vooropliep bij de voorbereidingen tot deelname aan de diverse VN-programma’s gericht op de ontwikkeling van minder ontwikkelde gebieden. Hij verwachtte dan ook dat de Verenigde Naties inclusief organisaties als de UNESCO en de FAO snel bij Nederland zouden aankloppen met het verzoek om experts te leveren. Ook waren er tekenen dat Frankrijk en Groot-Brittannië in hun Afrikaanse koloniën graag van Nederlandse expertise gebruik zouden willen maken. Al met al concludeerde De Vries dat het hoog tijd was in Nederland een organisatie in het leven te roepen die de technische hulp aan minder ontwikkelde gebieden inclusief Indonesië en de overzeese gebiedsdelen zou coördineren, wilde men althans ‘versnippering van krachten, mogelijkheden van duplicatie en verwarring zowel naar buiten als hier te lande vermijden’.97

De Vries was inmiddels gevraagd hoofd te worden van de afdeling economische hulpbronnen van de Wereldbank in Washington DC. Er was dus enige haast geboden al zijn voorstellen te bespreken. Al op 7 augustus ging de ministerraad daarom in beginsel akkoord met het voorstel te komen tot een internationaal academisch instituut. Ook besloten de ministers tot de oprichting van een interdepartementale Commissie voor Internationale Technische Hulp en een daarbij behorend Bureau voor Internationale Technische Hulp. De bewoording ‘laagontwikkelde landen’ was geschrapt, omdat het ‘door bepaalde landen als denigrerend’ werd beschouwd.98 Egbert de Vries kon met een tevreden gevoel afreizen naar de Verenigde Staten. Het Nederlandse beleid ten aanzien van de minder ontwikkelde gebieden in de wereld was van een goede basis voorzien, de plannen voor een internationaal academisch instituut konden verder worden ontwikkeld en in Suriname werd gewerkt aan een alomvattend constructief ontwikkelingsplan. De Vries was iemand geweest, zo schreef de directeur Internationale Organisaties van het ministerie van Buitenlandse Zaken, ‘die zowel over de ideeën als over de persoonlijke contacten en de noodzakelijke organisatorische vermogens’ had beschikt om het Nederlandse beleid ten aanzien van de minder ontwikkelde wereld vorm te geven.99

Nieuw-Guinea

Het Nederlandse beleid ten aanzien van minder ontwikkelde gebieden richtte zich in eerste instantie op Indonesië en de Nederlandse overzeese gebiedsdelen, in het bijzonder Suriname. Tegen het einde van 1949 werd duidelijk dat Nederland ook het Nederlands-Indische deel van het eiland Nieuw-Guinea voorlopig tot zijn overzeese gebiedsdelen moest rekenen. Het was een gebied ongeveer tienmaal zo groot als Nederland waarvoor zich vanuit Europa tot dan toe vrijwel uitsluitend zendelingen en missionarissen hadden geïnteresseerd, met delen die nog niet in kaart waren gebracht en waar niet meer dan circa 200.000 personen in aanraking waren gekomen met het koloniale bestuur. Het was ook een ongezond gebied waarvan een officiële onderzoekscommissie in de eerste helft van 1949 had geconstateerd dat malaria en zwartwaterkoorts er algemeen voorkwamen, naast als ware volksziekte framboesia, een chronische door een bacterie veroorzaakte infectieziekte. Verbetering kon men alleen verwachten door veel aandacht te besteden aan de medisch-hygiënische verzorging van de bevolking en de actieve bestrijding van de tropische ziektes in het gebied, ongetwijfeld een zeer kostbare aangelegenheid. ‘De zorg voor de volksgezondheid in Nieuw-Guinea wordt dus voor de betrokken Overheid een zware last, doch zij is in verband met de ongunstige gezondheidstoestand een eerste plicht,’ waarschuwde de commissie.

Verder constateerde de onderzoekscommissie dat het eiland ‘over het algemeen weinig vruchtbaar’ was met een woest bergland, moerassige laaglanden, moeilijk bereikbare kusten en een ongunstig tropisch klimaat en grotendeels bevolkt door ‘primitieve stammen’. De landbouw was nauwelijks van economische betekenis en vanwege de algemene geologische gesteldheid van het land mocht men, met uitzondering van aardolie, niet veel verwachtingen koesteren van bedrijvigheid op het gebied van mijnbouw. De enige manier Nieuw-Guinea vooruit te helpen was de bevordering van de landbouw van de lokale bevolking. Hierbij moest de overheid een belangrijke rol spelen, ‘niet alleen als handhaver van orde en rust, maar ook wat betreft opheffing en uitbreiding van de bevolking, openlegging en uitrusting van het land, exploratie, onderzoek, voorlichting, planologie en pionier-bedrijven’. Het besturen en ontwikkelen van Nieuw-Guinea zou daardoor zeer kostbaar zijn, zoveel was duidelijk. Het bestuur moest er rekening mee houden dat er niet alleen in groten getale van buitenaf deskundig personeel moest worden aangetrokken, maar dat er bovendien ‘meerdere millioenen gulden ’s jaars’ bijgepast zouden moeten worden. Het was alsof je Nieuw-Guinea beter kwijt dan rijk kon zijn.100

Er was één Nederlandse bestuursambtenaar geweest die een ander geluid over Nieuw-Guinea had laten horen: de resident van het gebied, Jan van Eechoud. Hij was in 1904 in het Limburgse Horst geboren en in Nederlands-Indië bij de politie gaan werken, waarbij hij in 1936 commissaris tweede klasse in Manokwari op Nieuw-Guinea was geworden. Waar de meeste Nederlanders plaatsing in Nieuw-Guinea verafschuwden, had Van Eechoud de bestemming in zijn leven gevonden. In 1938 had hij leidinggegeven aan een omvangrijke expeditie naar de zogeheten Wisselmeren in het binnenland, die twee jaar eerder vanuit de lucht waren ontdekt door piloot Frits Wissel. Van Eechoud was erin geslaagd er een bestuurscomplex, inclusief gevangenis, te bouwen dat de basis werd van een Nederlandse controleur die zich er later in het jaar zou vestigen. Het was het begin geweest van de plaats Enarotali. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had Van Eechoud vanuit Australië militaire operaties in Nieuw-Guinea geleid om zich in 1944 als Commanding Officer van de Netherlands-Indies Civil Administration te vestigen in Hollandia, waar ook de staf van het Amerikaanse Zesde Leger was neergestreken. Tegen het einde van het jaar richtte hij een noodopleiding voor bestuursassistent op, de Bestuur Opleiding School (BOS), met de bedoeling Papoea’s voor het lokale bestuur op te leiden. Een van de eerste studenten, Nicolaas Jouwe, herinnerde zich later dat Van Eechoud bij de opening van de opleiding de geboorte van ‘de nieuwe Papoea’ had geproclameerd, waarop de studenten hem ‘Bapa Papoea, vader van deze nieuwe Papoea’ hadden genoemd. Het was een koloniaal tafereel dat elders in Nederlands-Indië niet meer van de tijd was.

In juli 1946 was Van Eechoud benoemd tot tijdelijk waarnemend resident van Nieuw-Guinea, dat een jaar eerder een afzonderlijke residentie was geworden. Het koloniale bestuur werd er door hem zo goed en zo kwaad als het ging opgebouwd. Zo werd er een Landbouwvoorlichtingsdienst opgericht, net zoals een Dienst van het Boswezen, die overigens niet veel meer deed dan enkele houtzagerijen exploiteren. Het gebied werd verder in november 1947 in vier afdelingen verdeeld: Noord-, West-, Zuid- en Centraal-Nieuw-Guinea, die elk een assistent-resident kregen. Het leven van een bestuursambtenaar was daarbij bepaald niet eenvoudig, mede door de slechte gezondheidstoestand in het gebied. ‘Malaria geeft een zeer somberen kijk op het leven en niemand in Nieuw-Guinea ontsnapt op den duur aan deze ziekte,’ aldus Van Eechoud in zijn officiële verslag over het jaar 1947.

Menig plan om overplaatsing aan te vragen, is gerijpt, terwijl de patiënt van zijn ziekbed lag te staren naar de vermolmde balken, het roestige en lekke dak, de gaba-gaba omwanding en het vergane muskietengaas, dat hij met lappen moest afdekken, om zichzelf en zijn primitieven meubilair tegen de regen te beschermen. Het mooiste idealisme is hier niet tegen bestand.101

Bestuursambtenaren konden volgens Van Eechoud bij hun werk wel rekenen op de trouw van de Papoea’s aan het koloniale gezag. Verder was hij in een nota over het bestuursbeleid in Nieuw-Guinea helder over wat volgens hem de kern van het werk van de Nederlanders er was: ‘Onze primaire taak is de cultureele en materieele opheffing van den bewoner dezer landen,’ zo schreef hij. Nederland moest de Papoea voorbereiden op de onvermijdelijke intrede in de moderne maatschappij, op een manier dat ‘hij in die nieuwe maatschappij de hem rechtens toekomende plaats kan innemen en niet, verdrongen door immigranten, als een kwijnend ras voort zal leven’. Hoe dit moest gebeuren, was moeilijk te zeggen. Over Nieuw-Guinea was immers nog veel onbekend. Niets doen was echter geen optie. Nederland had immers een ‘zedelijke plicht tot leiding en opvoeding’ van de Papoea’s, een verantwoordelijkheid die het niet kon afschuiven. De door sommigen geopperde gedachte dat de primitieve Papoea in de natuur een onbezorgd en gelukkig leven leidde, werd door de resident van Nieuw-Guinea met kracht tegengesproken:

In werkelijkheid is het bestaan van den primitieve er een van ziekte en ellende, van jammer en angst, van eindelooze oorlogen en vetes. Stammen degenereeren aan framboesia, geheele gemeenschappen worden gehalveerd door regelmatig terugkeerende epidemieën, streken zijn ontvolkt door uitmoording. De strijd om het bestaan woedt er in alle hevigheid, onafgebroken, en angst is een permanent gevoel.

Voor Van Eechoud was het duidelijk: ‘De Papoea bewust in dien staat laten zou een misdaad zijn.’102

In juli en augustus 1948 maakte resident Stephan van Waardenburg in opdracht van de algemeen regeringscommissaris voor Borneo en de Grote Oost een dienstreis naar Nieuw-Guinea. Tot op dat moment was er vanuit Batavia weinig aandacht geweest voor de afgelegen residentie. Van Waardenburg was een ervaren bestuursambtenaar. Hij was in 1900 in Buitenzorg op Java in een Indische familie geboren en na een studie in Leiden als administratief ambtenaar en controleur gaan werken in de zogeheten ‘buitengewesten’, achtereenvolgens op Celebes, Sumatra en Borneo. In 1934 was hij als assistent-resident geplaatst op de afdeling Bestuurszaken der Buitengewesten van het departement van Binnenlands Bestuur in Batavia. De Tweede Wereldoorlog had hij in Japanse gevangenschap doorgebracht. Na de oorlog had hij de draad op het departement van Binnenlands Bestuur weer opgepakt en werd hij dus in 1948 naar Nieuw-Guinea gezonden om er poolshoogte te nemen.

Met een Catalina van de Marine Luchtvaartdienst bezocht Van Waardenburg de plaatsen Sorong, Fakfak, Inanwatan, Manokwari, Biak en Hollandia. Het was hem snel duidelijk dat de Nederlandse bestuursambtenaren in het gebied onder zeer moeilijke omstandigheden hun werk moesten doen. Desondanks was hij kritisch, vooral op resident Van Eechoud, die zijn ambtenaren aanspoorde praktisch bezig te zijn waardoor ‘het administratieve gedeelte van de bestuurstaak’ volledig werd verwaarloosd.103 Van Waardenburg keek als een rasechte BB-ambtenaar neer op Van Eechoud, vooral omdat die geen universitaire studie achter de rug had, maar als politiecommissaris slechts door de bijzondere oorlogsomstandigheden tot resident had weten op te klimmen.

Van Eechoud trok zich van de kritiek van Van Waardenburg niets aan en bleef de Indische regering voorzien van nota’s en adviezen, mede met het doel Nieuw-Guinea een eigen positie ten opzichte van Indonesië te geven. Over die eigen positie werd overigens al enige tijd gesproken, mede omdat sommige Indische Nederlanders naar Nieuw-Guinea keken als mogelijke plek waar zij zich zouden kunnen vestigen zodra Indonesië definitief onafhankelijk zou zijn geworden. Dat pogingen in de jaren dertig om in de buurt van respectievelijk de plaatsen Manokwari en Hollandia Indische kolonisten een nieuw bestaan te laten opbouwen nauwelijks enig succes hadden gehad, deed daar niets aan af. In maart 1946 had een groep ex-krijgsgevangenen in Thailand die zich had verenigd in de ‘Vereeniging Grooter Nederland Actie’ er bij luitenant-gouverneur-generaal Van Mook voor gepleit Nieuw-Guinea tot ‘afzonderlijk gebiedsdeel’ binnen het koninkrijk te verklaren. Het zou volgens de vereniging de ‘durf tot kolonisatie bij den Indischen Nederlander’ aanwakkeren, aangezien hem dit meerdere waarborgen bood ‘voor de veiligstelling van zijn toekomst en die zijner nakomelingen, voor zoover deze zich niet wenschen op te lossen in de Indonesische maatschappij’.104

Deze gedachte werd overgenomen door de minister van Overzeese Gebiedsdelen J.A. Jonkman toen die in december 1946 het Akkoord van Linggadjati in de Tweede Kamer probeerde te verdedigen. Hij verklaarde dat Nieuw-Guinea ‘een eigen status’ moest krijgen ten opzichte van zowel het Koninkrijk der Nederlanden als de Verenigde Staten van Indonesië. ‘In het bijzonder immers behoort daar de mogelijkheid opengehouden te worden voor grootere volksplantingen van Nederlanders, op de eerste plaats van Indische Nederlanders, die onder eigen bestel willen leven.’105 Vervolgens waren er in Nederlands-Indië organisaties opgericht die de migratie van Indo-Europeanen naar Nieuw-Guinea wilden bevorderen, zoals de Vereniging Kolonisatie Nieuw-Guinea. Binnen de Indische regering bestond er overigens gerede twijfel over de plannen. Zo zouden de meeste Indo-Europeanen er zeker niet aan denken ‘om Indonesië te verlaten en onder de moeilijkste omstandigheden te gaan koloniseren in een gevaarlijk malariagebied’. De staatsrechtelijk adviseur van de Nederlands-Indische regering, K.L.J. Enthoven, noemde de leiders van de kolonisatiebeweging rondweg ‘halfgare fantasten’.106

Ook resident Van Eechoud dacht zo het zijne over de komst van kolonisten naar Nieuw-Guinea. Een definitief oordeel over de mogelijkheden tot vestiging van kolonisten durfde hij overigens niet te geven, omdat nog zoveel over het land onbekend was. Maar duidelijk was dat op de beste landbouwgronden Papoea’s leefden en dat hun ontwikkeling niet door kolonisatie van anderen in gevaar mocht worden gebracht. Wellicht dat op één of twee specifieke gebieden kolonisten zich op Nieuw-Guinea konden vestigen.107 Verder moest volgens Van Eechoud de koloniale overheid zich vooral richten op de ontwikkeling van de Papoea’s. Die ontwikkeling moest plaatsvinden aan de hand van streekplannen. Om de mogelijkheid tot het opstellen van een streekplan voor het gebied rondom Hollandia te onderzoeken, nodigde Van Eechoud het hoofd van het Bureau der Landinrichting in Buitenzorg, J.H. de Haan, uit om naar Nieuw-Guinea te komen.

De in 1900 in Wageningen geboren bosbouwingenieur De Haan richtte zich bij zijn onderzoek in Nieuw-Guinea niet alleen op Hollandia, maar ook op het Sentanimeer in de buurt van de hoofdplaats en de ten westen daarvan gelegen Nimboranvlakte. Deze streek was in 1925 onder koloniaal bestuur gebracht, waarna de bevolking door de zending was gekerstend. De Tweede Wereldoorlog had er ontwrichtend gewerkt. Een belangrijk deel van de mannelijke bevolking had eerst voor de Japanners moeten werken en vervolgens in de vorm van een burgerdienstplicht voor de Amerikanen. De laatsten waren echter gul in het weggeven van uitrustingsstukken en de Papoea’s kwamen dan ook ‘bepakt en bezakt’ met ‘nauwelijks te torsen ladingen in hun dorpen thuis’. De Amerikaanse bezettingsperiode gaf de bewoners van Nimboran ook een indruk van welk voordeel gemechaniseerde arbeid kon opleveren. Voorlopig bleef het echter bij deze indruk, die volgens een Nederlandse bestuursambtenaar echter wel ‘onuitwisbaar’ was en ‘langzamerhand geïdealiseerd en verheerlijkt’ werd. Het vertrek van de Amerikanen van Nieuw-Guinea betekende het einde van de korte periode van voorspoed voor de Papoea’s van Nimboran.108

Om het gebied weer verder te kunnen ontwikkelen, stelde De Haan voor een streekplan te ontwikkelen. Kern ervan moest de verbetering van de landbouw van de lokale bevolking zijn, waarbij ook aandacht gegeven moest worden aan de teelt van exportproducten die zouden kunnen zorgen voor de verhoging van de welvaart. De Haan constateerde dat ‘de Papoea weliswaar van aanleg intelligent’ was, maar dat zijn ‘intellectuele vorming’ te wensen overliet. Deze vorming moest volgens hem omzichtig plaatsvinden, omdat ‘de niet te vermijden confrontatie met de Westerse mentaliteit voor deze simpele lieden gemakkelijk een desastreus effect ten gevolge kan hebben’. Verder was hij geschrokken van de gezondheidstoestand, vooral bij de jeugd, die leed onder malaria en framboesia. Er leek in het gebied zelfs een kindersterfte van maar liefst tachtig procent te bestaan. De eenzijdige en vet-, eiwit- en vitaminearme voeding die vooral uit sago – een zetmeelproduct gewonnen uit het merg van palmen – bestond, maakte dat er weinig weerstand tegen ziekten was. Maar de bodemgesteldheid was goed en de teelt van peulgewassen voor de export was zeker mogelijk. Wonderen op korte termijn waren niet te verwachten, maar een streekplan zou in ieder geval het perspectief bieden dat er in een bepaalde richting werd gewerkt. De verbetering van de landbouw moest daarbij vooropstaan. ‘Waar industrialisatie van het betrekkelijk dunbevolkte en primitieve Nimborangebied wel in een ver en onberekenbaar verschiet is gelegen, is verhoging van het landbouwkundig peil, verbetering van de bodemproductie, voorshands wel de enige basis waarop men concreet een landstreekplan kan ontwikkelen,’ rapporteerde De Haan.109

In de loop van 1949 werd de Nederlandse regering van verschillende kanten bestookt met de wens Nieuw-Guinea definitief buiten de steeds meer onvermijdelijke soevereiniteitsoverdracht van Nederlands-Indië aan Indonesië te houden. Minister van Overzeese Gebiedsdelen H.J. van Maarseveen had hier wel oren naar, zeker na het lezen van de Nota inzake de economische toekomst van Nieuw-Guinea van Van Eechoud uit maart van dat jaar. Daarin had Van Eechoud vooral betoogd dat men over die economische toekomst niet al te somber moest zijn. Zo kon de streek rondom Hollandia tot aan de Nimboranstreek voor de teelt van onder meer aardnoten, tabak en cacao tot ontwikkeling worden gebracht. Verder waren ‘vele gepensioneerde Indo-Europeanen’ zeker bereid ‘hun pensioen te verteren in de omgeving van het aan natuurschoon zoo rijke Sentani-meer’. Van Eechoud schreef zelfs over de bouw van allerlei villadorpen in het gebied. Ook elders in Nieuw-Guinea waren er kansen voor land- en bosbouw, visserij en mijnbouw. In ieder geval lag er ‘een groot arbeidsveld braak, waarop het benarde Nederland vele zijner zonen een bestaan zal kunnen bieden, agrarisch en, indien mijnbouwkundige vondsten worden gedaan, ook industrieel’.110

Mede op basis van Van Eechouds optimisme verklaarde Van Maarseveen in de ministerraad dat wat hem betrof Indonesië ‘geen zedelijk recht’ had op Nieuw-Guinea, de ontwikkelingskansen van het gebied groter waren onder Nederlandse dan onder Indonesische leiding en het belangrijk was dat Nederland ‘in het Verre Oosten een pied-à-terre’ behield, ook als een mogelijke emigratiebestemming.111 Hij besprak het onderwerp in juni 1949 ook met enkele belangrijke koloniale ambtenaren tijdens zijn bezoek aan Nederlands-Indië. Die probeerden in meerderheid hem ervan te overtuigen dat het bij Nieuw-Guinea ging om ‘een bar land’ waarvan de ontwikkeling veel geld zou gaan kosten tegen weinig opbrengsten. Het door Nederland behouden van Nieuw-Guinea zou verder in Indonesië bijzonder slecht vallen. Van Maarseveen liet zich echter niet overtuigen, waarschuwde tegen ‘het begaan van historische fouten’ en noemde het ‘zedelijk verantwoord’ Nieuw-Guinea buiten de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië te houden.112 Uiteindelijk kwamen Nederland en Indonesië eind oktober overeen dat voor een periode van een jaar de status quo van de residentie Nieuw-Guinea zou worden gehandhaafd en er ondertussen onderhandelingen zouden worden gevoerd om de definitieve staatkundige toekomst van het gebied te bepalen.113 Duidelijk was dat er nu een gouverneur voor het gebied moest worden gezocht. Van Eechoud ging ervan uit dat hij voor deze functie in aanmerking zou komen, maar de Nederlandse regering vond hem van onvoldoende niveau. Uiteindelijk werd Stephan van Waardenburg benoemd tot gouverneur van Nieuw-Guinea, een wellicht logische keuze gezien diens lange ervaring met de buitengewesten van Nederlands-Indië.114

Van Waardenburg reisde eind januari 1950 naar een gebiedsdeel dat in allerijl was voorzien van een ‘Bewindsregeling’ waarin was bepaald dat er vier diensten van algemeen bestuur zouden komen – Binnenlands Bestuur en Justitie, Financiën, Gezondheidszorg, Sociale en Culturele Aangelegenheden en Economische en Technische Aangelegenheden – en dat de directeuren samen een ‘Raad van Diensthoofden’ zouden vormen. Ook was er sprake van ‘adviesraden voor inheemse aangelegenheden’ en een deels verkozen ‘Nieuw-Guinea Raad’. Het was een papieren werkelijkheid: directeuren moesten nog gezocht worden en van verkiezingen voor de Nieuw-Guinea Raad was nog lang geen sprake. Wel was resident Van Eechoud benoemd tot directeur van Binnenlands Bestuur en Justitie, voor hem een schrale troost. Tussen hem en de nieuwe gouverneur ontstonden al snel spanningen, die dusdanig opliepen dat de onderlinge samenwerking onmogelijk werd. Van Eechoud zag zichzelf vanwege zijn jarenlange ervaring in Nieuw-Guinea als de aangewezen persoon het land te leiden terwijl de westerse beschaving zich er ‘met kracht’ aandiende. Nieuw-Guinea was volgens hem ‘een apart land […] met aparte problemen, waarover men eerst kan oordeelen, wanneer men ze heeft leeren kennen’, terwijl Van Waardenburg in zijn ogen slechts een representant was van de bureaucratische ‘Batavia-sfeer’.115

Uiteindelijk besloot Van Eechoud eind 1950 met verlof naar Nederland te reizen en kwam er daarmee een einde aan zijn bestuurlijke carrière in Nieuw-Guinea. Volgens Van Waardenburg was zijn gedrag te verklaren geweest uit het ontbreken van ‘de nodige scholing en ervaring als bestuursman’ en zijn minderwaardigheidscomplex, waardoor hij steeds zijn kracht probeerde te zoeken ‘in het doen van apodictische uitspraken’ en niet wist te luisteren naar ‘goede raad van personen – zo superieuren, als neven- en ondergeschikten – die op hun eigen terrein het stellig beter kunnen weten en ook beter behoren te weten dan hij zelf’.116 Van Waardenburg had het in 1950 niet gemakkelijk als gouverneur van Nieuw-Guinea. Onduidelijk was immers wat er aan het einde van het jaar over de toekomstige status van het gebied zou worden beslist. Indonesische ambtenaren uit de lagere en middelbare rangen waaronder politiemensen waren uit het gebied vertrokken. Verder waren de voorzieningen en de infrastructuur er allerbelabberdst. ‘Laten we ons toch vooral goed realiseren, dat zonder de aanwezigheid van door de Amerikanen 5 jaar geleden achtergelaten quonsethutten en scrap, vrijwel niemand aan de Noordkust van Nieuw-Guinea op dit moment een dak boven zijn hoofd zou hebben,’ schreef R.H. Haentjes, een hoge ambtenaar van het ministerie van Financiën, na een bezoek aan het gebiedsdeel.117 Zelfs het administratieve centrum van de hoofdstad Hollandia, Kota Baroe, maakte een naargeestige indruk. In de wandeling werd het ook wel ‘Kota Roest’ of ‘Krotje Baroe’ genoemd.118 ‘Quonsethutten’ waren de Amerikaanse halfronde geprefabriceerde barakken gemaakt van gegolfd staal waarvan er tijdens de oorlog wereldwijd zo’n 150.000 waren neergezet. Naast uiterst eenvoudige huisvesting was er in Nieuw-Guinea een gebrek aan alles, ook aan voedsel vanwege het wegvallen van de handel tussen Nieuw-Guinea en Indonesië. Veel moest van ver worden geïmporteerd met tekorten aan verse groenten, fruit en vlees tot gevolg.119 ‘De moeilijkheden zijn groot. Men zou kunnen zeggen, dat wij nog iedere dag achteruit gaan,’ verklaarde Van Waardenburg in augustus over de situatie in het door hem bestuurde gebiedsdeel. ‘Wij leven er bij de gratie van hetgeen de Amerikanen achterlieten en de omstandigheden zijn daar primitiever dan primitief.’120

Een van de eerste problemen waarmee hij werd geconfronteerd, was de komst van vele honderden Indo-Europese migranten uit Java, naar met name het gebied rondom Manokwari. Vlak vóór de soevereiniteitsoverdracht, op 24 december 1949, waren zo’n 350 Indo-Europese kolonisten met de ‘Waibalong’ van de Koninklijke Paketvaart Maatschappij uit Batavia vertrokken omdat zij het leven in een onafhankelijk Indonesië niet zagen zitten. In achtereenvolgens Semarang en Soerabaja kwamen meer Indo-Europeanen aan boord zodat bijna zeshonderd kolonisten naar Nieuw-Guinea voeren. De aankomst in Manokwari betekende echter een ruw ontwaken uit de droom. De Waibalong arriveerde voor de kust tijdens een noodweer en de kolonisten moesten met sloepen en pontons de vaste wal proberen te bereiken, waarbij veel bezittingen verloren gingen. Vervolgens was er nauwelijks enige opvang, ook niet voor honderden andere kolonisten die met andere schepen naar Marokwari kwamen. Het werd er in de weken die volgden niet beter op. ‘In Manokwari ziet men,’ zo kon in maart in de pers worden gelezen, ‘nog steeds de wonderlijkste woontoestanden, waarbij in open barakken een onbeschrijfelijke verzameling kisten, koffers, babywagens, machinerieën en huisdieren is ondergebracht met daartussen mensen, waarvan het u alleen maar verbaast, dat ze nog zo welgemoed zijn als ze zijn.’ Verder was er gebrek aan voedsel en medicijnen. Gouverneur Van Waardenburg kon dan ook weinig anders dan de migratie vanuit Indonesië naar Nieuw-Guinea stopzetten, terwijl er in Nederland hulpacties op touw werden gezet en de assistent-resident voor kolonisatie F.J. Groeneveld probeerde in Manokwari orde op zaken te stellen. Sommige kolonisten probeerden van het oerwoud zo goed en zo kwaad als dat ging landbouwgrond te maken. ‘De meeste Nederlanders weten niet hoe wij hier van hoog tot laag zwoegen, planten, kappen en werken aan de rand van het oerwoud,’ noteerde een kolonist: ‘veel plagen, insecten, ziekten, zweren’.121

Gouverneur van Nederlands Nieuw-Guinea Stephan van Waardenburg arriveert op Schiphol (1950)

Ondanks de vrijwel onmogelijke situatie waarin het Nederlandse bestuur zich in Nieuw-Guinea bevond, kwam er in Nederland steeds meer steun voor de gedachte de zeggenschap over het gebied te behouden. Hoe precies de soevereiniteit geregeld moest worden, was een andere zaak, zolang Nederland er maar het gezag bleef uitoefenen. Wel werd er door de immer zuinige minister van Financiën Lieftinck gewaarschuwd tegen ‘de grote financiële consequenties van het behouden van Nieuw-Guinea’ mede omdat ook de ontwikkeling van Suriname nog ‘veel geld’ zou gaan kosten en wezen anderen op de nadelige gevolgen van een en ander voor de betrekkingen met Indonesië. Voor minister Van Maarseveen was het behoud van Nieuw-Guinea echter, zo verklaarde hij althans in de ministerraad van 8 mei 1950, ‘een prestigekwestie’ geworden. ‘Aangezien de souvereiniteitsoverdracht na drie eeuwen bestuur over Indonesië voor de Nederlandse bevolking zeer moeilijk is geweest, zal een Kabinet niet gemakkelijk met een voorstel tot overdracht van de souvereiniteit over Nieuw-Guinea aan Indonesië kunnen komen,’ aldus Van Maarseveen. Minister-president Drees voegde daar nog wat andere argumenten aan toe. Voor hem was ook de gedachte belangrijk dat Nieuw-Guinea zeker niet beter bestuurd zou worden door Indonesië dan door Nederland, naast dat de bevolking niet Indonesisch was. Ook was volgens hem het gebied uit strategisch oogpunt ‘zeer belangrijk’.122

Wat precies dat strategische belang van Nieuw-Guinea voor Nederland was, bleef overigens onduidelijk. Sommigen hadden het over Nederland als Aziatische mogendheid die een zekere zeggenschap in ‘Aziatische en Pacific-aangelegenheden’ zou behouden. Ook kon Nieuw-Guinea een object worden voor ‘Nederlandse intellectuele activiteit’.123 In ieder geval kon door het behoud van Nieuw-Guinea het trauma van het verlies van Nederlands-Indië beter verwerkt worden. Voor minister Van Maarseveen was daarbij duidelijk dat het belang van de Papoea’s voorop moest worden gesteld. Nederland was daar overigens ook aan gehouden door artikel 73 van het Handvest van de Verenigde Naties, waarin de belangen en ontwikkeling van de inheemse bevolking in nog niet zelfstandige gebieden voorop was gezet. De Papoea’s ‘zal men niet moeten opsluiten in reservaten’, aldus Van Maarseveen.124

Gouverneur Van Waardenburg kreeg tijdens zijn bezoek aan Nederland in september 1950 de bevestiging dat Nederland voorlopig het bestuur over Nieuw-Guinea zou voeren. In de ministerraad presenteerde hij een plan om in Hollandia honderden nieuwe woningen te bouwen voor het huisvesten van ambtenaren met hun gezinnen.125 En hoewel er geen definitieve beslissing werd genomen, was duidelijk dat de nieuwe hoofdstad van Nieuw-Guinea er zou komen. Van Waardenburg vertrok begin oktober dan ook opgewekt met het vliegtuig vanaf Schiphol naar Singapore, waar hij een vlucht naar Hollandia zou nemen. Tegenover de pers verklaarde hij dat het de taak van Nederland was ‘de bevolking van Nieuw-Guinea op zeer korte termijn tot zelfbestuur te brengen’. Hoeveel tijd daarvoor nodig was, viel volgens hem niet precies te zeggen, maar binnen twee generaties moest het mogelijk zijn. Van Waardenburg schetste in hoofdlijnen hoe hij de ontwikkeling van Nieuw-Guinea voor ogen zag. Allereerst moesten de voedselvoorziening en de huisvesting in het gebied op orde worden gebracht, waarna de landbouw en de industrie konden worden ontwikkeld. Voor het laatste zou er eerst moeten worden geëxploreerd, om dan zo snel mogelijk tot exploitatie over te gaan. ‘Het zal een verantwoorde exploitatie moeten zijn,’ aldus Van Waardenburg. ‘Economische avonturiers zullen in Nieuw-Guinea geen been aan de grond mogen krijgen.’ Vervolgens zou de ontsluiting van het binnenland volgen, bepaald geen eenvoudige zaak. Binnen een periode van vijf à tien jaar moest twee derde van Nieuw-Guinea onder het Nederlandse bestuur worden gebracht.

Er zullen oplossingen voor transport-, huisvestings-, personeels- en andere problemen moeten worden gevonden. De landbouw moet er worden ontwikkeld. Geneeskundige en veeartsenijkundige diensten zullen diep in het land moeten doordringen. Het onderwijs moet er snel worden ontwikkeld en de landbouwvoorlichting moet zeer krachtdadig worden aangepakt.

Steeds ging het belang van de inheemse bevolking voor alles. ‘De instelling van deze regering ten opzichte van Nieuw-Guinea en zijn bevolking is een ethische,’ aldus Van Waardenburg, waarbij hij verwees naar de periode van de ethische politiek in Nederlands-Indië. Teruggrijpen op de ervaringen in Nederlands-Indië was overigens prima. ‘De ervaringen in Indonesië opgedaan, de goede zowel als de slechte, zullen ons in Nieuw-Guinea te stade komen.’ Het maakte Van Waardenburg niet uit of het Nederlandse beleid koloniaal werd genoemd:

Wil men dit koloniaal beheer noemen? Mij is het wel, al heb ik persoonlijk het gevoel, dat wat wij gaan doen toch meer het vervullen van een roeping is.

Maar ook deze uitspraak was een echo uit het koloniale verleden. Een echo uit 1901 om precies te zijn, toen koningin Wilhelmina in de Troonrede had gezegd dat Nederland tegenover de bevolking van Nederlands-Indië een zedelijke roeping had te vervullen. Nu was er weer sprake van een roeping en wel tegenover de Papoea’s van Nieuw-Guinea.126

*

Zo veranderde de Tweede Wereldoorlog veel, maar niet alles. De koloniale tijd liep ten einde, maar sommige koloniale verhoudingen bleven voorlopig ook nog bestaan. In het grootste deel van Afrika behielden de Europese koloniale mogendheden immers hun machtsposities en in Nieuw-Guinea begon Nederland zelfs een nieuw koloniaal avontuur, koloniaal omdat het Nederlanders waren die het beleid bepaalden en het land zouden proberen te ontwikkelen. Het was bij voorbaat een merkwaardig avontuur, dat grote inspanningen van Nederland zou gaan vergen en bijzonder kostbaar zou zijn. En dat gericht was op het geven van zelfstandigheid aan de Papoea’s, hetgeen wellicht twee generaties zou gaan duren, zo dacht althans gouverneur Van Waardenburg. In Suriname en op de Nederlandse Antillen zou dat laatste veel sneller gaan. In 1948 was al in de Nederlandse grondwet vastgelegd dat er een nieuwe staatkundige structuur zou komen waarbinnen Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen de eigen belangen zelfstandig zouden behartigen en voor gemeenschappelijke belangen op voet van gelijkwaardigheid met elkaar zouden zijn verbonden. Dat klonk mooi en de staatkundige zelfstandigheid lag in het verschiet, maar er moest uiteraard ook voor gezorgd worden dat met name Suriname ook daadwerkelijk op eigen benen zou kunnen staan. Daartoe werd de ontwikkeling van het gebiedsdeel planmatig ter hand genomen.

Nieuw was het idee om in internationaal verband hulp aan minder ontwikkelde landen te gaan geven. Het was een onderwerp dat het Verbond van Wetenschappelijke Onderzoekers belangrijk genoeg vond om er in mei 1950 een wetenschappelijk congres over te organiseren. Daarin was de Amsterdamse hoogleraar in de geschiedenis en sociologie van Indonesië Wim Wertheim kritisch. Volgens hem waren allerlei goedbedoelde hulpprogramma’s in de koloniale tijd op niets uitgelopen omdat steeds het eigenbelang van de rijke landen op de voorgrond was komen te staan. Verder had de aanleg van wegen, spoorlijnen, irrigatiewerken, ziekenhuizen en scholen in zijn ogen slechts ‘het belang van de westerse ondernemingen’ gediend. De bevolking van de diverse koloniën was ingeschakeld in het wereldverkeer, maar daardoor ‘slechts te kwetsbaarder’ geworden. En waarom zou het met de technische hulp aan minder ontwikkelde landen anders gaan? ‘Welke zekerheid hebben wij, dat de economische openlegging die met dit hulpprogramma wordt ingeluid, niet alweer zal zijn een hulp van de wal in de sloot?’ vroeg Wertheim zich af. ‘Welke zekerheid hebben wij, dat de technische hulpverlening zelf zal passen in een evenwichtig ontwikkelingsprogramma?’ Hij had daarbij weinig vertrouwen in de regeringen van de nieuwe onafhankelijke landen in de wereld. Die regeringen vertegenwoordigden immers in de regel slechts ‘een beperkte belangengroep, die het slechts om eigen voordeel, eigen macht en eigen aanzien’ te doen was. Het was volgens Wertheim aan de wetenschappers in de wereld om te verhinderen dat de technische hulp zou verworden tot ‘een nieuwe vorm van koloniale exploitatie’. Zij moesten ervoor zorgen dat de hulpprogramma’s geen uitdrukking zouden worden van ‘het illustere “welbegrepen eigenbelang” van de machtigen der aarde’ maar de ‘volkeren in de laag-ontwikkelde gebieden’ zouden helpen het lot in eigen hand te nemen. ‘Enkel de verworpenen der aarde zelf zijn in staat om door zich aaneen te sluiten hun welbegrepen eigenbelang zonder bijbedoelingen te behartigen. Dit geldt ook voor de stiefkinderen der wereld.’127

Egbert de Vries was op het congres veel optimistischer gestemd. Volgens hem hadden de plannen voor het verlenen van technische hulp ‘de verbeeldingskracht in de gehele wereld opgewekt’, waarbij door velen het doel werd onderschreven ‘de wereld als geheel in een vlugger tempo harmonisch tot ontwikkeling te brengen’. Uiteraard was er niet alleen sprake van idealisme. Zeker in de Verenigde Staten was het besef ‘levendig’ dat de kloof tussen de rijke en arme landen in de wereld ‘een van de gevaarlijkste verschijnselen’ was die de wereldvrede bedreigden. Daarbij was De Vries ervan overtuigd dat het niet alleen maar ging om het overdragen van technische kennis en het investeren van westers kapitaal. Nodig was een ‘brede visie op de problemen’ en een hulpprogramma dat zeker niet louter technologisch moest zijn. ‘Elk programma zal sociaal-economisch weldoordacht moeten zijn en rekening moeten houden met de omstandigheden en behoeften van die landen, waar het toepassing vindt. Het zal erop gericht moeten zijn deze landen te leren eigen krachten tot ontplooiing te brengen en hun afhankelijkheid te verminderen.’128

In dit kader was Nieuw-Guinea een bijzonder gebied. Uiteraard was het niet geschikt om louter technologie en geld naartoe te brengen. Een heel ander ontwikkelingsprogramma was er nodig. In Nieuw-Guinea leefden immers nog honderdduizenden Papoea’s die nauwelijks contact hadden gehad met wat voor hen de buitenwereld was. Toch stonden zij zonder het te weten op het punt met de moderne wereld intensief in aanraking te komen of te worden gebracht. Hun samenleving zou daarmee volledig veranderen. Zij zouden met andere woorden een extreme vorm van ‘acculturatie’ gaan doormaken. Nu had iemand als Egbert de Vries ook steeds aandacht gevraagd voor de gevolgen van de modernisering van een agrarische samenleving, maar wat de Papoea’s stond te wachten, was anders. Volgens de in 1934 in Leiden gepromoveerde en door de Amerikaanse antropoloog Ruth Benedict geïnspireerde oud-bestuursambtenaar Jan van Baal betekende acculturatie overigens sowieso niets minder dan ‘een volslagen verandering en omzetting van levenshouding voor hen, wier beschaving dit proces doormaakt’. Het ging dus bepaald niet om kleinigheden.

Het gaat om het aanvaarden van een nieuwe religie, die geheel andere idealen stelt dan de oude. Het omvat de receptie van een nieuwe ethiek en een nieuwe sociale structuur, van nieuwe methoden tot handhaving van de sociale orde, daar de oude methoden door het wegvallen van het geloof in de bovennatuurlijke macht der hoofden en in de door hen gehanteerde magie niet langer bruikbaar zijn en een gezagsvacuum in de gemeenschap hebben nagelaten.129

Vóór de Tweede Wereldoorlog was er overigens een toenemende wetenschappelijke belangstelling geweest voor dit acculturatieproces. Daarbij had de Bataviase hoogleraar etnologie J.Ph. Duyvendak ervoor gepleit dat de koloniale overheid zou zorgen voor ‘beschermende en constructieve maatregelen’ en ‘matiging en geduld’. Het was een in koloniale kring algemeen aanvaard principe: het was de taak van Nederland het moderniseringsproces in goede banen te leiden.130

Om in het onvermijdelijke acculturatieproces in Nieuw-Guinea een vergelijkbare constructieve rol te kunnen spelen, was kennis van cultuur van de Papoea’s bij het bestuur noodzakelijk. Dit besefte ook gouverneur Van Waardenburg, die in mei 1950 Van Baal vroeg hoofd te worden van een nog op te richten Kantoor voor Bevolkingszaken in Hollandia, dat enerzijds etnologisch en taalkundig onderzoek zou moeten doen en anderzijds het koloniale bestuur van advies zou moeten dienen. Toen Van Waardenburg hem later in het jaar ook nog de leiding van de onderwijsdienst in Nieuw-Guinea aanbood, ging hij op de uitnodiging in, vooral omdat hij zich daardoor persoonlijk met het acculturatieproces zou kunnen bezighouden. Van Baal was ervan overtuigd dat Nederland de Papoea’s daarbij niet aan hun lot moest overlaten, maar hun de mogelijkheid moest bieden zich staande te houden in de moderne tijd. En daartoe was het geven van onderwijs cruciaal.131

Vandaar dat Van Baal nog voordat hij naar Nieuw-Guinea afreisde een nota schreef over ‘Volksopvoeding en onderwijs in Nieuw-Guinea’. Daarin stond voorop dat het onderwijs in Nieuw-Guinea meer moest zijn dan schools onderricht en in de grond van de zaak niet zozeer te maken had met de opvoeding van kinderen, maar met de opbouw van de maatschappij. Er moest voor gezorgd worden dat het leven van de Papoea’s ‘een leven is, dat ook voor henzelf de moeite waard kan zijn’. Beter voedsel en meer hygiëne moesten daarvoor zorgen. ‘Het ideaal is een bevolking van boeren,’ aldus Van Baal. Jonge Papoea’s moesten daarom op een school met schooltuin leren gewassen te verbouwen, varkens te houden en granen en groenten te eten. Jongens konden daarbij handenarbeid leren en meisjes koken, pottenbakken, matten vlechten en naaien. Dergelijk onderwijs moest noodzakelijkerwijze leiden tot ‘een boerenbedrijfsvoering in den vorm van voorshands grotendeels van bovenaf geleide coöperaties’. Op die manier zouden de Papoea’s voldoende kunnen produceren om zelf voor hun onderwijs, gezondheidszorg en bestuur te kunnen zorgen.132

Na het afronden van zijn nota vertrok Van Baal richting Nieuw-Guinea. Op 6 februari 1951 kwam hij in zijn nieuwe standplaats, Hollandia, aan na een lange reis door de Pacific en via Australië en het door het laatste land bestuurde Territorium Papoea en Nieuw-Guinea. De onderhandelingen tussen Nederland en Indonesië over de toekomstige status van het westelijk deel van het eiland waren ondertussen mislukt. Nieuw-Guinea zou voorlopig door Nederland worden bestuurd. Zoveel was duidelijk.

1 Lorenzini, Global Development, 22-29.

2 Minister zonder portefeuille van Overzeese Gebiedsdelen Götzen aan minister van Buitenlandse Zaken Stikker, 23 mei 1949, in: M.L.J. Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking. Bronnenuitgave. Dl. 1: 1945-1963 (Den Haag, 2002) no.16.

3 Wnd. secretaris-generaal ministerie van Buitenlandse Zaken Boon aan de ministers van Economische Zaken, Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, Verkeer en Waterstaat en Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening, 2 juni 1949, in: ibidem, no. 20.

4 Pierre van der Eng, ‘An observer of 65 years of socio-economic change in Indonesia: Egbert de Vries’, Bulletin of Indonesian Economic Studies 27 (1991) 39-55, aldaar 42.

5 Jacobus E. De Vries, War came to Java. The story of the Zweede and de Vries families (Morristown NJ, 1998) 3-4.

6 De toekomst der academisch gegradueerden. Rapport van de commissie ter bestudeering van de toenemende bevolking van universiteiten en hoogescholen en de werkgelegenheid voor academisch gevormden (Groningen en Batavia, 1936) 537-555.

7 J.H. Boeke, Tropisch-koloniale staathuishoudkunde. Het probleem (Leiden, 1910) 6-7, 22, 118 en 206.

8 T.J. Bezemer, ‘De economie der Javaansche desa’, Tijdschrift voor economische geografie 1 (1910) 452- 460 en 2 (1911) 10-19, 119-127 en 181-190, aldaar 127 en 190.

9 De Vries, War came to Java, 3-6; Egbert de Vries, Landbouw en welvaart in het regentschap Pasoeroean. Bijdrage tot de kennis van de sociale economie van Java (Wageningen, 1931) voorwoord.

10 De Locomotief (26 september 1925); De Vries, Landbouw en welvaart, 2.

11 Van der Eng, ‘An observer of 65 years of socio-economic change in Indonesia’, 42-43.

12 De Vries, ‘Onderzoek in de desa’, De Stuw 3 (1932) 111-113.

13 De Vries, War came to Java, 7-9.

14 J.E. van der Stok, ‘Ter inleiding’, Landbouw. Tijdschrift der Vereeniging van Landbouwconsulenten in Nederlandsch-Indië 1 (1925-1926) 2-4.

15 D. V. ‘De Stuw’, De Stuw 1 (1930) no. 1, 1-2.

16 ‘Ter inleiding’, De Stuw 1 (1930) no. 1, 2-5.

17 De Vries, Landbouw en welvaart in het regentschap Pasoeroean, 302-304.

18 De Vries, ‘Coördinatie van welvaartsdiensten’, De Stuw 2 (1931) no. 16, 3-6.

19 E. de Vries, ‘Landhuishoudkunde’, Landbouw. Landbouwkundig tijdschrift voor Nederlandsch-Indië 9 (1933-1934) 568-573.

20 De Locomotief (23 augustus 1934).

21 E. de Vries en G J. Schimmel, ‘Voedselsituatie en rijstpolitiek’, Economisch-statistische Berichten 22 (1937) 702-704.

22 De Indische Courant (22 april 1936).

23 E. de Vries, ‘De C.S.P. en de Indo-Europeesche bevolkingsgroep’, in: Hoc signo vinces. Gedenkboek der Christelijk Staatkundige Partij (Batavia, 1937) 84-86.

24 Bataviaasch Nieuwsblad (26 mei 1939).

25 E. de Vries, Onze koloniale vragen (Nijkerk, z.j. [1939]) 6-8, 11-17 en 21-22; Egbert de Vries, Welvaartszorgen en welvaartszorg in Nederlandsch-Indië (’s-Gravenhage 1939) 24-25.

26 ‘De organisatie van de Landbouwkundige Faculteit’, Bataviaasch Nieuwsblad (5 oktober 1940).

27 ‘Advies ter voorbereiding van een faculteit van Landbouwwetenschap’, Landbouw 17 (1941) 329-429.

28 Bataviaasch Nieuwsblad (15 november 1941).

29 De Vries, War came to Java, 60-122.

30 Ibidem, 153-156 en 182-183 en 190.

31 Ibidem, 159-163.

32 E. de Vries, Problemen van de Javaanse landbouwer (Wageningen, 1947) 3-4, 9-11 en 14-15.

33 Egbert de Vries, De aarde betaalt. De rijkdommen der aarde en hun betekenis voor wereldhuishouding en politiek (Den Haag, 1948) 19 en 226-228.

34 E. de Vries, ‘Programma’s voor technische hulp aan weinig ontwikkelde landen’, in: Wetenschappelijke en technische hulp aan laagontwikkelde landen. Verslag van het congres gehouden te ’s-Gravenhage op 26 mei 1950 (Leiden, 1950) 8-15, aldaar 15.

35 E. de Vries, ‘Point four en Nederland’, Internationale spectator 3 (1949) no. 24, 1-4, aldaar 3. Zie ook: E. de Vries, ‘Plannen voor technische hulp aan weinig ontwikkelde landen’, Socialisme en Democratie 6 (1949) 734-740.

36 ‘Het Afrika-Instituut’, Mededeelingen van het Afrika-Instituut 1 (1947) 2-3. Chibuike Uche, ‘The study centre of the Africa Institute. Dutch aid, trade policy, and the future of African Studies’, African Affairs 123 (2024) 502-534, aldaar 517-518.

37 Gouverneur van Suriname Brons aan minister van Overzeese Gebiedsdelen Logemann, 1 december 1945, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Koloniën en opvolgers: Dossierarchief, nummer toegang 2.10.54, inv.nr. 2627. Zie ook: Gert Oostindie en Inge Klinkers, Knellende Koninkrijksbanden. Het Nederlandse dekolonisatiebeleid in de Caraïben, 1940-2000 (3 dln.; Amsterdam, 2001) I, 66-75.

38 R.A.J. van Lier, Samenleving in een grensgebied. Een sociaal-historische studie van de maatschappij in Suriname (’s-Gravenhage, 1949) 17-18 en 253.

39 Gouverneur van Suriname Brons aan minister van Overzeese Gebiedsdelen Logemann, 1 december 1945, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 2627.

40 Rapport van dr. A.A.L. Rutgers over zijn bezoek aan Suriname, 3-11 februari 1946, in: ibidem.

41 Handelingen Tweede Kamer, 1946-1947, bijlage 379, nr. 3.

42 Handelingen Tweede Kamer, 1946-1947, 486-487.

43 Johannes Ate Eildert Buiskool, Suriname nu en straks. Een sociaal-economische en staatkundige beschouwing (Amsterdam, 1946) 119-120. De Nederlandse autoriteiten waren overigens van de kritiek van Buiskool niet gediend. Zie: minister van Overzeese Gebiedsdelen Sassen aan gouverneur van Suriname Huender, 16 november 1948, in: Nationaal Archief, Den Haag, Digitaal Duplicaat: Gouverneur van Suriname: Geheim Archief, nummer toegang 2.10.18, inv.no. 686.

44 Notulen van de vergadering van de Raad van Advies van het Surinaamse Welvaartsfonds, 28 november 1947, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 29. Telegram gouverneur van Suriname Brons aan minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen, 26 november 1947 in: ibidem, inv.no. 1.

45 Kort rapport omtrent de bevindingen van ir. W.C. van der Meer en L.J. Dijkhuis, 5 juni 1947, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Geheim Archief [digitaal duplicaat], 2.10.18, inv.no. 125. Zie ook: L.J. Dijkhuis en E. Snellen, Moderne landbouw in Suriname (Amsterdam, 1947).

46 De Vries aan minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen, 18 december 1947, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.nr. 125.

47 Tjalie Robinson, ‘Solose jongen bouwt aan wereldwelvaart. Van L.S.-Poerworedjo tot F.A.O. -teamleider United Nations’, Tong Tong 3 (28 maart 1959) nr. 18, 6-7.

48 W. Ravestein, ‘Een ingenieur met visie. Prof.dr.ir. Willem Johan van Blommestein (1905-1985)’, in: Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis 11 (2002) 6-11.

49 W.J. van Blommestein, Een federaal welvaartsplan voor het westelijk gedeelte van Java (Batavia, 1948) 4 en 6-7.

50 Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië (12 december 1938).

51 W.F. Eijsvoogel, De verbetering van den oostmoesson-bevloeiingstoestand op Java (Wageningen, 1946) 21.

52 Bataviaasch Nieuwsblad (22 mei 1940).

53 Eijsvoogel, De verbetering van den oostmoesson-bevloeiingstoestand, 3-4 en 22.

54 Notulen van de vergadering van de Raad van Advies van het Surinaamse Welvaartsfonds, 19 maart 1948, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 29.

55 ‘Mechanisatie van de landbouw in Suriname’, Economisch-statistische Berichten 35:1721 (3 mei 1950) 350-353 aldaar 351.

56 Ibidem.

57 Rapport omtrent de ontwikkelingsmogelijkheden op landbouwkundig gebied in de westelijke helft van de Surinaamse kustvlakte (Wageningen, 1948) 121-122 en 194-195.

58 Raad voor Economische Aangelegenheden, 20 juli 1949, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 28. Zie ook: minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen aan gouverneur van Suriname Huender, 30 oktober 1948, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 125.

59 Memorandum van het overleg van de ministers van Financiën, Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening en zonder Portefeuille, inzake het plan tot vestiging van gemechaniseerde boerenbedrijven in Suriname, juni 1949, in: ibidem, inv.no. 98.

60 Ibidem.

61 Minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen aan gouverneur van Suriname Huender, 13 oktober en 24 december 1948, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 4117. Zie ook: ‘Dr. Emile à Campo. Pionier in suiker en rijst’, Het Binnenhof (11 januari 1958).

62 ‘Beschouwingen inzake het algemeen plan voor polderaanleg benoorden de Nickerie en inzake het ontwerp van de eerste polder voor vestiging van Hollandse boeren in Suriname’, door E.E. Hens en W.J. van Blommestein, Oktober 1950, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 132.

63 Albert Helman, Het eind van de kaart. Journaal van een kleine ontdekkingstocht in twee binnenlanden anno 1955 (Amsterdam, 1980) 62-63.

64 W.J. van Blommestein, Een combinatie-plan voor de Suriname-rivier (Den Haag, 1950).

65 Helman, Het eind van de kaart, 64-66.

66 ‘Algemeen ontwikkelingsplan voor Suriname’, 30 juni 1948, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 47.

67 Minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen aan gouverneur van Suriname Huender, 24 december 1948, in: ibidem, inv.no. 39.

68 Minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen aan gouverneur van Suriname Huender, 13 oktober 1948, in: ibidem.

69 Wat gebeurt er in en voor Suriname? (1950).

70 Lou Lichtveld, ‘Ruwe schets van een centraal plan voor de ontwikkeling van Suriname’, Pasen 1950, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Geheim Archief [digitaal duplicaat], 2.10.18, inv.nr. 690.

71 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister Götzen, 2 oktober 1950. Zie ook: gouverneur van Suriname Klaasesz aan à Campo, 5 oktober 1950; Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister Götzen, 23 oktober 1950, in: ibidem.

72 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister Götzen, 26 oktober 1950, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 45.

73 Van Lier, Samenleving in een grensgebied, 16, 209-210 en 220.

74 Ongecorrigeerde tekst van een op band opgenomen interview, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 515 Van Lier, nummer toegang 2.21.257, inv.nr. 62.

75 Van Lier aan À Campo, 7 juli 1951, in: ibidem.

76 Van Lier aan de voorzitter van de regeringsraad van Suriname Jan Buiskool, 15 september 1951, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.nr. 71.

77 Ongecorrigeerde tekst van een op band opgenomen interview, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.nr. 62.

78 ‘Eerste schets van het Tienjarenplan’, 1951, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Geheim Archief [digitaal duplicaat], 2.10.18, inv.no. 693, Van Lier aan gouverneur van Suriname Klaasesz, 11 juni 1951, in: ibidem, inv.no. 694.

79 Ambassadeur Van Kleffens aan minister van Buitenlandse Zaken Stikker, 24 februari 1949, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Buitenlandse Zaken: Code-archief 1945-1954, nummer toegang 2.05.117, inv.no. 10438.

80 De Vries aan minister Götzen, 7 juli 1949, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 25.

81 E. de Vries, ‘Concept begroting’, 23 juli 1949, in: ibidem, no. 29.

82 David Owen, ‘The United Nations Expanded Program of Technical Assistance. A Multilateral Approach’, The Annals of the American Academy of Political and Social Science (1959) Vol. 323, 25-32.

83 Directeur-Generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen, ministerie van Economische Zaken Speekenbrink aan minister van Economische Zaken Van den Brink, 23 september 1949, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 30.

84 Nota betreffende de Nederlandse bijdrage aan het programma der Verenigde Naties voor technische hulp aan economisch laag-ontwikkelde landen, Handelingen Tweede Kamer, 1949-1950, bijlage 1734, no. 4.

85 Snouck Hurgronje aan minister van Buitenlandse Zaken Stikker, 8 juli 1949, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 27.

86 De Vries, ‘Programma’s voor technische hulp aan weinig ontwikkelde landen’, 10-11.

87 De Vries aan de ministerraad, 18 januari 1950, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 32.

88 Vertegenwoordiger van Nederland bij de Verenigde Naties Snouck Hurgronje aan minister van Buitenlandse Zaken Stikker, 21 april 1949, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 45-54, 2.05.117, inv.no. 26585.

89 Schermerhorn aan het College van Curatoren der Technische Hogeschool te Delft, 18 oktober 1949, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 45-54, 2.05.117, inv.no. 24453. Zie ook: W. Schermerhorn, Hoe en waarom het ITC ontstond als Nederlandse bijdrage tot het wetenschappelijke ontwikkelingswerk (1969) 5-8.

90 Nota betreffende de Nederlandse bijdrage aan het programma der Verenigde Naties voor technische hulp aan economisch laag-ontwikkelde landen, 1950, in: Handelingen Tweede Kamer, bijlagen, 1734, no. 4.

91 Nil Disco, 60 Years of ITC. The International Institute for Geo-Information Science and Earth Observation (Eindhoven, 2010) 20-27.

92 Memo Blom aan directie Internationale Organisaties, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 45-54, 2.05.117, inv.no. 24427.

93 Notulen ministerraad, 27 februari 1950, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 37.

94 Toespraak minister Rutten bij de installatie van de commissie De Vries, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen: Onderafdeling Research van de Afdeling Research en Documentatie, nummer toegang 2.14.15, inv.no. 165.

95 Commissie aanpassing hoger onderwijs aan internationale behoeften aan minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen Rutten, 28 juli 1950, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 45.

96 Minister van Buitenlandse Zaken Stikker aan De Vries, 12 juni 1950, in: ibidem, no. 41.

97 Voorzitter WITHALL De Vries aan minister-president Drees en minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen, 31 juli 1950, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 46.

98 Ibidem.

99 Patijn aan Blom, 4 augustus 1950, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 45-54, 2.05.117, inv.no. 24427.

100 Verslag van de Studiecommissie Nieuw-Guinea ingesteld bij gouvernementsbesluit van 15 maart 1948, no. 3 (Batavia, 1949) 103, 105, 107, 136, 149-150.

101 Algemeen verslag betreffende de residentie Nieuw-Guinea over het jaar 1947, in: Nationaal Archief, Den Haag, Algemene Secretarie van de Nederlands-Indische Regering en de daarbij gedeponeerde Archieven, nummer toegang 2.10.14, inv.no. 3270.

102 Nota Bestuursbeleid Nieuw-Guinea (Hollandia, 1947) 4-5, 8, 10 en 65.

103 Verslag van de dienstreis naar Nieuw-Guinea van dr. S.L.J. van Waardenburg, 16 september 1948, in: NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-Ind. Regering, 2.10.14, inv.no. 5010.

104 Hoofdbestuur Vereeniging Grooter Nederland Actie ter bevordering van Nederlandsche volksplantingen op Nieuw-Guinea aan lt. gouverneur-generaal Van Mook, 11 maart 1946, in: S.L. van der Wal, P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten (red.), Officiële Bescheiden betreffende de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950 (20 dln.; Den Haag, 1971-1996) III, no. 289.

105 Handelingen Tweede Kamer (1946-1947) 707.

106 ‘Enkele aantekeningen over de Groter Nederland Actie’, 8 februari 1949, in: NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-Ind. Regering, 2.10.14, inv.no. 2786.

107 Nota Bestuursbeleid, 105-107.

108 ‘Nimboran Community Development Project’, Eerste kwartaalverslag, eerste kwartaal 1952, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 429 W.J.H. Kouwenhoven, nummer toegang 2.21.205.30, inv.no. 21.

109 J.H. de Haan, ‘Reisrapport no. 19 naar Hollandia en omgeving (Nieuw Guinea) van 20 april tot 4 mei 1949’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 19; vlg.: ‘Achterland van Hollandia voor de Papoea’s’, Indische courant voor Nederland (21 mei 1949).

110 Nota inzake de economische toekomst van Nieuw-Guinea, 16 maart 1949, in: NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-Ind. Regering, 2.10.14, inv.no. 3274.

111 Notulen van de vergadering van de ministerraad, 7 juni 1949, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële bescheiden, XIX, no. 17.

112 ‘Verslag van een bespreking dd. 27 juni 1949 betreffende Nieuw-Guinea’, in: ibidem, no. 103. Zie ook: P.J. Drooglever, Een daad van vrije keuze. De Papoea’s van westelijk Nieuw-Guinea en de grenzen van het zelfbeschikkingsrecht (Amsterdam, 2005) 144.

113 Verslag van de 26ste vergadering van de centrale commissie van de Ronde Tafel Conferentie, 31 oktober 1949, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële bescheiden, XX, no. 215. Zie ook: Drooglever, Een daad van vrije keuze, 159-165.

114 Notulen van de vergadering van de ministerraad op 5 december 1949, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële bescheiden, XX, no. 329. Jan Derix, Bapa Papoea. Jan P.K. van Eechoud. Een biografie (Venlo, 1987) 195-203; Drooglever, Een daad van vrije keuze, 241-242.

115 Derix, Bapa Papoea, 205-215.

116 Gouverneur van Nieuw-Guinea Van Waardenburg aan minister voor Uniezaken en Overzeese Rijksdelen Van Maarseveen, 3 februari 1951, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11861.

117 R.H. Haentjes, ‘Verslag Reis Nieuw-Guinea’, 12 mei 1950, in: ibidem, inv.no. 1856.

118 De Telegraaf (14 maart 1950). Zie ook: Karel Davids, Een laatkoloniaal experiment. Hollandia, Nieuw-Guinea, 1944-1962 (Zutphen, 2024) 39.

119 De Volkskrant (10 november 1950).

120 De Tijd (18 augustus 1950).

121 Het Vrije Volk (21 maart 1950); De Tijd (4 april 1950); Hans Meijer, ‘“Het uitverkoren land”. De lotgevallen van de Indo Europese kolonisten op Nieuw-Guinea (1949-1962)’, in: Tijdschrift voor Geschiedenis 112 (1999) 353-384, aldaar 365-371.

122 Notulen van de vergadering van de Ministerraad op 24 april, 8 mei, 3 juli 1950, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerraad, nummer toegang 2.02.05.02, inv.no 394.

123 Directie Indonesië en overzeese rijksdelen, directoraat-generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen, ministerie van Economische Zaken aan minister van Economische Zaken Van den Brink, 10 juli 1950, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 44.

124 Notulen van de vergadering van de Ministerraad op 3 juli 1950, in: NL-HaNA, Ministerraad, 2.02.05.02, inv.no 394.

125 Notulen van de vergadering van de Ministerraad op 28 september 1950, in: ibidem.

126 ‘In Nieuw Guinea heeft Nederland een roeping’, Het Parool (28 september 1950).

127 W.F. Wertheim, ‘De hulp, die laagontwikkelde landen behoeven’, in: Wetenschappelijke en technische hulp aan laagontwikkelde landen. Verslag van het congres gehouden te ’s-Gravenhage op 26 mei 1950 (Leiden, 1950) 18-30.

128 E. de Vries, ‘Programma’s voor technische hulp aan weinig ontwikkelde landen’, 15.

129 J. van Baal, ‘De westersche beschaving als constante factor in het hedendaags acculturatieproces’, Indonesië 2 (september 1948) 102-139, aldaar 104-105.

130 J.Ph. Duyvendak, Inleiding tot de ethnologie van de Indische archipel (Groningen en Batavia 1935) 168; J.Ph. Duyvendak, Ethnologische belangstelling. Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het hoogleraarsambt aan de Rechtshogeschool te Batavia op 23 september 1938 (Groningen en Batavia, 1938) 18. Zie ook: Michael Prager, ‘Crossing borders, healing wounds. Leiden anthropology and the colonial encounter (1917-1949)’, in: Jan van Bremen en Akitoshi Shimizu (red.), Anthropology and colonialism in Asia. Comparative and historical colonialism (Oxford, 1999) 326-361, aldaar 337-338.

131 J. van Baal, Ontglipt verleden. Verhaal van mijn jaren in een wereld die voorbijging (2 dln.; Franeker, 1989) II, 183-184, 195-196, 199-209.

132 J. van Baal, Volksopvoeding en onderwijs in Nieuw-Guinea (12 december 1950) 2, 5-6.

2

‘Een arm land’

‘Heeft Nederland een roeping te vervullen in Nieuw-Guinea?’ was in juli 1950 het onderwerp van een drukbezochte persconferentie in het voorname Tilburgse Hotel Riche, waar pater Cees Meuwese, geflankeerd door de oude pater Henri Geurtjens en zijn jonge collega Jan Boelaars, vertelde over het in zijn ogen belangrijke werk dat de katholieke missie in het gebied verrichtte. Uiteraard werd teruggekeken op het werk van de Belgische pater Petrus Vertenten, de redder van de Marind-anim, de Papoeabevolking aan de zuidkust van Nieuw-Guinea. Vertenten was een van de leden van de Congregatie van de Missionarissen van het Heilig Hart, die vanaf 1905 op uitnodiging van het Nederlandse koloniale bestuur in de zuidelijke plaats Merauke aan het werk waren gegaan en zich een paar jaar later ook in de verderop aan de kust gelegen bestuurspost Okaba hadden gevestigd, zonder overigens al te veel resultaat te boeken. Het was volgens een van de missionarissen ‘een zwaar missieleven zonder veel troost’ geweest.1

De lokale Marind-anim bleken namelijk nogal onverschillig tegenover de katholieke leer te staan en te hechten aan hun eigen cultuur.2 Tegen andere invloeden van buiten bleken zij echter minder bestand. Mede door hun seksueel bijzonder actieve levensstijl – ze waren volgens een waarnemer ‘ongekend barbaarsch van zeden, drager eener onmatigheidscultuur welke hypertrophisch sexueel was’3 – werden zij geteisterd door ‘venerisch granuloom’, zoals de ziekte genoemd werd, waar in 1918 ook nog eens de Spaanse Griep overheen kwam. Resultaat waren hoge sterftecijfers en een zeer laag geboortecijfer. ‘De bevolking van Zuid Nieuw-Guinea sterft uit,’ schreef pater Vertenten in 1919 in de Java-Post. Hij vervolgde: ‘Weet de regeering dat? In alle geval er wordt niets gedaan om daartegen doeltreffende maatregelen te nemen.’ Vertenten riep de koloniale regering op dwangmaatregelen te nemen. ‘Dwang dus? Natuurlijk. Aan een kind dat aan ’t verdrinken is, vraagt men ook niet of het gered wil worden. […] Men redt het; en daarmeê uit.’4 Toen deze noodkreet geen effect had, herhaalde Vertenten een jaar later de boodschap, waarbij hij ‘de lieve ethische richting’ hekelde die de bevolking in Nieuw-Guinea niet wilde dwingen of van persoonlijke vrijheden beroven. ‘En ondertusschen sterft het volk.’5

Nu werd er wel naar Vertenten geluisterd. Hij werd uitgenodigd naar Batavia te komen om zijn verhaal aan gouverneur-generaal Van Limburg Stirum te doen. Vervolgens werden missionarissen gevraagd de Marind-anim in zogeheten modelkampongs te heropvoeden. De missionarissen mochten van de koloniale overheid ‘diep ingrijpen in het volksleven en de persoonlijke vrijheid beperken’ en kregen verder subsidie om de maatregelen uit te voeren.6 Aan de kust werden modelkampongs gebouwd waar Marind-anim alleen monogame relaties mochten onderhouden en kleding moesten dragen. In de dorpen was er medische zorg en voor de kinderen waren er scholen. De feesten en rituelen die veelal een erotische inslag hadden en waarvan hetero- en homoseksuele handelingen onderdeel waren, werden verboden. Naast missionarissen uit Europa deden in de dorpen vooral katholieke godsdienstleraren van de Kei- en Tanimbareilanden dit heropvoedende werk. Binnen enkele jaren was onder de Marind-anim het ‘venerisch granuloom’ succesvol bestreden en nam de bevolking weer in aantal toe.7 Pater Meuwese sprak er in 1950 met bewondering over. ‘Het Missiewerk op Zuid-Nieuw Guinea begint nu de vruchten op te leveren van een halve eeuw van voorbereidend werk,’ zo vertelde hij althans tijdens de persconferentie in Hotel Riche. Meuwese prees de goede samenwerking tussen de koloniale overheid en de missie. ‘Ook bij de bestrijding van het koppensnellen heeft de regering actief medegewerkt en ook nu steunt de regering het onderwijs.’ Mocht die steun wegvallen, dan zou ook de missie in gevaar komen. ‘Het behoud van Nieuw-Guinea is voor iedere Nederlander van belang; het voortzetten van het missiewerk is van nog groter belang voor ons katholieken,’ aldus Meuwese. ‘Wij moeten bereid zijn en blijven […] onze missionarissen te steunen om het geloof en de beschaving te brengen aan een volk dat deze hulp mogelijk eerder van ons had mogen verwachten.’8

Jan van Baal

Niet iedereen kon het werk van de missionarissen waarderen. Zo beschreef de Zwitserse antropoloog Paul Wirz in zijn Dämonen und Wilde in Neuguinea uit 1928 het optreden van de door het bestuur gesteunde missie als een soort schrikbewind dat de Papoea’s hun cultuur afnam.9 Een jeugdige bestuursambtenaar die vóór de Tweede Wereldoorlog in Merauke werkte, Jan van Baal, dacht hier genuanceerder over. In 1939 schreef hij dat een koloniaal bestuur simpelweg niet alles kon accepteren wat het bij een bepaald volk aan zeden en gewoonten aantrof: ‘Zoodra een Regeering zich vestigt, brengt zij macht met zich en met die macht roeping om daarvan gebruik te maken tot bevordering van het heil dergenen, die zij onder haar macht gekregen heeft.’ Dat betekende in Nieuw-Guinea onder meer het tegengaan van koppensnellen, kannibalisme en levend begraven van zieke ouderen. De vraag was niet óf het koloniale bestuur zich met primitieve volken moest inlaten, maar veel meer hoe. De afhankelijkheid van de missie in het zuiden van het gebied was daarbij voor Van Baal een handicap. Volgens hem was er sprake van een ‘volstrekte onkunde der Missionarissen op ethnologisch terrein’, waardoor zij zich ‘eenzijdig op zuiver godsdienstigen arbeid’ richtten. ‘Wanneer een enkele hunner iets begrijpt van de eminente beteekenis der cultureele taak hem opgelegd, is dat zuiver een onverdiende meevaller.’10 In ieder geval sprak ook Van Baal over de ‘roeping’ van Nederland die kwam met de macht die het zich in de wereld overzee had verworven. Het waren grote woorden voor iemand van nog geen dertig. Wie was deze jonge bestuursambtenaar?

Jan van Baal was in november 1909 in Scheveningen in een gereformeerd milieu geboren als derde kind van het hoofd van de lokale Bethel-school en diens vrouw. Mede door de Eerste Wereldoorlog was zijn jeugd sober geweest. Via de mulo was hij op de christelijke hbs in Den Haag terechtgekomen, waar dankzij de daar gedoceerde literatuur zijn blik op de wereld was verbreed. Geboeid werd hij in het bijzonder door Max Havelaar. Later herinnerde hij zich dat hij na lezing dacht: ‘Bestuursambtenaar in Indië: dat moest echt leven zijn.’ Na de hbs ging Van Baal daarom in Leiden indologie studeren. Er was overigens nog een reden voor deze studiekeuze. Studenten werden namelijk ook ‘candidaat Indisch ambtenaar’ en kregen een jaarlijkse studietoelage van 1000 gulden. De studie indologie was hierdoor ook bereikbaar voor iemand uit het relatief eenvoudige milieu van Van Baal, die zich daarbij wel verbond tot minstens vijf jaar werken in overheidsdienst in Nederlands-Indië daarna. Indologie was overigens een studie waarin de studenten allerlei vakken kregen die hen voorbereidden op die bestuurspraktijk, van Javaans en Maleis tot de instellingen van de islam, staatsrecht en algemene volkenkunde.11

Het laatste vak werd gedoceerd door J.P.B. de Josselin de Jong, die aan de universiteit een bijzondere leerstoel bekleedde en daarnaast conservator was bij het Rijks Ethnografisch Museum in de stad. Van Baal was al snel zeer onder de indruk van zowel zijn persoon als zijn colleges, in het bijzonder van zijn ‘degelijke methodische benadering van het verschijnsel mens in al zijn facetten’. De Josselin de Jong had daarbij een brede belangstelling voor andere culturen. Hij was ervan overtuigd dat er in iedere cultuur een systeem of structuur schuilde die ontdekt kon worden. De Josselin de Jong leerde zijn studenten, zo zou Van Baal later schrijven, dat ‘de talrijke vreemde gedragsvormen der schriftloze volken’ geen ‘rariteiten’ waren, maar ‘als vanuit een innerlijke samenhang gestimuleerde en gestructureerde gedragingen, die een menselijke ratio hebben’. Ook had De Josselin de Jong veel aandacht voor zijn studenten, bijvoorbeeld wanneer die bij hem langskwamen in het museum om er een boek te lenen. ‘Een onovertroffen leermeester’ noemde Van Baal hem later.12

Toen duidelijk was dat vanwege de in 1929 begonnen economische wereldcrisis er voorlopig geen nieuwe bestuursambtenaren naar Indië zouden worden gezonden, besloot Van Baal bij De Josselin de Jong te gaan promoveren. Tot onderwerp werd de cultuur van de Marind-anim gekozen, die in Leiden uiteraard uitsluitend vanuit geschreven bronnen kon worden bestudeerd. Op 16 mei 1934 promoveerde Van Baal op het proefschrift Godsdienst en samenleving in Nederlandsch-Zuid-Nieuw-Guinea, een gedetailleerde en beeldende beschrijving van het dagelijks leven en de religieuze ideeënwereld van een Papoeavolk aan de andere kant van de wereld, althans hoe die was geweest totdat missie en zending er hadden ingegrepen. Dat Van Baal een leerling van De Josselin de Jong was, bleek wel uit zijn verklaring dat hij had gezocht naar ‘den onderlingen samenhang der verschijnselen’ en ‘het systeem waarnaar de cultuur geordend’ was. Alleen op die manier was volgens hem ‘een billijke beoordeeling, een waarachtig begrijpen van hun denken en doen, dat ons zoo vreemd toeschijnt, mogelijk’. Uitgangspunt was verder de ‘eenheid van het menschelijk geslacht’ geweest en de gedachte dat ‘de natuurvolken’ mensen waren ‘wien niets menschelijks vreemd’ was en van wie het denken ‘als het onze, door bepaalde, centrale ideeën’ vorm kreeg. De cultuur van de Marind-anim was ondertussen volledig ineengestort. Voor Van Baal lag daar wel een zekere tragiek in, maar niemand hoefde het uiteindelijk te betreuren dat er een einde was gekomen aan allerlei voor de Marind-anim zelf destructieve gebruiken. ‘Het Marindineesche volk is gered, maar hun oude cultuur is verloren gegaan. Het is een troostende gedachte dat dit meer een verlies is voor de wetenschap dan voor de menschheid.’13

Twee dagen na de promotie trouwde Van Baal met Hilda König. Beiden vertrokken vrijwel onmiddellijk daarna naar Nederlands-Indië, zonder twijfels te hebben over het nut van een goed koloniaal bestuur in het gebied. In Indië werd Van Baal als aspirant-controleur geplaatst in Kediri op Java. Daar bleken de tijden aan het veranderen te zijn. Alleen oudere inheemse ambtenaren stelden er de aanwezigheid van het Nederlandse bestuur nog op prijs. Van een actieve nationalistische beweging was echter geen sprake. Verder bleek het ambtelijke bestaan vooral uit routinewerkzaamheden te bestaan. Van Kediri ging het overigens al snel naar Pamekasan op Madoera en vervolgens naar Djember. Ook hier was er net zoals in Kederi en Pamekasan in het dagelijks leven nauwelijks enig contact met de lokale bevolking. In 1936 kreeg Van Baal het bericht dat hij niet alleen was bevorderd tot controleur, maar ook dat hij zou worden overgeplaatst naar Merauke in Nieuw-Guinea. De gouverneur van de Molukken, waaronder ook Nieuw-Guinea viel, B.J. Haga, had Van Baals proefschrift gelezen en vond hem daarom bij uitstek geschikt het bestuur te gaan voeren over het uiterste zuidoostelijke deel van Nederlands-Indië.

Merauke was toen Van Baal er arriveerde een kleine plaats met 1200 Indonesische, 200 Chinese en een handjevol Europese inwoners. Er was geen waterleiding of elektriciteit en de huizen waren van hout met daken van ijzeren golfplaten. Begin januari 1937 werd Van Baal er verantwoordelijk voor het bestuur over de onderafdeling Zuid-Nieuw-Guinea. Hij was onder meer hoofd van het plaatselijk bestuur, hoofd van de plaatselijke politie, beheerder van de gevangenis, rechter, notaris en vendumeester. Een van de moeilijkste zaken waarmee Van Baal te maken kreeg, was de vraag hoe er moest worden omgegaan met de wens van de lokale Papoea’s grootscheepse feesten te organiseren. Deze feesten waren voordat bestuur en missie hadden ingegrepen ook het toneel van seksuele uitspattingen geweest en waren nu onderworpen aan de toestemming en de controle van het koloniale bestuur. Van Baal worstelde ermee. ‘Het te sterk verbieden brengt gevaren met zich,’ noteerde hij. ‘Men behoeft nu eenmaal niet hard te werken om aan de kost te komen en die feesten houden de spanning in het leven, die anders verdwijnen zou en een geestelijke depressie veroorzaken, die voor de bevolkingstoename gevaarlijk is.’ Zonder feesten was het leven voor de Papoea’s dus nauwelijks waard om geleefd te worden. Maar ‘het te veel loslaten van den teugel’ kon ‘ook een opflikkering geven van het oude teugellooze heidendom’, waarvan ‘evenmin iets goeds te verwachten’ viel, aldus Van Baal.14 Uiteraard mocht er ter gelegenheid van het huwelijk van prinses Juliana en prins Bernhard wel gefeest worden in Merauke. Onder de titel ‘Het prinselijk huwelijk, gevierd aan Neerlands verste strand’ schreef Van Baal erover in De Telegraaf. Naast onschuldige bezigheden als roeien en boogschieten hielden de Papoea’s ook gad-zi.

Om elf uur ’s avonds siddert de lucht van het doffe gedreun der trommen, waarbij de mannen, galmend met geweldige stemmen, de eindelooze eentonige en toch zangerige melodie zingen, loopend op en af, heen en weer, steeds opnieuw in nooit wisselende cadans. Hun hoofden hebben ze met veeren versierd, hun lijven ingesmeerd met klapperolie. […] In hun opwinding zien ze niets meer. […] De ordentelijke, brave menschen van zooeven zijn weer wilde heidenen geworden. Nieuw en oud. Christendom en heidendom. […] Pas bij deze illustratie beseft men de gebrokenheid van de heidensche cultuur door Westerschen invloed en van het Christendom door heidensche erfenis.

Gad-zi moest niet te vaak worden gehouden, zoveel was voor Van Baal duidelijk.15

Besturen in zuidelijk Nieuw-Guinea betekende voor Van Baal in de praktijk het zo goed en zo kwaad als dat ging handhaven van de rust en orde in het gebied, het regelmatig beslechten van conflicten, het onderhouden van de weinige wegen en bruggen en het bevorderen van de ontwikkeling van de lokale samenleving. Hij deed dit samen met twee bestuursassistenten van Molukse komaf die in respectievelijk Moeting en Okaba waren gevestigd. Veel geld voor de ontwikkeling van de samenleving was er overigens niet. Vanuit Batavia kwam er weinig en de lokale belastingen leverden nauwelijks iets op. De ontwikkeling van de Papoea’s bleek daarbij ingewikkeld te zijn. Alleen het bijeenbrengen van de bevolking in grotere kampongs zodat er ook een school van de missie kon worden gevestigd, leek op termijn iets te kunnen opleveren. Maar vooral de mannen hadden door het uitbannen van koppensnellen, oorlog voeren, vrouwenroof en diverse feesten weinig meer te doen. Velen deden zich daarom dagelijks tegoed aan palmwijn, sommigen aan sterke drank. ‘Het land van toomelooze gedeprimeeerdheid,’ noemde Van Baal Nieuw-Guinea in 1938 in een artikel in De Telegraaf. Het Nederlandse bestuur moest de moed hebben er te werken ‘zonder het resultaat te willen aanschouwen’. Hij waarschuwde:

Wie naar resultaten jaagt, ga nimmer naar dit land. Tenzij hij ze zoekt in den aanleg van wegen en emplacementen. Het zijn de eenige objecten, die hier den bestuursambtenaar voldoening kunnen geven. Al het overige mag hij al weenende zaaien, hij zal nimmer den oogst binnenhalen. Dat is voor den verren opvolger, die het incasseert, als iets vanzelfsprekends, onder het motto: stel je voor, dat dat óók nog mankeerde.16

In augustus 1938 kon Van Baal Nieuw-Guinea weer verlaten. Aanvankelijk was bedacht dat hij weer geplaatst zou worden op Madoera, waar extra werk te doen viel omdat de provincie Oost-Java een veelomvattend welvaartsplan had ontworpen dat moest worden uitgevoerd. Van Baal had hier echter geen deel aan. Hij wenste niet op Madoera met zijn warme en drukkende klimaat geplaatst te worden en zorgde ervoor dat hij afdelingssecretaris van Banjoemas op Java kon worden. De gedachte mee te kunnen werken aan het eerste op een bepaalde streek gerichte welvaartsplan in Nederlands-Indië, trok hem blijkbaar niet. De functie van afdelingssecretaris bood hem daarentegen wel de gelegenheid enkele wetenschappelijke artikelen te schrijven op basis van door hem in Nieuw-Guinea gemaakte aantekeningen. Hij was als bestuursambtenaar meer wetenschapper dan ‘opheffer’. Het werken aan de verhoging van de welvaart van de inheemse bevolking was uiteraard ook veel meer een zaak van gespecialiseerde overheidsdiensten. Die voerden in de residentie Banjoemas bijvoorbeeld het ‘Groote Kroja-plan’ uit, dat de regelmatige bevloeiing van de landbouwgrond in het gebied mogelijk maakte. In 1939 werden de Krojawerken door de gouverneur-generaal officieel geopend. Ze waren overigens gefinancierd uit een bijdrage van 25 miljoen gulden van de Nederlandse regering aan Nederlands-Indië die er in 1937 was gekomen om de kolonie ‘in staat te stellen tot het treffen van een aantal bijzondere maatregelen van welvaartszorg’. Later zag Van Baal daarin ‘de eerste stap […] op de weg naar wat tegenwoordig ontwikkelingshulp heet’, hoewel het ook kon worden opgevat als een bescheiden financiële compensatie voor het Nederlandse beleid tijdens de economische crisis, dat voor Nederlands-Indië bepaald niet voordelig had uitgepakt.17

Controleur Jan van Baal (rechts met hoed) op tournee in zuidelijk Nieuw-Guinea (1938)

Hoe dan ook, in Banjoemas werd in 1940 het nieuws ontvangen dat Nederland door Duitsland was bezet. De situatie verleidde Van Baal een artikel te schrijven over ‘solidariteit’ in de Nederlands-Indische samenleving. De inhoud van het artikel verraadde zijn koloniale denkwereld. Weliswaar riep hij op politieke idealen te formuleren die voor Europeanen en Indonesiërs op een gelijke wijze aanvaardbaar waren, maar er moest volgens hem ook rekening gehouden worden met ‘de bijzondere plaats welke de arbeid der Europeesche groep in Indië inneemt, met den aristocratischen opbouw der Inheemsche maatschappij’ en met het feit ‘dat moderne democratie een hoogere volks- en maatschappelijke ontwikkeling veronderstelt dan hier gegeven is’. De versnelde politieke ontwikkeling van Nederlands-Indië was niet mogelijk en de Nederlanders waren voorlopig onmisbaar. Want, zo concludeerde Van Baal, ‘hoe snel Indië zich ontwikkelen moge, de geschiedenis geeft geen harer fasen cadeau’.18

In 1941 vertrok Van Baal met zijn vrouw en inmiddels geboren zoon naar Lombok om er een onderzoek in te stellen naar de structuur van de desa, omdat de hongersnood in het zuiden van het eiland ernstige bestuurlijke problemen aan het licht had gebracht. Dit onderzoek zou echter nooit worden afgerond door het uitbreken van de oorlog in Azië en de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Van Baals zwangere vrouw en zoontje waren nog vóór de Japanse inval naar Java gereisd en zouden daar de oorlog doormaken. Hijzelf werd uiteindelijk op Celebes gevangengezet. Tegen het einde van de oorlog had hij er in een donkere nacht een mystieke ervaring die hem de rest van zijn leven zou bezighouden. Hoe dat was, beschreef hij later als volgt: ‘Eén nacht is het gebeurd dat het mysterie over mij kwam op niet in woorden weer te geven wijze als puur macht die buiten mij, over mij en in mij was, op geen enkele wijze appellerend aan welke traditie ook, maar wel mij doordringend van de zekerheid dat hier dat was, dat men God noemt en dat in geen enkel woord valt uit te drukken.’ Van Baal was ervan overtuigd dat hij bewust was geworden van een ‘werkelijkheid die men slechts ontmoet in een stilte waar de duisternis alle externe beïnvloeding heeft afgesneden’.19

In augustus 1945 kwam er ook voor Van Baal een einde aan de Tweede Wereldoorlog. Een maand later arriveerden Australische troepen op Celebes en via een verblijf in Brisbane, Australië, arriveerde hij begin november in Batavia. Daar volgde het weerzien met zijn vrouw, zoon en in gevangenschap geboren dochter. In februari 1946 volgde de repatriëring naar Nederland, waar hij een jaar verlof kreeg toebedeeld. Tijdens dit verlof werd niet alleen zijn tweede zoon geboren, hij vond ook de gelegenheid tot het schrijven van het boek Over wegen en drijfveren der religie. Een godsdienstpsychologische studie, een weerslag van zijn denken vooral in gevangenschap over het verschijnsel religie aan de hand van het christendom, de oude godsdienst van de Marind-anim en die van de Ngad’a, een volk dat op het eiland Flores leefde. Verschillende religies bleken volgens Van Baal ondanks de vele verschillende verschijningsvormen over hetzelfde te gaan: de behoefte van de eenzame mens om in harmonie met zijn medemensen te leven. Wanneer het de mens lukte met de niet waarneembare werkelijkheid ‘in ware gemeenschap te komen’, dan kon hem dit een middel verschaffen ‘om ook in de empirisch bepaalde werkelijkheid in zinvolle verbondenheid te existeren’, althans, dat was de visie van Van Baal.20

In juli 1947 was Van Baal weer terug in Indonesië, waar hij, terwijl het Nederlandse leger op Java en Sumatra een grootscheepse militaire actie tegen de Republiek ondernam, werd geplaatst op Bali. Daar reisde hij over het eiland om er met inheemse bestuurders te spreken, hield hij bij wat er in de Indonesische pers verscheen en schreef hij er rapporten over. Na een halfjaar werd hij benoemd tot assistent-resident op Lombok. De gedachte was dat het eiland zelfbestuur zou krijgen en daartoe was de zogeheten Lombokraad in het leven geroepen. Voor assistent-resident Van Baal betekende dit dat hij uiteindelijk de meeste van zijn bevoegdheden aan die raad zag overgedragen. Omdat die uit vooral landbezitters bestond en weinig oog had voor de belangen van de gewone bevolking, was het voor hem een frustrerende ervaring.

Gelukkig was er de deelname aan het Pacific Science Congress in Nieuw-Zeeland, dat in februari 1949 werd gehouden in respectievelijk Auckland en Christchurch. In Auckland hield Van Baal een voordracht over ‘National movement and the problem of acculturation’, waarin hij de stelling verdedigde dat de westerse levenshouding, waarin ‘de geest van activiteit, van geloof in de mogelijkheid tot rationele vormgeving van de eigen maatschappij en van het leven zelf’ centraal stond, via het onderwijs in de koloniën niet alleen de ‘primitieve of Oosterse mens’ bereikte, maar hem ook iets ontnam, te weten het idee dat de eigen samenleving het centrum van de wereld was. Het nationalisme was het natuurlijke antwoord op deze ontwikkeling omdat daarmee het verloren zelfrespect kon worden teruggewonnen en het ‘winnen van ook een portie van die zo uiterst belangrijk gebleken wereld’. Maar in Nieuw-Guinea en Oceanië was het nationalisme geen bruikbaar idee en was natievorming niet mogelijk, omdat de economische mogelijkheden te gering en de volkeren te klein waren. Vandaar dat de verantwoordelijke westerse landen andere doelen moesten stellen. Vooropstond voor Van Baal ‘de opgave deze volken voldoende weerbaar te maken, opdat zij tegen de éénmaal totaal onvermijdelijk geworden invloeden van buitenaf niet weerloos staan’. Waar dit dan precies toe moest leiden, was wat minder duidelijk. Van Baal wilde ‘een weg’ vinden, waarbij ‘een andere levenshouding mogelijk blijft, die haar levensgeluk niet put uit de ontplooiing van het leven zelf, maar uit meer geestelijke motieven’. Dat klonk in ieder geval verheven.21

In 1949 werd definitief duidelijk dat het Nederlandse bestuur in Indonesië op zijn einde liep. Van Baals laatste post was die van ambtenaar ter beschikking van de zogeheten gedelegeerde van de Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon in Medan, die na de soevereiniteitsoverdracht in december 1949 de functie van commissaris van het Koninkrijk der Nederlanden zou bekleden. Het betekende voor Van Baal een overgang van het koloniale binnenlands bestuur naar de buitenlandse dienst. Lang zou hij niet in die laatste hoedanigheid werken. In mei 1950 werd hij benoemd tot secretaris van de gezamenlijke Nederlands-Indonesische commissie die zich over de Nieuw-Guineakwestie zou buigen. Het bracht hem terug naar het gebied waar hij eerder een intensieve tijd als bestuursambtenaar had doorgemaakt. Ter voorbereiding van het werk van de commissie schreef Van Baal een nota waarin hij erop wees dat de bevolking van Nieuw-Guinea in ieder geval in ‘een speciale positie’ verkeerde, ‘welke het onmogelijk maakt haar als integrerend deel van het Indonesische volk te beschouwen en de Nederlandse regering noopt tot het nakomen van speciale verplichtingen haren behoeve’. Van Baal formuleerde vervolgens allerlei vragen die tijdens het bezoek van de gezamenlijke commissie aan Nieuw-Guinea aan de orde zouden moeten komen, waarbij de vraag of de eventuele overgang van het gebied naar de Verenigde Staten van Indonesië de voorzetting van de koloniale verhoudingen met Indonesiërs als overheersers zou betekenen, wel de belangrijkste was.22 De Indonesische leden van de commissie bleken echter in Van Baals vragen niet geïnteresseerd en wilden het alleen hebben over de wijze waarop Nieuw-Guinea op 27 december 1950 aan Indonesië zou worden overgedragen. Het bezoek van de commissie aan Nieuw-Guinea maakte Van Baal in ieder geval duidelijk hoe armetierig het Nederlandse bestuur er was ingericht. Zijn interesse voor Nieuw-Guinea was echter wederom gewekt. Daarbij stond het voor hem vast dat Nederland er een rol te spelen had, vooral als een soort onbaatzuchtige voogd die de Papoea’s zou beschermen tegen Indonesiërs die het gebied als een kolonie zouden gaan besturen. Het kostte gouverneur Van Waardenburg daarom weinig moeite hem over te halen zijn carrière in Nieuw-Guinea te vervolgen.

Missie en Zending

Voor Van Baal was het duidelijk dat de katholieke missie en de protestantse zending een belangrijke rol hadden te spelen in Nieuw-Guinea. Ze waren immers de enige organisaties die de Papoea’s een nieuw wereldbeeld konden geven zodat ze na het verlies van hun oude cultuur weerbaar zouden zijn in de moderne wereld. ‘Laat de Missie verstaan, dat hier door het Bestuur wel veel gebroken is, maar toch steeds in de verwachting, dat zij zou opbouwen,’ zo had hij vóór de oorlog geschreven.23 In 1949 was het voor Van Baal allemaal wat ingewikkelder geworden. Nu realiseerde hij zich dat zending en missie niet in staat waren geweest ‘het Christendom te brengen zonder tegelijk geest en gedachte van het moderne Westen te prediken’. En of dat voor de Papoea’s het beste was, waagde hij te betwijfelen.24

De zending kende al een lange geschiedenis op Nieuw-Guinea. In 1855 hadden de zendelingen Carl Ottow en Johann Geissler op het eiland Mansinam bij Manokwari voet aan wal gezet om er het evangelie te verkondigen. Veel succes hadden zij echter niet gehad. Het zou decennia duren voordat de zending erin slaagde op grote schaal Papoea’s te bekeren. In 1905, vijftig jaar na het begin van het zendingswerk, werden er slechts 260 christenen onder de Papoea’s geteld. In 1908 maakte echter een succesvolle inentingscampagne door de zending tegen een zware pokkenepidemie grote indruk op de Papoea’s en zorgde ze voor talrijke bekeringen. In 1918 werd op Mansinam een kweekschool voor onderwijzers en zendelingen opgericht. Deze opleidingsschool werd enkele jaren later verplaatst naar Miei aan de Wandamenbaai en kende onder de zendeling Isaak Kijne een grote bloei. De school bood een tweejarige vooropleiding, die werd gevolgd door twee jaar vakonderwijs op de ‘Normaalschool’. Voor aanstaande voorgangers was er dan nog een zeven maanden durend theologisch lesprogramma. Zo konden voortaan ook Papoea’s bij het zendingswerk worden ingeschakeld.25

Om zogeheten ‘dubbele zending’ te voorkomen, was in 1912 door gouverneur-generaal Idenburg bepaald dat de zending in het noordelijk deel van Nieuw-Guinea actief mocht zijn en de missie in het zuidelijk deel. Weliswaar werd dit besluit in 1928 weer ingetrokken en betraden vervolgens missie en zending elkaars terrein, de zending bleef vooral in het noorden werken en de missie vanuit Merauke in het zuiden. Zowel missie als zending kende successen. In 1942 waren er naar schatting 130.000 protestantse christenen onder de Papoeabevolking. In het zuiden van Nieuw-Guinea was de katholieke kerk gegroeid. De missie daar werd geleid door apostolisch vicaris Joannes Aerts, die in Langgoer op de Kei-eilanden was gevestigd, een plaats waar ook een internaat was om de Molukse goeroes en onderwijzers op te leiden. Net zoals de zending in het noorden deed met vooral Molukse godsdienstleraren, verzorgden de in Langgoer opgeleide onderwijzers in het zuiden van Nieuw-Guinea rudimentair onderwijs, uiteindelijk op zogeheten ‘beschavingsscholen’.

Missionarissen van de Congregatie van het Heilig Hart trokken vanaf de kust in het zuiden ook steeds meer de binnenlanden in. De in 1905 in het Brabantse Oosterhout geboren pater Jan Verschueren was een van hen. Hij was in 1931 naar Nieuw-Guinea gekomen om er tijdelijk journalistiek werk te doen, maar nadat hij door land en volk was gegrepen, besloot hij er te blijven. Verschueren maakte vele tochten door het binnenland en tekende daarbij de talen en culturen van de lokale Papoea’s op. Hij had een geheel ander idee over de ontwikkeling van de samenleving van de Marind-anim en de rol die de missie daarin kon spelen dan Van Baal. Zo stelde hij dat bij de komst van bestuur en missie in het zuiden van Nieuw-Guinea de cultuur van de Marind-anim al op haar retour was geweest. De vruchtbaarheidsrituelen en feesten hadden namelijk hun diepere religieuze betekenis al deels verloren. ‘Men stond met deze tot religie geworden sexualiteit op een gevaarlijk hellend vlak, dat noodzakelijk tot inhoudslooze driftbevrediging moest degenereeren en, in de ontelbare geoorloofde promiscuïteiten, ook de factu degenereerde,’ aldus Verschueren. De christelijke levensbeschouwing die de missie had gebracht was dan ook niets anders dan de ‘totale redding uit dezen chaos van sexualiteit’ geweest. Dat de missionarissen een en ander zonder enige etnologische kennis van zaken deden, sprak Verschueren ook tegen. Was niet het eerste wat de missionarissen in Nieuw-Guinea hadden gedaan zich storten op de bestudering van de talen van Papoea’s? Verschueren kon wijzen op de werken van pater Geurtjens, die onder meer het Marindeneesch-Nederlandsch Woordenboek had geschreven, en andere missionarissen als Vertenten die over allerlei aspecten van de plaatselijke cultuur hadden geschreven. Hoe dan ook, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog waren er duizenden Papoea’s bekeerd en beheerde de missie bijna honderd beschavingsscholen met zo’n vierduizend leerlingen.26

De Tweede Wereldoorlog was voor zending en missie een bijzonder zware tijd. Al snel na de Japanse inval werden in het noordelijk deel van Nieuw-Guinea alle Europese zendelingen weggevoerd en geïnterneerd en christelijke godsdienstlessen vervangen door lessen in de Japanse taal. Molukse goeroes werden soms onthoofd, soms gevangengenomen en soms gedwongen om voor de Japanners te werken. Apostolisch vicaris Aerts werd samen met veertien andere missionarissen in Langgoer gevangengenomen, geblinddoekt naar het strand gebracht en gefusilleerd. Merauke werd door de Japanners niet bezet, maar wel gebombardeerd en verwoest. De missie zou echter in het zuiden van Nieuw-Guinea actief blijven. Wel werd de missiepost die door pater Herman Tillemans aan de Wisselmeren was gesticht in 1943 verlaten. Tillemans stond bekend als ‘een prima rimboeman en woudloper’ en zette zijn werk voort in het Moejoegebied. Ook pater Cees Meuwese bleef in het binnenland actief, meer in het bijzonder in het Mappigebied. Zelfs daar kon de invloed van de oorlog worden gevoeld. ‘Het leek wel alsof de oorlogswoede ook de Papoea’s te pakken gekregen had, want steeds meer begon men zich voor te bereiden op sneltochten,’ aldus Meuwese. Van de enkele Australische militair in het gebied hoefde de missie geen hulp te verwachten bij het onder controle houden van de Papoea’s. ‘Men moest trachten deze kannibalen te pacificeren door hen met zachte woorden tot het inzicht te brengen dat snellen iets geheel verkeerds was.’27

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog kon de missie haar activiteiten in het zuiden van Nieuw-Guinea weer uitbreiden en had zij door de steun van het bestuur ook meer succes. Meuwese toerde onafgebroken en onvermoeibaar door het gebied. Nieuwe beschavingsscholen werden opgericht en het bestuur trad desnoods met geweld op tegen koppensnellende dorpen. Meuwese juichte dit laatste toe. Hij was, zo schreef hij, ‘niet voor een onredelijk hard systeem’, maar ‘uit bestwil voor de Papoea’s’ wees hij erop ‘dat straf waar die verdiend wordt ook werkelijk gegeven moet worden, anders is al het werk onder de Papoea’s vruchteloos’. In 1948 maakten Verschueren en Meuwese drie tochten door het Mappigebied. Regelmatig kwamen zij langs dorpen die nog nimmer door iemand uit de buitenwereld waren bezocht. Soms leverde dat bedreigende situaties op, die echter steeds goed afliepen. Een plotse confrontatie met zestig prauwen vol bewapende Papoea’s zorgde ervoor dat Meuwese in zijn prauw op de voorplecht ging staan. ‘Als onze twee onnozele prauwen daar toch maar steeds dichterbij komen, niettegenstaande hun geweldige overmacht, beginnen ze te weifelen,’ schreven Verschueren en Meuwese later. ‘Vrouwen gillen, kinderen huilen: en nog altijd staat daar onze Pastoor als een eerbiedwaardige profeet uit den oertijd met z’n open handen vooraan op de prauw en spreekt kalm en geruststellend z’n woorden van vrede en goedertrouw. Er valt een ogenblik stilte aan den overkant: de woorden van den Pastoor, maar vooral z’n kalme geruststellende houding, beginnen samen uitwerking te krijgen. […] Men stopt het roeien. Men beschouwt elkaar voor enige ogenblikken nauwkeuriger. Dan wordt er plotseling druk en vlug in de voorste prauwen geredeneerd en gefluisterd… en plotseling gaan de geheven speren naar beneden, (en) de kleurige schilden vallen doelloos terug in de prauwen.’28

In het noorden van Nieuw-Guinea keerde in 1948 Kijne terug om er ‘terreinleider’ van de zending van de Verenigde Nederlandse Zendingscorporaties en directeur van het internaat voor de opleiding van Papoea-ambtenaren in Joka te worden. Dit internaat nam de functie van de in 1942 noodgedwongen gesloten school in Miei over. Wat de politieke toekomst van het gebied betrof, probeerde Kijne vooral rekening te houden met de wensen van de Papoea’s, voor zover daar althans iets over te zeggen viel. Hij kende een belangrijk deel van de Papoease intelligentsia omdat die door hem in Miei was opgeleid, zoals de voormalige docent aan de school in Miei Johan Ariks, die voorstander was van een Nieuw-Guinea dat onder Nederlands bestuur uiteindelijk zelfstandig zou worden. Een andere invloedrijke Papoea, de ambtenaar bij de voorlichtingsdienst van de residentie Nieuw-Guinea Nicolaas Jouwe, dacht daar hetzelfde over. Daartegenover stonden enkele Papoea’s die pro-Indonesisch waren en personen als Baldus Mofu die een middenpositie innamen. Volgens Kijne vertolkte Mofu daarbij ‘werkelijk de mening van degelijke Papoea’s’. Mofu wilde dat Nederland en Indonesië Nieuw-Guinea samen zouden gaan besturen. Nieuw-Guinea kon daarom wat hem betrof onderdeel van de Verenigde Staten van Indonesië worden, maar daarbij ook een sterke band met Nederland blijven onderhouden. Van Nederland viel nu eenmaal qua steun bij de ontwikkeling van het land het meeste te verwachten en Nederland vormde tevens een tegenwicht ‘tegen Indonesische arrogantie’. Voor Kijne was de koers die Mofu voorstond het best voor de zending en voor de Protestantse Kerk in Indonesië.29

Voor Kijne stond vast dat het streven van de zending de spoedige vorming van een zelfstandige protestantse kerk in Nieuw-Guinea moest zijn. Verder moest de sociale en economische ontwikkeling van de samenleving worden bevorderd. Voor Kijne was duidelijk dat ‘opheffingswerk’ zich moest richten op de ‘gehele gemeenschap’ en dat met name jongeren die pas de school hadden verlaten, daarin betrokken moesten worden. De zending wilde daarin haar rol spelen. Bijvoorbeeld door het verzorgen van onderwijs en het leveren van medische zorg. Wat de politieke toekomst van Nieuw-Guinea betrof, bleef de zending ook na 1949 een neutrale houding innemen. Een ‘goede Nederlandse leiding’ was het best voor Nieuw-Guinea, maar dan wel in combinatie met een goede verstandhouding tot Indonesië.30

De katholieke missionarissen in het zuiden van Nieuw-Guinea lieten zich niet uit over de vraag wie er het best het gebied kon besturen. Dat deed wel de apostolisch prefect van Hollandia, de franciscaan Oscar Cremers, die leidinggaf aan enkele missionarissen die in de belangrijkste plaatsen van noordelijk Nieuw-Guinea werkten. Hij verwachtte dat er zich spoedig ‘een nieuw Nederlands cultuurgebied’ in Nieuw-Guinea zou gaan vormen en rekende in dat kader ook op een toestroom van deels katholieke Indische Nederlanders uit Indonesië. Vandaar dat hij een voorstander was van de voortzetting van het Nederlandse bestuur in het gebied.31 Zendeling Kijne dacht daar overigens het zijne van. In zijn ogen was het voor de missionarissen vooral belangrijk ‘dat de Nederlandse politieke verhoudingen bij voortduring aan de Missie meer macht en hulpmiddelen en gezag zullen verlenen, om Nieuw-Guinea tot een Rooms land te maken, dan een Indonesisch bestuur zou doen’.32 In ieder geval was duidelijk dat het Nederlandse bestuur aan de ene kant en de missie en zending aan de andere kant van elkaar afhankelijk waren. Zonder een krachtig bestuur konden Papoea’s niet overtuigd worden hun oude leven achter zich te laten, maar zonder zending en missie kwam er niets terecht van de ontwikkeling van de Papoea’s. Wie anders konden er zorgen voor eenvoudige medische hulp en rudimentair onderwijs?

Bevolkingszaken op Nieuw-Guinea

Op 6 februari 1951 kwam Van Baal aan in Hollandia om zijn nieuwe functie als hoofd van het kantoor voor Bevolkingszaken op te pakken. Dit kantoor was in feite een voortzetting van het kantoor voor Inlandse Zaken zoals dat voor de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië had bestaan en dat was voortgekomen uit het werk van Christiaan Snouck Hurgronje. Het had de koloniale overheid wetenschappelijk onderbouwd advies gegeven over allerlei zaken die zich in de inheemse samenleving van de kolonie afspeelden. Dit moest het kantoor voor Bevolkingszaken in Nieuw-Guinea ook gaan doen. Naast Van Baal werd als tweede persoon op het kantoor de assistent-resident van Manokwari Klaas Galis benoemd. Ook werd pater Jan Boelaars aan het kantoor verbonden. Hij was in 1950 in Utrecht gepromoveerd op de talen van de zuidwestkust van Nieuw-Guinea en zou naast zijn werk voor de koloniale overheid ook voor de missie in het Mappigebied gaan werken. Andere medewerkers zouden later naar Nieuw-Guinea komen. Onder hen de bestuursambtenaar Jean Victor de Bruijn, die internationaal beroemd was geworden door als controleur van Enarotali aan de Wisselmeren na de Japanse inval vanuit de oerwouden de strijd voort te zetten. Zijn belevenissen waren na de oorlog opgetekend in het boek Jungle Pimpernel. The story of a district officer in Central Netherlands New Guinea. Hij zou in Leiden eerst een jaar antropologie studeren en daarna het kantoor voor Bevolkingszaken versterken.

Van Baal was ook verantwoordelijk voor het onderwijs in Nieuw-Guinea, dat dus bijna volledig in handen was van zending en missie. Er waren maar een paar openbare scholen in het gebied. Toezicht op het onderwijs van zending en missie werd gehouden door drie inspecteurs, die echter nauwelijks in de gelegenheid waren scholen te bezoeken. De koloniale overheid moest roeien met de riemen die zij had, maar besefte ook dat om Nieuw-Guinea daadwerkelijk te kunnen ontwikkelen, allereerst het onderwijs moest worden verbeterd en uitgebreid. Om daar vorm aan te geven was er een Raad voor Volksopvoeding in het leven geroepen. Van Baal was er de voorzitter van en naast hem hadden er vertegenwoordigers van zending en missie zitting in, onder wie Tillemans en Kijne. Slechts één Papoea was lid: Nicolaas Jouwe. Op 15 mei 1951 kwam de raad voor de eerste maal in Hollandia bijeen. Gouverneur Van Waardenburg sprak hierbij warme woorden en wees de raad erop dat het doel van het Nederlandse bestuur in Nieuw-Guinea was ‘de autochtone bevolking geleidelijk, maar niettemin op zo kort mogelijke termijn op te heffen naar een niveau van gelijkwaardigheid met de andere volkeren, die aan het wereldverkeer deelnemen’. Voor Van Baal betekende dit dat er voor de Papoea’s een ‘nieuwe levensvorm’ moest worden gevonden. ‘Het contact met het Westen heeft geleid tot een culturele desoriëntatie, die wij te hebben zien als een schuld,’ zo hield hij zijn medeleden voor. De raad werd het erover eens dat gestreefd moest worden naar het opzetten van vierjarige dorpsscholen waarbij uiteindelijk het Nederlands de voertaal zou moeten zijn.

Vic de Bruyn omringd door Kapaukoes bij de Wisselmeren (ca. 1950)

Dit onderwijs moest dus de basis leggen voor de verdere ontwikkeling van het land. De Raad voor Volksopvoeding was daarbij voorstander van het stichten van een welvaartsfonds, dat door het gouvernement samen met vertegenwoordigers van de Papoea’s kon worden beheerd en waarvan de middelen moesten worden ingezet ‘ter bevordering van de sociale verheffing van het “platteland” van N.G.: bouw van ziekenhuizen, kampongsanering, agrarische verbeteringen, enz., zodat het sociaal-economisch peil der bevolking wordt verhoogd en aldus een algemene “rural uplift” zal kunnen worden bereikt’. Deze ‘rural uplift’ moest tot stand worden gebracht door per streek een dorp uit te kiezen ‘als aangrijpingspunt voor de geconcentreerde verwezenlijking van een zg. “local (communal) development project”’. In zo’n dorp moesten de verschillende overheidsdiensten samenwerken en zorgen voor een ‘verhoogd levenspeil’. Wat er vervolgens zou gebeuren, was niet helemaal duidelijk. Volgens de Raad voor Volksopvoeding zouden de ontwikkelde dorpen kunnen gaan werken als ‘uitstralingskernen’ voor een ‘zich allengs verspreidende volksverheffing, voerend tot een verhoogd levenspeil en een bij moderne eisen aansluitende levenshouding in de autochtone maatschappij’.33

Plannen en mooie woorden genoeg, maar het ontbrak het gouvernement in Nieuw-Guinea aan geld om ze uit te voeren. De Nederlandse economie stond er begin 1951 namelijk niet florissant voor. Door de oorlog in Korea waren de grondstoffenprijzen gestegen en was daardoor de Nederlandse betalingsbalans verslechterd. Daardoor daalde het nationale inkomen in Nederland terwijl de defensie-uitgaven stegen. Van de afdeling Nieuw-Guinea van het ministerie van Uniezaken en Overzeese Rijksdelen viel in dit kader weinig te verwachten. Daar zwaaiden respectievelijk directeur Boudewijn Krijger en zijn tweede man Arnold Kottier de scepter. Beiden waren gepokt en gemazeld in de Nederlands-Indische bureaucratie en wilden dat Nieuw-Guinea zo min mogelijk een financiële last voor Nederland zou zijn en het westerse bedrijfsleven er kansen zou krijgen. Alleen het laatste zou er in hun ogen voor kunnen zorgen dat Nieuw-Guinea meer op eigen benen zou kunnen staan. Gouverneur Van Waardenburg kreeg in februari 1951 weliswaar de instructie de ‘planmatige ontwikkeling’ van Nieuw-Guinea voorop te stellen, maar werd daarbij op het hart gedrukt een sober bestuur te voeren en slechts met ‘geleidelijkheid en behoedzaamheid’ het onder daadwerkelijk bestuur staande gebied uit te breiden. Dit laatste moest alleen gebeuren ‘waar de dichtheid van de bevolking en de economische mogelijkheden zulks motiveren’. Voor de Raad van Diensthoofden in Hollandia was het een maand later in ieder geval duidelijk dat het onvermijdelijk was aan de instructie gehoor te geven. Nederland was ‘nu eenmaal een arm land geworden’, zo moesten de diensthoofden constateren. De directeur van de Dienst voor Economische en Technische Aangelegenheden, P.C. Arends, opperde zelfs de bestuurspost aan de Wisselmeren op te heffen, ‘gezien haar hoge kosten waar geen noemenswaardige opbrengsten tegenover staan’. Het mogelijke ‘verlies van prestige’ weerhield de diensthoofden ervan deze maatregel te nemen.34 Probleem was steeds dat het uitbreiden van het bestuur niet onmiddellijk positieve economische gevolgen zou hebben en dus voorlopig alleen maar geld zou kosten. Ook Van Baal wees erop dat een bestuursambtenaar ‘geen tovenaar’ was en dat ‘de aanwezigheid en werkzaamheid van zo’n ambtenaar in een bepaalde streek geen onmiddellijk economische mogelijkheden doet ontstaan’. Desondanks moest volgens hem de overheid er ook voor zorgen dat er geen bestuurlijke ‘witte plekken’ op de kaart van Nieuw-Guinea bleven bestaan, al was het maar om te voorkomen dat een deel van de bevolking naar zo’n ‘onbestuurd’ gebied zou trekken. In schaars bevolkte streken kon overigens worden volstaan met een bezoek van de bestuursambtenaar eenmaal of tweemaal per jaar.35

Dat er in 1951 van de ontwikkeling van land en volk vooralsnog weinig terechtkwam, zorgde voor een slechte stemming onder de bestuursambtenaren in het gebied. Van Baal merkte dit bijvoorbeeld tijdens een bezoek aan Merauke, de hoofdplaats van de afdeling Zuid-Nieuw-Guinea, waar de ervaren Sjirk van der Goot resident was. Die had het anno 1951 in zijn in naam hoge functie moeilijker dan toen hij vóór de oorlog slechts eenvoudig gezaghebber in de Molukken en Nieuw-Guinea was. De boei die de vaarroute vanuit zee de rivier op aangaf, was bijvoorbeeld weggeslagen en niet vervangen. Ook van de weg van de aanlegsteiger aan de rivier naar het stadje was weinig meer over en bovenal beschikte de resident over geen enkel schip, terwijl dat het enige behoorlijke middel van vervoer in het gebied was. Een van de controleurs van Van der Goot had aangekondigd gezien de omstandigheden waaronder hij moest werken na zijn verlof niet meer naar Nieuw-Guinea terug te keren. Elders was de stemming niet beter. Na een reis langs enkele plaatsen constateerde Van Baal: ‘Overal had ik ontevreden en ontmoedigde mensen ontmoet, mensen die wel iets gewild zouden hebben maar bij ontbreken van middelen en normale zekerheden alle initiatief om iets voor de bevolking te doen hadden opgegeven.’36

Een aantal controleurs klom in de pen en deed zijn beklag bij het ministerie van Uniezaken en Overzeese Rijksdelen. Zij verklaarden voor Nieuw-Guinea geen andere toekomst meer te zien dan ‘een toekomst van mislukking, conflicten en debacle’. Niet alleen gebrek aan middelen was hier volgens hen debet aan, ook het feit dat in Hollandia vooral personen de dienst uitmaakten met een verleden in de Indische bureaucratie. Die hadden nauwelijks een idee van wat het gebied nodig had. ‘Er is geen lijn, er heerst desorganisatie, cynisme, kongsigeest en de toestand op Nieuw-Guinea is zo geworden, dat zulks blijkbaar officieel wordt geaccepteerd,’ aldus de controleurs. De bron van alle problemen was volgens hen de verkeerde mentaliteit onder de meeste ambtenaren in Hollandia, die hun functie meer beschouwden ‘als een vlucht en als een toevlucht, dan als het begin van een grootse toekomst, van een opbouw, die alle kracht en alle idealisme eist’. De controleurs waren somber over de toekomst. ‘Al die mooie idealen van bevolkingsbelang, opbouw, opoffering e.d. kunnen dezulken gestolen worden en van belang is nog slechts een goed salaris, een zo hoog mogelijk pensioen, een goede woning, een belangrijke automobiel voorzien van een laag nummer etc.etc. Interesse en liefde voor land en volk is er bij hen niet, begrip voor het geheel-andere van Nieuw-Guinea valt van hen zonder leiding niet te verwachten, zelfcritiek verdwijnt, het wordt alles slechts een kwestie van uitzingen.’37

Ook was er nog geen ‘local communal development project’ van de grond gekomen, ondanks het feit dat de Raad van Volksopvoeding daar een voorstander van was en Nederland zich daartoe internationaal min of meer had verplicht. Het was namelijk in 1947 lid geworden van de South Pacific Commission, waarin de zes landen die de eilanden in het gebied bestuurden, samenwerkten om de economische en sociale ontwikkeling ervan te bevorderen. In mei 1949 was afgesproken twee projecten uit te voeren om te zien of het in Brits-Afrika ontwikkelde concept van ‘community development’ ook in het gebied van de Stille Zuidzee met succes kon worden toegepast. Het ene project zou zich richten op het eilandje Moturiki in Fiji, terwijl in het ten westen van het Sentanimeer gelegen Nimboran het andere project zou worden uitgevoerd. Het Britse bestuur ging op Moturiki onmiddellijk aan de slag, maar in Nimboran gebeurde er van overheidswege niets, ondanks het feit dat de South Pacific Commission er 1100 Britse ponden voor ter beschikking had gesteld. Wel was in de streek de zending er actief en ging een deel van de jeugd naar school, maar de belangrijke wegverbinding tussen de hoofdplaats Genjem en Hollandia was in 1951 nog maar voor de helft gereed. En van een plan voor de ontwikkeling van Nimboran was al helemaal geen sprake.

Om hier verandering in te brengen, werd er allereerst een bestuursambtenaar in het gebied geplaatst: de negenentwintigjarige Pim Kouwenhoven. Verder onderzocht Van Baal samen met landbouwingenieur Johan Ham er de lokale maatschappij, waarbij bleek dat er sprake was van ‘een door huwelijken en huwelijksbanden naar Papoeamaatstaf goed geïntegreerde samenleving van meer dan gewone omvang’. De eigen voedselvoorziening was door het verbouwen van sagopalmen, keladi en oebi en het jagen van wild afdoende verzorgd en het mandenvlechten en meubelmaken goed ontwikkeld. Wel kampte de bevolking volgens Van Baal met ‘de normale acculturatie-problemen’ omdat de eigen wereld was ingestort en zij nog niet werkelijk deelnam aan de moderne tijd. Verder was de kindersterfte er relatief hoog, was het door het gebrek aan goede verbindingen niet mogelijk producten naar de buitenwereld te exporteren en dreigde een deel van de bevolking naar Hollandia te verhuizen omdat daar simpelweg geld te verdienen was.

De kern van Van Baals plan voor de ontwikkeling van Nimboran was de oprichting van een coöperatieve vereniging waarvan alle mannen en zelfstandige vrouwen in de streek lid konden worden. Deze coöperatie zou vervolgens een mechanisch landbouwbedrijf en een winkelbedrijf in beheer krijgen. Alles onder strenge controle van het bestuur. Zo zou de cooperatie verplicht worden de aanwijzingen van de controleur van Genjem op te volgen en deze bestuursambtenaar te aanvaarden als ‘haar raadsman in alle dingen’. Van Baal had verder oog voor de sociale ontwikkeling van Nimboran. Zo moest er een klein ziekenhuis worden gebouwd en ‘het eigen sociale leven’ worden geactiveerd door het ‘bevorderen van een zekere mate van vertier, geschikt om het leven enige spanning te brengen, omdat dat vertier de mensen interesseert’. Wellicht dat voetbal en krontjong hier een rol konden spelen. Het uiteindelijke doel van het ontwikkelingsplan was ‘een gemeenschap, die op eigen kracht in staat is zonder schade deel te nemen aan het verkeer met de moderne wereld, een gemeenschap die zich in die situatie thuis voelt en op doelmatige wijze reageert op de onafwijsbare eisen van de tijd’. Dat was een loffelijk streven. Het begon echter met het voltooien van de weg tussen Nimboran en Hollandia. Dit had volgens Van Baal ‘de hoogste urgentie’ en moest met ‘de meeste spoed’ worden uitgevoerd.38

In oktober 1951 nam Van Baal in Genève deel aan de vergadering van het zogeheten Special Committee on information transmitted under Article 73e of the Charter. Deze commissie besprak de verschillende rapporten die Australië, Nieuw-Zeeland, de Verenigde Staten en verschillende Europese landen hadden ingediend over het bestuur in hun nog niet zelfstandige overzeese gebiedsdelen. Het hoofdonderwerp in Genève was de economische ontwikkeling van deze gebieden en duidelijk was dat er overal op de wereld sprake was van een gericht ontwikkelingsbeleid. Tijdens de besprekingen kwamen allerlei zaken aan bod en werd er onder meer een lans gebroken voor het van bovenaf oprichten van landbouwcoöperaties en het oprichten van onderzoeksinstituten in de overzeese gebiedsdelen.39 Voor Van Baal was duidelijk dat andere landen in hun gebieden vele malen actiever waren dan Nederland in Nieuw-Guinea. ‘Ik krijg hier opnieuw het gevoel, […] dat de tijd definitief voorbij is, dat wij in arbeid in koloniale ontwikkeling vooraan stonden,’ schreef hij aan gouverneur Van Waardenburg. ‘De tijd is anders en streeft […] een snelle ontwikkeling en ontsluiting na. Men wenst een veel hoger tempo dan voorheen voor Nederlands-Indië nuttig of nodig werd geoordeeld en dat betekent, dat men zich in moet stellen op een andere methode van werken. Men wil een plan, waarin zowel de economische als de schoolontwikkeling zijn ingepast en waarin tegelijk de ontwikkeling van het sociale leven wordt bezien.’ En een dergelijk plan bestond er voor Nieuw-Guinea bij lange na niet.40

Terug in Hollandia nam Van Baal het initiatief in ieder geval het lokale bestuur ervan te doordringen dat het zich op de ontwikkeling van het land moest concentreren. ‘De taak van het bestuur omvat derhalve meer dan het voeren van een richtige administratie,’ zo schreef hij in januari 1952. Hij bepleitte een intensievere samenwerking tussen de lokale bestuursambtenaren, de vertegenwoordigers van overheidsdiensten en de zendelingen of missionarissen. ‘Juist op gebieden als bevordering der dorpseconomie, der hygiëne, van feestviering en dansen alsmede van hulp aan de bevolking om een voor dezen tijd geschikten levensvorm te vinden, […] bestaan een algemene behoefte aan coördinatie, zonder welke werkelijke resultaten nauwelijks te verwachten zijn.’41

Gouverneur Van Waardenburg erkende verder tijdens een vergadering van de Raad van Diensthoofden in februari, waarbij ook Van Baal aanwezig was, dat het Nederlandse bestuur in Nieuw-Guinea moest proberen ‘de blik wat meer op de toekomst te richten’. Hij riep de diensthoofden op ‘globale ontwikkelings- en eventueel uitbreidingsplannen op te stellen’ die echter in de eerste plaats ‘in algemene zin economisch verantwoord’ moesten zijn. Het ging om het ‘met inspanning van alle krachten’ proberen Nieuw-Guinea ‘op economisch en financieel gebied zo spoedig mogelijk self-supporting te maken’, waarbij ‘uit politieke overwegingen’ ook aandacht moest worden besteed aan ‘de economische opheffing en weerbaarmaking van de autochtone bevolking’. Het Kantoor voor Bevolkingszaken onder leiding van Van Baal kreeg vervolgens de opdracht een algeheel plan voor de toekomst van Nieuw-Guinea op te stellen.42

De nota die Van Baal vervolgens schreef, was beperkt in omvang en reikwijdte. Hij schetste nog eens de ondergang van de cultuur van de Papoea’s als gevolg van de komst van de Europeanen in het gebied en voegde daaraan toe dat, ook al werkten enkelen van hen voor westerse bedrijven of in een stad als Hollandia, ze buiten de ‘haar ontsloten nieuwe wereld’ bleven staan. Op het platteland was er helemaal geen ontwikkeling te constateren. ‘In landbouwmethoden en soort van gekweekte voedselproducten valt nauwelijks verandering aan te wijzen, de bereiding der spijzen onderging geen verbetering, het leven van alledag is hetzelfde gebleven, althans in hoofdzaak,’ aldus Van Baal. Om hier iets aan te doen moesten de dorpen economisch worden ontwikkeld zodat er iets voor de buitenwereld kon worden geproduceerd. Net zoals Van Baal voor de ontwikkeling van Nimboran had voorgesteld, bepleitte hij in dit kader veel in de oprichting van coöperatieve verenigingen die zich zouden kunnen richten op het vervaardigen en verkopen van bepaalde producten als kopra of ijzerhout. ‘De inschakeling van de bevolking van Nieuw-Guinea is zonder twijfel een zeer langdurig proces,’ waarschuwde Van Baal. Vandaar dat er een ‘vast plan’ nodig was dat zou zorgen voor ‘meerdere zekerheid en continuïteit’.43

Een nota betekende uiteraard niet onmiddellijk een nieuw beleid. Op de situatie in Nieuw-Guinea bleef veel aan te merken. Dat vond bijvoorbeeld het weekblad Elsevier, dat in zijn nummer van 23 augustus 1952 Nieuw-Guinea een ambtenarenstaat noemde, ‘waar willekeur heerst, waar de gemeenschap niet meetelt; waar het particulier initiatief wordt gesmoord en allerlei hoge ambten worden vervuld door figuren die vertrouwen noch respect genieten’. Het was een staat waar er wel geld was voor de aanleg van een tennisbaan voor Nederlandse ambtenaren, maar niet voor een extra voetbalveld waarop ook Papoea’s zouden kunnen spelen. ‘Iedereen is ontevreden in Nieuw-Guinea,’ zo viel er te lezen. En dat gold niet alleen de particuliere Nederlanders en Indische Nederlanders.

Ook de Papoea’s zijn ontevreden. Zij zijn niet meer in tel in eigen land; er wordt niets voor hen gedaan, althans niets zichtbaars, en zij zien alle activiteit gericht op de directe belangen der Nederlandse ambtenaren.44

Uiteraard verdedigde het Nederlandse bestuur zich tegen deze aantijgingen, bijvoorbeeld door het hoofd van de voorlichting Pieter Wansink op de Nederlandse radio te laten verklaren dat Nieuw-Guinea zeker geen land was voor ‘stunts’. De omstandigheden in het land leenden zich volgens hem ‘niet tot snelle, éclatante successen op korte termijn’. Alleen met ‘veel energie, veel vasthoudendheid en een flinke dosis verstandig optimisme’ kon men er slagen en tastbare resultaten bereiken. Wansink vroeg de Nederlanders om geduld te hebben. De opbouw van een ambtenarenapparaat zonder dat er in het land verder veel gebeurde, gaf wellicht een vreemde indruk, maar was een voorwaarde om het bestuur goed te kunnen uitvoeren.45

Lelydorp, Slootwijk en Wageningen

Na de Tweede Wereldoorlog ging het in de wereld vaak over plannen en planning. Ook in een advies voor de secretaris-generaal van de Verenigde Naties van april 1951 over de economische ontwikkeling van minder ontwikkelde landen was er veel aandacht voor ‘development planning’.46 In dit kader liep Suriname behoorlijk voor op Nieuw-Guinea. Was er in Nieuw-Guinea alleen nog maar een start gemaakt met het opstellen van het regionale Nimboranplan, in Suriname werd er door een heus Planbureau gewerkt aan een Tienjarenplan. Daarvan zou niet alleen het Wageningenproject onderdeel uitmaken, maar ook het zogeheten Lelydorpplan. Dit laatste plan was het geesteskind van de in 1900 in Paramaribo geboren landbouwingenieur Freddie Langguth Oliviera. Hij had in Wageningen koloniale bosbouw gestudeerd en was vervolgens in Nederlands-Indië gaan werken voor de gouvernementslandbouwbedrijven, zoals de palmolieonderneming Majang en de Langsa Rubberonderneming op Sumatra’s Oostkust. In 1939 was hij even terug in Suriname, onder meer om er in Paramaribo voor een klein, maar select gezelschap te spreken over zijn ervaringen in de Oost. Hij maakte op zijn gehoor een sympathieke indruk omdat hij, zo noteerde althans de krant De West, niet de gedachte uitdroeg van ‘“wij en wij alléén weten het”, zoo welbekend uit de houding van menigeen die uit Indië komt’. Oliviera had begrip voor de omstandigheden in Suriname. Hij bezocht verder enkele proefaanplantingen van oliepalmen en constateerde dat juist op de wat armere zandgrond bij Lelydorp er mogelijkheden voor deze cultuur waren.47 Terug in Nederlands-Indië werd Oliviera verbonden aan het Kantoor voor de Rubberrestrictie van het departement van Binnenlands Bestuur. De oorlog bracht hij met zijn vrouw en twee kinderen in het interneringskamp Kramat in Batavia door.

Oliviera reisde in januari 1950 naar Suriname om er een plan uit te werken dat tot doel had de ‘landbouw voor eigen behoefte’ te ontwikkelen. Dit was een idee geweest van Emile à Campo, die tijdens zijn eerste bezoek aan Suriname in juli en augustus 1949 had geconstateerd dat de toekomst van het land weliswaar lag in de mechanische landbouw van exportproducten als rijst en wellicht soja, maar dat er ook iets gedaan moest worden aan de voedselvoorziening van de inwoners van het land zelf.48 Op 20 maart 1950 presenteerde Oliviera zijn ‘voorlopige aantekeningen betreffende het Lelydorpplan’. Doel van dit plan was het stichten van een groot aantal gemengde ‘middenstandsboerderijen’ in de buurt van Paramaribo teneinde de stad beter van de benodigde plantaardige en dierlijke eiwitten voor de consumptie te kunnen voorzien. Ook moest er geproduceerd worden voor de export, wat zou bijdragen aan ‘de noodzakelijke versterking van de betalingsbalans van Suriname’. De keuze voor ‘middenstandboerderijen’ van zo’n 16 hectare was ingegeven door de ervaring dat enerzijds kleine boeren in Suriname veelal als paupers leefden en niet bijdroegen aan de export en anderzijds de conclusie dat de tijd van grote plantages voorbij was vanwege de moeilijkheid er arbeidskrachten voor te vinden. Verder was het goed het grondbezit in Suriname te bevorderen. ‘De gezeten boeren vormen in alle landen een rustig werkzaam deel van de bevolking met een degelijk gezinsleven, hetgeen weer vele niet in cijfers waardeerbare voordelen voor de gemeenschap met zich meebrengt,’ wist Oliviera. ‘Grondbezit, hetzij in de vorm van eigendom of langdurige erfpacht, bindt de mens en kweekt liefde en interesse voor het bedrijf.’ Wat kon er nog misgaan? Voorgesteld werd een gebied van zo’n 19.000 hectare rondom de plaats Lelydorp tot ontwikkeling te brengen, onder meer door de aanleg van een ontwateringskanaal en het via ruilverkaveling creëren van geschikte percelen. Oliviera bepleitte een snelle start met de uitvoering van het plan.49

In Nederland was Rudie van Lier snel overtuigd van het nut en de noodzaak van het Lelydorpplan. Voor hem was het vooral de armoede op het Surinaamse platteland die moest worden bestreden, ook om de trek naar de stad Paramaribo tegen te gaan. Als het Lelydorpplan zou slagen, dan zou het volgens Van Lier de ‘werkwilligen’ in de stad bewijzen dat er een toekomst voor hen was op het platteland en de plattelandsbevolking de mogelijkheden wijzen ‘om de welvaart van hun bedrijven te vergroten’.50 In Suriname werden de plannen van Oliviera vervolgens omarmd door de raad van advies van het Surinaamse Welvaartsfonds, die onder leiding van gouverneur Klaasesz en in aanwezigheid van À Campo tot de conclusie kwam dat er spoedig met een gebied van zo’n 2300 hectare begonnen moest worden. In dat gebied konden vervolgens zo’n 150 boerderijen worden gevestigd, waarbij iedere nieuwe boer 10 procent van de aanlegkosten als eigen bijdrage moest gaan betalen.51 Uiteindelijk ging ook minister Van Maarseveen akkoord met het Lelydorpplan en werd Oliviera uitgenodigd het in de praktijk te brengen.52

Oliviera arriveerde op 7 september 1950 in Suriname en twee dagen later werd er daadwerkelijk begonnen met de werkzaamheden. Op 11 september waren er acht arbeiders rondom Lelydorp aan het werk, binnen een week waren het er ruim honderd en eind november waren zo’n driehonderd mannen en vrouwen aan de slag. Er werd begonnen het bos gereed te maken voor ontginning door het kappen van zogeheten rintissen, oftewel rechte, opengekapte smalle stroken bos die tot doel hadden het terrein te verkennen en in te delen. Het ging niet onmiddellijk goed. ‘De arbeidsprestaties waren oorspronkelijk gering, terwijl ook de nodige ervaring voor het uitzetten van rechte hoeken ontbrak,’ noteerde Oliviera, die in Indië anders gewend was geweest. Bij het kappen van hectaren bos ging het vervolgens beter. ‘Dit werk ligt de Para-menschen en ook de Javanen goed. Zij zijn er bedreven in en doen het kappen merkbaar met genoegen.’ Maar voor het schoonmaken van het terrein was er veel minder animo. Voor gronden die wel werden schoongemaakt, vormde een groep van 25 Javaanse vrouwen onder leiding van een Javaanse mandoer een wiedploeg terwijl een tweede vrouwenploeg, uitsluitend bestaande uit creolen uit nabijgelegen dorpen, zich bezighield met het planten van mais en cassave. Behalve het kappen van het bos moest alles de arbeiders nog geleerd worden. ‘Hierbij valt dikwijls op dat het “lanti sa pai” (het Gouvernement betaalt) allen nog in het bloed zit,’ aldus Oliviera. Er moest met andere woorden ook een nieuw arbeidsethos worden aangekweekt. Daarnaast was er de voortdurende strijd tegen de parasolmieren, die gewassen geheel konden wegvreten. In december 1950 werden er 139 grote nesten rondom Lelydorp met zwavelkoofstof vernietigd.53

Begin april 1951 moest Oliviera de dagelijkse leiding over het Lelydorpplan neerleggen omdat hij benoemd werd tot landsminister voor Landbouw, Veeteelt en Visserij. Vlak voordat hij zijn nieuwe functie opnam, op 31 maart, werd het ‘openingsfeest’ van het Lelydorpplan gevierd. Een feesttent van 12 bij 20 meter was ervoor opgezet. ‘Gedurende een uur hield een goochelaar de menigte bezig, waarna tot 1 uur in de nacht, onder het genot van vele fleschjes bier en anderszins, werd gedanst,’ aldus de nieuwe landsminister.54 Ook na zijn vertrek bleef het project voor hem belangrijk. Hij sprak af de supervisie over de uitvoering ervan te mogen blijven uitoefenen. Om dat mogelijk te maken, werd hem een auto met chauffeur gegund. Hij zou er elke maand van gebruikmaken om Lelydorp te bezoeken.55 Maar in Lelydorp zwaaide voortaan Henri Gonggrijp de dagelijkse scepter, een leeftijdsgenoot van Oliviera die ook in Paramaribo was geboren, in Wageningen tot landbouwingenieur was opgeleid en in Indië had gewerkt. Gonggrijp was ook telg van een bekende familie die zowel in Suriname als in Nederlands-Indië haar sporen had achtergelaten. Een van zijn ooms was de resident van Rembang geweest die onder het pseudoniem ‘Opheffer’ beroemde brieven aan het Bataviaasch Handelsblad had geschreven over de dagelijkse bestuurspraktijk op Java. Onder de hoede van Henri Gonggrijp werden er rondom Lelydorp nu ook bulldozers en andere machines ingezet, overigens niet altijd met het gewenste resultaat, deels door gebrek aan personen die de machines goed konden besturen. Ten langen leste probeerde men boomstronken met explosieven te lijf te gaan, maar ook dit was niet onmiddellijk een succes. ‘Sommige stronken werden werkelijk mooi opgeblazen, anderen alleen in stukken gescheurd, terwijl, vooral in het begin, veel te grote kraters werden geslagen.’ Hoe dan ook: na een jaar werk konden de eerste percelen gereed worden gemaakt voor uitgifte aan boeren. Een halfjaar later werd begonnen met de bouw van de eerste boerderijen.56

Begin 1952 moest landsminister Oliviera alweer op zoek naar een nieuwe beheerder van het Lelydorpplan omdat Gonggrijp in Nederland wilde gaan wonen. Oliviera herinnerde uit zijn tijd in Nederlands-Indië zich landbouwingenieur De Haan, het voormalige hoofd van het Bureau der Landinrichting. De Haan werkte inmiddels bij de voedsel en landbouworganisatie van de Verenigde Naties F.A.O. in Rome in een volgens eigen zeggen ‘zeer goed betaalde betrekking’ die hem echter niet al te veel voldoening gaf. Hij had liever een concreet project omhanden dan ‘min of meer zwevend werk’ bij de internationale organisatie. De Haan kon daarom worden overgehaald naar Suriname te komen met het vooruitzicht er ook directeur te worden van het nog op te richten Bureau Landelijke Opbouw.57 Het Lelydorpplan was inmiddels zo ver gevorderd dat er boeren konden worden aangetrokken om er zich te vestigen. Gouverneur Klaasesz had Oliviera op het hart gedrukt alleen ‘bekwame, hardwerkende boeren’ te selecteren omdat er vanwege het belang van het Lelydorpplan voor Suriname geen risico’s genomen moesten worden.58

Maar het vinden van geschikte kandidaat-boeren bleek een lastige opgave. Het Lelydorpplan was ontworpen zonder dat iemand zich had afgevraagd of er in Paramaribo of elders wel belangstelling zou zijn om er een relatief groot boerenbedrijf te beginnen. Niet alleen bleek de animo om een kavel rondom Lelydorp te verkrijgen gering, van degenen die zich wel meldden, was maar een heel klein percentage geschikt. Er waren negentien kandidaten, onder wie zich een gepensioneerd ambtenaar bevond naast een winkelbediende zonder enige landbouwervaring, een 60-jarig ‘manusje van alles’ met een zoon die slechts een ‘suffe indruk’ maakte, een kleine landbouwer met een ‘onoordeelkundig en zeer slordig’ aangeplant perceel en een 65-jarige ijzervlechter die zelfs een ‘seniele indruk’ maakte.59 In september 1952 zou hooguit met vier boeren kunnen worden begonnen, terwijl er veel meer grond beschikbaar was.60 De Haan constateerde met spijt dat ‘de animo van de Surinaamse bevolking’ om aan het Lelydorpplan deel te nemen ‘bijzonder pover’ was. Het plaatste volgens hem Suriname in een slecht daglicht. ‘Grote bevolkingsgroepen in de wereld, ook in de Caraibische omgeving, hebben handen en monden te veel en hebben land te kort,’ schreef hij. ‘Het moet voor iedere buitenstaander dan wel een vreemde indruk maken, dat waar enerzijds in de wereld een dikwijls wanhopige drang is naar grond en leefruimte, anderzijds in Suriname landbouwprojecten worden ontwikkeld, welke blijken door de eigen bevolking onvoldoende te worden gewaardeerd.’61

Er doemden meer problemen op. Allereerst bleek de vrijgemaakte grond te bestaan uit een laag fijn zand op een ondoorlatende ondergrond die nauwelijks geschikt was om met machines te bewerken. Verder moest worden geconstateerd dat eenjarige gewassen als pinda, soja en mais de bodem snel wisten uit te putten en uitsluitend de teelt van ananassen, bananen, palmolie en citrus kans van slagen had. Het grootste probleem was wellicht dat bij het maken van het Lelydorpplan de ervaringen uit Nederlands-Indië als uitgangspunt waren genomen en dat de Surinaamse realiteit een andere bleek te zijn. Ook Gonggrijp had er al voor gewaarschuwd dat ‘iedere opbrengst taxatie in hoge mate onzeker’ was en ‘vrijwel uitsluitend’ berustte op ‘elders, onder geheel andere omstandigheden, verkregen cijfers’. Zo was men er in de plannen van uitgegaan dat een tros bananen zo’n fl. 2,50 zou opbrengen, terwijl op de markt er slechts 50 à 60 cent voor werd gegeven. Verder ontbraken er in Suriname de verwerkende industrieën: geen vruchtensappenindustrie voor de citrus en de ananas en geen palmoliefabrieken.62 De Haan realiseerde zich op zijn beurt dat bij gebrek aan capabele boeren de plannen ook moesten worden aangepast. Een bedrijf van 16 hectare was simpelweg te hoog gegrepen voor de gegadigden die zich hadden aangemeld. Hij stelde voor de omvang van de boerderijen terug te brengen tot 5 en 8 hectare. Het Lelydorpplan zou daarmee wel van karakter veranderen, zoveel was duidelijk. ‘Overal ter wereld kan worden geconstateerd dat de opbrengsten op de bevolkingskleinbedrijven […] veel lager zijn dan in het ondernemings- of grootbedrijf,’ wist De Haan. Hoe dit voor de boerderijen in Lelydorp zou uitpakken, was onzeker, net zoals de financiële resultaten afhankelijk waren van de ontwikkelingen op de markt. En het was maar de vraag of het Lelydorpplan ooit nog een bijdrage zou leveren aan de ontwikkeling van Suriname. In ieder geval was duidelijk dat ‘vooral in de aanloopjaren, de ontwikkeling van de bedrijfjes nauwlettend’ moest worden gevolgd en er een ‘voortdurende controle en voorlichting’ nodig zou zijn. Lelydorp was in plaats van motor van ontwikkeling in korte tijd een plaats van zorg geworden.63

Een ander ontwikkelingsproject waarin het Surinaamse Welvaartsfonds had geïnvesteerd, behelsde het zogeheten ‘Complex Slootwijk’, bestaande uit de plantages Slootwijk, Dageraad en Gelré en de verlaten plantages Sinabo en Welbedacht aan de Commewijnerivier en de Commetewanekreek. Deze plantages waren eigendom geweest van de Stichting Surinaamse Koffiecentrale, die het niet was gelukt er een rendabel bedrijf te voeren. Ook was niemand bereid geweest in de plantages te investeren. Zo zag de Handelsvereniging Amsterdam vanwege het onopgeloste ‘werkvolkvraagstuk’ niets in Suriname. Zelfs indien het mogelijk zou zijn via immigratie arbeidskrachten te werven voor het werk op de plantages, dan was de kans groot dat deze immigranten al snel zouden kiezen voor een zelfstandig bestaan of zouden worden ‘weggeronseld’ door ‘kleine en weinig scrupuleuze werkgevers’.64 Desondanks wilde À Campo proberen de Surinaamse plantages nieuw leven in te blazen. Op Slootwijk zou daartoe geëxperimenteerd kunnen worden met nieuwe productiemethoden. Gezocht moest worden, zo schreef gouverneur Klaasesz aan minister Van Maarseveen, ‘naar het middel, om de vele ondergekapitaliseerde, noodlijdende en veelal grotendeels buiten cultuur zijnde plantages tot een vernieuwd rendement te brengen’.65 In december 1950 ging minister Van Maarseveen akkoord met de aankoop van Slootwijk.

Om Slootwijk te leiden werd er opnieuw een in Paramaribo geboren en in Wageningen opgeleide landbouwingenieur met uitgebreide Indische ervaring aangezocht. Het ging om de in 1901 geboren Max Lobato, zoon van het bekende hoofd van de Emmaschool Julius Lobato, volgens À Campo voor de functie ‘zeer geschikt’.66 Na zijn studie koloniale bosbouw was hij naar Nederlands-Indië vertrokken, waar hij voor de Gouvernements-landbouwbedrijven was gaan werken. Daarbij was hij onder meer samen met Freddie Oliviera aan de palmolieonderneming Majang verbonden geweest. Na de oorlog werkte Lobato nog enige tijd op de rubberonderneming Tjipetir in het West-Javaanse Tjibadak om uiteindelijk terug te keren naar Nederland. In maart 1951 arriveerde hij met een KLM-vliegtuig in Suriname en vestigde zich met zijn vrouw op de plantage Slootwijk.

À Campo gaf Lobato mee dat het niet de bedoeling was Slootwijk te rehabiliteren tot een goed geleide plantage ‘oude stijl’. Hij moest daarentegen zoeken naar mogelijkheden om door mechanisatie of nieuwe gewassen te komen tot een andere opzet van de bedrijfsvoering die vervolgens ook op de oude Surinaamse plantages kon worden toegepast. Dat was geen eenvoudige opgave, wist À Campo.67 Lobato trof daarbij op Slootwijk een sterk verwaarloosde plantage aan. Er moest begonnen worden met het herstellen van de woningen, aanplantingen en de koffiefabriek. Ook moesten er fietspaden en jeepwegen worden aangelegd, bruggen worden gebouwd en vaarten worden schoongemaakt en uitgediept. Op de plantage bleken verder 68 mannen, 59 vrouwen en 78 kinderen te wonen, voornamelijk van Javaanse afkomst, van wie er een deel aan het werk kon worden gezet. De werkprestaties waren echter ‘vrij matig’, constateerde Lobato al snel. Desondanks wisten in mei 1951 ‘politieke propagandisten’ de arbeiders over te halen looneisen te stellen en enkele dagen te staken. Lobato ging niet op deze eisen in. ‘De arbeidsprestaties zijn en blijven slecht,’ noteerde hij. ‘In verhouding tot deze prestaties zijn de lonen […] veel te hoog.’ Aan een verhoging ervan viel dan ook niet te denken. Na een week verliep de staking zonder iets te hebben opgeleverd.68

Werkzaamheden aan het Wageningenproject (begin jaren vijftig)

Halverwege 1951 kon begonnen worden met de modernisering van de plantage. Vanuit Lelydorp werd een tractor geleverd waarmee kon worden geploegd, de boot van de plantage werd voorzien van een buitenboordmotor, een Gravely-tractor werd in gebruik genomen om tussen de koffiestruiken onkruid te wieden en er kwamen zendmasten om een radiotelefonieverbinding met Paramaribo mogelijk te maken. Met verschillende nieuwe gewassen werd geëxperimenteerd. Wat echter bleef, was het gebrek aan goede landarbeiders. ‘De arbeidsprestatie is ver beneden peil,’ verzuchtte Lobato nog maar eens. ‘Hogere lonen doen hier absoluut het aantal uren dat er gewerkt wordt afnemen. – Zolang deze mentaliteit van de Javaanse arbeider niet verandert, zal er bij welke loonstandaard ook geen verbetering komen in de huidige situatie.’ Toch investeerde Lobato ook in de verbetering van de leefomstandigheden van de arbeidersfamilies door de op de plantage aanwezige school te renoveren en te heropenen.69 De school werd uiteindelijk op 23 januari 1952 in het bijzijn van de directeur van Onderwijs Johan Ferrier geopend. De schoolkinderen ontvingen Ferrier en andere hoogwaardigheidsbekleders door met zelfgemaakte vlaggetjes te zwaaien en uit volle borst het eerste couplet van het Surinaamse volkslied ‘Suriname’s trotse stromen’ te zingen. Sprekers legden de relatie tussen Lobato en zijn vader, die had geijverd voor aan Suriname aangepast lesmateriaal, en hoopten vooral dat de heropening van de school zou samengaan ‘met grotere bloei van Slootwijk’.70

Naast het Lelydorpplan en Slootwijk was er uiteraard ook nog het Wageningenproject in het noordwesten van Suriname. Bij de uitvoering ervan werden daar geen problemen met arbeiders of boeren voorzien. Er werd immers gewerkt aan de aanleg van polders voor Nederlandse boeren. In 1948 was in dit kader op zo’n 20 kilometer ten zuidoosten van de hoofdplaats Nieuw-Nickerie een proefpolder aangelegd om onderzoek te doen naar de mechanische verbouw van rijst en zogeheten ‘tweede gewassen’ op de zware kleigronden die na de inpoldering van de moerassen aan de kust beschikbaar zouden komen. De proefpolder was al snel populair gebleken bij boerenzonen uit zowel de omgeving als Nederland die wilden zien wat er in Nickerie op het terrein van de moderne landbouw mogelijk was. In februari 1950 bezocht prins Bernhard de proefpolder. Hij was van Paramaribo met een kanonneerboot van de Nederlandse marine naar Nickerie gereisd om er na aankomst met bloemenslingers te worden omhangen. In de stromende regen werd een bezoek gebracht aan de proefpolder, die gouverneur Klaasesz tot Prins Bernhardpolder doopte.71

Het werk op de Prins Bernhardpolder leerde dat machinale rijstverbouw niet eenvoudig was. De rijst werd in maart machinaal ingezaaid en eenmaal opgekomen, werden de schadelijke rupsen met het ‘wondermiddel’ DDT bestreden. Het bestrijden van grassen leverde meer hoofdbrekens op. Uiteindelijk bleek het uitsnijden met de hand de enige methode hiervoor te zijn. Belangrijk was dat combines met brede rupsbanden de rijst uiteindelijk goed bleken te kunnen oogsten. Dat gebeurde in oktober. Om de machinale rijstverbouw in Nickerie echter rendabel te maken, moest er een tweede gewas gevonden worden voor de teelt van november tot en met februari. Gewassen als sorghum, mais, pinda en zonnebloem vielen hiervoor om allerlei redenen af. Alleen soja leek mogelijkheden te bieden, ook al bleken de drainage van de grond en onkruidbestrijding problemen op te leveren.72 Maar voor een verslaggever van het Algemeen Handelsblad was Nickerie ‘een vooruitstrevend district’ en luidde de Prins Bernhardpolder het begin in van ‘nieuwe bloei in Suriname’.73

De Prins Bernhardpolder stond mede ten dienste van het Wageningenproject, waarmee in 1951 daadwerkelijk begonnen werd. Allereerst werd het nieuwe plaatsje Wageningen uit de grond gestampt. Was aan het begin van het jaar nog sprake van slechts een open gekapt stuk bos, twaalf maanden later waren er stenen gebouwen en woningen en een radiostation verrezen, wegen en een aanlegsteiger in de rivier aangelegd, en een polikliniek, een lagere school, een winkel en een tennisbaan gebouwd. De leider van de werkzaamheden, de in Delft opgeleide en in Indië gewerkt hebbende ingenieur C.R. Kras, merkte daarbij ook op dat ‘voor hen, die het tropische kustklimaat van Indonesië kenden’, het klimaat te Wageningen behoorlijk bleek mee te vallen. ‘Er staat practisch het gehele jaar door een koelte brengende bries; ook de nachten zijn doorgaans koel.’74 Voor de Nederlandse boeren die geacht werden zich ooit in Wageningen te vestigen, was dit uiteraard goed nieuws. Een jaar later was er genoeg voortgang gemaakt met het inpolderen en ontginnen van gronden dat begonnen kon worden met hun selectie.

De ervaringen die in de Prins Bernhardpolder waren opgedaan, deden de president-directeur van de sml À Campo echter anders besluiten. Het was immers nog steeds onduidelijk hoe precies nieuwe boerderijen in de tropen moesten worden geëxploiteerd. ‘Wij zijn genegen te experimenteren op diverse gronden met diverse organismen en met allerhand machines; maar wij zijn niet bereid om te experimenteren met mensen,’ sprak hij in een voordracht op de zogenoemde ‘Surinamedag’ van de Landbouwhogeschool in Wageningen. ‘De aandrang van bepaalde zijden, om maar zo spoedig mogelijk boeren, die hier de schepen achter zich verbranden, naar Suriname te dirigeren, acht ik zonder meer misdadig.’75 In plaats daarvan koos de SML ervoor Nederlandse boeren in dienst te nemen om in Wageningen te helpen bij de ontginning van het gebied. In de loop van 1952 kwamen op die manier vier boeren uit Nederland naar Wageningen, waar overigens in totaal bijna vierhonderd mensen aan het werk waren. Het plaatsje kreeg daardoor steeds meer het karakter van een echt dorp met acht voetbalelftallen en een logeergebouw met kantine. Het laatste maakte het mogelijk feesten te organiseren en speelfilms te laten zien. Het gaf gelegenheid tot ‘ontspanning na het vaak zware en vermoeiende werk’.76 De werkzaamheden trokken ook steeds meer bekijks uit binnen- en buitenland. De Nederlandse pers was enthousiast. De Volkskrant-journalist Herman Leenes schreef in zijn krant: ‘Boeren en ingenieurs van het dichtstbevolkte land ter wereld, zullen leven brengen in een onheilspellend leeg gebied.’ Het was een triomfantelijk verhaal van Nederlands kunnen: ‘Waar polders komen zullen gewassen groeien. Waar gewassen zijn daar leeft de boer. Nederlandse ingenieurs banen de weg voor hem.’ Maar het was ook het verhaal van de ontwikkeling van Suriname. Dankzij het Wageningenproject zou ‘Suriname zich eindelijk in het bezit weten van een “hefboom”’, waarmee het in staat zou zijn ‘de nogal achterlijke bevolkingslandbouw op hoger niveau te brengen’.77

Experts voor de wereld

De wereld was uiteraard veel groter dan Suriname en Nieuw-Guinea en ook de Nederlandse ambities actief te zijn in de minder of onderontwikkelde delen van de wereld reikten verder dan de zorg voor de eigen gebiedsdelen overzee. Zo wees Egbert de Vries in de zomer van 1950 op de mogelijkheden die wellicht het plan van de Australische minister van Buitenlandse Zaken, Percy Spender, om de landen in Zuidoost-Azië te helpen bij hun ontwikkeling, Nederland bood.78 Het idee dat het Britse Gemenebest de landen in Zuid- en Zuidoost-Azië moest ondersteunen was ontstaan tegen de achtergrond van de communistische machtsovername in China en voor het eerst besproken tijdens een bijeenkomst van ministers van Buitenlandse Zaken van het Gemenebest in Colombo op Sri Lanka in januari 1950. Teneinde een en ander uit te werken, was er een Commonwealth Consultative Committee opgericht, dat eind september in Londen bijeen was gekomen. Bij deze bijeenkomst waren ook Indonesië en Birma vertegenwoordigd geweest. Dit laatste had op het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken de gedachte versterkt dat Nederland ook aan het plan van het Gemenebest moest deelnemen, enerzijds om te voorkomen dat de Nederlandse positie ten aanzien van Indonesië zou worden aangetast, anderzijds om ‘de mogelijkheid te scheppen om langs andere dan de tot dusverre gevolgde wegen aan de ontwikkeling van Zuid-Oost-Azië deel te nemen’.79 Nederland wilde in de woorden van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Nico Blom ‘een rol van betekenis blijven spelen in Azië’ en zich daarbij als land met ‘aanzienlijke technische, materiële en intellectuele hulpbronnen’ richten op een groter gebied dan Indonesië.80 Eind december 1950 werden alle relevante Nederlandse ambassades in stelling gebracht om de Nederlandse deelname te bepleiten aan hetgeen ondertussen het Colombo-Plan werd genoemd.81

Nederland, en ook Frankrijk, werd echter op subtiele wijze buiten het Colombo-Plan gehouden. In Jakarta meldde in februari 1951 de Indonesische minister van Buitenlandse Zaken Mohamad Roem reeds ‘in uiterst voorzichtige en geclausuleerde termen’ aan de Nederlandse hoge commissaris ter plaatse dat deelname van Nederland en Frankrijk aan het plan ‘zijns inziens niet opportuun’ was in verband met Nieuw-Guinea en Indo-China.82 Nederland werd met andere woorden niet gezien als een land dat wilde meehelpen aan de ontwikkeling van Zuidoost-Azië, maar als een koloniale mogendheid die geen onderdeel kon worden van moderne internationale samenwerkingsverbanden. Maar in het kader van de hulp die internationale organisaties aan het gebied gaven, konden Nederlanders zich uiteraard wel nuttig maken.

Het Bureau voor Internationale Technische Hulp, speelde bij dit laatste een sleutelrol, onder het toeziende oog van de interdepartementale Commissie voor Internationale Technische Hulp die werd voorgezeten door de directeur Internationale Organisaties van het ministerie van Buitenlandse Zaken Patijn. Tot directeur van het bureau werd Jan Paul Bannier benoemd, terwijl de dagelijkse leiding ervan in handen kwam van Heimen Quik. Zowel Bannier als Quik was iemand met een Indische achtergrond, net zoals zoveel anderen die zich met de ontwikkeling van de minder ontwikkelde wereld bezighielden. Daarbij had de in 1909 geboren Quik vanaf 1935 bij het Binnenlands Bestuur op Celebes gewerkt, terwijl de twaalf jaar oudere Bannier na in Utrecht als bioloog te zijn gepromoveerd eerst landbouwkundig adviseur en later als lid van de directie van de Oei Tjong Ham-suikerfabrieken in Semarang was geweest. In deze stad was hij als voorzitter van het bestuur van de Van Deventerschool ook maatschappelijk actief, terwijl hij zich leende als stuurman bij het wedstrijdroeien. Bannier behoorde tot de behoudende Nederlanders in de kolonie en stelde zich in 1938 namens de conservatieve Vaderlandsche Club kandidaat voor de Semarangse gemeenteraad. Hij stond te laag op de lijst van de partij om daadwerkelijk verkozen te worden. In 1939 vertrok hij naar Nederland om er secretaris te worden van een regeringscommissie die tot opdracht had de afzet van Nederlands-Indische productie in Nederland te bevorderen. Hierdoor bracht Bannier met zijn gezin de oorlogsjaren in Nederland door.

Onmiddellijk na de bevrijding werd Bannier eerst benoemd tot secretaris-generaal van het ministerie van Koloniën en vervolgens in september 1945 tot gecommitteerde voor Indische Zaken op het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen. Als vertrouweling van luitenant-gouverneur-generaal Van Mook raakte hij zodoende nauw betrokken bij het Nederlands-Indonesisch conflict. Van zijn koloniale verleden moest hij in zijn nieuwe functie van directeur van het Bureau voor Internationale Technische Hulp afstand nemen, in ieder geval voor de buitenwereld. Dit laatste was hem duidelijk geworden in de gesprekken die hij ter voorbereiding op zijn aanstaande directeurschap in het najaar van 1950 in de Verenigde Staten had gevoerd. Bannier was er volgens eigen zeggen ‘steeds weer gestuit op een huivering […] dat Nederland in hoofdzaak deskundigen met min of meer “koloniale” instelling in het buitenland zal plaatsen en dat het Bureau voor Internationale Technische Hulp […] tot op zekere hoogte een verlengstuk zou zijn van de vroegere ambtelijke activiteit met betrekking tot de Overzeese Gebiedsdelen’.83 De aanleiding voor deze ‘huivering’ moest worden weggenomen, ook al hadden de meesten die de technische hulp zouden gaan verlenen een koloniale carrière achter de rug. Tot die conclusie was al eerder ook de Werkcommissie Inzake Technische Hulp aan Laagontwikkelde Landen onder voorzitterschap van Egbert de Vries gekomen. Al in januari 1950 had WITHALL geadviseerd het Bureau voor Internationale Technische Hulp onder te brengen bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dat zou in ieder geval voorkomen dat ‘men zich blind blijft staren op Indonesië en de West’ en de omschakeling naar ‘de wereldmarkt’ voor de ‘overzeese “afzet” van intellect’ vergemakkelijken.84 Uiteindelijk werd hiertoe inderdaad besloten. In ieder geval leek er zodoende geen band met het koloniale verleden meer te bestaan.85

Bannier had overigens zo zijn eigen kijk op de technische hulpverlening aan minder ontwikkelde landen. Hij besefte maar al te goed dat deze landen vooral zaten te wachten op financiële hulp en concrete investeringen, die anno 1950 in de praktijk uitsluitend vanuit de Verenigde Staten vielen te verwachten. Op de lange duur zou het voor Nederland moeilijk worden technische hulp te geven wanneer daaraan niet ook financiële hulp gekoppeld was. Maar voorlopig stond Nederland er nog goed voor. De kansen voor Nederland waren volgens Bannier zelfs ‘uitzonderlijk gunstig’ te noemen. Niet alleen was er in de wereld ‘een zeer grote behoefte aan deskundig personeel op vele terreinen en in vele landen’, ook groeide er een zekere weerstand tegen het inhuren van Amerikanen. ‘De Amerikaan past zich moeilijk aan aan omstandigheden die niet in overeenstemming zijn met zijn normale levenspeil en doorgrondt de mentaliteit van andere volkeren niet gemakkelijk,’ wist Bannier. In dit laatste waren Nederlanders blijkbaar beter. In ieder geval werd ondanks het koloniale verleden de Nederlandse deskundigheid op allerlei terreinen gewaardeerd. ‘Hier komt nog bij, dat er weinig andere volkeren zijn, die een surplus aan deskundig personeel hebben en zeker aan mensen, die zich gemakkelijk aan de mentaliteit en de omstandigheden in lager ontwikkelde landen aanpassen.’86

Het Bureau voor Internationale Technische Hulp kreeg in de loop van 1951 maar liefst meer dan zeshonderd aanvragen voor Nederlandse deskundigen te verwerken van zowel internationale organisaties als landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Dit resulteerde in de uitzending van 81 Nederlanders naar landen in de gehele wereld. Een heel contingent experts reisde naar Irak, onder wie de oud-resident van Timor en Onderhorigheden C.W. Schüller, die er bestuurlijke adviezen ging geven, en Kees Maliepaard, die afkomstig was van het Nederlandse ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening. Schüller voelde zich onmiddellijk thuis in de Arabische wereld. ‘De sfeer in deze landen […] ligt ons Nederlanders en in het bizonder die met langdurige ervaring in Indonesië, kennelijk goed,’ schreef hij. Door hun ‘omgang met Indonesische bevolkingsgroepen, in hun rijke schakering van ras, taal en godsdienst’ hadden Nederlanders volgens hem een ‘zeer grote voorsprong’ op deskundigen uit andere landen. In 1952 zou Schüller benoemd worden tot hoofd van het regionale kantoor voor de technische hulpverlening van de Verenigde Naties in Beiroet, met als taak de activiteiten van de verschillende organisaties te coördineren.87

Maliepaard zou in zijn Zwervend tussen Arabieren en Koerden verslag doen van zijn ervaringen. Hij had in tegenstelling tot Schüller géén Indische ervaring. Desondanks had hij zo zijn ideeën over de verschillen tussen het ‘Oosten’ en het ‘Westen’. Het was hem in Irak duidelijk geworden dat de bevolking wist dat zij arm was en verwachtte dat daarin verandering gebracht zou worden. ‘Het grote probleem evenwel is het evenwicht te vinden tussen de Westerse progressie en de Oosterse inertie, de brug te slaan tussen de regeringsvorm volgens Westerse gedachte en de Oosterse autocratie,’ aldus Maliepaard. Zoals voor velen stond het Westen voor hem voor vooruitgang en het Oosten voor stagnatie. Hij noemde zichzelf overigens enerzijds een ‘onbetekenend partikeltje in dit probleem’ als deskundige voor de technische hulpverlening, maar vond anderzijds dat er juist een taak was weggelegd voor kleine landen als Nederland. In Irak had hij uitdrukkingen gehoord als ‘pogingen tot vreedzame kolonisatie’ en ‘buitenlandse kapitaalpenetratie’, maar was hij ook het besef tegengekomen dat het land buitenlandse hulp nodig had, ‘doch dan maar liefst van kleine landen, die op grond van hun grootte geen imperialistische neigingen kunnen hebben’.88

Maliepaard stelde op den duur overigens wel vraagtekens bij de zin van het uitzenden van vooral experts naar minder ontwikkelde landen. ‘Indien men een paar maal in een onderontwikkeld land heeft gewerkt, dan komt men alras tot de gevolgtrekking, dat een van de belangrijkste hinderpalen voor de ontwikkeling van het land onder meer ligt in het ontstellend gebrek aan het middelbaar kader,’ zou hij in 1954 schrijven. Desondanks wilden regeringen van minder ontwikkelde landen juist ‘coryfeeën’ aantrekken om er in eigen land goede sier mee te maken. Voor de langere termijn was het volgens Maliepaard noodzakelijk dat het onderwijs in de minder ontwikkelde landen zou worden verbeterd. Maar daar kon uiteraard niet op gewacht worden. De technische hulp moest zich dan ook zo ontwikkelen dat ‘de ongeletterde bevolking op korte termijn van deze hulp in betrekkelijk rijke mate de vruchten plukt’. Dit zou volgens Maliepaard onder meer kunnen gebeuren door het inrichten van ‘pilotfarms’, waar getoond kon worden wat er mogelijk was, indien boeren de adviezen opvolgden die hun werden gegeven en als zij de nodige investeringen konden doen. Maar dan nog waren er belangrijke hindernissen te overwinnen. In veel gevallen was bijvoorbeeld de schuldenlast waaronder een deel van de boeren in de minder ontwikkelde wereld gebukt ging, zo ernstig, dat volgens Maliepaard ‘de mensen aan handen en voeten gebonden’ waren en alleen door middel van ‘krachtige financiële hulp uit het moeras van hun dagelijks knagende zorgen zullen kunnen geraken’. Technische hulp was geen wondermiddel.89

Maar dat weerhield Nederlanders er niet van naar verre landen af te reizen. Naast naar Irak, gingen Nederlandse experts verder naar onder meer Afghanistan, Syrië, Libanon, Iran, Egypte, Marokko en Ethiopië. Voor de UNESCO ging de voormalige Indische bestuursambtenaar J.D.N. Versluys als ‘social science officer’ naar New Delhi in India. Hij was in 1949 nog aan de economische faculteit van de Universiteit van Indonesië in Makassar tot hoogleraar benoemd, maar zocht nu een andere toekomst in Azië. Hij reisde door de regio en maakte contacten met de plaatselijke universiteiten. Veel aandacht had hij daarbij voor ‘community development’ of ‘community projects’. Steeds bleek dat het ingewikkeld was om een lokale samenleving te ontwikkelen. In een rapport voor de UNESCO vergeleek hij de projecten met de pogingen van Nederlandse bestuursambtenaren vijftig jaar eerder op Java om de bevolking op te heffen. Vaak was er sprake van een goedbedoeld ingrijpen van buitenaf zonder dat de lokale bevolking daadwerkelijk bij de maatregelen betrokken werd. Maar de noodzaak de productiviteit van het platteland te verhogen was er vanwege de sterke bevolkingsgroei niet minder om. Dorpen moesten dan ook worden ‘geactiveerd’ door getrainde ‘village level workers’ die aan concrete projecten werkten.90 Op de vraag of de westerse wereld zich wel moest bemoeien met de ontwikkeling van Azië had Versluys een duidelijk antwoord: ‘Wij mogen dit werk niet nalaten. Vroeger werd ten opzichte van zending en missie ook wel het standpunt ingenomen, dat men de mensen maar moest laten zoals zij waren. Maar dit standpunt is nu toch wel verlaten. Het brengen van een andere gedachtegang in een bepaald milieu schept natuurlijk een zekere verantwoording, maar daarom mogen wij dit werk toch niet ongedaan laten.’91 Versluys zou in 1956 in Calcutta het UNESCO Research Centre on the Social Implications of Industrialisation in Southern India oprichten, waaraan hij tot 1959 verbonden zou zijn.92

Naar Pakistan was ingenieur Van Blommestein uitgezonden. Omdat hij had geweigerd de Indonesische nationaliteit aan te nemen, had hij niet meer naar zijn geboorteland kunnen terugkeren. Hij ging om precies te zijn naar Oost-Pakistan, vestigde zich in de hoofdstad Dacca en ging er namens de F.A.O. proberen een oplossing te vinden voor de voedselproblemen in het zuidwesten van het land. Hier had de landbouw last van te veel water in het regenseizoen en te weinig water tijdens de droge tijd. In 1951 heerste er zelfs hongersnood ten gevolge van overstromingen vanuit zee waardoor de rijstoogst verloren was gegaan. Nu was ‘Blommetje’ gewend om groot te denken en in Oost-Pakistan kon hij zijn hart ophalen. Hij werkte hierbij overigens nauw samen met de in Atjeh geboren G.C.W.Ch. Tergast, die vóór de oorlog landbouwconsulent in Nederlands-Indië was geweest en na de oorlog voor de deelstaat Oost-Indonesië had gewerkt. Van Blommestein ontwierp een ‘multi-purpose plan’ voor het gebied zoals hij eerder voor West-Java en Suriname had gedaan. Er moest een grote dam in de Brahmapoetrarivier worden aangelegd, naast kanalen en waterkrachtwerken die gebruikt konden worden voor de irrigatie, elektriciteitsopwekking en scheepvaart. Het plan was zo omvangrijk dat het miljarden dollars moest gaan kosten. Voorlopig was het niet realistisch dat die middelen beschikbaar zouden komen. Vandaar dat Van Blommestein wilde beginnen met een kleiner project in enkele ten zuiden van de Ganges gelegen districten die te kampen hadden met droogte en verzilting. Het belangrijkste kunstwerk van dit Ganges-Kobadakproject was een groot pompstation dat water uit de Ganges moest gaan pompen in irrigatiekanalen en drooggevallen rivierarmen. In totaal zouden op deze wijze zo’n 90.000 hectare landbouwgrond moeten worden geïrrigeerd.93

Het beheersen van de waterhuishouding was echter maar één aspect van de problemen in het gebied. Er waren zaken die Nederlandse experts niet zomaar konden veranderen. Zo was er gebrek aan goed zaaigoed, werd er nog steeds gebruikgemaakt van houten en door chronisch ondervoede ossen voortgetrokken ploegen en was er nauwelijks sprake van de bestrijding van voor het rijstgewas schadelijke insecten en schimmels. Van een effectief systeem van landbouwvoorlichting of scholing was geen sprake. Een enkele landbouwconsulent had al snel een gebied zo groot als een derde van Nederland te bedienen en veel dorpsscholen waren gesloten omdat er geen leraren waren te vinden die tegen een laag salaris er wilden doceren. Maar het belangrijkste obstakel voor de ontwikkeling van het Bengaalse platteland was wel de macht van de grootgrondbezitters. De meeste kleine boeren waren pachters die meer dan de helft van hun oogst moesten afdragen aan de landeigenaren en ook nog eens van vandaag op morgen van het land konden worden verwijderd. Bepaald geen omstandigheden voor de Bengaalse boeren om te investeren in de verbetering van hun bedrijfjes.94

Zo gingen in het begin van de jaren vijftig de eerste Nederlandse experts op pad naar verschillende delen van de wereld om er te helpen bij de economische en sociale ontwikkeling van diverse landen. Het programma van internationale technische hulp was daarbij bedoeld als tweerichtingsverkeer: Nederlandse experts reisden naar de minder ontwikkelde landen, studenten uit die landen konden met een beurs in Nederland gaan studeren. In dat kader was in Delft in september 1951 het International Training Centre for Aerial Survey (ITC) begonnen met zijn cursussen voor twintig buitenlandse studenten. Alle aspecten van het gebruik van luchtfoto’s kwamen aan de orde, van cartografie en geologie tot het gebruik van de bodem ten behoeve van de landbouw en de bosbouw. Het ITC moest volgens oprichter Schermerhorn meer zijn dan alleen een opleidingsinstituut. ‘Training van practische technici naast wetenschappelijk werk, zoveel mogelijk in nauw verband met deskundigen, die in de verschillende landen werken, zal de kans bieden een centrum te scheppen, waarin internationale ervaring wordt geaccumuleerd en weer wordt uitgedragen niet alleen door de fellows, maar ook door de staf, die afwisselend onderwijs geeft en als deskundige wordt uitgezonden,’ zo schreef hij. Het ITC moest met andere woorden een wereldwijd actief centrum van wetenschappelijk onderwijs en onderzoek worden.95

Minder snel verliep de oprichting van het door Egbert de Vries bedachte ‘internationale academische instituut’. In november 1950 had minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen Theo Rutten met de Nederlandse universiteiten en hogescholen afgesproken een stichting te vormen om het instituut te kunnen oprichten. Er was vervolgens een ‘oprichtingscomité’ gekomen onder voorzitterschap van Jan Donner, de president-curator van de Vrije Universiteit in Amsterdam. In februari 1951 schetste Rutten nogmaals het belang van het instituut door zijn collega-ministers te wijzen op ‘de grote betekenis van de wetenschap […] voor de geestelijke en materiële welvaartspositie van een land’ en het grote belang voor Nederland wetenschapsgebieden te behouden die dankzij het bezit van Nederlands-Indië tot ontwikkeling waren gekomen.

Nederland heeft nog steeds een naam van betekenis op het gebied van de wetenschap van de tropen. Willen wij onze autoriteit op dit gebied intact houden, verbreden en verjongen, dan is voor deze wetenschapsbeoefening een andere basis nodig.

Rutten verwachtte ook dat het vraagstuk van de ontwikkeling van de minder ontwikkelde landen nog decennia ‘een zeer belangrijke plaats’ zou innemen in de internationale verhoudingen. Daarbij was het uitzenden van ‘Nederlands intellect als culturele en economische voorposten in de wereld’ ook voor de Nederlandse economie van groot belang.96 De ministerraad besloot hierop de middelen voor de internationale academie beschikbaar te stellen.

Over wat er precies op het internationale academische instituut gedoceerd moest worden, bogen zich verschillende commissies. Al snel werd besloten zich te richten op de ontwikkeling van een programma van twee jaar voor personen uit Azië en Afrika die reeds een academische opleiding hadden afgerond. De Leidse hoogleraar Boeke pleitte er daarbij voor dat er alleen onderwijs zou worden gegeven door Nederlandse geleerden ‘die het Oosten kennen en algemene begrippen zodanig weten te formuleren dat deze op de Oosterse maatschappij van toepassing zijn’. Hij hield vast aan de gedachte dat er een groot verschil bestond tussen westerse en oosterse samenlevingen en zag het gevaar ‘dat studenten worden afgeleverd, vervuld van Westerse begrippen en idealen, die op Oosterse toestanden niet passen’. Andere hoogleraren waren hierover minder bezorgd, hadden het weliswaar over ‘acculturatieproblemen’ die ontstonden bij de ontmoeting van Oost en West, maar wezen erop dat ‘Oosterse landen […] zich sterk op het Westen richten’ zodat de opleiding, in de woorden van de Utrechtse hoogleraar Willem Kernkamp, moest uitgaan van de westerse visie.97 De kern van de opleiding moest de studie van ‘public administration’ worden, hetgeen overigens aandacht voor een waaier van onderwerpen en inleidingen in ‘diverse takken van wetenschap’ betekende, net zoals de oude opleiding indologie tot opleiding van koloniale bestuursambtenaren dat was geweest. De voormalige luitenant-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië Van Mook werd vanwege zijn ervaringen als adviseur van de Verenigde Naties gevraagd naar zijn reactie. Hij toonde zich ‘zeer verheugd’ over de keuze van het onderwerp, vooral omdat volgens hem ‘de verlening van technische bijstand in vele gevallen afstuit of wordt geremd door onvermogen van de administratie van hulpontvangende landen om de ontworpen projecten te coördineren en te doen uitvoeren’. Het nieuwe internationale academische instituut ging hier bijdragen aan een oplossing waarbij uiteraard rekening zou worden gehouden met wat de ‘vertaalbaarheid’ werd genoemd van de bijgebrachte kennis ten opzichte van de samenlevingen in de minder ontwikkelde wereld.98

Inmiddels wilden twee steden het nieuwe instituut wel huisvesten. Het gemeentebestuur van Amsterdam bepleitte daarbij de vestiging ervan in het Koninklijk Instituut voor de Tropen, met het argument dat het ‘een welhaast ideale vestigingsgelegenheid’ was, ideaal met betrekking tot ‘de behuizing en de wetenschappelijke outillage, en de huisvesting van eventuele studenten’. Uiteindelijk viel de keuze echter op Den Haag, waar koningin Juliana het Paleis Noordeinde ter beschikking had gesteld. Dat paleis was in 1948 door brand geteisterd en moest toch worden gerenoveerd. Volgens de curator van de Rijksuniversiteit Utrecht Marie Anne Tellegen lag in de opzet van het instituut een ‘nationale manifestatie’ besloten en was Den Haag ten opzichte van de deelnemende universiteiten centraal gelegen. Dat de internationale studenten ook in het Paleis konden wonen, werd van belang geacht.99 ‘De ervaring leert,’ zo schreef minister Rutten, ‘dat buitenlanders en vooral niet-Europeanen, veel tijd verliezen om hier thuis te geraken, doch veelal zelfs daarin in het geheel niet slagen.’ De ervaringen met Indonesische studenten die in Nederland soms snel in een isolement waren geraakt, mochten volgens de minister ‘als een waarschuwend voorbeeld worden genoemd’.100

Uiteindelijk werd op 11 januari 1952 de ‘Netherlands Universities Foundation for International Cooperation’ (NUFFIC) opgericht, die het nieuwe instituut zou gaan bestieren. Sjoerd Hofstra werd benoemd tot directeur van de stichting. Hij was inmiddels hoogleraar in de geschiedenis en problematiek der sociologie aan de Universiteit van Amsterdam en een van de weinige Nederlandse academici in de sociale en geesteswetenschappen die het Engels goed machtig was, een voorwaarde om aan het roer van de NUFFIC te komen te staan. Adjunct-directeur werd Jaap le Poole, de secretaris van de commissie die ideeën over het internationale academische instituut had opgesteld. En hoewel de NUFFIC een brede doelstelling kreeg – de ‘bevordering van het internationale wetenschappelijke verkeer in de ruimste zin des woords’ – was de oprichting van dat instituut voorlopig haar belangrijkste taak. Dat kreeg overigens de naam ‘Institute of Social Studies’ omdat die beter zou passen bij de doelstellingen ervan.

Op 14 oktober 1952 werd dit Institute of Social Studies (ISS) in Paleis Noordeinde geopend, onder meer met een toespraak van prins Bernhard, die voorzitter van de NUFFIC was geworden. Volgens hem hadden de Nederlandse universiteiten de ‘roep van de Verenigde Naties’ begrepen: ‘één wereld of geen’. Er hadden zich tweeëntwintig studenten voor de opleiding ingeschreven, afkomstig uit India, Pakistan, Thailand, de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Egypte. Volgens Hofstra, die speciaal om studenten te werven eerder een rondreis had gemaakt door India en Pakistan, was dat een ‘zeer bevredigend’ aantal. De studenten kregen eerst enkele ‘inleidende voordrachten’ over het leven in Nederland, zodat zij ‘min of meer geestelijk’ konden acclimatiseren. Daarna volgde in de woorden van Hofstra ‘een studie van de humaniora in de ruimste zin, de “social studies” in het bijzonder’. Het ging daarbij om bestuurswetenschappen, economie, internationale betrekkingen en ‘de Oosterse studiën’.101 Of dit alles een coherente opleiding vormde en of het programma wel tegemoetkwam aan de wensen en behoeften van de minder ontwikkelde landen, was uiteraard nog maar de vraag. Verder herinnerde Wim Schermerhorn eraan dat een opleiding aan een Europese universiteit of instelling niet vanzelf in Afrika of Azië een gunstig effect had. De ervaring had geleerd dat studenten die naar hun land terugkeerden ‘vaak vervreemd van hun eigen levenssfeer’ waren of hadden geprobeerd ‘hun diploma te gebruiken om zich zelf een aanzienlijke positie te verwerven’. Schermerhorn waarschuwde dat zij ‘de wezenlijke problemen van hun land […] als individu slechts zelden nader tot een oplossing’ hadden weten te brengen. Het stond voor hem niet vast dat studenten van het ISS het beter zou vergaan.102

*

‘Het centrale probleem, waarvoor de wereld van heden zich ziet gesteld, is, naast en als onderdeel van dat van het behoud van de wereldvrede, wel het probleem van de ontwikkeling van de minder ontwikkelde landen,’ sprak de opvolger van Egbert de Vries als hoogleraar Tropische Landhuishoudkunde in Wageningen, Jan van Beukering. Hij deed dit tijdens zijn inaugurele rede op 28 oktober 1952 en hij vervolgde: ‘Het is een vraagstuk met zeer vele facetten en met zo vele schakeringen en zó complex van aard, dat het welhaast uiteenvalt in even zovele vraagstukken als er minder ontwikkelde gebieden zijn.’103 Dat was niets te veel gezegd. De pogingen Suriname verder te ontwikkelen stonden zeer ver af van de wijze waarop de Nederlanders in Nieuw-Guinea de Papoea’s probeerden onder bestuur te brengen. En de Nederlandse experts die over de wereld werden uitgezonden, kwamen stuk voor stuk in steeds andere samenlevingen terecht, elk met eigen problemen. Nederland was er trots op het land te zijn waar relatief de meeste experts op dit gebied vandaan kwamen.

Daarbij werd het werk in de wereld overzee vooral gedaan door Nederlanders met een Indische koloniale ervaring. Die ervaring vertelde hun dat het brengen van louter technische kennis naar arme landen vaak weinig positieve resultaten opleverde. Op het ministerie van Uniezaken en Overzeese Gebiedsdelen wees de voormalige prominente Indische bestuursambtenaar Roelof van Diffelen bijvoorbeeld op het ingrijpende karakter dat de westerse hulpverlening in de minder ontwikkelde wereld kon hebben. Het leverde volgens hem ‘een met schokken gepaarde overgangstoestand’ op, ‘die met lust- en onlustgevoelens’ gepaard ging. De ‘mystieke levenshouding van de minder ontwikkelde landen, met haar gebondenheid aan de natuur en seizoenen, aan riten en gewoonten bij landbouw en huiselijk bestaan, met haar symboliek en ceremonieel’, werd vervangen door het ‘rationalisme van de ontwikkelde samenleving’, met alle gevolgen van dien. De technische hulp moest volgens Van Diffelen dan ook rekening houden met ‘het karakteristieke wezen van de minder ontwikkelde landen’ wilde zij niet leiden tot ‘ontwrichting en ondermijning, tot vernietiging instede van opbouw, tot culturele verarming en sociale vervlakking, tot kwaad instede van tot welzijn en “freedom from want”’. Het was aan te bevelen voordat er hulp werd geboden eerst goed wetenschappelijk onderzoek te doen naar de structuur van de samenleving waarvoor die hulp was bedoeld. Vervolgens zou die samenleving stapje voor stapje kunnen worden ontwikkeld.104

Maar hoe ingewikkeld het ontwikkelen van een land was, bleek wel in Suriname. Hier had Rudie van Lier een baanbrekende studie geschreven over de lokale samenleving, hetgeen echter vooralsnog niet geresulteerd had in een succesvol ontwikkelingsbeleid. Kon het werk op de plantage Slootwijk nog gezien worden als een experiment, met het Lelydorpplan waren de autoriteiten zeker van succes geweest. Alleen bleek vrijwel niemand uit Paramaribo bereid om de stad te verlaten en rondom Lelydorp een boerenbedrijf te beginnen. Er bleken met andere woorden onvermoede obstakels te zijn bij de ontwikkeling van een land als Suriname, ook nadat er wetenschappelijk onderzoek had plaatsgevonden.

Ronduit pessimistisch over de kansen arme delen van de wereld te ontwikkelen was overigens nog steeds de econoom Boeke. In februari 1952 sprak hij erover als rector magnificus van de Leidse universiteit tijdens de viering van de dies natalis. In zijn ogen hadden de pogingen om de ‘oosterse’, agrarische samenlevingen te ontwikkelen alleen maar averechtse effecten gehad. Een beleid gericht op industrialisatie had slechts geleid tot het ontstaan van een stedelijk proletariaat en het afschaffen van het grootgrondbezit tot het verdwijnen van belastingbetalende rijken en daardoor het toenemen van de lasten voor de boerenbevolking. Steeds was er na de Tweede Wereldoorlog sprake geweest van plannen om in ‘oosterse’ landen een westerse ontwikkeling op gang te brengen die ‘over de hoofden der bevolking heen’ waren voorbereid en die ‘allemaal technisch, zakelijk en massaal zijn, en voor de kleine man als een gunstige, of ongunstige, lotsbeschikking uit onbekende en onbegrijpelijke hoogten en verten op hem neerdalen’. Boeke maakte een vergelijking met de Nederlandse ‘goedwillende maar autoritaire’ ethische politiek uit de koloniale tijd, die nu ‘in internationale gedaante’ herleefde.

De kleine man moet geholpen worden, dadelijk en met westerse middelen. Maar, als onmondige kleine man mag hij enkel object van deze hulp zijn; voor het volgen van eigen inzicht en initiatief, voor zelfwerkzaamheid en zelfverantwoordelijkheid wordt hem geen gelegenheid gelaten.

De gevolgen van een dergelijk beleid waren volgens hem het ‘verstikken’ van alle gemeenschapsbesef en het ‘inhoudsloos maken van de dorpsgemeenschap’ met als belangrijkste resultaat dat iedere sociale rem op de groei van de bevolking was verdwenen en de bevolking gemiddeld alleen maar armer werd. Boeke bepleitte een beleid gericht op het herstel van de traditionele dorpsgemeenschap ‘door de eigen landskinderen’. Hij waarschuwde: ‘Als vreemde, westerse krachten dit werk aanvatten, wordt het gehaast, ontaardt het in een zakelijke politiek en blijkt het desniettemin bij enige uitbreiding onbetaalbaar te zijn.’105

Boeke werd door velen gezien als ‘eeuwige pessimist, défaitist en afbreker’. Het waren zijn eigen woorden.106 Veel Nederlandse deskundigen waren in ieder geval optimistischer, ook al vonden ze dat ze dankzij de koloniale ervaring realistischer waren dan bijvoorbeeld hun Amerikaanse collega’s. De Nederlandse bijdrage aan de ontwikkeling van de wereld was in het begin van de jaren vijftig overigens geen zaak waar velen zich in Nederland druk om maakten, ook al sprak minister-president Drees erover nadat hij in januari 1952 van de Universiteit van Maryland een eredoctoraat had ontvangen. Hij benadrukte daarbij dat de relaties tussen enerzijds de westerse wereld en anderzijds de minder ontwikkelde landen zonder enige twijfel tot de belangrijkste onderwerpen van zijn tijd behoorden, mede tegen de achtergrond van het gevaar dat het communisme vertegenwoordigde. De eeuwenlange Nederlandse ervaring overzee kwam daarbij volgens hem goed van pas. ‘The experience gained in centuries of contact with foreign nations and economies is now the more valuable since large parts of the world are in crying need of such experienced assistance. Without which they might easily fall prey to chaos or Communism,’ hield Drees zijn toehoorders voor, onder wie zich overigens ook Egbert de Vries bevond. Volgens Drees moest elk rijk land op zijn eigen wijze bijdragen aan de ontwikkeling van armere landen. Nederland was daar in ieder geval toe bereid. Hij benadrukte dat hierbij vooral idealistische motieven een rol speelden. ‘One does not need to be a missionary to feel attracted to a career which gives the opportunity to improve conditions in countries where Western science and technology can do so much to alleviate suffering and misery.’107

Een andere prominente PvdA’er die betrokken was bij de hulp aan de minder ontwikkelde landen was Wim Schermerhorn. Volgens hem was het verlenen van hulp aan de arme delen van de wereld bittere noodzaak. Hij had het over een ‘soort klassenstrijd tussen de continenten’ en zag de toekomst van de wereld somber in wanneer westerse landen de ‘arme volkeren’ niet iets van welvaart zouden kunnen geven.108 Overigens was er volgens hem geen sprake van een breuk met het koloniale verleden. ‘Het is onjuist, te geloven dat pas onze generatie zich voor het eerst iets aantrekt van het lot der onderliggende volkeren,’ schreef hij in 1951. Ook in de koloniale tijd waren er volgens hem perioden geweest waarin men ‘in alle oprechtheid heeft gemeend en ook getracht, werkzaam te zijn in het algemeen belang, waarin het belang van de inheemse bevolking mede was begrepen’. Hij schreef dit zodat zijn lezers de ‘moderne edelmoedigheid’ niet zouden overschatten en ze niet zouden gaan geloven in ‘de onfeilbaarheid van het huidige streven’. Dat de technische hulp ook in het teken van de Koude Oorlog stond, was volgens Schermerhorn onvermijdelijk. Het bieden van hulp zorgde ervoor dat de kansen voor het communisme in de wereld afnamen, voor hem een vreugdevol ‘nevenverschijnsel’ van de hulpverlening. Over wat Nederland in het kader van de technische hulp kon doen was Schermerhorn duidelijk. Van grote Nederlandse investeringen kon geen sprake zijn. ‘Wij zijn een arm land, dat zelf lijdt onder een kapitaalgebrek, dat zo groot is, dat de fondsen, nodig voor de ontplooiing van enige activiteit in de organisatie van de internationale technische hulp binnen onze grenzen, bijv. voor de schepping van de daarvoor nodige instituten, nauwelijks beschikbaar zijn,’ schreef hij. Wat overbleef was het uitzenden van deskundigen en het opleiden van specialisten uit minder ontwikkelde gebieden, zoals hij ook zelf deed.109

Gebrek aan geld beperkte ook de ontwikkeling van de Nederlandse overzeese gebiedsdelen Suriname en Nieuw-Guinea. In Suriname was er nog een bescheiden Welvaartsfonds, maar in Nieuw-Guinea kon het Nederlandse bestuur weinig meer doen dan hier en daar te zorgen voor een ordelijk bestuur, waardoor zending en missie in de gelegenheid waren iets te doen aan onderwijs en medische verzorging. Nederland had uiteraard de Verenigde Naties en andere organisaties om technische hulp kunnen vragen, maar op het ministerie van Buitenlandse Zaken was men van mening dat Nieuw-Guinea daar nog niet rijp voor was. En vooral was het ministerie beducht dat buitenlandse experts zich wel eens kritisch over het Nederlandse bestuur zouden kunnen uitlaten. In ieder geval zou Nederland een slechte indruk maken, omdat het eigenlijk nauwelijks iets aan de ontwikkeling van het gebied deed.110 Dat dit niet langer zo door kon gaan, was het Nederlandse bestuur duidelijk. Ontwikkelingsplannen waren opgesteld. Nu kwam het erop aan de plannen uit te voeren.

1 J. Boelaars, Met Papoea’s samen op weg. De ontwikkeling van de mensen en de missionarissen (3 dln.; Kampen, 1992-1997) I, 43.

2 Aleida Maaike Derksen, Embodied encounters. Colonial govermentality and missionary practices in Java and South Dutch New Guinea, 1856-1942 (z.p., 2021) 121-133.

3 J. van Baal, ‘De bevolking van Zuid-Nieuw-Guinea onder Nederlandsch Bestuur: 36 jaren’, Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde 79 (1939) 309-414, aldaar 309.

4 P. Vertenten, ‘Zuid Nieuw-Guinea sterft uit’, De Java-Post. Weekblad van Nederlandsch-Indië 17 (27 juni 1919) 301-302.

5 P. Vertenten, ‘De ethische richting als moordenares op Zuid-Nieuw Guinea’, De Java-Post. Weekblad van Nederlandsch-Indië 18 (7 mei 1920) 181-182.

6 Boelaars, Met Papoea’s samen op weg, I, 243-244.

7 Derksen, Embodied encounters, 155-176.

8 Nieuwsblad van het Zuiden (3 juli 1950).

9 Paul Wirz, Dämonen und Wilde in Neuguinea (Stuttgart, 1928) 351-352.

10 Van Baal, ‘De bevolking van Zuid-Nieuw-Guinea onder Nederlandsch Bestuur’, 309-414.

11 J. van Baal, Ontglipt verleden, I, 40-51.

12 J. van Baal, ‘Jan Petrus Benjamin de Josselin de Jong (13 Maart 1886-15 November 1964)’, Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 121 (1965) 293-302, aldaar 297-298.

13 J. van Baal, Godsdienst en samenleving in Nederlandsch-Zuid-Nieuw-Guinea (Amsterdam, 1934) 3, 12 en 246.

14 Van Baal, Ontglipt verleden, I, 172-174.

15 De Telegraaf (29 mei 1937).

16 De Telegraaf (1 februari 1938).

17 Van Baal, Ontglipt verleden, I, 333.

18 J. van Baal, ‘Solidariteit’, Koloniaal Tijdschrift 30 (1941) 14-34, aldaar 33-34.

19 Van Baal, Ontglipt, I, 447-448.

20 J. van Baal, Over wegen en drijfveren der religie. Een godsdienstpsychologische studie (Amsterdam, 1947) 256.

21 J. van Baal, ‘Indrukken van het Seventh Pacific Science Congress’, Bestuursvraagstukken 1 (1949) 290-306, aldaar 296-299.

22 Rapport van de commissie Nieuw-Guinea (Irian) 1950 (’s-Gravenhage 1950) 4de stuk, bijlagen, 45-54.

23 Van Baal, ‘De bevolking van Zuid-Nieuw-Guinea onder Nederlandsch Bestuur’, 309-414.

24 Van Baal, ‘Indrukken van het Seventh Pacific Science Congress’, 299.

25 F.C. Kamma, ‘Dit wonderlijke werk’. Het probleem van de communicatie tussen oost en west gebaseerd op de ervaringen in het zendingswerk op Nieuw-Guinea (Irian Jaya) 1855-1972. Een socio-missiologische benadering (Oegstgeest, 1977) 719-755.

26 J. Verschueren, ‘Zuid-Nieuw-Guinea 35 jaren onder missie-invloed’, Koloniale Studiën 25 (1941) 507-534 en 646-669, aldaar 515 en 518-521.

27 De Tijd (4 januari 1940); Boelaars, Met de Papoea’s samen op weg, II, 225.

28 J. Verschueren en C. Meuwese, Nieuw Guinea. Uw naam is wildernis (Bussum, 1950) 44-47.

29 Terreinleider Nieuw-Guinea Kijne aan de directie van de Verenigde Nederlandse Zendingscorporaties, 15 augustus 1949, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële bescheiden, XIX, no. 288. Vgl.: Hans van der Wal, Een aanvechtbare en onzekere situatie. De Hervormde Kerk en Nieuw-Guinea 1949-1962 (Hilversum, 2006) 88-91.

30 Terreinleider Verenigde Nederlandse Zendingscorporaties Joka-Hollandia Kijne aan gouverneur van Nieuw-Guinea Van Waardenburg, met verslag over het evangelisatiewerk van voor, tijdens en na de Japanse bezetting alsmede het vermijden van politieke propaganda bij het verrichten van zendingswerk, in: UBL Collectie W.C. Klein, D H 1338-13.

31 Van der Wal, Een aanvechtbare en onzekere situatie, 91-94.

32 Terreinleider Nieuw-Guinea Kijne aan de directie van de Verenigde Nederlandse Zendingscorporaties, 15 augustus 1949, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële bescheiden, XIX, no. 288.

33 ‘Balans van een novum. Resultaten der eerste zitting van de Raad voor Volksopvoeding’, en: ‘Verslag van de eerste zitting van de Raad voor Volksopvoeding, 15-28 mei 1951’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 2951.

34 ‘Verslag van de Raad van Diensthoofden’, 10 maart 1951, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9805.

35 ‘Verslag van de Raad van Diensthoofden’, 19 april 1951, in: ibidem.

36 Van Baal, Ontglipt verleden, II, 265 en 283-287.

37 ‘Overzicht van klachten en bezwaren’, 16 april 1952, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 2247.

38 J. van Baal, Het Nimboran ontwikkelingsplan (Hollandia, 1952) 15-30.

39 Report of the Special Committee on information transmitted under article 73e of the charter (2-27 October 1951) (Genève, 1951) 28.

40 Van Baal, Ontglipt verleden, II, 274-275.

41 ‘Memo bestuursbeleid’, 25 januari 1952, in: UBL Collectie J.Th. Broekhuijse, H 1334, inv.no. 989.

42 ‘Verslag Raad van Diensthoofden’, 13 februari 1952, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9805.

43 ‘Nota van Van Baal aan het Ministerie voor Uniezaken en Overzeese Rijksdelen over de ontwikkeling van Nieuw-Guinea, met Bijlagen’, 1952, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 385 J. van Baal, nummer toegang 2.21.205.02, inv.no. 99.

44 ‘Iedereen is ontevreden in Nieuw-Guinea’, Elseviers weekblad (23 augustus 1952) 3-4.

45 ‘Nieuw-Guinea: geen land voor “stunts”’, Eindhovens dagblad (10 november 1952).

46 Measures for the economic development of under-developed countries. Report by a group of experts appointed by the Secretary-General of the United Nations (New York, 1951) 49-68.

47 ‘Lezing Oliviera’, De West. Nieuwsblad uit en voor Suriname (24 april 1939).

48 De Surinamer: nieuws- en advertentieblad (22 november 1949).

49 F.A. Langguth Oliviera, ‘Eenige voorlopige aantekeningen betreffende het Lelydorpplan’, 20 maart 1950, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 177.

50 R.A.J. van Lier, ‘Sociologisch postscriptum’, in: F.A. Langguth Oliviera en R.A.J. van Lier, Lelydorpplan (augustus 1950).

51 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister voor Uniezaken en Overzeese Gebiedsdelen Van Maarseveen, 12 april 1950, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 45.

52 Minister voor Uniezaken en Overzeese Gebiedsdelen Van Maarseveen aan gouverneur van Suriname Klaasesz, 6 september 1950, in: ibidem.

53 ‘Lelydorpplan. Maandrapport over de maand September, over de maand Oktober en over de maand November 1950’, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 181.

54 ‘Lelydorpplan. Maandrapport over de maand Maart 1951’, in: ibidem.

55 Vertegenwoordiger SML aan gouverneur Klaasesz 31 mei 1951, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.nr. 178.

56 ‘Lelydorpplan. Maandrapport over de maand Juni en de maand Augustus 1951 en de maand Februari 1952’, in: ibidem, inv.nr. 181.

57 J.H. de Haan aan F.A. Langguth Oliviera, 28 april 1952, in: ibidem, inv.nr. 178.

58 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan landsminister van Landbouw, Veeteelt en Visserij Oliviera, 20 december 1951, in: ibidem, inv.nr. 188.

59 ‘Verslag van ir. J. Hendriks en H.L.H. Schütz over de beoordeling der reflectanten naar een perceel op het Lelydorpplan’, 21 juli 1952, in: ibidem.

60 ‘Lelydorpplan. Maandrapport over de maand Juli 1952’, in: ibidem, inv.no. 181.

61 De Haan aan de vertegenwoordiger van de Stichting Machinale Landbouw, 5 september 1952, in ibidem, inv.nr. 188.

62 H. Gonggrijp, ‘Nota inzake herziening bedrijfsvorm Lelydorpplan’, 20 augustus 1951, in: ibidem, inv.nr. 187.

63 De Haan aan de vertegenwoordiger van de SML, 6 augustus en 8 november 1952, in: ibidem.

64 Handelsvereeniging Amsterdam aan à Campo, 25 oktober 1949, in: ibidem, inv.nr. 192.

65 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister voor Uniezaken en Overzeese Gebiedsdelen Van Maarseveen, 12 april 1950, in: ibidem, inv.no. 45.

66 Telegram À Campo aan gouverneur van Suriname Klaasesz, 4 oktober 1950, in: ibidem, inv.no. 192.

67 À Campo aan Lobato, 12 juni 1951, in: ibidem.

68 ‘Maandverslag van de Plantage Slootwijk, maart, april en mei 1951’, in: ibidem, inv.no. 196.

69 ‘Maandverslag van de Plantage Slootwijk, augustus en september 1951’, in: ibidem.

70 De Surinamer (24 januari 1952).

71 De Volkskrant (10 februari 1950).

72 A. Kannegieter, ‘Praktijk-verslag Suriname’, NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 91.

73 Algemeen Handelsblad (8 februari 1950).

74 Jaarverslag 1951 van de Stichting voor de Ontwikkeling van de Machinale Landbouw in Suriname, 6, 13.

75 E.J. à Campo, ‘Landbouwplannen voor Suriname’, Landbouwkundig tijdschrift 63 (1951) 371-378, aldaar 377.

76 Jaarverslag 1952 van de Stichting voor de Ontwikkeling van de Machinale Landbouw in Suriname, 13.

77 De Volkskrant (8 november 1952).

78 Voorzitter WITHALL De Vries aan minister-president Drees en minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen, 31 juli 1950, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 46.

79 Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Blom aan ambassadeur te Londen Michiels van Verduynen, 14 oktober 1950, in: ibidem, no. 48.

80 Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Blom aan ambassadeur in Londen Michiels van Verduynen, 17 november 1950, in: ibidem, no. 52.

81 Minister van Buitenlandse Zaken Stikker aan diverse ambassadeurs, 22 december 1950, in: ibidem, no. 56.

82 Hoge commissaris te Djakarta Lamping aan minister voor Uniezaken en Overzeese Gebiedsdelen Van Maarseveen, 14 februari 1951, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Buitenlandse Zaken: Code-archief 1945-1954, nummer toegang 2.05.117, inv.no. 1227.

83 Bannier aan minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen, 27 november 1950, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 45-54, 2.05.117, inv.no. 24427; Bannier aan minister van Buitenlandse Zaken Stikker, 22 december 1950, in: ibidem.

84 Patijn aan minister van Buitenlandse Zaken Stikker, 24 februari 1950, in: ibidem.

85 Minister van Overzeese Gebiedsdelen Götzen en minister van Buitenlandse Zaken Stikker aan minister-president Drees, 5 december 1950, in: ibidem, no. 54.

86 Bannier aan Van Diffelen, 10 januari 1951, in: ibidem, no. 58.

87 C.W. Schuller, ‘Technische hulpverlening aan Arabische landen’, Oost en West 46 (1953) XII, 5-7.

88 C.H.J. Maliepaard, Zwervend tussen Arabieren en Koerden (Den Haag, 1953) 13-14, 131-137 en 219-224.

89 C.H.J. Maliepaard, ‘Enige aspecten van de technische hulp aan onderontwikkelde landen’, Landbouwkundig tijdschrift 66 (1954) 438-443.

90 J.D.N. Versluys, Village development schemes in Ceylon and India (New Delhi, 1952) 59-72.

91 Het Parool (30 juni 1955).

92 ‘Curriculum vitae J.D.N. Versluys’, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Buitenlandse Zaken: Code-archief 1955-1964, nummer toegang 2.05.118, inv.no. 29824.

93 ‘Het “Multipurpose” project voor East-Bengal van prof.dr. J.W. van Blommestein’, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 45-54, 2.05.117, inv.no. 11572; ‘FAO’s Multi-Purpose project for East Pakistan’, Pakistan Affairs 5:4 (12 oktober 1951) 7; ‘Development Plan for East Pakistan’, Pakistan Affairs 5:17 (11 april 1952) 3.

94 B. Teensma, ‘Het bodemgebruik en de mogelijkheden tot verhoging van de bodemproduktie in Oost-Pakistan’, Landbouwkundig tijdschrift 69 (1957) 680-690, aldaar 690.

95 W. Schermerhorn, ‘Internationale technische hulp’, Socialisme en Democratie 8 (1951) 577-589, aldaar 589; Disco, 60 years of ITC, 27-32.

96 Minister van OKW Rutten aan minister-president Drees, 7 februari 1951, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 60.

97 Verslag van het overleg inzake het studieprogramma van het Internationaal Academisch Instituut, 20 januari 1951, in: Nationaal Archief, Den Haag, Stichting voor Internationale Samenwerking in het Hoger Onderwijs (Nuffic), (Raad van) Bestuur, nummer toegang 2.19.191, inv.nr. 1.

98 ‘Verslag ener bespreking met betrekking tot het onderwijsprogramma voor de Internationale Academie’, 1 augustus 1951, in: ibidem.

99 ‘Notulen der oprichtingsvergadering’, 11 januari 1952, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.nr. 3.

100 Handelingen Eerste Kamer 1951-1952, no. 2333, 6. Han van der Horst, Een wereldstichting uit Den Haag. Drie sleuteljaren van de Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs NUFFIC (Den Haag, 1993) 13-19.

101 Het Vaderland (16 januari 1952). Zie ook: S. Hofstra, ‘Rapport over het onderwijs’, begin oktober 1952, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.nr. 3.

102 Schermerhorn, ‘Internationale technische hulp’, 582.

103 J.A. van Beukering, Vraagstukken in verband met de ontwikkeling van minder ontwikkelde landen (Wageningen, 1952) 3.

104 ‘Rapport van het hoofd afdeling Culturele Zaken ministerie van Uniezaken en Overzeese Gebiedsdelen Van Diffelen’, januari 1951, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 59.

105 J.H. Boeke, Dorpsherstel. Rede uitgesproken op 8 februari 1952 (Haarlem, 1952) 12-14, 28-29 en 32-33. Zie ook: J.H. Boeke, ‘Agrarische hervormingen in het Verre Oosten’, Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen 14 (1951) 229-244.

106 Boeke, Dorpsherstel, 6.

107 Willem Drees, The need for technical assistance to underdeveloped countries (1952) 2 en 5.

108 Handelingen Eerste Kamer, 1951-1952, 383-384.

109 Schermerhorn, ‘Internationale technische hulp’, 577-578 en 584-585.

110 Hoofd Bureau Economische en Sociale Zaken ministerie van Buitenlandse Zaken Walraven aan hoofd bureau Indonesië Rookmakers, 1 november 1951, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 74.

3

‘Omdat wij er een taak hebben’

Op zondagavond 9 augustus 1953 vertrok een Nederlandse parlementaire delegatie vanaf Schiphol naar Nieuw-Guinea om zich te laten voorlichten over de stand van zaken in het gebied. De Kamerleden reisden met de Lockheed Constellation ‘Enschede’ van de KLM in vier dagen via Beiroet, Karachi, Rangoon, Bangkok en Manilla naar het eiland Biak voor de noordkust van het Nederlandse overzeese gebiedsdeel. Op Biak lag het grootste vliegveld van Nieuw-Guinea, ooit tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Japanners aangelegd en vervolgens door de Amerikanen verder uitgebreid. De delegatie kwam er in de avond aan en moest daarom op Biak overnachten. Het vliegveld van Sentani bij Hollandia was namelijk dusdanig slecht geoutilleerd dat er in het donker niet op gevlogen kon worden. Het leverde op Biak chaotische toestanden op, mede omdat de eenvoudige pasanggrahan van de KLM vol zat met passagiers die aan het wachten waren op hun vertraagde vlucht naar Nederland. De Kamerleden kregen onmiddellijk een goed beeld van hoe bezoekers in Nieuw-Guinea er in de regel werden ontvangen. ‘De lakens vuil, glazen ontbrekend op de kamers, een hond die een botervlootje uitlikte, borden die eerst met een schone zakdoek moesten worden afgeveegd, vuile badkamers, lawaai, kortom het gehele programma van onachtzaamheden, waarop ieder die in Nieuw-Guinea reist, zich sedert jaar en dag met en zonder excuses ziet onthaald,’ aldus een kenner van het land.1 Het viel de Kamerleden niet mee. Pas de volgende dag konden zij met een Dakota het vliegveld van de hoofdstad van Nieuw-Guinea bereiken, waar ter weerszijden van de landingsbaan nog wrakken van Amerikaanse en Japanse vliegtuigen lagen.

Tweede Kamerlid voor de PvdA en publicist Jacques de Kadt was een van de delegatieleden. Hij deed van zijn ervaringen verslag in Het Parool. De ontoegankelijkheid van het land en de gebrekkige uitrusting van het Nederlandse bestuur maakten indruk op hem. Zo waren er nauwelijks wegen in Nieuw-Guinea die de wildernis voor buitenstaanders enigszins toegankelijk maakten. De Kadt: ‘En men zou kunnen zeggen, dat de plantengroei, die in andere landen als een kleed over de aarde ligt, in Nieuw-Guinea als een schurft het gebied overdekt.’ Beelden van bestuursambtenaren in door Papoea’s geroeide prauwen waren verder weliswaar ‘heel interessant en schilderachtig’, ze verbloemden dat het bestuur niet over moderne motorvaartuigen beschikte. En als bestuursambtenaren onderweg waren, dan waren ze bij gebrek aan goede radioverbindingen onbereikbaar voor wie dan ook. De kansen om het land tot ontwikkeling te brengen, waren volgens De Kadt gering. Het land was in het algemeen niet vruchtbaar en welke bodemschatten er eventueel waren, was onbekend. Nieuw-Guinea was daarom volgens hem een land van ‘onbeperkte onmogelijkheden’ en van ‘zulke grenzeloze moeilijkheden’ dat op korte termijn alleen een ‘zeer bescheiden ontwikkeling’ ervan viel te verwachten. De Kadt was een realistische waarnemer. Hoe viel immers een zo’n immens gebied met maar zo’n 700.000 inwoners te ontwikkelen? Er zat volgens De Kadt voor Nederland weinig anders op dan Nieuw-Guinea zo goed mogelijk te besturen met ‘een vorm van verlicht despotisme’ en aan het bestuur meer middelen ter beschikking te stellen. Vervolgens moesten er projecten worden uitgevoerd die rekening hielden met de ontwikkeling van de bevolking. ‘Dat wil dus zeggen dat men met betrekkelijk bescheiden plannen zal moeten komen en dat men voortdurend rekening zal moeten houden met de zeer beperkte mogelijkheden van het land.’2

Pim Kouwenhoven

Verspreid over Nieuw-Guinea probeerden Nederlandse ambtenaren het land te besturen en als dat kon ook te ontwikkelen. Een van deze bestuursambtenaren was controleur Pim Kouwenhoven, die belast was met de ontwikkeling van de streek Nimboran. Hij was in december 1923 geboren in Noordwijk en opgegroeid in Nederlands-Indië, waar zijn vader op Java en Celebes landrechter was geweest. In 1941 was hij als adelborst begonnen aan een opleiding bij de marine in Soerabaja, die hij door de Japanse inval niet had kunnen afronden. Wel was hij erin geslaagd via Tjilatjap naar Australië te vluchten, om vervolgens in Engeland verder als militair te worden opgeleid. Uiteindelijk was hij naar Australië gestuurd, waar hij de opleiding aan de school voor Nederlands-Indische bestuursambtenaren had doorlopen. Hij was naar verluidt er een van de beste leerlingen geweest.

In september 1944 arriveerde Kouwenhoven in het kielzog van de Amerikaanse troepen op het strategisch gelegen eiland Morotai in de Molukken, waar hij ondanks zijn jonge leeftijd Commanding Officer van de Netherlands Indies Civil Administration werd. Hij zat er niet stil, maar probeerde de negatieve gevolgen van de Japanse bezetting voor de lokale bevolking te bestrijden. Zo bouwde hij er het dorp Daeo, compleet met een ziekenhuis waar een Indonesische arts vele honderden patiënten zou behandelen. Ook liet hij enkele hectaren oerwoud kappen om er groenten te kunnen verbouwen. De werkzaamheden maakten indruk. ‘Hoewel Kouwenhoven veel jonger is dan zijn ondergeschikten, heeft hij ieders achting weten te verwerven,’ noteerde de correspondent van het Nederlandse persbureau Anep-Aneta.3

In 1945 werd Kouwenhoven benoemd tot hoofd van het plaatselijk bestuur van de Schouteneilanden en Noemfoer en vestigde hij zich op het hoofdeiland Biak, waar hij te maken kreeg met een relatief grote Europese gemeenschap die uit onder meer tweeduizend militairen bestond en allerlei werk opleverde. Zo moest Kouwenhoven diefstallen en inbraken vervolgen en huwelijken en echtscheidingen regelen, ook van de Amerikaanse militairen die zich op Biak ophielden. De lokale Papoeabevolking zorgde ook voor onrust. De komst van het Amerikaanse leger naar het eiland had gezorgd voor een relatief grote materiële welvaart en nu de meeste troepen weer waren vertrokken ‘ontwaakte onder de bevolking het verlangen naar een blijvende gouden periode, zooals men die onder de Amerikanen had gekend’, noteerde Kouwenhoven. De Papoea’s wisten zich echter niet goed te organiseren. Een beweging die zich tegen het Nederlandse gezag keerde, bleek al snel ‘een slecht en kinderlijk gefundeerde organisatie’ te zijn waarvan de leiders uiteindelijk ‘bevreesd’ bleken voor ‘ingrijpen van het bestuur’. Kouwenhoven wist het Nederlandse gezag krachtig te handhaven. Hij had ook oog voor de economische situatie van de Papoea’s, waarbij hij geïnteresseerd raakte in de coöperaties die er na de oorlog door het bestuur op Biak waren opgericht om de Amerikaanse soldaten te voorzien van souvenirs en de plaatselijke officiersmess van groenten en fruit. ‘Het coöperatiesysteem heeft aanvankelijk op de bevolking een prettige indruk gemaakt,’ aldus Kouwenhoven. Nu was het zaak de coöperaties ‘in te schakelen voor het opvoeren der economische welvaart der bevolking’.4

Eind 1946 werd Kouwenhoven controleur en hoofd van het plaatselijk bestuur van de onderafdeling Hollandia in Nieuw-Guinea. Het was een kennismaking met de snel veranderende wereld van de Papoea’s in de streek, die zich onder invloed van zending en bestuur volgens hem geschikt hadden in een ‘rustiger, minder opwindende wijze van samenleven’ dan ze gewend waren geweest. De Papoea’s hadden volgens Kouwenhoven ‘de leiding van een ander ras’ geaccepteerd, ‘waardoor oude geschillen werden gesust of vaak geheel bijgelegd; onderlinge oorlogen tot een einde kwamen en de hardnekkige, dreigende epidemieën, welke tallooze slachtoffers eischten, voorgoed wegbleven’. De westerse beschaving deed blijkbaar haar werk. Bij de ouderen was er nog wel een heimwee naar de tijd van de grote feesten, maar de jonge Papoea’s uit de streek rondom Hollandia omarmden de moderne tijd en gingen werken in de stad. Deze ontwikkeling had voor Kouwenhoven echter ook een keerzijde. Door de trek naar de stad van jonge Papoea’s dreigden in kampongs op het platteland alleen nog maar ouderen te wonen. Kouwenhoven vond dit onwenselijk. In zijn ogen bestond het gevaar dat Nieuw-Guinea een bevolking zou krijgen bestaande uit louter monteurs en ambtenaren. Ook het platteland moest daarom worden ontwikkeld. Kouwenhoven pleitte er daarom voor kampongs te verenigen in ‘dorpscomplexen’ en die landbouwproducten voor de markt te laten verbouwen. Ook kon de nijverheid er worden bevorderd. Het waren ideeën die vlak na de oorlog nog niet tot gerichte maatregelen leidden.5

Kouwenhoven vertrok in augustus 1947 naar Batavia om er te gaan studeren aan de juridische en sociale faculteit van de Universiteit van Indonesië. Uiteindelijk vervolgde hij zijn studie in Leiden om in 1951 naar Nieuw-Guinea terug te keren. Hier werd hem gevraagd als controleur de ontwikkeling van Nimboran ter hand te nemen. Kouwenhoven was ondanks zijn relatief jonge leeftijd inmiddels een ervaren bestuursambtenaar met overduidelijke interesse om actief aan de ontwikkeling van de Papoea’s bij te dragen. Na in april 1951 samen met zijn collega-controleur Raphael den Haan een verkenning in Nimboran te hebben uitgevoerd, stak hij in juni met zijn vrouw Annelies en zijn kinderen met de veerpont ‘Prinses Margriet’ vanuit Joka het Sentanimeer over en reisde hij vervolgens naar de hoofdplaats Genjem. De eerste 20 kilometer van die tocht kon nog worden afgelegd met een landrover en een truck voor de bagage en de materialen voor de bestuurspost. Daarna ging het te voet, waarbij de Grime- en Nimboerivieren moesten worden doorwaad. Het zou dagen duren voordat alle spullen Genjem hadden bereikt.

Kouwenhoven nam het bestuur op zich van een streek waar enerzijds het bestuurswerk lange tijd had stilgelegen en anderzijds de herinnering levendig was aan de Ambonese bestuursassistent Manuputty, die er vóór de Tweede Wereldoorlog met harde hand het koloniale gezag had gehandhaafd. Manuputty was tussen 1925 en 1938 districtshoofd in Genjem geweest, ‘met een enorme energie, maar onbarmhartig en misschien zelfs wreed’, aldus Kouwenhoven. Hij was erin geslaagd de bevolking een weg aan te laten leggen van het Sentanimeer via Genjem naar Demta aan de kust. ‘Hij deed dit met een eind rotan en bloedhonden, die hij op de mensen afstuurde.’ Het optreden van Manuputty had begin jaren vijftig nog steeds zijn weerslag op de bevolking. Nadat hij was vertrokken hadden de bewoners van Nimboran van een mate van vrijheid genoten die ze althans volgens Kouwenhoven niet hadden aangekund. ‘Bandeloosheid’, het ‘stelselmatig weigeren’ gehoor te geven aan opdrachten van het bestuur, en het ‘niet meer nakomen van de adatverplichtingen die men in de kampong tegenover zijn gemeenschap heeft’, waren het gevolg geweest. Met andere woorden: na de periode met districtshoofd Manuputty wilde de bevolking van Nimboran begrijpelijkerwijs niets meer met de overheid te maken hebben. Anno 1951 was Nimboran daarom een streek waar weinig gebeurde. Er woonden onder slechte omstandigheden zo’n 2500 personen. Kouwenhoven noteerde:

De tuinen worden verwaarloosd, het areaal sterk ingekrompen. In aanbouw zijnde huizen ziet men nauwelijks in de kampongs, terwijl de kampongs zelf verwaarloosd zijn. De dorpshoofden vertonen een soort van gedeprimeerde gelatenheid en een stemming van ‘laat maar waaien’, die ik nog nooit eerder in de vroeger zo naarstige Nimboran heb aangetroffen. […] De bevolkingsgezondheid is op het ogenblik niet rooskleurig. Er sterven dagelijks mensen aan kinkhoest. De bevolking houdt zich voor een groot deel bezig met het trekken van de ene kampong naar de andere om gestorven familieleden te begraven en te bewenen.

Naast de slechte gezondheidstoestand in de streek speelde ook het vertrek van het gros van de jonge mannen richting Hollandia. De Nederlandse controleur stond voor een grote uitdaging.6

Kouwenhoven begon met de aanleg van wegen en woningen in de hoofdplaats, waarvoor hij de lokale bevolking inzette. De woningen waren overigens zeer eenvoudig, net zoals het enkele overheidsgebouw, opgetrokken van bamboe en bedekt met boombladeren. De constructie van waterleidingen van bamboe zorgde ervoor dat er in Genjem weer vers water werd aangevoerd. Langzaam maar zeker werd er zo aan de ontwikkeling van het gebied gewerkt, ook al was er vaak sprake van een tekort aan arbeiders en ging daardoor de aanleg van wegen en de bouw van huizen langzamer dan gewenst. Daarbij was duidelijk dat naast de aanleg van huizen en wegen, vooral de landbouw moest worden verbeterd. Bij iedere kampong in de streek waren er volgens Kouwenhoven mogelijkheden om onder meer pinda’s en groenten te kweken. Wat hem tijdens zijn rondgang langs de kampongs verder opviel, was hoezeer er een kloof was ontstaan tussen oudere en jongere Papoea’s. De ouderen keken met weemoed terug naar de tijd van de oorlogen en grote feesten en probeerden tevergeefs vast te houden aan de restanten van hun oude cultuur en aan de ‘oude adat-voorschriften’. De jongeren voelden zich daarentegen ontgroeid aan wat ze ‘primitief gedoe’ noemden. ‘Ze hebben geld, zij kopen kleren, zij lopen in duur betaalde jungle boots, zij scharrelen met vrouwen, ze ontduiken hun adat-verplichtingen, maar gaan prat op hun adat-rechten.’ Het zorgde voor spanningen en conflicten die door de Nederlandse bestuursambtenaar moesten worden opgelost. Het was niet eenvoudig de verhoudingen ‘tussen de personen in de samenleving bevredigend te reguleren’, noteerde Kouwenhoven, maar er lag volgens hem duidelijk een taak voor het Nederlandse bestuur:

Wij zullen ons eerst terdege moeten inleven in het dorpsleven. Wij zullen het dorpsleven zelfs moeten leiden in een vaste richting en daarvoor is het noodzakelijk dat we de oude thans zo gehavende fundamenten vervangen door nieuwe waarop een nieuwe samenleving, aangepast aan de eisen die nu eenmaal dankzij de impact van de Westerse beschaving op het leven van de Papoea gesteld worden, opgebouwd kan worden.

Nodig was een heuse reconstructie van de Nimboranse samenleving. En voor die reconstructie schreef Van Baal zijn streekplan, waarvan eind augustus 1951 een eerste concept gereed was. Kouwenhoven was er enthousiast over. Het plan kon in zijn ogen door de beoogde economische ontwikkeling en de daaraan gekoppelde ‘hergroepering van de samenlevingsverbanden op coöperatieve leest’ de vorming van een ‘nieuwe samenleving sterk stimuleren en beïnvloeden’.7

Kouwenhoven besprak het idee van een coöperatie met de dorpshoofden. Die dachten bij dit begrip overigens vooral aan door een collectief van Papoea’s gedreven winkeltjes. Kouwenhoven gebruikte foto’s van Joodse coöperaties in Palestina om te laten zien dat hem iets geheel anders voor ogen stond. Het was zijn ideaal dat er in Nimboran werd gewerkt aan wat hij comprehensive cooperation noemde, dat niet alleen zou zorgen voor ‘economische kracht, bestaanszekerheid’ en ‘expansie-mogelijkheden’, maar ook voor ‘social-intercourse, wederzijds hulp in geval van ziekte en ontberingen, ontspanning, sport en onderwijs’.8 Met die informatie gingen de hoofden terug naar hun dorpen om er een en ander verder te bespreken. Voor Kouwenhoven was duidelijk dat de medewerking van de dorpshoofden aan het Nimboran-streekplan cruciaal was. Even cruciaal was dat de Papoea’s in staat zouden worden gesteld geld te verdienen. Volgens Kouwenhoven was een Papoea nu eenmaal een ‘verbijsterende materialist’, uit op zijn eigen belang, terwijl het ‘welzijn van zijn streek’ hem ‘Siberisch koud’ liet. Dit materialisme hield ook een gevaar in voor het Nederlandse bestuur. De Papoea’s in Nimboran rekenden er namelijk op dat hun welvaart er snel op vooruit zou gaan. Hoe langer ze zouden moeten wachten op de daadwerkelijke uitvoering van het streekplan, hoe meer ze in het Nederlandse bestuur teleurgesteld zouden raken. Tekenend was dat ook het geloof in ‘Kasièp’ zo nu en dan de kop opstak. Het was een zogeheten cargo cult waarin geloofd werd in de komst van de ‘Fabriek van Kasièp’, die uit de grond zou oprijzen en de Nimboranbevolking zou voorzien van alles hetgeen zij begeerde. Welvaart zonder inspanningen. Kouwenhoven hield echter hoop dat wanneer het streekplan zou worden gerealiseerd, dat zou resulteren in ‘een reële wil tot ontwikkeling’, ook al zou het een ‘zwakke wil blijven gedurende vele jaren die voortdurende ondersteuning en zorg van de overheid zal behoeven, wil zij niet verzwolgen worden in de vooralsnog overheersende happy-go-lucky, leven van de hand in de tand, geest die dit volk typeren’.9

Het duurde tot december 1951 voordat de eerste voorzichtige stappen werden gezet in de uitvoering van het Nimboran-streekplan. En het initiatief kwam van Kouwenhoven, die het wachten op verdere besluiten in Hollandia beu was. Hij leende van zendingspredikant J.P. Kabel 1500 gulden, waarmee hij in Hollandia gereedschappen kon kopen die hij vervolgens beschikbaar stelde aan de ‘In- en Verkoop Centrale’ van de beoogde coöperatieve vereniging van Nimboran, een weidse naam voor een bescheiden winkeltje. ‘Het enthousiasme van deze toko bleek groot te zijn en men diende gelijk verzoeken in voor verkoop van andere artikelen,’ noteerde Kouwenhoven tevreden.10 Ook hielp hij mee bij het opzetten van kleine bedrijfjes in het gebied. Het ging hier om een houtzagerij, een sagobakkerij en een arang – oftewel houtskoolbranderij. Verder bevorderde Kouwenhoven met succes als huisnijverheid de matten- en mandenvlechterij. Het waren voor hem kleine stappen in de goede richting, hoewel de algemene houding van de bevolking voor hem nog steeds te wensen overliet. ‘Ik kan vaak niet aan de indruk ontkomen dat Nimboranners zich aan de streek-ontwikkeling zullen geven omdat ze daar de Overheid een genoegen mee zullen doen,’ schreef hij in maart 1952. ‘Doch deze overgave heeft zijn consequenties: machines, hoge lonen, auto’s, fabrieken en vele andere sprookjesachtige heerlijkheden moeten door het Gouvernement gegeven worden.’ Hij maakte zich geen illusies: ‘Egocentrisch en egoïstisch is de Nimboranner bij uitstek en altruïsme wordt alleen verwacht van een ander dan zichzelf. In de eerste plaats van de Overheid.’11

Halverwege 1952 was het voor Kouwenhoven duidelijk dat de leiding van ‘het hele autochtone economische leven’ in Nimboran nog voor lange tijd in handen moest blijven van ‘Westers geaarde mensen’, wilde althans het ontwikkelingsproject er ‘ooit enig blijvend resultaat opleveren’. De Nederlanders probeerden immers westerse instellingen en westers economisch inzicht over te brengen op een geheel andere en primitieve samenleving. ‘Wij kunnen het volk routine bijbrengen in het drijven van onderneminkjes, maar daar zal het voorlopig bij blijven,’ noteerde hij. ‘Deze bedrijfjes laten leven, laten groeien en bloeien, dat komt op onze rekening.’ Kouwenhoven begon zich zorgen te maken over de nog op te richten coöperatieve vereniging. Als die te snel zou worden opgericht, dan zou ze alleen op papier bestaan, maar niet daadwerkelijk als zodanig functioneren. Idealiter zou een coöperatie groeien uit de ‘eerst te entameren bevolkingsactiviteit op velerlei gebied’.12

De tractor van Nimboran

Op 8 juli 1952 werd er officieel een begin gemaakt met de uitvoering van het Nimboranplan. Op deze dag werd het besluit gepubliceerd waarin controleur Kouwenhoven er verantwoordelijk voor werd gemaakt en er tevens een Raad van Toezicht werd gevormd onder voorzitterschap van de resident van Noord-Nieuw-Guinea, Arend Lamers, en met als leden onder anderen Van Baal, landbouwingenieur Ham, gouvernementsarts S. Franken en zendeling Kijne.13 Belangrijker was dat er nu ook een Fordson Major tractor kon worden aangeschaft van het geld dat er door de South Pacific Commission voor het Nimboranplan beschikbaar was gesteld. Om de tractor naar Nimboran te kunnen krijgen, werkten zo’n driehonderd Papoea’s met man en macht aan het voltooien van de weg van Genjem naar de oevers van het Sentanimeer. In zes dagen werd er door ‘bos en bush’ een weg van 7 kilometer aangelegd en de door een bandjir beschadigde Oranjebrug over de rivier Grime werd versterkt zodat zij de tractor kon dragen. Had Kouwenhoven steeds moeite gehad om voor allerlei werken arbeiders te vinden, nu er een tractor in aantocht was, was er aan werkvolk geen gebrek. Op 10 september werd de Fordson Major vlak bij Genjem in Sarmaikrang afgeleverd. De avond was al gevallen en de Papoea’s ontvingen de tractor met fakkels en onder het zingen van ‘Wambi’, het traditionele lied dat gebruikt werd bij het inhalen van een geschonken varken.14 In Nederland was de Volkskrant verheugd over de gebeurtenissen: ‘Indien de uitvoering van het Nimboran-project stimulerend zal werken op weer andere streken (zoals de opzet is) zou later wel eens gezegd kunnen worden, dat bij Nimboran de victorie begon, de overwinning van de gedachte, dat het op Nieuw-Guinea altijd alleen maar bij plannen blijft.’15

Een Werkplan voor Nieuw-Guinea

Op het moment dat er in Nimboran een nieuw tijdperk werd ingeluid, vertrok het hoofd van het kantoor voor Bevolkingszaken Van Baal naar Nederland om er voor de Antirevolutionaire Partij lid te worden van de Tweede Kamer. De ARP had samen met de PvdA, de KVP en de CHU in dezelfde maand september een nieuwe regering gevormd. Daarbij hadden de vier partijen in hun regeringsprogramma onder meer vastgelegd dat de ‘medewerking aan de hulp op verschillend gebied aan de economisch minder ontwikkelde gebieden’ zou worden voortgezet. Voor niemand was dit een controversiële zaak geweest. Over Nieuw-Guinea waren meer woorden vuilgemaakt. Over dit thema liepen de meningen dan ook wel uiteen. Begin 1951 was de Nederlandse regering over de kwestie zelfs gevallen, waarna het in de spreekwoordelijke ‘ijskast’ was gezet. In de nieuwe regering die in september 1952 aantrad, was de VVD-minister van Buitenlandse Zaken Stikker, die het onderhouden van een goede relatie met Indonesië belangrijker vond dan het bezit van Nieuw-Guinea, niet meer teruggekeerd. Maar ook binnen de PvdA bestonden er grote twijfels over het Nederlandse beleid vast te houden aan het gebied. Frans Goedhart verklaarde bijvoorbeeld in de Tweede Kamer dat het bezit van het gebied Nederland voor ‘een onmogelijke en praktisch onuitvoerbare opgave’ stelde. Voor het openleggen van Nieuw-Guinea en het ontwikkelen van de Papoea’s waren ‘vele milliarden guldens’ nodig, geld dat beter in defensie, woningbouw, industrialisatie en sociale voorzieningen gestoken kon worden. Voor Nieuw-Guinea was het beter een ‘internationale oplossing’ na te streven.16 Voorlopig zou Nederland echter het bestuur over het gebied voeren. ‘Het standpunt van het Kabinet is, dat de souvereiniteit de jure en de facto over het hierbesproken overzeese gebiedsdeel is bij het Koninkrijk der Nederlanden,’ had de nieuwe regering daarom verklaard.17 Daarbij was het voor eenieder duidelijk dat er hoe dan ook werk moest worden gemaakt van de ontwikkeling van het gebied. Nederland was dat nu eenmaal verplicht vanwege artikel 73 van het Handvest van de Verenigde Naties. Daarom was er, ondanks de twijfels bij de PvdA, afgesproken dat Nederland ‘zowel de economische ontwikkeling van het land als de geestelijke ontwikkeling der bevolking stelselmatig’ zou gaan bevorderen met als uiteindelijke doel de Papoea’s in staat te stellen zelf over hun toekomst te beslissen.18 In de Troonrede die koningin Juliana op 16 september uitsprak, werd een spoedige vaststelling van een ‘ontwikkelingsplan’ in het vooruitzicht gesteld.19

In de Tweede Kamer klonken de woorden plicht en roeping. Voor minister-president Drees was het duidelijk dat Nederland de ‘verplichting’ had ‘om het gebied van Nieuw-Guinea en de bevolking van Nieuw-Guinea krachtiger tot ontwikkeling te brengen’. De leider van de ARP, Jan Schouten, liet geen misverstand over zijn opvattingen bestaan. Hij vond dat Nederland ‘tegenover de autochtone bevolking van Nieuw-Guinea een plicht, men mag zelfs zeggen een roeping, te vervullen’ had. Hij voegde eraan toe: ‘Het moet onze bijzonder duidelijke, voor de hand liggende, taak zijn, dat wij die plicht gaan vervullen en dat wij op dit punt geen enkele aarzeling kennen.’ Schoutens fractiegenoot Van Baal probeerde aan te geven hoe de ontwikkeling van Nieuw-Guinea ter hand moest worden genomen. De Papoea’s konden volgens hem alleen ontwikkeld worden ‘indien het eigen dorp, dat thans als zinvolle levensmogelijkheid geen kans biedt, door economische integratie opgenomen wordt in het geheel, dat Nieuw-Guinea heet’. Van Baal liet in het midden hoe dit precies moest gebeuren, maar wees wel op het Nimboranplan, dat ging proberen de Papoea’s in die streek door een coöperatieve vereniging onderdeel te maken van de moderne samenleving. Bij het Nimboranplan mocht het niet blijven. Van Baal noemde de mogelijkheden die de koprawinning in Zuid-Nieuw-Guinea bood, naast de bosontginning in de Mimikastreek, de machinale sagowinning aan de Maccluergolf en het Waropengebied en de visserij op Biak. Er moest op Nieuw-Guinea een nieuw begin worden gemaakt. ‘Wij moeten naar een vaste lijn, naar omschrijving van doeleinden en naar totale heroriëntering, waarbij wij ons hebben los te maken van cliché’s, boven alles van het oude Nederlands-Indië, dat thans nog te zeer de gedachten en het denken der bestuurders van hoog tot laag beïnvloedt,’ aldus Van Baal, die eindigde met het noemen van ‘de oprechtheid onzer verzekering, dat wij Nieuw-Guinea wensen te behouden, omdat wij er een taak hebben’.20

Het roer moest om, zoveel was duidelijk. Voor minister van Overzeese Rijksdelen Willem Kernkamp betekende dit onder meer dat er een nieuwe gouverneur van Nieuw-Guinea moest worden benoemd. In december 1952 vroeg hij daarom Van Baal of hij niet bereid was deze functie op zich te nemen. Na enige aarzelingen ging Van Baal een maand later op de uitnodiging in. Hij verbeeldde zich niet in Nieuw-Guinea een ‘wonder te kunnen verrichten’, maar wel dat hij iets kon doen ‘voor deze arme drommels van Papoea’s om wie het hier gaat en wie van alles beloofd is’. Van Baal vond dat hij de enige persoon was die iets van het Nederlandse beleid in Nieuw-Guinea kon maken en voelde zich verantwoordelijk voor de toekomst van de Papoea’s. ‘Men kan zich niet gedurende 20 jaar wetenschappelijk en ook wel in praktischen zin geïnteresseerd bezig houden met zulk een primitieve bevolking, zonder daarbij ongemerkt een morele verantwoordelijkheid voor deze lieden op zich te laden,’ schreef hij aan minister Kernkamp.21 Gouverneur Van Waardenburg werd gevraagd ontslag te nemen, officieel omdat hem rust werd gegund na sinds de Tweede Wereldoorlog onafgebroken in functie te zijn geweest, maar onder meer De Telegraaf wist dat hij ‘mede door politieke invloeden tot demissie gedwongen werd’.22

Van Baal vertrok op 19 april 1953 naar Nieuw-Guinea. Op Schiphol verklaarde hij op weg te zijn naar een plek waar hij ongetwijfeld met veel moeilijkheden te maken zou krijgen. Desondanks keek hij uit naar zijn nieuwe functie. Het vervulde hem ‘met vreugde en blijdschap’ dat hij ‘geroepen werd om dit mooie en belangrijke werk te doen’, zei hij althans.23 Een dag na zijn aankomst in Hollandia hield hij een toespraak voor de radio. Van Baal kondigde daarin aan dat de mouwen moesten worden opgestroopt. ‘Het is dwaasheid om te menen, dat wij allerlei dingen niet zouden kunnen,’ zo klonk het uit de radio’s waarnaar vrijwel uitsluitend Nederlanders luisterden. ‘Het hangt hier op onze bereidheid ons in te zetten voor een taak.’24

Om de mouwen daadwerkelijk te kunnen opstropen, besloot Van Baal samen met de directeuren van de verschillende overheidsdiensten en de residenten een ‘werkplan’ op te stellen. Het moest een plan worden dat de werkzaamheden van het bestuur voor een periode van drie jaar zou bepalen. ‘Bij alle onzekerheden van een weerbarstig land als Nieuw-Guinea’ was dit het verste dat er volgens Van Baal in de toekomst kon worden gekeken. Uitgangspunten waren de uitbreiding van het bestuur in onder meer het binnenland van Nieuw-Guinea en een intensivering van het werk gericht op de ontwikkeling van de bevolking. ‘Ons bestuur buiten de hoofdplaatsen heeft nog te weinig inhoud,’ aldus Van Baal. ‘Die inhoud moet het krijgen door de economische activering en integrering van het platteland, een zaak, die uit een oogpunt van volksopvoeding en bevolkingspolitiek van ongemeen groot belang is.’ De residenten werd gevraagd hun ideeën voor het werkplan uiterlijk op 1 juli in te leveren, waarna de overheidsdiensten in Hollandia twee maanden de tijd kregen hun eigen plannen te maken. Vanaf het begin van 1954 zou er daardoor in Nieuw-Guinea met het nieuwe werkplan kunnen worden gewerkt.25

Op de afdeling Nieuw-Guinea van wat sinds begin 1953 het ministerie van ‘Overzeese Rijksdelen’ werd genoemd, reageerde men bezorgd op de initiatieven van Van Baal. Waren er wel voldoende arbeidskrachten voorhanden om eventuele plannen daadwerkelijk te kunnen uitvoeren? Hadden de belangrijkste ambtenaren in Nieuw-Guinea wel voldoende kennis van land en volk om überhaupt een goed werkplan te kunnen opstellen? En was Nederland wel in staat om een ambitieus werkplan te financieren? ‘Nederland toch zal slechts met inachtneming van zijn eigen positie en mogelijkheden gelden voor de ontwikkeling ter beschikking kunnen stellen en zich niet kunnen binden op langjarige termijn,’ zo heette het. Een roeping was prachtig, maar die mocht niet te veel kosten.26 Van Baal liet zich echter door deze bedenkingen niet van de wijs brengen. De residenten leverden hun plannen in, net zoals de directeuren van de diensten in Hollandia. Ze werden verwerkt in een ‘werkplan’ dat begin december 1953 gereed was en naar Den Haag werd gezonden.27

Het werkplan bestond uit een lange lijst van grote en kleine projecten die onder meer gericht waren op de uitbouw van de overheid, inclusief het verbeteren van de verbindingen in het land door de aanschaf van patrouillevaartuigen, de aanleg van kleine vliegvelden en de uitbreiding van de radioverbindingen. Alleen met ‘een behoorlijk functionerend apparaat’ was immers de ontwikkeling van Nieuw-Guinea werkelijk ter hand te nemen. Verder werd aandacht geschonken aan de opbouw van de zeven stedelijke centra in Nieuw-Guinea. Het ging daarbij onder meer om het bouwen van woningen en scholen en het verbeteren van de bescheiden infrastructuur, zoals het voornemen in Manokwari een scheepswerf aan te leggen.

Over de economische ontwikkeling van het land was het werkplan relatief kort. Geconstateerd werd dat er onderzocht moest worden welke mogelijkheden visserij, bosbouw, landbouw en mijnbouw konden bieden. De Papoea’s moesten verder in ‘werkelijk contact met de grote buitenwereld’ worden gebracht. Dat ‘werkelijke contact’ kon slechts ontstaan wanneer de Papoea’s eigen economische vormen zouden vinden die aansloten op de economie van Nieuw-Guinea als geheel en op de wereldeconomie. Zolang die vormen er niet waren, bleef volgens het werkplan het werken van Papoea’s als politieagent, onderwijzer of koelie ‘onecht’. Men werkte dan wel in een andere wereld, maar ook in een wereld waar men zelf niet toe hoorde. Het louter aanbieden van onderwijs aan de Papoea’s was daarom niet aan te bevelen, kon zelfs averechtse effecten hebben. Veel meer heil werd verwacht van het Nimboranproject, waar ‘met behoud van de hoofdzaken van de bestaande sociale structuur, een economisch project is binnengedragen in de vorm van een mechanisch landbouwbedrijf’. Community development was met andere woorden dé methode om de Papoease samenleving te ontwikkelen. Daarbij kon zoals in Nimboran een economisch project in de lokale samenleving worden ‘ingedragen’, maar er kon ook gedacht worden aan de opbouw van een nieuwe nederzetting rondom een nieuw project. ‘Dan ontstaat een nieuwe maatschappij, die weliswaar de neiging heeft de bestaande dorpen leeg te zuigen, doch tegelijk wel degelijk eigen maatschappij der Papoea’s is, waarin een Papoea zich ook als modern mens thuis kan voelen.’28

Gouverneur Van Baal was niet de enige persoon die plannen voor de toekomst van Nieuw-Guinea maakte. In februari 1953 had minister Kernkamp de zogeheten ‘Commissie van advies inzake agrarische ontwikkelingsmogelijkheden in Nieuw-Guinea’ ingesteld, die in juni naar het verre land was afgereisd. Voorzitter van de commissie was oud-minister Götzen en tot de leden behoorden de Wageningse hoogleraren Jan van Beukering, Wim Eijsvoogel en Casper Coolhaas. De laatste was in 1948 benoemd tot hoogleraar tropische landbouw en plantenteelt en had daarvóór zo’n twintig jaar in Nederlands-Indië gewerkt, onder meer als directeur van het Proefstation voor Vorstenlandsche Tabak. Een ander lid van de commissie was Johannes Fokkinga, oud-hoofd van de Dienst van het Boswezen in Nederlands-Indië. De commissie reisde over geheel Nieuw-Guinea, zowel het Australische als het Nederlands deel, van Sorong in het westen, Merauke en Port Moresby in het zuiden tot Rabaul in de Bismarck Archipel in het oosten. Begin september was zij weer naar Nederland vertrokken en eind december had zij haar voorlopige conclusies en voorstellen op schrift gesteld.

Net zoals Van Baal vond ook de commissie van landbouwdeskundigen dat de sleutel tot de ontwikkeling van de Papoease samenleving te vinden was in community development, oftewel ‘gemeenschapsontwikkeling’. Papoeastammen moeten worden overgehaald zich permanent te vestigen in dorpen gelegen in voor landbouw geschikte gebieden. De dorpen moesten vervolgens door de bewoners zelf worden opgebouwd. ‘Het is dus zó, dat de bevolking zelve zal hebben te doen en te dragen wat maar enigszins mogelijk is,’ aldus de commissie in haar rapport. ‘Zij zal zelve haar school en haar kerk, haar recreatie, haar markt, haar gebouwen en haar huizen hebben te bouwen.’ De overheid moest daarbij zorgen voor leiding, onderwijs, de gezondheidszorg en wat machines en materialen. Twee derde van de dorpsbevolking zou zich vervolgens bezighouden met landbouw, in ieder geval deels op een gemechaniseerd bedrijf. Binnen vijfentwintig jaar zou de samenleving van Nieuw-Guinea op deze manier kunnen zijn gemoderniseerd.

De commissie had ook enkele voorstellen om op korte termijn de ontwikkeling van het land op gang te helpen. Zo zou er in Manokwari een houtzagerij moeten komen en moest er een land- en bosbouwkundig onderzoeksinstituut worden opgericht. Belangrijk was verder met de in Suriname opgedane ervaring te komen tot een gemechaniseerd landbouwbedrijf. Die ervaring had geleerd dat alleen daar waar er sprake was van een jaarlijks droge periode tractoren bij de ontginning goed konden worden ingezet. Zo’n gebied was het zuiden van Nieuw-Guinea, waar van juni tot november een droge tijd heerste. Vandaar dat de commissie in de buurt van Merauke uitgebreid de omgeving had bekeken en onder meer een driedaagse tocht langs de rivier Koembe had gemaakt. Het was Wim Eijsvoogel die er zijn hart had weten op te halen. Hij ontwierp een plan te komen tot een polder van ruim 10.000 hectare op de rechteroever van de Koembe waar een mechanisch rijstbedrijf kon worden gevestigd. Dit bedrijf kon vervolgens gecombineerd worden met een veebedrijf, dat na een jaar of acht vlees zou kunnen gaan produceren. Nieuw-Guinea kon zodoende op het gebied van rijst en vlees zelfvoorzienend worden. Het bedrijf zou daarbij wel door Nederlanders moeten worden geleid en gevoerd met hooguit een beperkt aantal Papoea’s als contractarbeider. Misschien dat er wel Papoea’s konden worden opgeleid tot tractorbestuurder zodat er een vorm van gemeenschapsontwikkeling aan het project kon worden verbonden.

De commissie was ook op bezoek geweest bij de Indische kolonisten die in de omgeving van Manokwari hun bestaan als landbouwer hadden proberen op te bouwen. Wat de leden van de commissie hadden gezien, was hun niet meegevallen, ook al was algemeen bekend dat het niet goed ging met de kolonisten. Eerder had minister Kernkamp al verklaard dat hooguit een tiende van de kolonisten die na 1949 naar Nieuw-Guinea waren gekomen een redelijk bestaan had weten te veroveren.29 De 170 kleine landbouwbedrijfjes rondom Manokwari hadden op de commissie ‘een zeer onbevredigende indruk’ gemaakt. Slechts een kleine groep boeren wist wat geld te verdienen met het verbouwen van groenten. De commissie stelde voor de kolonisten niet aan hun lot over te laten, maar voor een geselecteerd aantal van hen een project uit te voeren dat moest leiden tot het oprichten van maximaal vijftig boerderijen van 30 hectare die machinaal konden worden gecultiveerd. De meeste geschikte plek hiervoor was volgens de commissie de vruchtbare vlakte van Ransiki, een kleine honderd kilometer ten zuiden van Manokwari – een streek waar ook een proefonderneming voor de teelt van cacao kon worden gevestigd. Zo kwam de commissie tot voorstellen waarvan de belangrijkste leken op de projecten die in Suriname werden uitgevoerd, met de plannen voor het gebied langs de Koembe als een tweede Wageningenproject en het project met boerderijen in de vlakte van Ransiki als een soort Lelydorpplan. En naar het voorbeeld van Suriname stelde de commissie voor alle projecten te financieren via een speciaal daarvoor ingesteld welvaartsfonds dat een aparte in Nederland gevestigde raad van beheer zou moeten krijgen. Om te voorkomen dat de ontwikkelingswerkers in Nieuw-Guinea daarbij het gevoel zouden kunnen krijgen dat er ‘over hen en zonder hen’ zou worden beslist, adviseerde de commissie ook in Hollandia te vergaderen. ‘De reis per vliegmachine moge kostbaar zijn, de voordelen van deze werkwijze zullen naar het oordeel van de commissie ruimschoots tegen de kosten opwegen.’30

De agrarische commissie had overigens verzuimd de plaats Fakfak in het westen van Nieuw-Guinea te bezoeken. Daardoor had zij geen oog voor het enige succes van de landbouw in Nieuw-Guinea, de nootmuskaatcultuur in het achterland van Fakfak. Papoea’s zaaiden de in het wild voorkomende Papoeanootmuskaat in ladangs nadat daarvan was geoogst. In 1952 kwam 13 procent van de totale landbouwexport voor rekening van nootmuskaat en foelie uit Fakfak, ondanks de lage prijzen op de wereldmarkt.31 In de jaren die zouden volgen zou de landbouwvoorlichtingsdienst de teelt van nootmuskaat bevorderen door de introductie van de in kwaliteit betere Bandanootmuskaat. Deze Bandanootmuskaat werd geleverd door een imam van een dorpje in de buurt van Fakfak die een tuin had aangelegd met de Bandanootmuskaat die zijn vader hem vanuit Oost-Indonesië ooit had gegeven.32

Begin januari 1954 bespraken minister Kernkamp, gouverneur Van Baal en enkele ambtenaren van het ministerie van Overzeese Rijksdelen, onder wie Krijger en Kottier, zowel het werkplan als het interim-rapport van de agrarische commissie. Daarbij maakte Van Baal onmiddellijk duidelijk weinig te zien in de ambities van de commissie. Weliswaar was community development de geëigende manier om de Papoeasamenleving te ontwikkelen, maar er moesten daarvoor geen grootse plannen worden gemaakt. De enige gezonde manier van ‘community development’ was volgens de gouverneur ‘opname in de dagelijkse routine, ook in de normale routine van landsdiensten’. Ook de andere plannen van de agrarische commissie waren volgens hem van een omvang dat het niet verantwoord was er besluiten over te nemen. Het ging Van Baal om de uitbouw van het overheidsapparaat en de infrastructuur. Desondanks werd besloten verder te gaan met het plan in de buurt van Merauke een mechanisch rijstbedrijf te ontwikkelen. Met name het hoofd van de directie Nieuw-Guinea van het ministerie Krijger vond dat er een einde moest komen aan de afhankelijkheid van geïmporteerde rijst uit Thailand en Burma. ‘Daarom dient er alles op te worden gezet het rijstbedrijf te doen slagen,’ verklaarde hij.33

Gouverneur van Nederlands Nieuw-Guinea, Jan van Baal (1957)

Zo werd Van Baals werkplan aangevuld met een enkel project dat door de agrarische commissie was voorgesteld. De gouverneur kon tevreden naar Nieuw-Guinea terugkeren. Hij had de ruimte gekregen zijn overheidsapparaat verder te ontwikkelen, woningen in de hoofdplaatsen te bouwen en de infrastructuur te verbeteren. Daarnaast zou er gewerkt gaan worden aan het plan voor de mechanische rijstbouw langs de Koembe, het aanplanten van cacao voor de export en de bouw van een dwarshelling voor schepen in Manokwari. Tegenover de Nederlandse pers waarschuwde Van Baal daarbij voor te hooggespannen verwachtingen. Nieuw-Guinea was geen ‘romantische belofte’, maar eerder een uitdaging in. En de ontwikkeling van het land en zijn bewoners moest zeker niet te grootschalig worden aangepakt.

In mei 1954 stuurde Van Baal aan zijn diensthoofden en residenten uitgebreide beschouwingen over en richtlijnen voor wat hij ‘bevolkingspolitiek’ noemde. Daarin probeerde hij deze politiek een theoretische basis te geven, waarbij hij afscheid nam van de officiële denkbeelden over het koloniale bestuur uit de tijd van Nederlands-Indië. Die denkbeelden waren ooit door A.D.A. de Kat Angelino neergelegd in zijn Staatkundig beleid en bestuurszorg in Nederlandsch-Indië. In dat boek was omslachtig betoogd dat een goed koloniaal bestuur uiteindelijk de tegenstellingen tussen het Oosten en Westen zou weten te overbruggen en een ‘panhumanistische synthese der culturen’ zou weten te bewerkstelligen. Het was een verhaal geweest van langzame veranderingen onder Nederlandse leiding waarbij voor het Indonesische nationalisme geen rol was weggelegd. Voor Van Baal was het allemaal goed bedoeld geweest, maar de gedachte dat er langzaam een ‘synthese der culturen’ kon worden gemaakt, was ook veel te gekunsteld. Het miskende volgens hem ‘dat de cultuur van een volk wortelt in de diepste lagen van het gemoed, in de centrale levenshouding, die reeds beïnvloed wordt voor het kind kan praten’. Die cultuur paste zich aan veranderende omstandigheden en contacten met andere culturen aan op een manier die niet te voorspellen viel. In ieder geval viel ‘het proces van cultuurcontact en cultuurvorming’ niet te organiseren.

Wat men wel kan en daarom ook moet, is goede nota nemen van hetgeen aan verlangens en aandrang naar verandering onder de bevolking leeft. Men zal daarin rijp en groen dooreen vinden, neigingen ten kwade gemengd met een streven naar nieuwe mogelijkheden om deel te nemen aan de wereld, welker deur voor haar op een kier werd gezet. Aan dat laatste streven dient hulp geboden te worden. Dan geeft men leiding aan de opbouw van een nieuwe toekomst. Wanneer dit zou inhouden, dat men daardoor aan zeer radicale omvormingen in de maatschappij moet medewerken, dan is die medewerking volkomen gewettigd, omdat de oude maatschappij zichzelf heeft overleefd.

Voor Van Baal betekende dit in ieder geval dat het ‘ideaal der geleidelijkheid’ in het bestuur moest worden verlaten. Het betekende ook dat ‘men meer dan voorheen zijn oor te luisteren’ moest leggen bij de bevolking zelf. Daarbij moesten volgens Van Baal bestuursambtenaren hun informatie niet langer bij voorkeur zoeken bij de ouderen, de kenners van de adat, maar bij de jongeren. ‘Op de toekomst dient het beleid gericht te zijn.’

In de praktijk moest het bestuur de Papoea’s in contact brengen met de moderne wereld, door ervoor te zorgen dat ze als arbeider werden ingehuurd of door op het platteland streekplannen uit te voeren. Het laatste had overigens de voorkeur. Maar het mochten geen grootse plannen zijn, zo waarschuwde hij nogmaals. Maatregelen op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs en recreatie moesten ‘met beleid’ worden doorgevoerd. De economie moest worden ontwikkeld, bij voorkeur met inschakeling van coöperatieve verenigingen, waardoor de bevolking bij die ontwikkeling kon worden betrokken. Het was ‘het aandachtig luisteren en het voorzichtig scheppen van nieuwe vormen, waarbij het kleine de aandacht verdient boven het grote’, aldus Van Baal. ‘Het kleine initiatief, dat men in de hand kan houden en waaraan men volle aandacht besteden kan, is op de duur het meest waardevolle.’34

Nimboran

Ondertussen werd er in Nimboran werk gemaakt van de uitvoering van het eerder door Van Baal ontworpen streekplan. De komst van de Fordson Major tractor in september 1952 had voor groot enthousiasme onder de bevolking gezorgd. Het vertrouwen in het Nederlandse bestuur als brenger van meer welvaart was er aanzienlijk door toegenomen. Nu er een tractor was gekomen, zou er vast meer volgen. In de verschillende bedrijfjes werd er daardoor plots meer geproduceerd. Controleur Kouwenhoven kon blij verrast over de Nimboranners noteren: ‘De voorzichtige toeschouwer-houding, die men tot nu toe vrij algemeen aannam, heeft men van zich afgeschud en men heeft zich met een ijver, de aanwezigheid van welke deugd velen als wishfull thinking beschouwen, op de te verrichten werkzaamheden geworpen, die zijn weerga niet makkelijk zal vinden.’35 Overigens speelde de zending ook een belangrijke rol in de streek. In 1952 had zendeling A.M. Middag zich in Genjem gevestigd, samen met zijn vrouw, die een gediplomeerd verpleegster was. Zij gaven les op de in het begin van het jaar geopende Meisjes Vervolgschool totdat er twee onderwijzeressen hiervoor in de streek aankwamen. Ook waren Middag en zijn vrouw actief in de polikliniek die ze uitbouwden tot een klein ziekenhuisje. Niet alles in Nimboran drukte op de schouders van Pim Kouwenhoven.

De Fordson Major was onmiddellijk ingezet om landbouwgrond te ontginnen. De tractor werd daarbij bestuurd door een inwoner uit de streek, Obed Mentie, de eerste dagen onder het toeziend oog van een Nederlandse landbouwkundig ambtenaar voor de mechanisatie. Begin 1953 was resident Lamers tevreden over de vorderingen. Er was een mechanisch landbouwbedrijf opgezet en de nijverheid en handel waren bevorderd. In zijn verslag over 1952 moest Lamers wel steeds de rol benoemen die controleur Kouwenhoven daarbij had gespeeld. De ‘georganiseerde bevolkingslandbouw’ werd namelijk bedreven ‘onder toezicht en op aanwijzingen van de controleur’. De In- en Verkoopcentrale functioneerde eveneens ‘onder toezicht en op aanwijzingen van de controleur’ en de dorpsgewijs georganiseerde nijverheidsbedrijfjes werden ‘gecoördineerd en geleid door de controleur’. Het was duidelijk wie er als spil van de ontwikkeling van Nimboran functioneerde. Maar de trek van jongeren naar Hollandia was sterk verminderd en het saamhorigheidsgevoel van de bevolking was volgens Lamers ‘door het gezamenlijk werken aan een plan’ aanzienlijk gegroeid. De bevolking was daarbij een ‘grotere waarde’ gaan hechten aan de eigen streek en had meer interesse gekregen deze vooruit te brengen.36

Op 1 januari 1953 werd ook de coöperatieve vereniging van Nimboran ‘Jawa Datum’ opgericht. De juridische basis was de Indonesische Regeling Coöperatieve Vereniging uit 1949, vandaar dat er op het gebouwtje van de In- en Verkoopcentrale een bord met ‘Jawa Datum. Coöperatie 1949’ werd getimmerd. Kouwenhoven was uiteindelijk schoorvoetend met de oprichting van de vereniging akkoord gegaan, maar zag het wel vooral als een middel ‘tot het aanleren van zelfwerkzaamheid aan de bevolking’. Het was een ‘opleidingsinstituut’ dat voorlopig onder zijn leiding zou gaan functioneren. Er kon volgens hem in ieder geval geen sprake zijn van het in handen geven van de zorg voor de huishouding van een streek aan ‘een groep amateurs […] onder het motto “al doende leert men”’.37 Resident Lamers was optimistischer gestemd. Hij verwachtte dat de Nimboranners dankzij de coöperatie ‘direct en intens’ in contact zouden komen met westers economisch denken en vooral zouden leren vooruit te denken, plannen te maken, een financiële administratie te voeren en om te gaan met concepten als vraag en aanbod.38

De drie voornaamste figuren van de Nimborancoöperatie voor de coöperatiewinkel. V.l.n.r. secretaris-penningmeester Philemon Jambejafdi, voorzitter Johannes Hembring en de controleur Pim Kouwenhoven

De eerste maanden van 1953 gaven Kouwenhoven goede hoop voor de toekomst. Nimboran bood volgens hem ‘meer en meer het beeld van een nijvere streek’. Ook werden meer dan vijfhonderd inwoners in de eerste maanden van het jaar lid van de coöperatie en vonden er ook diverse algemene ledenvergaderingen plaats.39 Kouwenhoven nam het feit dat de Nimboranners vooral op zijn aanwijzingen werkten op de koop toe. In hoeverre er nu werkelijk sprake was van community development was daarom maar de vraag. Teleurstellingen lagen dan ook op de loer. Nadat het nieuwe van de tractor en de lokale winkel met producten uit Hollandia eraf was, verminderde het enthousiasme onder de bevolking voor het Nimboranplan. De ‘initiële honger naar materiële positieverbetering’ was volgens Kouwenhoven gestild en een ‘afglijden naar de oude lethargie’ dreigde. Hij moest er daarom alles aan doen om bijvoorbeeld de coöperatieve vereniging naar behoren te laten functioneren. Dat lukte weliswaar, maar hij moest ook constateren dat de ‘verenigingsmachine […] nog geen ziel’ had. ‘Lidmaatschap van de Vereniging wordt voor een niet onbelangrijk deel gezocht uit overwegingen van prestige en veelal sociale plicht,’ moest hij in juli 1953 toegeven. Dat de ontwikkeling van Nimboran minder snel ging dan gehoopt, kon Kouwenhoven zichzelf overigens wel uitleggen. De Papoea’s moesten immers de tijd gegund worden zich aan de moderne tijd aan te passen.40

Veel van de aandacht van Kouwenhoven was in Nimboran uitgegaan naar de economische ontwikkeling van de streek. De sociale aspecten van de streekontwikkeling hadden minder op de voorgrond gestaan. Dit terwijl velen vonden dat er door het verdwijnen van de grote feesten onvoldoende vertier in de samenleving was overgebleven. De enige vormen van ontspanning waren voetbalwedstrijden en de gang naar de kerk, waar ook wel eens een toneelstukje met Bijbelse inhoud werd opgevoerd. Kouwenhoven zag veel in het uitbreiden van de sportbeoefening. Voor Papoea’s leek hem atletiek wel een ideale sport, maar daarnaast dacht hij aan baseball, handbal, volleybal en ‘wellicht hockey en korfbal voor meisjes’.41 Het Kantoor voor Bevolkingszaken wilde in de persoon van Vic de Bruijn in dit kader verdergaan. In maart 1953 bepleitte hij zelfs de instelling van een ‘streekautoriteit’ voor de sociale ontwikkeling van Nimboran, de bouw van een ‘sociaal-cultureel centrum’ en het aanstellen van aparte sociale werkers die afkomstig waren uit de eigen bevolking.42

Kouwenhoven reageerde verongelijkt op de suggesties van De Bruijn, die hij las als een kritiek op wat hij tot dan toe tot stand had gebracht. Uiteraard had hij de economische ontwikkeling van Nimboran de voorrang gegeven. Was economische voorspoed immers niet ook de basis van een sociale ontwikkeling? In een pagina’s lang betoog legde Kouwenhoven uit waarom De Bruijn de zaken verder geheel verkeerd en ‘te westers en te simplistisch’ zag. Een ‘streekautoriteit’ zou door de bevolking gezien worden als een vreemd en van buiten opgedrongen instelling en een ‘sociaal-cultureel centrum’ was niets anders dan ‘een verschrikkelijk kunstmatig, geregulariseerd en opgelegd stelsel dat eer doet denken aan een Y.M.C.A. dan aan het ontwikkelen van een levende gemeenschap’. Sociale werkers waren volgens Kouwenhoven slechts producten van ‘de verindividualiseerde westerse maatschappij en speciaal geschoold in het zoeken naar wegen om verdwaalde individuen een plaats in die maatschappij te geven’. Ze waren daarom in Nieuw-Guinea in het geheel niet op hun plaats. Een Papoea voor een dergelijke functie opleiden had ook al geen kans van slagen. ‘De arme jongen zou niet anders kunnen doen dan napraten en dan nog op zeer krukkige en onvolledige wijze.’ De ontwikkeling van Nimboran was voor Kouwenhoven voorlopig een zaak van Nederlandse deskundigen waarbij men moest blijven vertrouwen ‘op het inzicht en de kennis van de Europese Bestuursambtenaar in het algemeen’. Daarbij moest het Nederlandse bestuur zich vooral richten op de ‘verstandelijke ontwikkeling van de bevolking’, niet alleen via het onderwijs, maar ook via ‘literatuurverschaffing en voordrachten op het gebied van beschavingsgeschiedenis’ en ‘visuele voorlichting’. Maar alles met mate. ‘We zullen ter bereiking van een zo groot mogelijke harmonie moeten trachten de mensen zo weinig mogelijk ballast mede te geven.’43

De uitvoering van het Nimboranplan trok ondertussen ruime belangstelling. Al in de tweede helft van 1952 hadden achtereenvolgens de cacaospecialist van de South Pacific Commission, Duncan Urquhart, en de secretaris-generaal van deze organisatie, de Brit Brian Freeston, een bezoek aan het gebied gebracht. Urquhart had daarbij de Nederlanders verteld dat op basis van zijn uitgebreide ervaring in Afrika hij ervan overtuigd was dat de meeste ‘op Westerse ervaringen en volgens Westers-economische maatstaven opgezette ontwikkelingsprojecten voor primitieve bevolkingsgroepen’ tot mislukking gedoemd waren. Wat hij in Nimboran had gezien, had hem optimistisch gestemd. Er was in ieder geval sprake van het bevorderen van ‘de zelfwerkzaamheid van de bevolking in eigen milieu’.44 Het had Kouwenhoven als muziek in de oren geklonken. In augustus en september 1953 kwamen achtereenvolgens de Commissie van advies inzake agrarische ontwikkelingsmogelijkheden in Nieuw-Guinea en de parlementaire missie in Nimboran langs. Vooral de Wageningse hoogleraar Van Beukering bleek geïnteresseerd. Hij pleitte ervoor het mechanisch landbouwbedrijf zo snel mogelijk rendabel te laten werken, om zo de lokale samenleving te kunnen laten deelnemen aan het geldverkeer met de buitenwereld. Van Beukering suggereerde ook om individuele boeren hun eigen grond te laten bewerken, ondersteund door een coöperatief gedreven machinepark.45

Het Nimboranplan was steeds meer een prestigeproject geworden. Voor de parlementaire missie was het plan hét voorbeeld voor andere streekplannen die er nog moesten komen.46 Maar de kritiek op de gang van zaken groeide ook, vooral op de rol en houding van Kouwenhoven. Voor Vic de Bruijn was er bij de controleur sprake van zo’n ‘diep wantrouwen’ tegenover iedereen die zich met het Nimboranplan wilde bemoeien, dat het leek of hij de streek ‘als een zuiver persoonlijk bezit wenst te zien, waarbij geen inmenging van anderen wordt geduld’. Ook Kouwenhovens opvattingen over de Papoea’s die soms in zijn teksten te lezen waren, leken het geven van werkelijke verantwoordelijk aan de lokale bevolking in de weg te staan. ‘Bepaald gevaarlijk voor een leider van een community development project zijn wel de defaitistische opvattingen van de heer Kouwenhoven over de ontwikkeling van de Papoea’s,’ schreef De Bruijn in september 1953.47

Wellicht het belangrijkste probleem in Nimboran was de houding van de bevolking tegenover de coöperatieve vereniging. Deze vereniging werd door de Nimboranners niet gezien als iets van henzelf, maar als een verlengstuk van het Nederlandse bestuur. In hun ogen werden hun via het dagelijks bestuur van de coöperatie de opvattingen en instructies van Kouwenhoven doorgegeven. En eventuele lastige vragen hoefden zo door het Nederlandse bestuur niet beantwoord te worden. De Nimboranners waren, net zoals veel Papoea’s elders in Nieuw-Guinea, vooral individualisten. Van oudsher waren zij gewend in gezinsverband kleine tuinen te bewerken en binnen de coöperatieve vereniging was er sprake van veel onderling wantrouwen en bestonden er volgens een Nederlandse waarnemer ‘grote controversen’.48 Toch wilden de Nimboranners nog wel voor de coöperatie werken, simpel omdat ze er relatief veel voor betaald werden. In oktober 1953 ging gouverneur Van Baal samen met de jonge landbouwingenieur Henk Moll poolshoogte nemen in Nimboran. Op het eerste gezicht zag het er allemaal goed uit, maar Moll schudde uiteindelijk zijn hoofd. ‘Gouverneur, het is allemaal prachtig. Maar ik heb één bezwaar,’ zo sprak hij. ‘Die mensen zijn koelie op hun eigen bedrijf.’ Het was een terechte, maar ook dodelijke opmerking die bij Kouwenhoven hard aankwam. Van Baal herinnerde zich later te hebben gereageerd met: ‘Moll, het is natuurlijk een rotopmerking. Maar ik vrees, dat jij gelijk hebt.’ Er volgde een emotioneel gesprek tussen Van Baal, Moll en Kouwenhoven. De gedachte dat het Nimboranplan er niet in was geslaagd Papoea’s ertoe te brengen zich uit eigen beweging voor de ontwikkeling van hun gemeenschap in te zetten, liet de gouverneur niet meer los.49

In de maanden die volgden, veranderde de situatie in Nimboran niet. De hardnekkigheid waarmee Kouwenhoven actief bleef in de streek, dwong weliswaar bewondering af, maar de lokale bewoners werden ook alsmaar belast met nieuwe taken. ‘Het elan waarmee dit project is begonnen en uitgewerkt begint danig te tanen,’ constateerde een Nederlandse bestuursambtenaar eind 1954: ‘Men is kennelijk moe van de zeer vergaande overheidsbemoeienis.’ De uitvoering van het Nimboranplan was een ‘éénmansbedrijf’ geworden dat door Kouwenhoven ‘op zeer verdienstelijke wijze’ op gang werd gehouden, hetgeen echter niet de bedoeling kon zijn. Er moest iets veranderen.50

In november 1954 besloot Van Baal geen geld meer beschikbaar te stellen voor de uitvoering van het Nimboranplan. De zorg voor de streek moest nu onderdeel worden van het reguliere werk van de verschillende overheidsdiensten. De Raad van Toezicht voor het Nimboranplan werd dan ook ontbonden en Kouwenhoven op verlof naar Nederland gestuurd. Voor een nieuw beleid werd teruggegrepen op de adviezen die de Wageningse hoogleraar Van Beukering had gedaan. Er werden drie individuele landbouwbedrijven van elk vijf hectare ingericht die tegen betaling gebruik konden maken van de machines die nog steeds door de coöperatieve vereniging werden beheerd. De ontginning van de grond en de eerste beplanting ervan werd gedaan door de landbouwvoorlichtingsdienst, die vervolgens de boeren ondersteunde met voorlichting en de levering van zaden. Ook kregen de boeren een woning, zeven geiten en een varken van het Nederlandse bestuur. De overtuiging was nu dat de basis van het toekomstperspectief van de inheemse landbouw in Nieuw-Guinea gevormd werd door ‘het individuele gemengde gezinsbedrijf met permanent bodemgebruik, waarin verschillende bedrijfselementen harmonisch zijn vertegenwoordigd’. Een onmiddellijk succes werden de drie boerderijen echter niet. Door de slechte wegen in het gebied bleef de afvoer van producten naar Hollandia problematisch.

Dit laatste speelde ook een rol bij de ontwikkeling van de nijverheid die Kouwenhoven in Nimboran had bevorderd. Van die nijverheid was na het stopzetten van het Nimboranproject al snel weinig meer over. De manden- en mattenvlechterijen produceerden na 1954 nog nauwelijks iets en de houtzagerij ging failliet omdat er geen controleur meer was die voor de aanvoer van hout zorgde. Ook de sagobakkerij ging ten onder, hoewel hier meespeelde dat de eigenaar een halfjaar in de gevangenis moest doorbrengen wegens een zedenmisdrijf gepleegd met een van de kinderen van diens naaste medewerkers. Maar in het algemeen leverden de bedrijfjes simpelweg veel minder op dan wat een dagloner in Hollandia kon verdienen. Geen wonder dat de Nimboranners er de brui aan gaven.51 Voor Kouwenhoven restte in Nederland het verwerken van zijn aantekeningen in een academisch proefschrift. In juli 1956 zou hij in Leiden bij de hoogleraar culturele antropologie G.W. Locher promoveren op Nimboran: a Study of Social Change and Socio-Economic Development in a New Guinea Society. Vervolgens wachtte hem een voorzetting van zijn bestuurlijke carrière in het nietige Mindiptana op Nieuw-Guinea, waar overigens zijn vrouw en kinderen ‘als tegen een berg’ opzagen.52 Hij keerde niet meer terug naar Nimboran. Daar was het door hem geleide ontwikkelingsproject uitgelopen op een mislukking. Zijn opvolgers zouden, zoals een van hen het noemde, ‘de scherven onder de mat vegen’.53

De Wisselmeren

De ontwikkeling van Nieuw-Guinea was geen eenvoudige opgave. Ook de uitvoering van het Werkplan liep vertraging op, mede doordat bouwmaterialen door de schaarse Nederlandse aannemers die in het gebied actief wilden zijn van ver moesten worden aangevoerd. Van de opbouw van stedelijke centra kwam daarom voorlopig weinig terecht. Een uitzondering vormde Sorong in het westen van het schiereiland Vogelkop. Deze plaats was het centrum van de activiteiten van de Nederlandsche Nieuw-Guinea Petroleum Maatschappij (NNGPM), een joint venture van de Bataafsche Petroleum Maatschappij en twee Amerikaanse firma’s die in 1935 toestemming had gekregen in Nieuw-Guinea naar olie te zoeken. Die olie was in 1938 gevonden in Klamono, vanaf Sorong zo’n 50 kilometer in het binnenland. Om de olie te kunnen winnen en afvoeren was er onder meer een moderne weg en een pijpleiding tussen Klomono en Sorong aangelegd. In de kustplaats had de NNGPM verder woningen, kantoorgebouwen, magazijnen, werkplaatsen en een elektriciteitscentrale gebouwd. Ook was er een ziekenhuis en waren er scholen opgericht voor de zo’n vijfduizend werknemers en hun gezinnen. In een bedrijfsvakschool werden zo’n tachtig leerlingen opgeleid tot onder meer timmerman, elektricien, metaalbewerker en automonteur. De parlementaire missie die in 1953 Sorong bezocht, constateerde dat de plaats ‘ofschoon ook eenvoudig’, welvarend aandeed vergeleken met de andere plaatsen in Nieuw-Guinea die waren bezocht. ‘Vele gebouwen waren opgetrokken uit ijzerhouten geraamten, waarin gabagaba-vlakken waren aangebracht. Zij vestigden een rustieke indruk,’ aldus het verslag van de missie.54

Elders op Nieuw-Guinea was het anders. Een bijzonder gebied was daarbij de streek rondom de op 1700 meter hoogte gelegen Wisselmeren, waar het vaak regende en bewolkt was. Er woonden zo’n 26.000 mensen die door de Nederlanders veelal werden aangeduid met de term ‘Berg-Papoea’s’. Deze ‘Berg-Papoea’s’ behoorden vrijwel allemaal tot de stam van de Kapaukoes, die overigens ook Ekari werden genoemd. De laatste naam was echter het woord waarmee een met de Kapaukoes rivaliserende stam de bevolking rondom de Wisselmeren aanduidde, zodat het Nederlandse bestuur het liever niet gebruikte. Het had tot juli 1948 geduurd voordat de Nederlandse bestuurspost in het gebied na de Tweede Wereldoorlog weer was geopend. In de jaren ervoor kon namelijk een geregelde verbinding met de buitenwereld met behulp van een Catalina-watervliegtuig niet worden gegarandeerd. In het gebied waren geen wegen, hooguit door de bevolking gebruikte paden. Ook waren er geen dorpen, maar slechts gehuchten bewoond door afzonderlijke families. Degene die het Nederlandse bestuur voor zijn rekening nam, was controleur Rob Meijer Ranneft. Voor hem waren de Kapaukoes ‘een levenslustig goedlachs gemoedelijk en “vrij” soort mensen’ voor wie ‘de economische materiële factor in hun leven een zeer grote rol’ speelde. Onderlinge strijd was er dan ook uitsluitend naar aanleiding van economische conflicten. Meijer Ranneft was ervan overtuigd dat het Nederlandse bestuur Kapaukoes rust en orde en welvaart moest brengen. Maar hij vond tegelijkertijd dat het bestuur hiervoor onvoldoende was uitgerust. En dan ging het niet alleen om het gebrek aan een ‘tikmachine’ en aan ‘papier, carbonpapier, formulieren, paperclips enz.’, maar vooral om het gebrek aan bestuursambtenaren en aan etnologische kennis. Waar Amerikaanse zendelingen van de Christian and Missionary Alliance en Nederlandse missionarissen van de orde der franciscanen met niet al te veel succes probeerden de Kapaukoes te bekeren, moest volgens Meijer Ranneft het bestuur zich daarom beperken in zijn bemoeienis met de lokale bevolking.55

Eind 1952 vertrok Meijer Ranneft met verlof naar Nederland. Resident Lamers was vol lof over zijn optreden geweest. De controleur had ‘een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van land en volk door zijn onvermoeid pogen de vetes tussen de elkaar beoorlogende bevolkingsgroeperingen met zachte hand op te lossen’. Maar Lamers vond hem ook wat te pessimistisch over mogelijkheden die het Nederlandse bestuur had. ‘Zijn gebrek aan ervaring deed hem de realiteit wel eens uit het oog verliezen en in het licht daarvan moet zijn veelal zwaarmoedige schilderingen van de toestand om de Wisselmeren worden gezien.’56 Gouverneur Van Baal verwachtte in ieder geval van Meijer Rannefts opvolger een nadrukkelijker optreden. ‘De aanwezigheid van westers bestuur’ had nu eenmaal een ‘nieuwe rechtstoestand’ geschapen en daarom moest bijvoorbeeld doodslag voortaan met een vrijheidsstraf worden vergolden ook al kenden de Kapaukoes geen van hogerhand opgelegde straffen. Ook bij de Wisselmeren stond voor Van Baal de introductie van een goed bestuur voorop. De verdere ontwikkeling van de bevolking zou daarop wel volgen.57

Tot opvolger van Meijer Ranneft werd Raphael den Haan benoemd. Hij was in 1921 in het Noord-Hollandse De Rijp geboren, was na het gymnasium Indologie gaan studeren en had zich tijdens de Tweede Wereldoorlog aangesloten bij het verzet in Frankrijk. In plaats van na de oorlog in het zuiden van Frankrijk een goede baan te aanvaarden, had hij gekozen voor een carrière bij het bestuur van Nederlands Nieuw-Guinea. ‘Een cocktail van idealisme en zin voor het avontuur,’ had hij gezegd over zijn motief Europa achter zich te laten. Hij had van 1946 tot 1949 naam gemaakt door als jong controleur in de uitgestrekte afdeling Boven-Digoel samen met leden van het Papoea Politiecorps koppensnellen en vergeldingsmoorden tegen te gaan. Het lopen van patrouilles door het binnenland had hij, gezien het ‘zo elementaire beschavingsstadium van de bevolking’, de enige basis genoemd voor ‘alle beschavingswerk van bestuur en missie’. Maar dat niet alleen. Om zijn gezag te laten gelden, hield hij toespraken die hij ‘met een demonstratie van een sten-gun kracht bijzette’, probeerde hij koppensnellers op te pakken en gesnelde koppen in beslag te nemen en voerde hij onder meer bijlen en kapmessen in om jongere Papoea’s voor verleende diensten te betalen. Deze artikelen konden bij het betalen van bijvoorbeeld een bruidsschat de plaats innemen van gesnelde koppen. In het uiterste geval ondernam Den Haan tegen dorpen strafexpedities, waarbij er ook doden vielen. Desondanks voelde hij zich geliefd. Regelmatig mocht hij deelnemen aan dansfeesten, waarmee in zijn ogen de Papoea bewees ‘dat hij het Nederlandse bestuur aan zijn zijde weet, niet als vertegenwoordiger van koloniaal imperialisme, maar als helper in zijn strijd om het bestaan’.58

Raphael den Haan probeert bij de Wisselmeren de handel te bevorderen (1953)

In Enarotali ging Den Haan, die met een lengte van 1,80 meter letterlijk met kop en schouders boven de gemiddeld relatief kleine Kapaukoes uittorende, enthousiast aan de slag. Hij bewoonde samen met zijn vrouw Joyce en hun twee jonge kinderen het enige stenen huis van de streek. Achter zijn bureau in het kantoor van het Hoofd van het Plaatselijk Bestuur hing een affiche van de Franse Rivièra. De controleur en zijn vrouw vormden het middelpunt van de kleine westerse kolonie in het gebied, bestaande uit onder meer een arts en verpleegster die in het kleine en zeer eenvoudige ziekenhuis werkten, de zendelingen met hun families en de missionarissen. Voor de spaarzame reizigers was er in de eenvoudige pasanggrahan een bar ingericht. In de frisse avonden bracht Raphael er met zijn accordeon soms Franse chansons ten gehore. Joyce zorgde voor verdere goede sfeer. Zij werd door de journalist Mathieu Smedts als ‘een schoonheid’ omschreven, die ‘ook in andere plaatsen, waar de keuze minder beperkt is, heel aantrekkelijk zou zijn gevonden’.59

De primaire taak van het Nederlandse bestuur aan de Wisselmeren was ook volgens Den Haan ‘het brengen van rust en orde in een maatschappij, die van huis uit slechts het recht van de sterkste’ kende en die dan ook zonder de aanwezigheid van het Nederlandse gezag in een ‘permanente deining’ was door ‘de eindeloze onderlinge oorlogjes waarmee men ten koste van vele mensenlevens poogt te komen tot een balans van krachten’. Den Haan was het met gouverneur Van Baal eens dat Nederlandse bestuur simpelweg geen toeschouwer kon blijven bij ‘eindeloze vendetta’s die onophoudelijk mensenlevens eisen, bij weduwenmoorden, bij tweelingenmoorden, bij adatsancties als het verminken en afmaken van overspeligen etc.etc.’ Het had geen andere keuze dan het vestigen van een Pax Neerlandica. Het was ‘de ijzeren consequentie van het feit dat Nederland als christelijke natie eenmaal verkoos zich in dit gebied te vestigen’. Den Haan voegde de daad bij het woord en zou vanaf 1952 tot het midden van 1956 zesmaal onderlinge oorlogjes voorkomen door de desbetreffende geschillen te beslechten voordat ze uit de hand konden lopen. Ook zette hij het strafrecht in om de plegers van moorden te bestraffen.60

Den Haan trachtte ook de welvaart in het gebied te vergroten. Samen met de Landbouwvoorlichtingsdienst probeerde hij allereerst de Kapaukoes voor hen nieuwe gewassen te laten verbouwen, als mais, bruine bonen, witte kool en tomaten. Veel succes had hij hiermee echter niet, volgens hem vooral door ‘het aangeboren wantrouwen van de Kapauko tegen alles wat hij niet kent’. Daarnaast richtte hij zich op de varkensteelt, omdat varkens niet alleen de hoofdbron voor eiwitten in het menu van de Kapaukoes waren, maar ook een gewild object voor de ruilhandel in de streek. De economie van de Kapaukoes draaide om varkens, vrouwen en kaurischelpen. Varkens en vrouwen vormden het belangrijkste bezit en de kaurischelpen functioneerden als geld. De lokale varkens waren echter klein en volgens een Nederlandse journalist ‘magere scharminkels’. Den Haan importeerde daarom hoogwaardige Nederlandse varkens om ermee te gaan fokken. Aanvankelijk zorgde dit voor groot enthousiasme onder de Kapaukoes, maar aan het einde van 1954 sloeg het noodlot toe. Toen braken er rondom de Wisselmeren mazelen- en kinkhoestepidemieën uit die aan tientallen kinderen het leven kostten. Er werd een verband gelegd met de voorafgaande import van ‘witte’ varkens, die blijkbaar ook met geesten behekst waren. Ook deden allerlei verhalen de ronde. Zo zou er een vrouw door een wit varken zijn verkracht, terwijl een andere vrouw een kind zou hebben gekregen van wie het linkerdeel eruitzag als een mens en het rechterdeel als een wit varken. Ook wisten sommige Kapaukoes te vertellen dat witte varkens de gewoonte hadden ’s avonds te dansen en te zingen. Na zo’n zang- en danspartij kwam er steevast iemand te overlijden, vaak een kind. Om het onheil te bestrijden werd het grootste deel van de importvarkens afgeslacht. Van een verbetering van de veestapel kon vervolgens geen sprake meer zijn.61

Den Haan maakte zich geen illusies over de rol die hij rond de Wisselmeren speelde. De neiging om de relatie tussen de Kapaukoes en het Nederlandse bestuur te zien als die van de leerling tot de leermeester, noemde hij ‘simplistisch’ en het louter kijken door een westerse bril. De Kapaukoe was nu eenmaal het ‘product van een glasharde maatschappij’ en geloofde helemaal niet dat de westerlingen met onbaatzuchtige motieven naar zijn land waren gekomen. Hij accepteerde volgens Den Haan ‘een aantal zaken van de Westerse materiële cultuur, die hem in zijn eigen maatschappelijke kraam te pas komen (bijlen, kralen, import-kauri-schelpen etc.etc.)’ en legde zich er verder op toe om met de minste inspanning zoveel mogelijk van deze goederen in bezit te krijgen. Het ging de Kapaukoe in het leven nu eenmaal vooral om het verkrijgen van materieel bezit, waarvoor hij bereid was zijn dochters tegen hun wil uit te huwelijken en zijn vrouwen en kinderen te laten hongeren wanneer met het verkopen van varkensvlees kaurischelpen waren te verkrijgen. Ook was hij bereid aan westerlingen gegevens en verhalen op te dissen of te verzinnen, wanneer die maar met een zak schelpen langskwamen. Den Haan voegde hieraan toe: ‘Voor het overige interesseren de vreemdelingen hem maar matig.’ Desondanks verstoorde de westerse aanwezigheid in het gebied de oude maatschappelijke orde, niet alleen door de invoering van westerse rechtsspraak, maar ook doordat de import van kaurischelpen langzaam maar zeker zorgde voor een stijgende inflatie.

Die inflatie betekende dat het kapitaal van de vermogende personen onder de Kapaukoes minder waard werd. Deze zogeheten tonawi hadden voorheen door het uitlenen van kaurischelpen aan andere leden van de gemeenschap macht en invloed kunnen verwerven. Tegenover de uitgeleende kaurischelpen stonden namelijk tegenprestaties. Maar nu konden Kapaukoes ook kaurischelpen verdienen door diensten aan de Nederlanders aan te bieden. Het waren vooral jonge Kapaukoes die dit deden en zich daarom steeds minder van de tonawi aantrokken. Den Haan constateerde dat het de tonawi waren die ‘als de bezitters van het tot verdwijnen gedoemd schelpengeld zich zoveel mogelijk verzetten tegen de moderne invloeden, die immers hun positie dreigen te ondermijnen’. Den Haan vestigde zijn hoop op vertegenwoordigers van een jongere garde die in zijn ogen op grond van ‘karaktereigenschappen, geestelijke capaciteiten en progressieve instelling’ de leiding in de Kapaukoemaatschappij zouden kunnen overnemen. Hij voorzag ze van kaurischelpen, kralen en stalen gereedschappen, terwijl de meest veelbelovende onder hen naar Biak werden gevlogen, ‘vanwaar zij beladen met schelpen, sterke verhalen en vele Westerse goederen in hun gemeenschap terugkeerden’.62

Raphael den Haan was ervan overtuigd dat hij het goede deed aan de oevers van de Wisselmeren. ‘Ik weet, dat alles niet ineens kan gebeuren, maar ik weet ook dat wij vooruitgaan, en dat het kolossale werk van de naoorlogse jaren allemaal voor niets is geweest, als wij de Papoea’s nu aan hun lot overlaten,’ vertelde hij een journalist.63 Zijn collega-bestuursambtenaren hadden ontzag voor hem. Later noemde een van hen Den Haan een ‘legendarisch bestuursambtenaar, fameus woudloper, soms blootsvoets en in Tarzanachtige kledij, geïnspireerd practical joker, inspirerende chef, kortom un vrai original’.64

Mappi

De streek waar Raphael den Haan eerder met het Papoea Politiecorps het koppensnellen was tegengegaan, Mappi, was in april 1952 een aparte onderafdeling geworden en daarmee afgesplitst van de onderafdeling Boven-Digoel. Mappi was het gebied in Zuid-Nieuw-Guinea dat zich ten noorden van het Frederik Hendrikeiland uitstrekte en bestond uit rivieren, moerassen en verschillende kleine dorpen die vaak op terpen waren gebouwd. Een gebied waar het warm en vochtig was met veel vliegen en muskieten. Voordat het een aparte onderafdeling werd, was het Nederlandse bestuur er vertegenwoordigd geweest door Victor Maturbongs, bestuurshoofd van het Ederahdistrict, en zijn oom Felix Maturbongs, die het district Obaa voor zijn rekening nam. De Maturbongs waren afkomstig van de Kei-eilanden en Felix was degene met de langste staat van dienst. Hij was na een onderwijscarrière van bijna twintig jaar in 1936 hulpbestuursassistent in Waren aan de Geelvinkbaai geworden en vervolgens in het zuiden van Nieuw-Guinea geplaatst. Felix Maturbongs was ook rooms-katholiek en met de missie in het Mappigebied had hij een goede relatie opgebouwd. Samen met pater Verschueren had hij een ‘welvaartsplan’ ontworpen dat het doel had van de lokale bevolking landbouwers te maken. Het idee was dat in elk dorp een dorpstuin zou worden aangelegd waar de dorpsbewoners palmbomen en groenten zouden kunnen verbouwen. Lokale onderwijzers voerden het welvaartsplan uit, de een met meer succes dan de ander. In ieder geval werkten elke maandag de Papoea’s op hun tuinen. Een andere bron van welvaart was het verrichten van arbeid elders in Nieuw-Guinea. Het was vooral de Nederlandsche Nieuw-Guinea Petroleum Maatschappij die in Mappi arbeiders wierf voor de werkzaamheden van het oliebedrijf in Sorong. Bij terugkomst namen de Papoea’s onder meer bijlen mee, waardoor het werk op de dorpstuinen werd vergemakkelijkt.65

De samenwerking tussen bestuur en missie in Mappi werd slechter na de komst in het begin van 1953 van de eerste controleur van de nieuwe onderafdeling, N.A. Nieland. Hij begreep dat de missie het bestuur min of meer was vooruitgegaan, daarom een soort ‘eerstgeboorterecht’ in het gebied had en gewend was geraakt ook ‘algemene bestuurswerkzaamheden’ uit te voeren. Maar dit moest nu tot het verleden behoren. De missie moest zich voortaan alleen met het onderwijs en de kerk bezighouden, de bestuursambtenaren met het bestuur. Nieland vestigde zich daarom niet in Képi, de plaats vanwaaruit de missie actief was in het gebied, maar een uur varen verderop langs de rivier Mappi, in Toep. Daarbij was hij voorstander van een ‘zeer krachtig centraal gezag’ dat de Papoea’s aan de oude oorlogsleiders uit vroeger tijden zou herinneren. ‘Willen wij deze mensen kunnen grijpen, willen wij hen leiden op nieuwe wegen naar een beter leven, dan zullen wij primair ons gezag geldend moeten blijven maken,’ aldus Nieland. ‘Een sterk gezag betekent kracht. En het is alleen maar deze kracht welke de mensen begrijpen.’66

De missionarissen in Mappi waren maar al te blij toen Nieland al binnen een jaar werd vervangen door de jonge katholieke controleur Frans Cappetti. Hij was in 1927 in Ulft geboren en had in Utrecht Indologie gestudeerd. Vervolgens had hij gekozen voor een carrière van bestuursambtenaar in Nieuw-Guinea. ‘Omdat dit werk je met alle facetten van het leven in aanraking brengt,’ zei hij. ‘Ik kan me geen functie voorstellen, die een mens in staat stelt zich met meer van die facetten bezig te houden dan die van de bestuursambtenaar op een buitenpost. Het is de beste leerschool van het leven zelf.’67 Met zijn vrouw Roosje van den Beld arriveerde hij eind oktober 1953 in Mappi. Tijdens zijn reis over de rivieren van de streek had hij zich even op de Nederlandse IJssel gewaand. ‘Een enkele prauw en de zwarte kroeskoppen daarin lijken een contrast met dit weidse landschap,’ noteerde hij.68

Resident Boendermaker van Zuid-Nieuw-Guinea (links) met controleur Cappetti (rechts) op tournee in het Mappigebied (1955)

Eenmaal gevestigd in Toep constateerde Cappetti al snel dat de lokale Papoea’s, ondanks de inzet van bestuur en missie, probeerden vast te houden aan hun oude levenswijze. In de weinig aantrekkelijke kampongs woonden de Papoea’s hooguit drie dagen in de week in de schamele huizen die er waren gebouwd. Op zaterdag werd de kampong onderhouden. Zondag was een rustdag en maandag de dag waarop er in de tuinen werd gewerkt. De overige dagen brachten ze liever met elkaar door in bivakken in het bos. Hoe als 27-jarige controleur zo’n gebied te besturen? In ieder geval door er uitgebreid te tourneren, hetgeen Cappetti dan ook deed. Hij had begrip voor de handelswijze van de Papoea’s. Voor hen was het dorp de plek waar door de Nederlanders goederen werden geleverd, de Soronggangers werden geronseld en rijk beladen terugkeerden en het bestuur en de missie aanwezig waren. De Papoea’s hadden er geen problemen mee. ‘Maar het bos is eigen terrein, dat men nog steeds prefereert, waar men zijn eigen leven leidt en zijn eigen levenswijze bepaalt,’ aldus Cappetti. Maar het bestuur kon zich daar niet bij neerleggen en moest daarom het leven in de kampongs aantrekkelijker maken. De door Maturbongs en Verschueren aangelegde dorpstuinen konden daarbij een rol spelen. Het werken op de tuinen bond de bevolking immers aan de dorpen. De meeste tuinen lagen er goed bij, een teken dat in ieder geval een deel van de bevolking er eer in legde. ‘In het algemeen mogen de dorpstuinen boven de verwachting geslaagd heten,’ constateerde Cappetti. De bevolkingstuinen waren zelfs ‘een ware verrassing voor degenen – en wie vallen daar niet onder? – die de Mappi tot nu toe slechts kenden uit de schaarse lectuur van de oude tijd’. Als de Landbouwvoorlichtingsdienst aandacht zou gaan geven aan de Mappistreek, kon de ontwikkeling van het gebied een extra stimulans worden gegeven.69

Het werk van Cappetti bestond ondertussen vooral uit het voeren van de administratie, het oplossen van lokale conflicten, mede in zijn rol van rechter, en het tourneren langs de dorpen. Hoogtepunt was de viering van de verjaardag van koningin Juliana op 30 april en 1 mei 1954. Duizenden Papoea’s waren ervoor naar Toep gekomen. De feestelijkheden begonnen met een mis, gevolgd door een vlaggenparade, waarna aan dorpshoofden nieuwe uniformen werden uitgereikt. Midden op de dag werden de feestvarkens uitgedeeld. ‘Al dansend en zingend kwamen de volwassenen vanuit hun bivaks naar het bestuursterrein,’ schreef Cappetti, ‘waarbij men, uitgelaten over dit massale dansen, de varkens bijkans vergat en masse – ruim 2000 mensen! – twee uur lang bleef dansen en zingen, getooid met paradijsvogelveren, beschilderd, en gewapend met speer of pijl en boog.’ Koninginnedag werd beëindigd met prauwenwedstrijden. De volgende dag werden er allerlei spelen gehouden, van pijl-en-boogschieten voor mannen, ‘kraaltjes-rijgen voor de vrouwen’, tot paalklimmen.70

Maar de grootste belofte voor de toekomst was de ontwikkeling van de landbouw in het gebied. De bevolkingstuinen speelden ook steeds meer een rol in het sociale leven van de Papoea’s. De ingebruikname van nieuwe tuinen begon aanleiding te zijn voor grote tuinfeesten, waarbij missionarissen tijdens een openluchtmis de te planten klappers zegenden, gevolgd door een aangepast koppensnellersritueel, waarbij de klappers de plaats hadden ingenomen van de menselijke koppen. Oude en nieuwe gebruiken werden gecombineerd. Op de tuinfeesten was verder een overdaad aan voedsel aanwezig, net zoals op feesten in het verleden die te maken hadden gehad met koppensnellen. ‘De oude gezangen werden gezongen, terwijl de dorpshoofden […] voor de eerlijke distributie van de onderdelen van het feestmaal zorgden,’ zag de journalist en schrijver Anthony van Kampen tijdens een bezoek aan Mappi.71 In september 1954 bezocht de ressortleider van de afdeling Landbouw en Veeteelt van Zuid-Nieuw-Guinea, landbouwingenieur W. Straatmans, het gebied. Hij concludeerde dat de ontwikkeling van de bevolkingstuinen ‘langzaam aan de allures van een welvaartsprogramma’ had gekregen en daarom de voortdurende hulp van landbouwspecialisten verdiende.72 Het was dezelfde gedachte die Cappetti ook al had geventileerd.

Pater Schuur dient een Heilige Mis op in de openlucht ter gelegenheid van een klapperfeest in Mappi (1955)

In Hollandia trokken de ontwikkelingen in Mappi de aandacht. Na het mislukte project in Nimboran konden de Nederlanders een positief voorbeeld van de ontwikkeling van de Papoea’s wel gebruiken. In januari 1955 bezochten de directeur van Landbouw en Visserij Anton Perk, het hoofd van het Kantoor voor Bevolkingszaken Han Grader, landbouwingenieur Ham en bosarchitect L.U. Long het gebied. Ze werden door Cappetti en Boelaars rondgeleid en kwamen tot de conclusie dat er voor Mappi snel een officieel welvaartsplan moest komen. Het beste kon er al in de tweede helft van 1955 mee worden gestart. ‘Over de wil van de bevolking om aan een welvaartsplan mee te werken, of liever, onder leiding van bestuur en landbouwkundigen zelf een welvaartsplan op te bouwen, behoeft niet te worden getwijfeld,’ verklaarde Cappetti.73 Directeur Perk schreef in zijn verslag dat de Papoea’s in Mappi ‘een drang naar westerse goederen’ hadden gekregen omdat een deel van hen in Sorong bij de NNGPM had gewerkt. En het ontbrak ‘dit volk kennelijk niet aan energie’. Vanwege de relatief arme grond adviseerde hij naast klappertuinen meerjarige gewassen als koffie en cacao aan te laten planten, waarmee de boeren inkomsten konden verwerven. Daarnaast moest er in Képi een ‘training centre’ komen, dat door een missionaris kon worden geleid. Hier konden vervolgens gezinnen een jaar landbouwonderwijs krijgen en daarna weer terugkeren naar hun dorpen, waar zij de verworven kennis op hun dorpsgenoten konden overdragen.74 Grader onderschreef op zijn beurt de conclusies van Perk. Hij vroeg zich daarbij overigens wel af ‘of de bevolking jarenlang het nodige enthousiasme zal kunnen opbrengen voor de uitvoering van een ontwikkelingsplan dat eerst op langere termijn baten en met name een geld inkomen gaat opleveren’. Met de Papoea’s wist je het maar nooit. Desondanks adviseerde hij gouverneur Van Baal snel en ruimhartig personeel en middelen voor de uitvoering van het welvaartsplan beschikbaar te stellen. De bevolking moest aan de slag.75

Gouverneur Van Baal bezocht begin juni samen met de resident van Zuid-Nieuw-Guinea Arie Boendermaker Mappi en keurde vervolgens het welvaartsplan voor de streek goed. Het bezoek van de gouverneur en de resident maakte op de bevolking overigens een grote indruk. ‘De lichte morele depressie, ontstaan door de recente malaria- en influenza-epidemie, was plotseling gebroken en de werklust vooral ten aanzien van de dorpstuinen is nog groter geworden,’ noteerde Cappetti. Hij verplaatste verder de hoofdplaats van het district van Toep naar Képi, dat nu het centrum werd vanwaaruit zowel bestuur als missie werkte. Van Toep was al snel weinig meer over. Op de plek van de voormalige hoofdplaats keerde oerwoud terug.76 In Képi vestigde zich landbouwambtenaar J.R. Butter, die een aantal dorpen ging helpen bij de aanplant van klappers en cacaoplanten. Verder werd er het Landbouw Trainingscentrum gebouwd, met twee barakken voor elk vijf families, een onderwijsruimte en land voor de teelt van gewassen. Eind februari 1956 werd het trainingscentrum plechtig door de apostolisch vicaris van Merauke Herman Tillemans geopend. Het onderwijs werd er vervolgens verzorgd door twee broeders van de Congregatie van Onze Lieve Vrouw van Zeven Smarten, Liborius Lauwers en Plechelmus Klein Gunnewiek. Roosje Cappetti gaf elke woensdag ‘eenvoudig onderricht’ in hygiëne, kinderverzorging en koken. Ook werd de Papoeavrouwen geleerd ‘plantmandjes’ voor de cacao te maken. Controleur Cappetti probeerde verder de mannen ‘enig begrip’ bij te brengen van de wijdere wereld.77

De ontwikkelingen in Mappi trokken ook de aandacht van Anthony van Kampen en filmmaker Lex Denninghoff Stelling. De laatste maakte vanaf 1953 in dienst van het Kantoor Voorlichting en Radio-Omroep in Hollandia filmopnamen, die onder meer werden gebruikt om de afleveringen van de Nieuw-Guinea Kroniek van te maken, een reeks van documentaires die in de Nederlandse bioscopen te zien was.78 Voor de vijfde aflevering van zijn Nieuw-Guinea Kroniek maakte Denninghoff Stelling in Mappi opnamen van een door zo’n duizend Papoea’s bijgewoond tuinfeest, waarbij er door missionarissen gezegende klappers werden geplant. ‘De film die van dit feest gemaakt is, belooft een succes te worden,’ aldus Cappetti, die er echter ook enige problemen mee had, vooral omdat hij de indruk had gekregen dat in de film te weinig tot uiting kwam hoe het bestuur bij dit landbouwproject onder de bevolking werkte. ‘Te veel valt de nadruk op de activiteiten van de missie.’79 Hoe dan ook, de tien minuten durende documentaire over Mappi zou de best bekeken Nieuw-Guinea Kroniek zijn en in de eerste periode dat de film draaide meer dan 100.000 bezoekers trekken. Ook Van Kampen bezocht Mappi en was onder de indruk van wat er door de Nederlanders was bereikt. ‘Waar eenmaal menselijke koppen het centrum van het gedachtenlezen vormden, daar zijn dat vandaag tuinen,’ schreef hij over de streek in zijn in 1956 verschenen boek Wijkende wildernis. Het was allemaal te danken aan wat hij het ‘Mappi-experiment’ noemde. ‘Nergens op dit enorme eiland is men erin geslaagd op zo korte termijn een zo goed en zo veelbelovend contact te leggen tussen blanken en allochtonen als hier,’ jubelde hij. Het was een ‘voorbeeld van voortreffelijk bestuur en even voortreffelijk Missiewerk. Een voorbeeld, dat zeker internationaal de belangstelling zal trekken die het toekomt.’ Mappi was een streek ‘op weg van de duisternis naar het licht, op weg naar een beter leven!’80

Het Tienjarenplan voor Suriname

Op weg naar een beter leven was ook een ander rijksdeel, Suriname. Althans, dat was de bedoeling van het Tienjarenplan dat in 1954 eindelijk definitief was vastgesteld. Dit laatste had nogal wat tijd gekost, hetgeen vooral te maken had gehad met de veranderende staatkundige verhoudingen tussen Suriname en Nederland. Nadat begin 1950 er al een zogeheten ‘interimregeling’ tot stand was gekomen waarmee in de woorden van de eerste voorzitter van de Surinaamse Regeringsraad, Julius Caesar de Miranda, ‘voor goed een einde aan het kolonialisme’ was gemaakt, was in de jaren erna gewerkt aan het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden, waarin de autonomie van Suriname en de Nederlandse Antillen geregeld zou worden.81 Over dit statuut zou uiteindelijk in 1954 overeenstemming worden bereikt. Ondertussen wilde de Nederlandse regering geen nadere afspraken maken over de economische ontwikkeling van Suriname. Ook aan de Wereldbank in Washington, die in 1952 in een rapport tal van aanbevelingen voor een tienjarenontwikkelingsplan had gedaan, was gemeld dat definitieve beslissingen over de Nederlandse bijdrage aan de ontwikkeling van Suriname pas genomen konden worden wanneer er duidelijkheid ‘zou zijn over de staatkundige verhouding tussen Suriname en Nederland’.82

Een en ander wilde niet zeggen dat het denken over het Tienjarenplan had stilgestaan. Samen met enkele deskundigen werkte Rudie van Lier zijn ‘Eerste schets van het Tienjarenplan’ verder uit tot een rapport dat onder de titel De grondslagen van een Tienjarenplan voor Suriname in augustus 1952 aan de Staten van Suriname werd aangeboden. De Surinaamse regering wees daarbij op de ‘noodzaak van drastische verbetering’ van de publieke voorzieningen en dacht daarbij aan ‘de deplorabele toestand van vele wegen, aan de krotwoningen, aan de behoefte aan meer en betere scholen en ziekenhuizen’. Maar om daar iets aan te kunnen doen, moest er een einde worden gemaakt aan de jaarlijkse tekorten op de betalingsbalans en de afhankelijkheid van de export van bauxiet. Samengevat betekende dit volgens de Surinaamse regering: ‘wij leven op gevaarlijk speculatieve wijze boven onze stand. […] Wij verbruiken meer dan wij produceren. Het verschil wordt overbrugd door bijdragen van buiten en door intering op onze potentiële rijkdom.’ Vandaar dat een tienjarenplan noodzakelijk was: ‘Slechts door forse aanpak over de gehele linie, dat wil zeggen een gecoördineerde activering van de beschikbare krachten in alle sectoren zal het mogelijk zijn een “doorbraak” te forceren.’83

Van Liers Grondslagen van een Tienjarenplan bestond uit een schets van vele projecten die uiteindelijk tot doel hadden de levensomstandigheden van de bevolking van Suriname te verbeteren. Hoewel er ook aandacht werd besteed aan de ontwikkeling van de mijnbouw, bosbouw en industrie, richtte het plan zich vooral op de landbouw. Er moest ‘een krachtige, economisch zelfstandige boerenstand’ komen die de Surinaamse bevolking kon voorzien van ‘alle gewenste voedingsmiddelen en agrarische grondstoffen’ en ‘krachtig’ kon meewerken aan ‘de vergroting en verruiming van het exportpakket’. Naast de voortzetting van de Wageningen-, Lelydorp- en Slootwijkprojecten, moesten er nieuwe ‘streekplannen’ worden ontwikkeld die ervoor zouden zorgen dat er ‘harmonische streken en een harmonisch land’ zouden ontstaan ‘waarin een optimale bevolking een maximale hoeveelheid marktwaardige producten levert zonder uitputting der landelijke hulpbronnen’. Een bijna paradijselijk perspectief! Om dit perspectief te bereiken moesten er nieuwe landbouwgronden worden ontgonnen en moderne boerenbedrijven worden gesticht, ondersteund door een verbeterd landbouwonderwijs en een effectieve landbouwvoorlichting. Hiernaast bepleitte Van Lier forse investeringen in de infrastructuur. Suriname bestond immers door het gebrek aan goede wegen uit ‘op zichzelf staande economisch-geografische landschappen’, wat niet alleen het bestuur hinderde, maar ook ‘op de “economische bloedsomloop” van Suriname’ remmend werkte. Er moest daarom onder meer een goede oost-westverbinding komen. Ten slotte werd ook Van Blommesteins ‘combinatieplan’ behandeld. Voordat er aan de uitvoering van dit plan, dat door Van Lier overigens het Brokopondoplan werd genoemd, kon worden gedacht, moest er nog veel onderzoek plaatsvinden en er in ieder geval een bedrijf bereid gevonden worden de op te wekken elektriciteit te benutten voor een aluminiumfabriek. Alleen wanneer de afname van elektriciteit was verzekerd, konden immers de kosten van de aanleg en onderhoud van de stuwdam en elektriciteitscentrale worden verzekerd.84

Nadat het in 1954 duidelijk was geworden dat overeenstemming over het Statuut voor het Koninkrijk in zicht was, kwam het Surinaamse Planbureau met herziene versies van het Tienjarenplan. Naast Van Lier was ondertussen voor het Planbureau als directeur ook de in 1901 geboren ingenieur Tik Ekker actief. Ekker, zoon van kunstschilder Lucie van Dam van Isselt, had vóór de oorlog bij de Gemeentewerken van Den Haag gewerkt en daar onder meer het riool naar zee aangelegd. Daarnaast had hij in Rotterdam economie gestudeerd bij onder anderen Jan Tinbergen, die hem in 1945 had aangesteld bij het nieuwe Centraal Planbureau in Nederland. In de loop van 1951 was hij voor de Verenigde Naties voor een jaar als deskundige naar Afghanistan gereisd om er te helpen een nieuw belastingstelsel in te voeren, waarna hij zijn nieuwe functie bij het Planbureau in Paramaribo had aanvaard. Mededirecteur À Campo trok zich vervolgens in 1953 uit de directie terug.85 Aanvankelijk was de benoeming van Ekker door Van Lier met enige zorg begroet, vooral omdat hij niet met de Surinaamse situatie bekend was. Maar met Ekker zou het goed komen, ook al verschilden Van Lier en Ekker soms van mening. De samenwerking tussen beiden bleef goed en uiteindelijk had Van Lier het gevoel dat ‘een zeer bekwaam man het roer in Suriname in handen had genomen’.86

In oktober 1954 werd de definitieve door Van Lier en Ekker opgestelde versie van het Tienjarenplan voorgelegd aan de Staten van Suriname. Vergeleken met eerdere versies was het veel algemener van karakter en ontbraken gedetailleerde beschrijvingen van afzonderlijke projecten. Suriname moest ‘meerdere economische zelfstandigheid’ verwerven met behoud en waar mogelijk verbetering van het levenspeil van de minstbedeelden. Het plan had een totale omvang van 117 miljoen Surinaamse gulden gekregen, waarvan 29,3 miljoen gulden bestemd was voor de ontwikkeling van de landbouw, 26,8 miljoen voor de verbetering en aanleg van wegen, kanalen en vliegvelden en 10 miljoen voor de volksgezondheid. Van dit laatste bedrag moest er een nieuw ziekenhuis worden gebouwd.87 Van Lier en Ekker hadden het Wageningenproject uit het Tienjarenplan geschrapt. Aan Nederlandse ambtenaren legde Van Lier uit dat dit was gebeurd om gevoeligheden bij de Surinaamse bevolking en Surinaamse politici te ontzien. Het Wageningenproject leek immers uitsluitend gericht op de komst van Nederlandse boeren naar Suriname. Er was hierdoor ‘een gevoel van verongelijktheid’ ontstaan: ‘Men is het Wageningenproject gaan zien als tegengesteld aan de belangen van het volk.’88 De behandeling van het Tienjarenplan in de Surinaamse Staten op 9 oktober 1954 werd rechtstreeks door de Algemene Vereniging Radio Omroep Suriname uitgezonden. Een van de Statenleden, de jonge politicus Johan Adolf ‘Jopie’ Pengel, sprak van ‘een ernstige poging, om de eerste slag te winnen in de ontwikkeling van Suriname’. De Staten keurden het Tienjarenplan met algemene stemmen goed.89

In Nederland was er ondertussen over de vraag of de Nederlandse staat aan de financiering en uitvoering van het Tienjarenplan moest bijdragen, geen discussie meer. In het Statuut voor het Koninkrijk was immers in artikel 36 kort en krachtig opgenomen dat Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen ‘elkander hulp en bijstand’ zouden verlenen. Voor minister-president Drees stond daarbij wel voorop dat het totale bedrag dat Nederland aan de hulp aan minder ontwikkelde landen besteedde, niet mocht toenemen. Extra hulp voor Suriname betekende voor hem minder hulp voor andere landen. Minister Kernkamp stond hier precies zo in. Hij beschouwde de hulp aan Suriname en Nieuw-Guinea ‘als een eerste commitment’. De ‘mogelijke Nederlandse steun aan onderontwikkelde landen’ mocht ‘geen inbreuk maken op de hulp voor Suriname en Nieuw-Guinea’.90

Om de onderhandelingen over het Tienjarenplan met Suriname te kunnen voorbereiden, besloot de Nederlandse regering op 10 oktober 1954 een interdepartementale commissie in het leven te roepen onder voorzitterschap van Arie Jonkers, de chef van de afdeling Suriname en de Nederlandse Antillen van het ministerie van Overzeese Rijksdelen. De in november 1905 in Rotterdam geboren Jonkers zou achter de schermen steeds meer een centrale rol gaan spelen in de ontwikkeling van het Nederlandse beleid ten aanzien van de Rijksdelen in de West. Ook hij had een Indische carrière achter de rug, die begonnen was nadat hij in 1929 in Leiden als indoloog was afgestudeerd en zich vervolgens vooral in Jogjakarta had afgespeeld. Hij was daar onder meer hoofd van het kantoor voor agrarische aangelegenheden geweest. Als controleur van Wates had hij naam gemaakt door ‘zijn practischen en wetenschappelijken bestuursarbeid, zijn initiatief en de economische en historische studies van zijn gebied’, schreef althans het Soerabaijasch Handelsblad in 1936.91 Het gouvernement had zijn ‘bijzondere tevredenheid’ betuigd voor zijn werk voor ‘woningverbetering en de bevordering der nijverheid’ in zijn regio. Jonkers had dus oog gehad voor de ontwikkeling van de samenleving waarover hij mede het bestuur voerde.92

Terug in Nederland was hij in 1948 hoofd van de afdeling West-Indische Zaken van het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen geworden, nadat hij het boek Welvaartszorg in Indonesië: een geschiedenis en een perspectief had geschreven. Daarin had hij overigens geconstateerd dat ‘het bereiken van een aanmerkelijke verhoging van het algemeen welvaartspeil’ in een minder ontwikkeld land ‘geen eenvoudige zaak’ was. Wel was het hem duidelijk dat de werking van de vrije markt onmogelijk tot een rechtvaardige welvaartsvermeerdering zou kunnen leiden. Daarvoor was economische planning noodzakelijk. Een planeconomie stelde volgens Jonkers ‘maatschappelijke doeleinden’ voorop en wenste het economische leven te zien ‘als een deel van een groter geheel’ en ondergeschikt aan ‘doeleinden van hoger orde’, waarmee hij ‘de verhoging van menselijk welzijn op alle levensgebieden’ bedoelde.

Het besef, dat voortbrenging en verdeling niet alleen welvaartsbevorderend moet zijn, maar ook moeten voldoen aan normen van rechtvaardigheid en zedelijkheid, […] ligt aan het ordeningsstreven ten grondslag.93

Een jaar na de publicatie van zijn Welvaartszorg in Indonesië had Jonkers gedurende tweeënhalve maand in Suriname en de Antillen rondgereisd en een indruk gekregen van de gebieden waarvoor hij zich in Den Haag inzette. Het was hem daarbij in Suriname onder meer opgevallen ‘dat de bosnegers graag met mechanische middelen werken: als vorsten zitten zij op de machines’.94

In het najaar van 1954 beschreef de Surinaamse landsminister voor Landbouw, Veeteelt en Visserij Oliviera in een persoonlijk schrijven aan Jonkers de overwegingen om nog steeds de ontwikkeling van de landbouw centraal te stellen in de Surinaamse ontwikkelingsplannen. Vooral om de trek van jonge, voornamelijk Hindoestaanse landbouwers naar de stad af te remmen, moest er ‘op korte termijn veel grond bebouwbaar’ worden gemaakt. ‘Wij moeten de mensen op het platteland, in de landbouw, houden om grotere werkeloosheid in de stad en politieke agitatie te voorkomen,’ aldus de landsminister, die overigens wist dat hij zelf niet meer zou meewerken aan de uitvoering van het Tienjarenplan. Vanwege de gezondheidstoestand van zijn vrouw had hij besloten in 1955 naar Nederland te vertrekken en daar ‘een wat rustiger leven’ te gaan leiden.95

Voor Jonkers was het Tienjarenplan in ieder geval ‘een knap stuk’, ook al was de tekst ervan volgens hem ‘afgestemd op de gemiddelde intelligentie van de leden van de Staten’. Dat sommige ideeën in het plan ‘prachtig’ waren, maar waarschijnlijk bij gebrek aan Surinaamse boeren niet uitvoerbaar, moest, zo verklaarde hij tijdens een van de vergaderingen van de interdepartementale commissie, op de koop toe worden genomen. Jonkers beoordeelde dat dus anders dan Oliviera. Andere ambtenaren waren wat aarzelender in hun oordeel, maar uiteindelijk was er in het algemeen waardering voor het werk van het Surinaamse Planbureau. Ook het Nederlandse Centraal Planbureau verklaarde dat ‘in grote trekken’ het Tienjarenplan een goede basis voor actie zou kunnen vormen.96 Voor Jonkers en zijn collega’s was het daarbij duidelijk dat Nederland de volledige zeggenschap moest houden over de besteding van de Nederlandse middelen. Het kon niet zo zijn dat het Surinaamse Planbureau het Tienjarenplan zonder Nederlandse besluitvorming en toezicht zou kunnen gaan uitvoeren. Op de achtergrond speelde dat vanuit Suriname gouverneur Klaasesz de waarschuwing van journalist en politicus David Findlay had doorgegeven dat er wellicht ‘bepaalde Regeerings- en Statenleden’ waren die er ‘slechts op uit zouden zijn om zich, door zoveel mogelijk bestellingen via de Nederlandse 10-jarenplan-bijdrage, persoonlijk te bevoordelen’.97 Het gevaar van corruptie werd met andere woorden gevreesd. In ieder geval was het voor een van de leden van de interdepartementale commissie ‘verstandig’ alles wat de Nederlandse financiering van het Tienjarenplan betrof ‘meer aan zich te houden’. Project voor project moest worden bekeken en pas daarna moest Nederland het besluit nemen over eventuele Nederlandse deelname. De Wageningse eredoctor P.F. Mesu was namens het ministerie van Landbouw hierover duidelijk: ‘Wij moeten het heft in handen houden en ieder plan afzonderlijk goedkeuren.’98 Uiteindelijk stelde de interdepartementale commissie voor in Paramaribo een Nederlandse missie te vestigen die controle op de uitvoering van het Tienjarenplan kon houden. Suriname mocht dan wel autonoom zijn, het zou in het vervolg ‘alle medewerking moeten verlenen om de Missie in staat te stellen haar taak naar behoren te vervullen’. Dit betekende dat de Nederlandse missie toegang moest krijgen tot ‘alle administratieve bescheiden, en de plaatsen waar werken het 10 jarenplan betreffende in voorbereiding of in uitvoering zijn’.99

In Paramaribo lag het voorstel te gaan werken met een Nederlandse missie ‘wel wat zwaar op de maag’, zoals de directeur van het kabinet van de gouverneur van Suriname Kees Nagtegaal eind november Jonkers liet weten. De in december 1905 geboren Nagtegaal was vóór de oorlog bestuursambtenaar op Sumatra en Borneo geweest en in de zomer van 1946 gaan werken voor de afdeling Voorbereiding Staatsrechtelijke Hervormingen (VSH) van het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen, waarin de toenmalige minister Jan Jonkman een groep vooruitstrevende en bijzondere ambtenaren had samengebracht. Onder het afdelingshoofd H.J. Friedericy hadden naast Nagtegaal onder anderen de latere schrijver A. Alberts en de latere politicus Theo Bot gepoogd een beleid te ondersteunen waarin Nederlands zich zou verzoenen met de Indonesische onafhankelijkheid.100 In oktober 1947 was hij weer naar Indonesië teruggekeerd om er tot oktober 1950 als ambtenaar op het kantoor voor Agrarische Zaken in Medan te werken. In juni 1951 was hij benoemd tot directeur van het kabinet van de gouverneur van Suriname en kon hij achter de schermen werken aan een goede relatie tussen Nederland en Suriname. Nagtegaal begreep dat Nederland wilde weten hoe zijn geld in het kader van het Tienjarenplan werd uitgegeven, maar stelde voor het begrip ‘missie’ te vermijden en iets als een ‘Bureau Nederland-Surinaamse Samenwerking Tienjarenplan’ op te richten, met aan het hoofd een gelijkwaardige Nederlandse en Surinaamse directeur.101 Dat leek beter te passen bij de nieuwe verhoudingen tussen Nederland en Suriname. Maar uiteindelijk ging Suriname akkoord met de komst van een Nederlandse missie, vooral omdat Nederland bereid was twee derde van de kosten van het Tienjarenplan voor zijn rekening te nemen. De helft van de Nederlandse bijdrage was een lening en de andere helft een schenking. ‘Het komt ons voor, dat niet verwacht kan worden, dat Nederland een zodanig bedrag aan Suriname zal verstrekken zonder controle te verlangen,’ had de algemeen vertegenwoordiger van Suriname in Nederland Raymond Pos al opgemerkt bij de voorbereiding van de definitieve onderhandelingen tussen Nederland en Suriname over het Tienjarenplan.102

In december 1954 arriveerde een Surinaamse regeringsdelegatie in Nederland om zowel aanwezig te zijn bij de ondertekening door koningin Juliana van de zogeheten acte van bevestiging van het Statuut van het Koninkrijk der Nederland als met de Nederlandse regering te spreken over het Tienjarenplan. Bij deze besprekingen vond minister van Landbouw Sicco Mansholt het prima dat het Wageningenproject geen onderdeel van het Tienjarenplan uitmaakte, als maar niet vergeten werd dat het ‘van grote betekenis voor Suriname’ was, en ‘veel meer dan een kolonisatie van Nederlandse boeren’. Het project betekende voor hem ‘een begin van ontwikkeling van een belangrijke streek’ en van de Surinaamse regering kon verwacht worden dat zij voor de uitvoering ervan goede voorwaarden zou scheppen. Dit wilde de Surinaamse delegatie wel toezeggen.103 Vervolgens waren beide partijen het snel eens over de inhoud en financiering van het Tienjarenplan. In een protocol werd de overeenstemming vastgelegd.104 Voor Rudie van Lier was het duidelijk: ‘Thans breekt de tijd aan, waarin de Surinaamse instanties en het gehele volk moeten tonen dat zij in staat zijn de middelen te gebruiken, welke voor hen voor het eerst op ruimere schaal ter beschikking zullen worden gesteld.’105

*

In de Tweede Kamer werd in december 1954 gesproken over de ervaringen van de parlementaire missie die een jaar eerder Nieuw-Guinea had bezocht. De indrukken die de Kamerleden tijdens de reis hadden opgedaan, stemden hen mild over beperkte resultaten van het Nederlandse bestuur in het gebied. Het meest uitgesproken was nog wel het KVP-kamerlid Theo de Graaf, die het overigens ook nog maar eens had over ‘onze morele plicht […] tegenover de bevolking van Nieuw-Guinea’. Hij waarschuwde Nieuw-Guinea niet te besturen zoals Nederland in Nederlands-Indië gewend was geweest te doen, met ‘eerbied voor een te handhaven adatrecht, erkenning van de sociale betekenis van onaantastbaar recht op de grond, etc.’. Dat zou de ontwikkeling van Nieuw-Guinea alleen maar onnodig afremmen. Dat veel ambtenaren in Nieuw-Guinea een verleden als bestuursambtenaar in Nederlands-Indië hadden, hield met andere woorden het gevaar in zich dat er een veel te voorzichtig ontwikkelingsbeleid zou worden gevoerd. In Nieuw-Guinea waren er volgens De Graaf ‘vrijwel geen sociale grondslagen, welke naar morele maatstaven’ konden blijven bestaan. Het was een ‘land met non-cultuur’. De Graaf, die overigens tussen 1937 en 1946 als jurist ook zelf in Nederlands-Indië had gewerkt, vervolgde:

Nieuw-Guinea is het land voor de bulldozer, die opruimt en raseert, ten einde ruimte en materieel vrij te maken voor een nieuw bouwwerk. Als men het zo ziet, dan worden de richting, waarheen men wil, en het tempo, waarmede die richting wordt gevolgd, niet – zoals de Minister stelt – allereerst aangegeven door de vrees voor ontwrichting der uiterst primitieve samenleving […]. Deze richting en het tempo worden dan meer bepaald door de absoluutheid der culturele en sociale nood, waarin dit volk verkeert, en de enige beperking in keuze der richting en in het tempo ligt dan meer hoofdzakelijk in de economische mogelijkheden van het land zelf en van het Nederlandse volk, dat zich met de verantwoordelijkheid voor de Papoea belast weet.

Nederland moest haast maken met de ontwikkeling van Nieuw-Guinea. De wereld verwachtte anno 1954 niets anders.106

Andere Kamerleden hadden minder haast met Nieuw-Guinea. Volgens een partijgenoot van de in dit kader voorzichtige gouverneur Van Baal, het jonge Kamerlid Cees Hazenbosch, was Nieuw-Guinea een onontwikkeld land dat niet alleen arm aan kapitaal was, maar ook ‘arm aan mensen en dus aan arbeid’. Daardoor was het niet realistisch een snelle ontwikkeling te verwachten. Het bestuur onder leiding van Van Baal was bezig met ‘de voorbereiding tot en het begin van ontwikkeling’ en Nederland stond voor een taak ‘niet voor een korte tijd, maar voor generaties’. Sneller gaan zou slechts ‘een ernstige bedreiging van de primitieve maatschappij der autochthonen’ betekenen. Daarbij had hij het overigens ook over ‘een historische opdracht, waar wij zedelijk gesproken niet onderuit kunnen en ook niet onderuit willen’. PvdA’er De Kadt herhaalde nog maar eens dat volgens hem gouverneur Van Baal en zijn ambtenaren hun taak verrichtten ‘in omstandigheden zó moeilijk en met middelen zó beperkt’ dat er eerst ‘een zeer moeilijke en langdurige voorarbeid’ moest worden verricht, voordat het ontwikkelingswerk ‘in grotere omvang’ kon beginnen. Hij nam woorden als ‘roeping’ en ‘plicht’ niet in de mond, maar uiteindelijk was er nauwelijks sprake van een verschil van mening in de Tweede Kamer over wat Nederland in Nieuw-Guinea te doen stond. Veel Kamerleden, zo concludeerde De Kadt, deelden het standpunt dat ‘de ontwikkeling van Nieuw-Guinea, na een solide voorbereiding, met alle kracht ter hand moet worden genomen’.107

De Tweede Kamer steunde in de tweede helft van 1955 ook de Nederlandse bijdrage aan het Surinaamse Tienjarenplan. Dat gold tevens de Eerste Kamer. Daar werd de gedachte nogmaals omarmd dat Nederland steun moest verlenen aan ‘in ontwikkeling achtergebleven gebieden’, met de toevoeging dat juist Suriname, ‘gelet op de aloude historische banden’, op die steun de meeste aanspraak mocht maken. De Kamerleden waren verder vooral tevreden omdat het Tienjarenplan geheel in Suriname was opgesteld. Volgens hen waarborgde dat ‘een goed en effectief werk aldaar, en brengt – hetgeen vooral psychologisch van belang is – de zelfstandigheid van Suriname duidelijk tot uiting’.108 Bleef natuurlijk de Nederlandse missie die in Paramaribo toezicht zou gaan houden op de uitvoering van het Tienjarenplan. Tot hoofd van die missie was de in 1901 in Heerhugowaard geboren Rinse Brink benoemd, een in 1925 in Groningen gepromoveerde bioloog die na zijn promotie leraar aan de hbs in Gorinchem was geworden en als zodanig onder auspiciën van de Vereeniging Jan Pieterszoon Coen een studiereis van een halfjaar door Java en Sumatra had gemaakt. De tropen hadden hem daarbij gegrepen en in 1928 was hij met zijn vrouw naar Nederlands-Indië verhuisd om er een lange carrière in de particuliere landbouw op te bouwen. Hij zou tot eind 1954 in Indonesië werkzaam zijn. Belangrijker nog dan zijn grote ervaring in Nederlands-Indië en Indonesië was voor minister Kernkamp dat hij beschikte over ‘veel tact in de omgang met mensen’, terwijl hij tevens ‘vasthoudend en volstrekt eerlijk’ was.109 Tegenover de pers verklaarde Brink in februari 1956 bij vertrek naar Suriname de adviserende taak van de Nederlandse missie even belangrijk te vinden als de controlerende taak. Met zijn 28-jarige ervaring in Indonesië verklaarde hij zeker iets voor Suriname te kunnen betekenen. ‘Het land is autonoom,’ zo sprak Brink, ‘maar zeker niet onafhankelijk.’110

1 Van Baal, Ontglipt verleden, II, 405.

2 Het Parool (17, 18 en 19 september 1953).

3 Trouw. Editie voor bevrijd Nederland (21 december 1944).

4 W.J.H. Kouwenhoven, ‘Algemene memorie van overgave betreffende de onderafdeling Schouten-eilanden en Noemfoor’, oktober 1946, in: UBL Collectie W.C. Klein, inv.no. 9.

5 W.J.H. Kouwenhoven, ‘Memorie van Overgave van de onderafdeling Hollandia’, 6 augustus 1947, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Koloniën: Memories van Overgave, nummer toegang 2.10.39, inv.no. 380.

6 ‘Dagboek van de controleur van Genjem, 12 juni 1951-30 juni 1951’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 3.

7 ‘Dagboek over de maand augustus 1951 van W.J.H. Kouwenhoven’, in: ibidem.

8 ‘Nimboran Community Development Project, eerste kwartaal 1952’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 21.

9 ‘Verslag over de maand september 1951’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 3.

10 ‘Dagboek over de maand december 1951 van W.J.H. Kouwenhoven’, in: ibidem.

11 ‘Dagboek over de maand maart 1952 van W.J.H. Kouwenhoven’, in: ibidem.

12 ‘Nimboran Community Development Project, tweede kwartaalverslag, tweede kwartaal 1952’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 22.

13 Gouvernementsblad van Nieuw-Guinea, 1952, no. 31.

14 W.J.H. Kouwenhoven, ‘A tractor goes to Sarmi Kerang’, South Pacific Commission Quarterly Bulletin 2 (1952) 9-10; ‘Rapport inzake de opveer en eerste werkzaamheden van de tractor ten behoeve van het Streekplan Nimboran’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 21.

15 De Volkskrant (22 september 1952).

16 Handelingen Tweede Kamer, 1952-1953, 411.

17 Handelingen Tweede Kamer, 1952-1953, bijlagen, 2800, no. 6, 10.

18 Regeerprogram opgesteld door Drees. In: Nationaal Archief, Den Haag, Archief W. Drees [levensjaren 1886-1988], nummer toegang 2.21.286, inv.no. 6.

19 Handelingen Verenigde Vergadering, 16 september 1952.

20 Handelingen Tweede Kamer, 1952-1953, 80 (Schouten), 120 (Drees) en 476-479 (Van Baal).

21 Van Baal aan Kernkamp, 23 december 1952 en Van Baal aan n.n., 28 januari 1953, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 385 J. van Baal, nummer toegang 2.21.205.02, inv.nr. 101.

22 De Telegraaf (22 januari 1953).

23 Algemeen Handelsblad (20 april 1953).

24 ‘Radio-toespraak van de gouverneur van Nieuw-Guinea uitgesproken op zaterdag 25 april 1953’, in: UBL, Collectie F.J.M. Cappetti, inv.no. 6.

25 ‘Nota werkplan’, 29 mei 1953, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 9989.

26 ‘Notitie afdeling Nieuw-Guinea’, z.j., in: ibidem.

27 Gouverneur van Nieuw-Guinea Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 7 december 1953, in: ibidem.

28 Werkplan Nieuw-Guinea 1954-1956 (1953) 10-15.

29 Handelingen Tweede Kamer (1952-1953) kamerstuknummer 2460 ondernummer 9, 11. Vgl.: Meijer, ‘Het uitverkoren land’, 371-377.

30 Interim rapport van de commissie van advies inzake agrarische ontwikkelingsmogelijkheden in Nieuw-Guinea (29 december 1953).

31 M. Flach, ‘Ontwikkeling van de nootmuskaat-cultuur op Nederlands-Nieuw-Guinea en het rapport van de Agrarische Commissie’, Nieuw-Guinea Studiën 3 (1959) 47-53.

32 Nieuw-Guinea Kroniek (30 augustus 1961).

33 ‘Verslag van de besprekingen van de minister van Overzeese Rijksdelen met de gouverneur van Nieuw-Guinea, 5 januari 1954’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 9989.

34 Van Baal, ‘Bevolkingspolitiek’, 14 mei 1954, in: NL-HaNA, Baal, van, 2.21.205.02, inv.no. 124.

35 ‘Nimboran Community Development Project, derde kwartaalverslag, derde kwartaal 1952’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 22.

36 A. Lamers, ‘Nimboran Community Development Project’, 3 maart 1953, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Koloniën: Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea te Hollandia. Rapportenarchief, nummer toegang 2.10.25, inv.nr. 71.

37 ‘Nimboran Community Development Project, vierde kwartaalverslag, vierde kwartaal 1952’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 22; W.J.H. Kouwenhoven, ‘Nota cooperatiewezen autochtone bevolking’, 24 april 1953, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 27.

38 A. Lamers, ‘Nimboran Community Development Project’, 3 maart 1953, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.nr. 71.

39 ‘Nimboran Community Development Project, vijfde kwartaalverslag, eerste kwartaal 1953’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 22.

40 ‘Nimboran Community Development Project, zesde kwartaalverslag, tweede kwartaal 1953’, in: ibidem.

41 ‘Nimboran Community Development Project, vierde kwartaalverslag, vierde kwartaal 1952’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 21.

42 V.J. de Bruijn, ‘Memorandum inzake het Nimboran Streekplan’, 10 maart 1953, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.nr. 72.

43 W.J.H. Kouwenhoven, ‘Enige aantekeningen naar aanleiding van het memorandum De Bruyn’, 25 mei 1953, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 25.

44 ‘Maandverslag over de maanden juni en juli 1952’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 3.

45 ‘Nimboran Community Development Project, zevende kwartaalverslag, derde kwartaal 1953’, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 22.

46 Verslag van de Parlementaire Missie naar Nieuw-Guinea, Handelingen Staten Generaal 1953-1954, bijlage 3364, No. 2, 18.

47 V.J. de Bruijn, ‘Memo’, 24 september 1953, in: NL-HaNA, Kouwenhoven, 2.21.205.30, inv.no. 25.

48 E. van Voskuylen, ‘Memorie van overgave van de onderafdeling Nimboran’, 30 maart 1957, in: NL-HaNA, 2.10.39 Memories van Overgave, 1852-1962, inv.no. 384.

49 Van Baal, Ontglipt verleden, II, 417-418.

50 ‘Uittreksel uit het algemeen overzicht van de afdeling Hollandia over de maanden november en december 1954’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 2828.

51 E. van Voskuylen, ‘Memorie van overgave van de onderafdeling Nimboran’, 30 maart 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.nr. 384.

52 Kouwenhoven aan Van Baal, in: NL-HaNA, Baal, van, 2.21.205.02, inv.no. 70.

53 Kees Lagerberg, ‘Hollandia en controleur in het veld’, in: Pim Schoorl (red.), Besturen in Nederlands-Nieuw-Guinea 1945-1962. Ontwikkelingswerk in een periode van politieke onrust (Leiden, 1996). 41-67, aldaar 57.

54 ‘Verslag van de Parlementaire Missie naar Nieuw-Guinea’, 6.

55 J.R. Meijer Ranneft, ‘Memorie van overgave van de onderafdeling Wisselmeren’, 1952, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.nr. 496.

56 Ibidem.

57 Van Baal, Ontglipt verleden, II, 423-424.

58 R. den Haan, ‘Memorie van Overgave van de onderafdeling Boven-Digoel’, 1949, NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.nr. 434. Raphael den Haan, ‘Wegen voor de Papoea’s’, Oost en West 42 (1949) no. 13, 7-8. Zie ook: J. Boelaars, Papoea’s aan de Mappi (Utrecht en Antwerpen, 1957) 168-170 en 180-181.

59 Mathieu Smedts, Geen tabak geen hallelujah. Het leven van de laatste mensen uit de steentijd (Voorhout en Antwerpen, 1956) 158.

60 R. den Haan, ‘Nota nopens bestuurlijke moeilijkheden in Wisselmeren-gebied nov. 1956’, 13 december 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 10941; Raphael den Haan, ‘Thinking black. Gedachten uit de wereld der primitieve berg-papoea’s’, Oost en West 49 (1956) no. 12, 17-19.

61 L.P. Krijger, ‘Verslag inzake verhalen, welke de ronde doen of hebben gedaan t.a.v. de witte varkens’, 25 maart 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 10613.

62 ‘Memorie van overgave van de controleur der Wisselmeren Raphael den Haan 1 december 1952 – 15 juni 1956’, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.nr.497; De Tijd (9 april 1955); Het Vrije Volk (22 april 1955); L.F.B. Dubbeldam, ‘The devaluation of the Kapauku-cowrie as a Factor of social disintegration’, American Anthropologist. New Series, 66 (1964) 293-303.

63 Smedts, Geen tabak geen hallelujah, 168.

64 F. Springer, ‘Collectors’ items’, Indische letteren 12 (1997) 2-11, aldaar 6.

65 Boelaars, Papoea’s aan de Mappi, 189-193.

66 N.A. Nieland, ‘Memorie van overgave van de onderafdelingschef Mappi van 25-2-’51- (22-2-’53) – 1-11-’53’, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.nr. 426.

67 Anthony van Kampen, Wijkende wildernis onder kannibalen en christen-Papoea’s (Amsterdam, 1956) 164.

68 ‘Dagboek van de Onderafdelingschef van Mappi over de periode 23 october t/m/ 30 november 1953’, in: UBL Collectie F.J.M. Cappetti, inv.no. 222.

69 ‘Tourneeverslag no. I/1954 van de Onderafdelingschef Mappi’, F.J.M. Cappetti, in: UBL Collectie F.J.M. Cappetti, inv.no. 76.

70 ‘Bestuursverslag van de Onderafdelingschef Mappi over de maanden mei t/m juli 1954’, in: ibidem, inv.no. 228.

71 Anthony van Kampen, Wijkende wildernis, 155.

72 ‘Bestuursverslag van de Onderafdelingschef Mappi over de maanden september en october 1954’, in: UBL Collectie F.J.M. Cappetti, inv.no. 230.

73 ‘Bestuursverslag van de Onderafdelingschef Mappi over de maanden januari en februari 1955’, in: ibidem, inv.no. 235.

74 A. Perk, ‘Landbouwkundige ontwikkeling in het Mappi-gebied’, in: Mappi-verslag 1955, 1-12.

75 Ch.J. Grader, ‘Mappi-verslag januari 1955’, in: ibidem, 24-59.

76 ‘Bestuursverslag van de Onderafdelingschef Mappi over de maanden maart en juni 1955’, in: UBL Collectie F.J.M. Cappetti, inv.no. 236.

77 ‘Bestuursverslag van de Onderafdelingschef Mappi over de periode 1 januari – 30 april 1956’, in: ibidem, inv.no. 239.

78 Gerda Jansen Hendriks, Een voorbeeldige kolonie. Nederlands-Indië in 50 jaar overheidsfilms 1912-1962 (Amsterdam, 2014) 316 en 329-335.

79 ‘Juli t/m November 1955’, in: UBL Collectie F.J.M. Cappetti, inv.no. 238.

80 Van Kampen, Wijkende wildernis, 153-156, 159-160 en 173.

81 De Surinamer (21 januari 1951).

82 Minister voor Uniezaken en Overzeese Rijksdelen Kernkamp aan de president van de International Bank for Reconstruction and Development Black, 5 augustus 1952, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Overzeese Gebiedsdelen, Directie Suriname en de Nederlandse Antillen, nummer toegang 2.10.35.01, inv.nr. 99. Zie ook: Hoofd afdeling Suriname en Nederlandse Antillen ministerie van Overzeese Rijksdelen Jonkers aan gouverneur van Suriname Klaasesz, 7 januari 1953, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.nr. 1306.

83 Landsregering aan de Staten van Suriname, 15 augustus 1952, in: ibidem, inv.nr. 1305.

84 De grondslagen van een Tienjarenplan voor Suriname (Paramaribo en Den Haag, 1952) 52-54 en 108-113 en 119.

85 Van Lier aan Ekker, 12 maart 1953, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 63.

86 Van Lier aan Ekker, 10 september 1954, in: ibidem, inv.no. 68.

87 Tienjarenplan voor Suriname. Herziene opstelling (oktober 1954) 11, 16 en 61.

88 ‘Derde bijeenkomst, 6 november 1954’, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.nr. 1307.

89 De Surinamer (11 oktober 1954).

90 ‘Kort verslag van de tweede bijeenkomst interdepartementale commissie voor het Tienjarenplan voor de ontwikkeling van Suriname’, 1 november 1954, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.nr. 1307.

91 Soerabaijasch Handelsblad (17 juni 1936).

92 https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.10.36.21/invnr/1

93 A. Jonkers, Welvaartszorg in Indonesië. Een geschiedenis en een perspectief (’s-Gravenhage, 1948) 9 en 206-223.

94 Algemeen Handelsblad (24 juni 1949).

95 Oliviera aan Jonkers, 29 november 1954, in: NL-HaNA, Koloniën / Suriname-Antillen, 2.10.35.01, inv.no. 128.

96 Adjunct-directeur CPB L.C. Kuiken aan voorzitter interdepartementale commissie Jonkers, 9 november 1954, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.nr. 1307.

97 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 4 oktober 1954, in: ibidem, inv.nr. 1308.

98 ‘Kort verslag van de eerste bijeenkomst interdepartementale commissie voor het Tienjarenplan voor de ontwikkeling van Suriname’, 25 oktober 1954, in: ibidem.

99 Voorzitter interdepartementale commissie Tienjarenplan Suriname Jonkers aan ministerraad, 18 november 1954, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 113.

100 Bob de Graaff, ‘Deep throat en de boundary riders. Contacten tussen de ambtenaren van Overzeese Gebiedsdelen en Buitenlandse Zaken op het dieptepunt van het Nederlands-Indonesische conflict’, in: P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten (red.), De leeuw en de banteng. Bijdragen aan het congres over de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950 (Den Haag 1997) 73-94, aldaar 80-83.

101 Directeur van het kabinet van de gouverneur van Suriname Nagtegaal aan chef van de afdeling Suriname en de Nederlandse Antillen van het ministerie van Overzeese Rijksdelen Jonkers, 30 november 1954, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.nr. 1308.

102 Pos aan de landsminister voor Financiën Emanuels, 25 november 1954, in: ibidem.

103 ‘Samenvatting van de besprekingen van het Ministerscomité met de Surinaamse delegatie’, 14 december 1954, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.nr. 1307.

104 ‘Protocol van conclusies’, in: NL-HaNA, Koloniën / Suriname-Antillen, 2.10.35.01, inv.no. 128.

105 Van Lier aan Teunissen, 28 december 1954, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 69.

106 Handelingen Tweede Kamer, 1954-1955, 444.

107 Ibidem, 465, 475, 477 en 530.

108 ‘Voorlopig Verslag van de Commissie van Rapporteurs’, Handelingen Staten Generaal 1955-1956, bijlagen 4046, no. 26.

109 Minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp aan gouverneur van Suriname Klaasesz, 7 oktober 1955, in: 2.10.26, inv.no. 1321. Zie over Brink: Hubert F. Jans, ‘Afdeling Agrarisch Onderzoek van Tropeninstituut kreeg nieuwe directeur’, Oost en West 60 (1967) no. 10, 4-7.

110 Amigoe di Curacao (28 februari 1956).

4

Hulp aan de wereld

Eind mei 1954 verschenen er in het Haagse tijdschrift Plein 1954 foto’s van uitgemergelde en wanhopig kijkende Aziaten. In de begeleidende tekst schreef de 36-jarige pater Simon Jelsma dat er in Azië door tientallen miljoenen mensen honger werd geleden. ‘Menselijke lichamen worden geraamten,’ aldus Jelsma. ‘Kinderen schreien zich dood van de honger, drogen uit, vermageren tot op het been, verzieken en gaan dood.’ De lezer van het blad werd gevraagd de feiten onder ogen te zien. En die feiten leerden dat twee derde van de wereldbevolking leefde en stierf in ‘honger, ziekte en armoede’, terwijl het rijke deel van de wereld ‘aan beschaving’ deed. De publieke opinie in Nederland en de rest van de westerse wereld moest worden wakker geschud.

Oordeel zélf. De hulp schiet te kort – afschuwelijk te kort! – omdat er te weinig, afschuwelijk te weinig! – belangstelling is. De bezorgdheid is niet sterk en daadkrachtig aanwezig in de openbare mening. Men gelóóft het wel. En men eet er geen boterham minder om.

Jelsma protesteerde tegen de ‘eigen lamlendigheid, onverschilligheid of de berusting in deze millioenen-ellende’. Het mocht daarbij niet alleen bij woorden blijven. Hij riep de Nederlanders op één miljoen gulden bijeen te brengen ten behoeve van UNICEF, zodat er iets meer gedaan kon worden aan de noden van velen. Het was de start van de actie ‘Plein Azië’.1

Simon Jelsma was een in 1918 in Groningen geboren pater die in Den Haag een groep van tien vooruitstrevende jonge katholieken om zich heen had verzameld die over kerkelijke muren en levensbeschouwelijke grenzen heen in gesprek wilde raken met iedereen die ook overtuigd was van wat hij ‘de noodzaak van rechtvaardigheid, eerlijkheid, naastenliefde, dienstbaarheid, menselijkheid’ noemde. De groep organiseerde daartoe gespreksavonden en open kerkdiensten, en gaf het blad Plein 1954 uit – ‘Plein’ om openheid naar alle kanten te suggereren en ‘1954’ om duidelijk te maken dat er nú actie gevraagd werd. In juni 1954 ging Jelsma letterlijk op het Plein in Den Haag preken. De titel van zijn preek was ‘Eten en geweten’ en zo’n duizend mensen kwamen erop af. ‘Wij willen in de toekomst geen grotere welvaart als niet eerst een rechtvaardige spreiding van de welvaart in de wereld een feit is,’ zo sprak hij. In nationale en regionale kranten verschenen verslagen van zijn preek. Van allerlei kanten ontving Jelsma vervolgens adhesiebetuigingen en her en der in Nederland werden er geldinzamelingsacties georganiseerd. De opbrengst ervan werd geschonken aan UNICEF.2

Hoewel Jelsma vond dat de Nederlandse bevolking zich te weinig bekommerde om de noden van mensen in de minder ontwikkelde landen, waren er ook eerder voorbeelden geweest van het tegendeel. Daarbij valt te denken aan missie en zending, die door de kerken werden ondersteund. Met een veelheid van publicaties werd daarbij de gelovige achterban van het werk van zendelingen en missionarissen op de hoogte gehouden. Daarbij ging het niet alleen om het winnen of redden van zieltjes, maar ook – als een afgeleide daarvan – om het geven van onderwijs en gezondheidszorg. In dat kader was in 1925 in Nederlandse protestantse kring de vereniging ‘Steun In Medische Aangelegenheden Voor Inheemschen’ oftewel ‘Simavi’ opgericht, die zich richtte op het inzamelen van geld in Nederland ten behoeve van de medische zorg die zendingsartsen in Nederlands-Indië leverden. Simavi organiseerde allerlei collectes en evenementen om geld op te halen. In de crisisjaren werd daarbij het ‘Prinses Juliana Noodfonds’ opgericht met de kroonprinses als beschermvrouw. De katholieke missie bleef niet achter. Het eveneens in 1925 opgerichte Rotterdams Comité voor Medische Missieactie, dat zich aanvankelijk uitsluitend had gericht op medische bijstand aan missionarissen, breidde zijn werkterrein gestaag uit en werd in 1929 omgevormd tot de Stichting Nederlandsch Medisch Missie Comité. In 1939 werd er voor de Medische Missieactie oftewel ‘Memisa’ voor het eerst een landelijke inzamelingsactie gehouden. Simavi bleef daarbij verreweg de grootste organisatie. Jaarlijks werd de Nederlanders ongeacht hun religieuze of politieke achtergrond gevraagd haar werk te steunen. ‘Als men veel kan geven, dan veel, als men weinig kan geven dan weinig. Maar geef in ieder geval.’3

Pater Simon Jelsma tijdens een van zijn preken op het Plein in Den Haag (1955)

Na de oorlog had in 1951 de Nederlandse Jeugd Gemeenschap, waarbij zo’n vijftig organisaties met in totaal bijna een miljoen leden waren aangesloten, de ‘Hulpactie India’ op touw gezet. Bij de start daarvan had minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening Sicco Mansholt voor de radio Nederland opgeroepen voedsel te sturen naar het onder hongersnood lijdende India. ‘Wil er werkelijk sprake zijn van samenwerking tussen de volken,’ zo sprak hij, ‘dan moet dat blijken uit daden, uit datgene wat we over hebben voor anderen.’4 Ook koningin Juliana doneerde aan de hulpactie, die uiteindelijk zo’n 275.000 gulden opleverde. Met dit geld werden onder meer kisten melkpoeder en blikken met soep, peulvruchten en rijst gekocht, die vervolgens naar India werden verscheept. De eerste verscheping was omwille van verdere publiciteit een ‘sterk spectaculair karakter’ gegeven. ‘Delegaties van jeugdorganisaties met vlaggen en vaandels, het voltallig personeel van de Ambassade van India hier te lande, gehuld in nationale dracht, de bergen kisten en kratten met levensmiddelen, de entourage van havenarbeiders, gekleurde bemanning en hijskranen vormden een goede omlijsting.’ Ook begin jaren vijftig wist men dat liefdadigheidsacties actief aan de man moesten worden gebracht om succes te kunnen hebben.5

De omvangrijke steun die Nederland na de Watersnoodramp van februari 1953 vanuit het buitenland had ontvangen, deed de hoofdredacteur van Vrij Nederland, Johan Winkler, nadenken over ‘een daad van internationale solidariteit’ bij wijze van tegenprestatie. Hij schreef vervolgens in zijn blad een artikel met de veelzeggende titel: ‘Nu wij’. Volgens hem moest Nederland, ‘ontroerd door een onverdiend-overweldigende hulp’, het initiatief nemen voor de oprichting van een ‘Fonds der Wereldsolidariteit’. Nederland moest hulp gaan geven:

Hulp aan een wereld, die om algemene solidariteit roept; hulp aan ontheemden, hulp aan onderontwikkelde gebieden, opheffing van vluchtelingennood – het kan allemaal pas goed geschieden in internationaal verband. En de fondsen, daarvoor nodig, moeten in georganiseerd internationaal verband geschapen en gevuld worden. De tijd moet komen, dat op de begroting van ieder land een, percentueel niet geringe, post voorkomt voor internationale hulp, internationale opbouw, internationale steun aan al wat economisch – en menselijk – ‘onderontwikkeld’ is.6

Deze oproep viel bij de antimilitaristische predikant Han Hugenholtz in goede aarde. Hij dacht erover na in Nederland naar Noors voorbeeld een landelijke inzamelingsactie voor hulp aan arme landen te organiseren. In Noorwegen had een jaar eerder zo’n actie twee miljoen gulden opgebracht. Het geld was vervolgens besteed aan een project in India voor de modernisering van de visserij. Hugenholtz nam met Winkler contact op en samen vormden ze een ‘voorlopig comité’ dat een ‘volksactie tot technische hulpverlening aan een onderontwikkeld gebied’ moest gaan voorbereiden. Tot het comité traden ook onder anderen PvdA-Kamerlid Gerard Nederhorst, de burgemeester van Wageningen en voormalige zendingsconsul Maarten de Niet en de algemeen secretaris van de Nederlandse Jeugdgemeenschap Jan Peters toe. Bij de eerste vergadering van het comité op 9 april 1953 waren als ‘waarnemers’ Roelof van Diffelen en Heimen Quik van het bureau voor Internationale Technische Hulp aanwezig. De gedachte was de beoogde ‘volksactie’ in samenspraak met de regering vorm te geven. Ook werd er al snel gesproken met de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer, die adviseerden het comité uit te breiden met vertegenwoordigers van politieke partijen, werkgeversorganisaties en vakbonden. In de maanden die volgden, werd dit advies opgevolgd en sloten de voorman van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen Henk Oosterhuis en de vicevoorzitter van het Verbond van Nederlandse Werkgevers H.J.M. Simonis zich bij het comité aan. Van Diffelen, die veronderstelde dat ‘een volksbeweging slechts door iets concreets’ tot stand was te brengen, schreef verder een rapport waarin hij aanbeval zich te richten op een plan ‘op het terrein der tropische landbouw’ of het ‘opzetten van een “community development”-plan’.7

Los van de werkzaamheden van het voorlopig comité zorgde pater Jelsma met zijn optreden ervoor dat de publieke belangstelling voor de problemen van de minder ontwikkelde landen in de wereld verder werd gewekt. Hij maakte in ieder geval indruk met zijn Pleinpreken. In de Tweede Kamer noemde KVP’er Netty de Vink de actie Plein Azië ‘met al de daarop binnenkomende bijvalsbetuigingen’ een steun in de rug van de regering die zich bekommerde om de hulp aan minder ontwikkelde landen. Ze toonde volgens haar aan dat het Nederlandse volk niet alleen belangstelling had, maar zelfs ‘gegrepen’ werd door de problemen waarmee de minder ontwikkelde landen hadden te kampen en daarvoor ook offers wenste te brengen. Dezelfde conclusie trok het PvdA-Kamerlid Geert Ruygers. Hij sprak daarbij zijn voldoening uit over het in steeds bredere kring doordringen van het besef dat het helpen van minder ontwikkelde landen een ‘zedelijke verantwoordelijkheid’ was. Het ‘vraagstuk van de minder ontwikkelde gebieden’ was volgens hem een van de drie grote problemen waarmee de wereld te kampen had. De andere twee problemen waren de Koude Oorlog en ‘het koloniale vraagstuk’. Ruygers was tevreden over wat Nederland op het gebied van technische hulp had gepresteerd, maar vroeg de regering het beschikbare jaarlijkse budget geleidelijk te verhogen. Hij was ervan overtuigd dat ‘de sociale en economische opgang van minder ontwikkelde gebieden’ zou bijdragen aan ‘de vrede en de vrijheid in de wereld’. Daarbij konden ‘roeping en verantwoordelijkheid […] voor verschillende volken verschillend liggen’. Maar voor de Nederlanders was er in ieder geval ‘een kans op dit gebied een belangrijke taak te vervullen’ en het was ‘onze plicht die kans te benutten’.8

Het ontwikkelingsprobleem

Het ontwikkelingsprobleem van de sociaal en economisch achtergebleven gebieden was urgent, maar ook complex, daar was iedereen het in het midden van de jaren vijftig wel over eens. De productiviteit van de landbouw in de minder ontwikkelde landen was laag door gebrek aan scholing, gebrek aan kapitaal en allerlei geografische obstakels. De invoering van moderne landbouwmethoden zou hier alleen op de lange termijn iets aan kunnen doen. Ondertussen werd in de minder ontwikkelde landen iedere vorm van economische groei onmiddellijk geabsorbeerd door de snel in omvang toenemende bevolking. De armoede werd er daardoor niet minder om. In veel landen was daarbij sprake van een gebrekkig overheidsapparaat, van het vrijwel ontbreken van een ondernemersklasse en van elites die maatschappelijke veranderingen liever tegenhielden. In 1954 schreef Willem Brand, een Nederlander die enkele jaren in New York had gewerkt voor Technical Assistance Administration met de opdracht de hulp aan Azië te coördineren, in zijn Leidse proefschrift dat daardoor goedbedoelde ontwikkelingsprojecten vaak op niets uitliepen. ‘Men zou kunnen zeggen,’ concludeerde Brand, ‘dat de geplande veranderingen te groots van conceptie zijn voor de eigen werkelijkheid, of ook, dat de qualiteit van de leiding niet adequaat is voor de enting van Westerse methoden op de autochtone cultuur.’9 In 1957 zou Brand overigens de Verenigde Naties verruilen voor de Leidse universiteit, waar hij als hoogleraar ‘Staathuishoudkunde der niet-Westerse beschavingsgebieden’ de opvolger van de in 1956 overleden Boeke zou worden.

Aan de kwaliteit van het bestuur in de minder ontwikkelde landen probeerde Nederland via NUFFIC en het Institute for Social Studies in Den Haag iets te doen. Althans, dat was in 1952 de bedoeling geweest. In werkelijkheid was het ISS onmiddellijk na de opening in ernstige problemen geraakt. Want ondanks alle mooie woorden bij de start van het studiejaar, had directeur Hofstra op dat moment eigenlijk geen idee gehad wat er precies moest worden gedoceerd en was het ook voor een deel onduidelijk geweest door wie de cursussen moesten worden gegeven. Verschillende docenten waren nog in de loop van oktober telefonisch en op recepties gevraagd om mee te werken aan het cursusprogramma. Dit leverde niet veel meer op dan een verzameling losse voordrachten zonder enige samenhang. In het bestuur van NUFFIC constateerde minister Kernkamp dat het niet was gelukt ‘een behoorlijke opzet’ van het onderwijs te maken. ‘Het geheel bevredigt nog niet,’ constateerde hij droogjes.10 Hofstra had het liever over een ‘experimentele periode’ in het bestaan van het ISS en erkende dat zijn onderwijsprogramma ‘nog geen eindstadium’ had bereikt. Men bleef vooralsnog uiterst beleefd.11

Al snel bleek Hofstra een ongelukkige keuze voor de directeursfunctie te zijn geweest. Hij bleek niet in staat leiding aan het instituut te geven, mede vanwege zijn buitenlandse reizen en doordat hij in Amsterdam was blijven wonen en daar ook hoogleraar was gebleven. Was hij wel in Den Haag, dan viel hij bij de studenten vooral op door zijn voortdurende kritiek op het Nederlandse dekolonisatiebeleid. Het laatste ergerde adjunct-directeur Le Poole, die het volstrekt onjuist vond ‘dat tegenover Oosterse studenten wordt gesproken van een schuld van het Westen tegenover Oosterse volken’. Al snel zouden Hofstra en Le Poole elkaar niet meer spreken. Volgens het lid in de Raad van Bestuur van NUFFIC namens de Katholieke Universiteit Nijmegen Frans Duynstee schoot directeur Hofstra ‘op zeer kardinale punten’ tekort. ‘De heer Hofstra bezit in hoge mate het euvel, vele hoogleraren helaas eigen, dat hij op het punt van bestuur slechts geringe gaven heeft,’ noteerde Duynstee. Nog ernstiger was dat Hofstra dit zelf niet wilde inzien en zijn medewerkers, en zeker Le Poole, geen enkele ruimte gaf zelfstandig te functioneren. Uiteindelijk was hij volgens Duynstee ‘steeds dieper afgezakt tot een methode van geïntrigeer, ja van laster’ die had gezorgd voor een ondragelijke situatie op het Institute for Social Studies. Nu was Duynstee samen met Le Poole in 1945 medeoprichter geweest van de Stichting Toezicht Politieke Delinquenten en trok hij daarom wellicht partij voor de adjunct-directeur, hij was niet de enige die een negatief oordeel over Hofstra velde. Ook de ‘gedelegeerde’ van het NUFFIC-bestuur die een oogje in het zeil hield op het instituut, de voormalige Indische topambtenaar en secretaris-generaal van de Nederlands-Indonesische Unie P.J.A. Idenburg, moest constateren dat er met Hofstra ‘niet te werken’ viel. Toen ook de voorzitter van NUFFIC, prins Bernhard, constateerde dat Hofstra ‘minder geschikt’ voor zijn functie was, vooral omdat ‘teamwork met hem’ moeilijkheden bleek op te leveren, was duidelijk dat er naar een nieuwe leiding van het Institute for Social Studies moest worden gezocht.12

Het NUFFIC-bestuur besloot met ingang van het nieuwe academische jaar tot rector van het ISS de 64-jarige Leidse hoogleraar Sinologie Jan Duyvendak te benoemen en tot prorector de eveneens Leidse hoogleraar Javaans C.C. Berg. Van de laatste werd gehoopt dat hij als succesvolle oud-secretaris van de senaat van de Leidse universiteit de nodige bestuurlijke ervaring zou meenemen. De zakelijke leiding werd verder in handen gelegd van Idenburg, waarbij er afscheid werd genomen van Le Poole, ook al was hij volgens sommigen ‘de eigenlijke motor achter het instituut’ geweest en had het personeel van het ISS zijn ‘goede teamgeest en bezielende leiding’ geroemd.13 Hofstra legde zich overigens niet zonder slag of stoot bij dit besluit neer. De door hem georganiseerde ‘annual day’ waarmee het eerste studiejaar van het Institute for Social Studies werd afgesloten, was volgens een van de aanwezigen ‘een schijnvertoning ten bewijze van de grote verdiensten van de directeur’ geworden. Volgens Berg was Hofstra ‘bezeten van het idee onmisbaar te zijn’.14

Ondertussen wekte de benoeming van de sinoloog Duyvendak en de linguïst Berg enige verbazing en gaf ze in ieder geval aanleiding tot een hernieuwde discussie over de toekomst van het instituut. Want met de benoeming van de twee Leidse hoogleraren leek er wel een specifieke koers te zijn ingeslagen, gericht op de redding van de Nederlandse oriëntalistiek, waarbij de problematiek van de minder ontwikkelde landen op de achtergrond dreigde te raken. Duynstee waarschuwde er bijvoorbeeld voor dat ‘de kracht van het instituut’ onmogelijk gezocht kon worden in een richting ‘welke nu eenmaal geen duurzame voedingsbodem meer heeft’. De mogelijkheden voor Nederland ‘om wetenschappelijke vorming te geven op gebieden van Oosterse beschaving’ waren volgens hem door de onafhankelijkheid van Indonesië aan het afsterven.15 Duyvendak en Berg waren echter een andere mening toegedaan en zetten de koers in om de ‘area studies’ de kern van het ISS te laten zijn. Een deel van het NUFFIC-bestuur wilde overigens public administration centraal blijven stellen, ‘juist omdat bij de technische hulp steeds weer tot uiting komt dat deze hulp slechts effect sorteert indien zij wordt opgevangen door een behoorlijk bestuursapparaat’.16

De studenten van het ISS waren over het geboden onderwijs ondertussen behoorlijk ontevreden. Het voortdurende geruzie binnen het instituut ontging hun uiteraard ook niet. Verder leed volgens een waarnemer de sfeer op het ISS onder ‘de hulpeloosheid’ waarmee sommige docenten ‘hun koloniaal schuldbesef’ verwerkten in het contact met de studenten en ‘onder het wanbegrip van anderen tegenover de bijzondere aspecten van het Aziatische en Afrikaanse nationalisme’.17 Sommige studenten maakten van hun aanwezigheid op het ISS gebruik om elders in Nederland aan een universiteit te promoveren. In 1953 was de eerste die dit deed de Indiër Chand Mal Palvia. Hij promoveerde in Rotterdam bij Tinbergen op het proefschrift An Econometric Model for Development Planning. Andere studenten volgden Palvia’s voorbeeld.

De curatoren van de Leidse universiteit kwamen begin 1954 tot de conclusie dat het ISS mislukt was. Zij stelden voor NUFFIC op te heffen en de opleidingen van het ISS onder te brengen bij het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam.18 De interventie van de Leidse curatoren kwam op een ongelukkig moment. In de loop van januari was rector Duyvendak namelijk geveld door een ernstig ziekte en had hij de dagelijkse leiding van het ISS moeten opgeven. Het optreden van de curatoren van de Leidse universiteit leidde in de Eerste Kamer tot kritische opmerkingen van VVD’er Willem Wendelaar, die erop wees dat er slechts veertig studenten op het ISS waren, vooral uit India, voor wie jaarlijks een bedrag van 400.000 gulden werd uitgetrokken. Dat was 10.000 gulden per student! En wat ze er precies leerden, bleef onduidelijk. ‘Alles is erg vaag en heeft op sommige plaatsen zeer veel weg van een enthousiaste toast,’ aldus Wendelaar. ‘Ik vrees – ik zeg het maar eerlijk –, dat dit hele geval een gruwelijke sof wordt, zoals wij, Amsterdammers, zeggen.’ Wendelaars PvdA-collega Schermerhorn was optimistischer gestemd. Maar ook hij vond dat er ‘veel te weinig systematisch’ was gewerkt wanneer het ging over de opleiding in Nederland voor mensen uit minder ontwikkelde gebieden. Het had ontbroken aan ‘de brede visie’ die hiervoor noodzakelijk was. Met die brede visie bedoelde hij overigens een combinatie van idealisme en eigenbelang, in de vorm van enerzijds het ‘ethisch element voor ontwikkeling van de wereld en daardoor bevordering van de vrede’ en anderzijds ‘de zelfhandhaving van ons volk, […] een poging voor ons volk het arbeidsveld in de wereld te versterken’. De minister van Onderwijs Cals vroeg in reactie hierop om geduld omdat ‘een dergelijk instituut enkele jaren tijd moet worden gelaten om de juiste weg te vinden’.19

Bij afwezigheid van de dodelijk zieke Duyvendak probeerde Idenburg via een uitvoerige beschouwing over de toekomst van het ISS die ‘juiste weg’ te omschrijven. Daarbij constateerde hij dat de ‘scherpe persoonlijke tegenstellingen in de leiding van het Instituut’ niet alleen hadden gezorgd voor een slechte sfeer ‘in en om deze instelling’, maar ook voor ‘een waar nevelgordijn’ dat de zakelijke problemen had verhuld. De grote en niet-beantwoorde vraag was immers wat nu precies het doel van het ISS was. Daarbij was de context waarbinnen het instituut in 1954 moest functioneren veranderd. Was aanvankelijk de gedachte dat Nederland aan de oplossing van ‘het ontwikkelingsprobleem’ kon bijdragen door simpelweg zijn kennis en ervaring van een belangrijk tropisch gebied als Indonesië ter beschikking van de wereld te stellen, in werkelijkheid bleken deze kennis en ervaring snel te verouderen en ‘dringend aanpassing en toetsing’ nodig te hebben aan de ‘veelszins nieuwe aspecten’ die er aan het ontwikkelingsprobleem bleken te kleven. Het hele begrip ‘onderontwikkelde gebieden’ duidde er al op dat er vergeleken met de vooroorlogse wereld sprake was van een nieuwe situatie. Het feit dat

de figuur van de Technische Bijstand in zeer korte tijd zich heeft ontwikkeld tot een complex van internationale en nationale organisaties, dat op grote en steeds toenemende schaal kapitalen worden uitgegeven en honderden, ja duizenden deskundigen van het Westen naar andere landen worden gestuurd om te trachten iets bij te dragen tot wegneming van de grote welvaartsverschillen in deze wereld, die onder de huidige omstandigheden zo gemakkelijk zouden kunnen worden tot uiterst gevaarlijke politieke tegenstellingen; […] dit alles bij elkaar wijst erop dat wij te maken hebben met een nieuw en actueel probleem.20

Idenburg stelde daarom voor dat het ISS zich zou richten op het verwerven van grondige kennis over ‘de problematiek van onderontwikkeling en de daarbij aansluitende ontwikkelingsvraagstukken’. Het instituut moest voor dit onderwerp een ‘studie- en onderzoekscentrum’ worden, waaraan studenten uit zowel het buitenland als Nederlandse studenten verbonden zouden zijn. Zo kon ook de kennis over ontwikkelingsvraagstukken in Nederland worden vermeerderd. Voor de toekomst van het land was dit van groot belang. Nederland had het volgens Idenburg voor zijn bestaan nodig

om een overzee-politiek te blijven voeren en dat in een dergelijke politiek thuis hoort een zekere wetenschappelijke inspanning welke èn de blik naar buiten, overzee, gericht doet houden èn de mogelijkheden opent voor een categorie van relaties met overzeese gebieden, welke nieuwe ruimten kunnen scheppen voor Nederlandse personele, ideële en materiële afzet in de ruimste zin des woord.

Essentieel was verder dat het ISS over een kern van vaste onderzoekers zou gaan beschikken, geregeld zou gaan publiceren over ontwikkelingsvraagstukken en regelmatig internationale congressen zou gaan organiseren. Het ‘probleem der onderontwikkeling en internationale integratie’ was volgens Idenburg van zodanig belang, dat het zeer te betreuren zou zijn wanneer Nederland daarin geen een nuttige rol zou blijven spelen, ook buiten de technische wetenschappen.21

De voorstellen en ideeën van Idenburg waren voldoende om bij de regering en de universiteiten vertrouwen in de toekomst te houden, maar in de praktijk veranderde er voorlopig weinig op het ISS. Een van de docenten van het eerste uur, de Amsterdamse politicoloog Jan Barents, besloot in 1955 niet langer in Den Haag te doceren. Zolang er niet ‘enige orde’ werd geschapen in de op het ISS heersende chaos had het weinig zin om er terug te komen. Vooral de interdisciplinaire seminars konden volgens hem de toets der kritiek niet doorstaan. Ze leidden in vele gevallen tot ‘een praten in de ruimte met ijle begrippen zonder dat men het probleem dat men wil verkennen er beter mee onder de microscoop van het wetenschappelijk onderzoek krijgt’. Het wemelde op het ISS volgens Barents ‘van holle-bolle woorden’, terwijl de wetenschappelijke oriëntatie geheel onduidelijk was.22 Ook het NUFFIC-bestuur begreep dat er iets moest veranderen. Op Duyvendak en Berg konden zij daarvoor geen beroep meer doen. Duyvendak was in juli 1954 overleden en Berg had als prorector verongelijkt ontslag genomen omdat hij in zijn ogen te veel de tweede viool had moeten spelen. Het NUFFIC-bestuur vroeg de plaatsvervangend directeur van het Bureau voor Internationale Technische Hulp Quik zich aan de stichting te verbinden en samen met een Raad van Advies de toekomstplannen voor NUFFIC en het Institute of Social Studies uit te werken. Quik ging op deze uitnodiging in. Een ‘planning officer’ noemde hij zichzelf.23 Ook werd er een begin gemaakt met het voorzien van een kleine kern van vaste wetenschappelijke medewerkers voor het ISS.

Quik constateerde na zijn aantreden dat NUFFIC zich uitsluitend had beziggehouden met het Institute of Social Studies, terwijl de stichting formeel tot taak had ‘het internationale wetenschappelijke verkeer in de ruimste zin des woords’ te bevorderen. De ruzies op het ISS hadden er echter voor gezorgd dat de stichting zich niet had weten te ontwikkelen op het brede terrein waarvoor zij in het leven was geroepen. Schermerhorn had zich hierover in de Eerste Kamer ook al eens beklaagd. Quik stelde daarom voor het ISS een eigen beheersvorm te geven, zodat NUFFIC zich kon gaan toeleggen op het ontwikkelen van door de Nederlandse universiteiten en hogescholen aangeboden ‘gespecialiseerde opleidingen van beperkte duur’ voor personen uit de minder ontwikkelde gebieden, naar het voorbeeld van Schermerhorns International Training Centre for Aerial Survey in Delft.24 Dit voorstel resulteerde in de loop van 1955 uiteindelijk in het onderbrengen van het ISS in een aparte stichting, los van NUFFIC, terwijl het Paleis Noordeinde, waar het ISS was gehuisvest, voortaan zou worden beheerd door de stichting ‘Het Oude Hof’.

Om aan de problemen van het ISS een einde te maken, riep Quik de hulp in van Egbert de Vries. Die was weliswaar in dienst van de Wereldbank, maar zou in de zomer van 1955 een jaar verlof krijgen en zich in die periode wellicht aan het instituut willen verbinden. In februari 1955 reisde De Vries van Washington naar Den Haag om op het ISS besprekingen te houden. ‘Men trachtte vóór alles tot de kern door te dringen, zodat het programma niet beperkt blijft tot capita selecta,’ zo zei hij tijdens een vergadering van het NUFFIC-bestuur:

Wie zich in het ontwikkelingsvraagstuk verdiept, vindt dat de techniek ergens een economische ondergrond moet hebben, de economie op haar beurt een sociale ondergrond, waaruit weer het psychologische aspect naar voren komt. De ontwikkeling is bovenal een psychologisch proces dat verband houdt met een wereldbeschouwing. De materiële ontwikkeling van het Westen is niet los te denken van zijn geestelijke ontwikkeling.

Op deze basis kon het onderwijsprogramma verder worden vormgegeven. De docenten van het ISS die er inmiddels waren benoemd, waren De Vries meegevallen. Hij concludeerde dat er onder een goede leiding zeker wat door hen kon worden bereikt. ‘Daarbij zullen zij goed in het oog moeten houden dat interdisciplinair team-work wel eens bij de deelnemers een neiging oproept, zelf interdisciplinair te worden, hetgeen slechts tot vaagheid leidt,’ aldus De Vries, die te kennen gaf bereid te zijn het rectoraat van het ISS op zich te nemen, als de regering maar wilde toezeggen het instituut ook op langere termijn te willen voortzetten en de financiële voorwaarden voldoende waren om hem en zijn grote gezin te kunnen onderhouden.25

Het vertrouwen in Den Haag in Egbert de Vries, de man die als geen ander ‘kennis en ervaring inzake problemen van “rapid change”’ had verworven, was groot.26 Minister Cals had geen enkel bezwaar De Vries een hoger salaris te bieden dan gebruikelijk was in de Nederlandse academische wereld. Eind juni besloot De Vries inderdaad zich beschikbaar te stellen om de leiding van het ISS op zich te nemen. Hij stelde daarbij wel enkele extra voorwaarden. Zo wilde hij zowel rector van het ISS als directeur van NUFFIC worden. ‘Nuffic en Institute zullen samen vallen of bloeien,’ aldus De Vries. ‘Voor de noodzakelijke ontplooiing van beide is een nauwe, dagelijkse samenwerking aan de top onontbeerlijk.’ Verder wenste hij een woning te krijgen, dicht bij het Paleis Noordeinde en geschikt om gezelschappen te ontvangen.27 Aan alle wensen van De Vries werd spoedig voldaan. Zo werd hem het zogeheten ‘Bruine Kwartier’ van Paleis Noordeinde als woonruimte aangeboden en kreeg hij de beschikking over een auto met chauffeur. De auto was een luxe Renault Frégate Amiral. Opheffen mocht zeker iets kosten.

Geld, gevoel, geweten en gerechtigheid

In de Nederlandse politiek kreeg de hulp aan minder ontwikkelde landen steeds meer aandacht. Binnen de Nederlandse regering besloot minister van Landbouw Mansholt het thema hoog op de agenda te zetten en schreef daartoe begin juli 1954 een nota waarin hij betoogde dat het vraagstuk van de minder ontwikkelde landen een van de belangrijkste was waarvoor de wereld zich geplaatst zag. De Koude Oorlog speelde daarbij een steeds belangrijkere rol.

Indien van de zijde der niet-communistische landen niet spoedig iets wordt gedaan om de achterstand in ontwikkeling van een groot aantal landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika te verkleinen, dan zal het voor de communistische landen met sterk toenemende productiviteit […] gemakkelijk worden om de wensen dier lagerontwikkelde gebieden te bevredigen, met als gevolg een ernstige ontwrichting van de bestaande verhoudingen.

Mansholt bepleitte gedurende een ‘geruime tijd’ middelen van de meer ontwikkelde naar de minder ontwikkelde landen over te hevelen. Nederland moest hiertoe ‘een duidelijk en enigszins spectaculair initiatief’ nemen waardoor er een internationale ‘kettingreactie’ kon worden ontketend. Nederland moest zich bereid verklaren jaarlijks 100 miljoen gulden, oftewel ruim 0,5 procent van het nationale inkomen, voor hulp aan de minder ontwikkelde landen ter beschikking te stellen. Mansholt had bij Tinbergen de bevestiging gekregen dat Nederland financieel in staat was deze hulp te kunnen leveren.28 Hij slaagde er verder in dat de meest betrokken ministers, te weten die van Buitenlandse Zaken, Economische Zaken, Overzeese Rijksdelen en Financiën, zich achter zijn voorstel schaarden.

In de ministerraad stuitte de nota van Mansholt echter op verzet. Het meest uitgesproken was minister van Binnenlandse Zaken en vicepremier Louis Beel. Moest Nederland als voormalige koloniale mogendheid wel het voortouw nemen? Moest er geen rekening gehouden worden met de grote bedragen die er nog nodig zouden zijn om Nieuw-Guinea en Suriname verder te ontwikkelen? En was het ontwikkelingsvraagstuk niet veel te ingewikkeld om slechts met het zenden van geld op te lossen? Minder ontwikkelde landen moesten ook in staat zijn de gelden te verwerken. Daarvoor was volgens Beel eerst een ‘maatschappelijke structuurverandering’ noodzakelijk. Minister-president Drees wenste zich op zijn beurt niet te committeren aan een bepaald bedrag en gaf er de voorkeur aan af te wachten wat er binnen de Verenigde Naties zou worden besloten. Daar werd sedert 1952 over de oprichting van een Special United Nations Fund for Economic Development (SUNFED) gesproken, dat honderden miljoenen dollars via schenkingen en zachte leningen beschikbaar moest gaan stellen aan de minder ontwikkelde landen. De ministerraad besloot Mansholts nota opzij te leggen, maar wel bereid te zijn aan SUNFED bij te dragen ‘tot bedragen van een andere orde dan tot nu toe, als de andere daarvoor in aanmerking komende landen dat ook doen’.29 Dat de Nederlandse regering bereid was meer te gaan doen, werd bevestigd in de Troonrede die koningin Juliana in september 1954 uitsprak. De achterstand in ontwikkeling van een groot deel van de wereld vormde volgens de regering ‘een veelzijdig en hoogst ernstig probleem’ dat zich steeds meer opdrong ‘aan de vrije wereld’. En Nederland moest bereid zijn ‘tot ruimere medewerking aan programma’s voor de technische en wetenschappelijke hulpverlening en aan de financiering van de economische en sociale ontwikkeling’ van de minder ontwikkelde landen in de wereld.30

Van de oprichting van SUNFED kwam ondertussen weinig terecht, vooral omdat de Verenigde Staten en Groot-Brittannië er weinig in zagen. Dit betekende ook dat van het Nederlandse voornemen meer te doen aan de hulp aan de minder ontwikkelde landen weinig terechtkwam. Moest Nederland daarom niet het heft in eigen hand nemen en niet langer wachten op de uitbreiding van de multilaterale hulp aan de arme delen van de wereld? ‘Dat in Nederland bij vrijwel alle bij de Technische Hulp betrokkenen voorkeur bestaat voor multilateraal werk, staat vast,’ constateerde het Bureau voor Internationale Technische Hulp in maart 1955. Maar het bureau pleitte ervoor bilaterale hulp niet langer uit te sluiten.31 Het was een geluid dat op verschillende ministeries steeds meer werd gehoord. De chef van de directie Internationale Organisaties van het ministerie van Landbouw, Jaap van der Lee, bepleitte bijvoorbeeld rechtstreekse Nederlandse hulpverlening aan onder meer de oprichting van scholen, trainingscentra en ontginningswerken. Er zou om te beginnen een bedrag van fl. 10 miljoen per jaar voor moeten worden uitgetrokken.32 Bij mogelijke bilaterale hulp moest het Nederlandse eigenbelang overigens een rol spelen, zo adviseerde althans het Bureau voor Internationale Technische Hulp aan minister van Buitenlandse Zaken Luns. Essentieel bleef de deelname aan SUNFED, maar nuttig kon ‘een bilateraal project zijn, dat een Nederlandse stunt’ kon opleveren en ‘mogelijk tot verdere export’ kon leiden.33

Koningin Juliana spreekt op 18 juni 1955 in de Pieterskerk te Leiden

Voor koningin Juliana was ‘de welvaart van de wereld’ een ‘gemeenschappelijke verantwoordelijkheid’. Dat was althans de titel van haar voordracht die ze op zaterdagmiddag 18 juni 1955 in de Leidse Pieterskerk hield voor een gehoor van zo’n 1200 Nederlandse jongeren en zo’n driehonderd andere genodigden, onder wie enkele ministers, Kamerleden en ambassadeurs. Juliana maakte indruk. Ze was volgens minister Mansholt ‘diep bewogen’ door het onderwerp en was ook zelf met het idee gekomen er een toespraak over te houden.34 Juliana sprak vol overtuiging en ‘roerloos luisterde het jeugdig publiek’, dat niet alleen uit studenten bestond maar ook uit ‘padvindsters en leerling-verpleegsters, wier hoofdbedekking opvielen in de onbeweeglijke hoofdenrijen’, noteerde althans de verslaggever van de Volkskrant. Juliana: ‘Nu reeds is bijna 2/3 der wereldbevolking onvoldoende gevoed en het verschil tussen rijke en arme streken wordt steeds groter.’ Ze vervolgde: ‘Geen van beide kan voor zijn eigen welzijn ongestraft toestaan, dat de afgrond tussen hen in zich verbreedt.’ Er moest in ‘wijs overleg’ worden ingegrepen zodat de wereld niet met de gevolgen van de kloof tussen arm en rijk zou worden geconfronteerd. Was het dichten van de welvaartskloof een ‘gemeenschappelijke verantwoordelijkheid’, volgens Juliana was er voor de westerse landen ook sprake van ‘een ereschuld’ en droegen ze ‘het zwaartepunt van de verantwoordelijkheid in de volkerengemeenschap’. De landen van het Westen moesten ‘duurzaam een deel van hun nationale inkomen’ voor de ontwikkeling van de arme delen van de wereld afstaan. Juliana deed een oproep aan de in de Pieterskerk verzamelde jeugd de eigen toekomst te verbinden aan de toekomst van de gehele wereld. Onder de indruk van de toespraak en onder de tonen van het orgelspel van Leo Mens verlieten de jongeren en de andere genodigden de kerk.35

De oproep van koningin Juliana werd ondersteund in een petitie aan de Nederlandse regering die was ondertekend door een grote groep van prominente Nederlanders. Onder hen hoogleraren als J.H. Bavinck, W.F. de Gaay Fortman, E.W. Hofstee, L.W.G. Scholten, Johan Witteveen en Jan Tinbergen, maar ook de presidente van de vrouwenafdeling van de Nederlandse Gereformeerde Kerk Cornelia van Asch van Wijck, de theoloog Willem Banning, de algemeen secretaris van de Raad voor de Zending der Nederlandse Hervormde Kerk S.C. graaf van Randwijck en de directeur van de Wiardi Beckman Stichting, Joop den Uyl. Ze schreven dat de Nederlandse inspanningen hulp te bieden aan de minder ontwikkelde landen in de wereld niet voldoende waren. ‘Alleen door constructieve hulp op zeer grote schaal’ zouden deze landen immers ‘in staat zijn zich binnen redelijke tijd te ontworstelen aan hun huidig lot’. Die hulp was noodzakelijk omdat het ondenkbaar was dat de welvaartsverschillen konden blijven bestaan, ‘zonder dat dit tot rampzalige spanningen zou leiden’. Steeds nadrukkelijker werd er met andere woorden gezegd dat de welvaartsverschillen in de wereld gevaarlijk waren, ook vanwege het alternatief dat het communisme leek te bieden voor de westerse manier van leven. Maar er was bij de opstellers van de petitie ook sprake van een ‘zedelijke’ plicht en de wens dat Nederland niet op andere landen moest wachten, maar het goede voorbeeld moest geven. De tekst was plechtig:

Onze toenemende welvaart schenkt ons thans de kans het voorbeeld te zijn voor andere landen om te tonen, dat de te onzent op bijbelse of levensbeschouwelijke gronden beleden waardigheid van de mens niet een leuze is, doch de weergave van wat ons bezielt en beweegt.

De petitie deed een dringend beroep op de regering op ruime schaal steun te gaan verlenen aan de minder ontwikkelde landen in de wereld. Dit moest niet alleen via de Verenigde Naties, maar ook rechtstreeks gebeuren. Jaarlijks moest er een bepaald bedrag op de Nederlandse begroting gereserveerd worden voor het verwezenlijken van ontwikkelingsplannen van landen die deze hulp op prijs stelden.36

Na de toespraak van koningin Juliana en de petitie aan de Nederlandse regering bleef het relatief stil rondom het ontwikkelingsprobleem. Wel was er een actie van pater Jelsma en enkele anderen om onder het motto ‘daadwerkelijke gerechtigheid’ het persoonlijke voordeel dat zij genoten van een algemene belastingverlaging over te maken naar het ministerie van Financiën ten behoeve van de minder ontwikkelde landen, maar dit leverde niet meer dan een enkel krantenartikel op.37 Het probleem van de minder ontwikkelde landen kwam pas weer aan de orde tijdens de behandeling in de Tweede Kamer van de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken in december 1955. In die begrotingsbehandeling ging het overigens vooral over de Europese eenwording, de relatie met Indonesië, mede in verband met Nieuw-Guinea, en de spanningen tussen het Westen en het Oostblok, maar Geert Ruygers vestigde ook de aandacht op het ontwikkelingsprobleem.

Ruygers was een bescheiden, maar op zijn manier ook een opvallend Kamerlid. Hij was in 1911 in Rotterdam geboren, leraar aan het rooms-katholieke lyceum in Roosendaal geweest, na de Duitse inval in 1940 lid geworden van de Nederlandse Unie en vervolgens hoofdredacteur van de verzetskrant Je Maintiendrai. Na de oorlog was hij als gelovig katholiek lid geworden van de PvdA in de hoop dat er een einde zou komen aan het verzuilde politieke stelsel in Nederland. Ruygers interesseerde zich voor het lot van de wereld, zonder enige koloniale achtergrond. In januari 1955 had hij op een conferentie van de PvdA over de buitenlandse politiek met hartstocht gesproken over het ‘leed der mensheid’, waarover Henriette Roland Holst had geschreven dat het haar vaak niet had laten slapen. Het vraagstuk van de minder ontwikkelde gebieden was volgens Ruygers geworden tot een van de ‘grote en beslissende wereldpolitieke vraagstukken’ van zijn tijd. Was de westerse wereld in staat om de miljarden mensen in de arme delen van de wereld een perspectief voor de toekomst te bieden? Het was een vraag die om een antwoord vroeg. In ieder geval moest er structureel geld worden geïnvesteerd in de ontwikkeling van de arme landen. De landen in het Westen ontkwamen er volgens Ruygers niet aan uiteindelijk hiervoor een bedrag beschikbaar te maken ‘dat ongeveer 1% bedraagt van het jaarlijkse nationale inkomen’. Op kortere termijn moest Nederland bereid zijn 100 miljoen gulden per jaar aan de hulp aan de minder ontwikkelde landen uit te geven. ‘Als Nederland een dergelijk bedrag ter beschikking zou stellen, zou dat zulk een duidelijk merkteken zijn. Het zou anderen over een laatste aarzeling heentrekken en waarschijnlijk de zaak ineens met een sprong vooruit brengen,’ hoopte Ruygers, Mansholts gedachte over een ‘kettingreactie’ herhalend.38

Binnen de PvdA hoefde Ruygers slechts weinigen te overtuigen. De directeur van de Wiardi Beckman Stichting Den Uyl noemde de hulp ‘voor de socialistische beweging een bezielende verplichting’,39 en velen die zich ervoor inzetten zoals Egbert de Vries, Jan Paul Bannier, Wim Schermerhorn en Heimen Quik waren lid van de partij. In december 1955 herhaalde Ruygers in de Tweede Kamer het idee dat er gestreefd moest worden naar een groots internationaal plan waaraan alle meer ontwikkelde landen met 1 procent van hun nationale inkomen zouden moeten bijdragen. Omdat het zover nog niet was, diende Ruygers namens meerdere collega’s in de Kamer een motie in waarin de wenselijkheid werd uitgesproken dat er door Nederland via een jaarlijkse begrotingspost ‘uitbreiding wordt gegeven aan de hulp voor de sociale en economische ontwikkeling der minder ontwikkelde gebieden’ en de regering werd gevraagd hierover jaarlijks een nota naar de Kamer te sturen. Zelf dacht hij aan een begrotingspost van voorlopig 25 miljoen gulden.40 Tegen de motie had de regering geen enkel bezwaar en ze werd vervolgens zonder hoofdelijke stemming aangenomen.

Ondertussen was er verder gewerkt aan de oprichting van een permanente Nederlandse organisatie voor internationale hulpverlening. Daarbij waren het comité van dominee Hugenholtz en de groep rondom pater Jelsma samengegaan en was er een ‘werkcommissie’ in het leven geroepen om een ‘Nederlandse organisatie voor internationale bijstand’ te vormen. Voorzitter van de commissie was Henk Oosterhuis en een vertegenwoordiger van het ministerie van Buitenlandse Zaken was een van de leden. Aanvankelijk was dit Quik en later Tonie Warmenhoven, voor de oorlog controleur bij het Binnenlandse Bestuur in de provincie Oost-Java en vanaf begin 1951 bij het Bureau voor Internationale Technische Hulp belast met het uitzenden van deskundigen naar minder ontwikkelde landen. Na bijna twee jaar van overleg met allerlei maatschappelijke partijen had de commissie in het najaar van 1955 Egbert de Vries benaderd om voorzitter van de nieuwe organisatie te worden. Die vond dat hij dat verzoek niet kon weigeren. Er moest immers alles aan gedaan worden om de plannen voor technische hulpverlening uit te voeren.41 Verder zouden de internationale contacten die konden ontstaan ‘uit een actie van het Nederlandse volk’ voor zowel NUFFIC als ISS ‘van grote betekenis’ kunnen zijn, noteerde hij begin november 1955. Verder had hij begrepen dat de nieuwe organisatie zich zou willen bezighouden met een project van ‘community development’. Ook daaraan zouden NUFFIC en ISS een nuttige bijdrage kunnen leveren, onder meer door het scholen van Nederlandse deskundigen ervoor. De Vries vond het in ieder geval belangrijk dat zowel ISS en NUFFIC als de nieuwe organisatie voor internationale hulpverlening onder zijn leiding zouden komen.42

De nieuwe organisatie werd uiteindelijk op 23 maart 1956 tijdens een bijeenkomst in het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam opgericht en kreeg daarbij als naam ‘Nederlandse Organisatie Voor Internationale Bijstand’, oftewel NOVIB. Koningin Juliana werd er beschermvrouw van en prins Bernhard erevoorzitter. De particuliere hulpverlening aan minder ontwikkelde landen kon met andere woorden rekenen op koninklijke goedkeuring. De Vries was verder inderdaad voorzitter van het bestuur geworden. Tijdens de oprichtingsbijeenkomst spraken achtereenvolgens prins Bernhard en Egbert de Vries. De laatste had het over de uitvoering van een stuk dat was geschreven ‘in de G-sleutel van geld, gevoel, geweten en gerechtigheid’. Dat er geld nodig was, was evident, ook al kon men er volgens De Vries ‘geen internationale verantwoordelijkheid mee afkopen en er evenmin internationale solidariteit mee kopen’. Verder hadden Nederlanders ongetwijfeld gevoel voor de noden van de armen in de wereld, maar moesten zij vooral ‘getoetst worden door de stem van het geweten’. Hij zag het als een belangrijke taak voor NOVIB aan dat geweten te appelleren door ‘eerlijk feitenmateriaal’ ter beschikking te stellen. De gerechtigheid kwam ten slotte in het geding in het geven van een ‘rechtvaardige bijdrage’ aan de ontwikkeling van de wereld.43

Een maand na de oprichting van NOVIB, op 27 april 1956, bood de Nederlandse regering de beloofde Nota inzake de hulpverlening aan minder ontwikkelde gebieden aan de Tweede Kamer aan. Hierin werd zowel de Nederlandse bijdrage aan de technische hulp aan landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika als de pogingen Suriname en Nieuw-Guinea te ontwikkelen behandeld. Een principieel verschil tussen beide beleidsterreinen bestond er volgens de regering niet. De ideeën die er in Nederland over het ontwikkelingsvraagstuk leefden, werden door de regering omarmd. Uitgangspunt was dat in een ‘steeds sterker geïntegreerde wereld van de twintigste eeuw’ de welvaart van het eigen land onverbrekelijk verbonden was aan de welvaart en aan ‘het geestelijke en materiële evenwicht’ in vrijwel alle landen. Dat evenwicht was in vele achtergebleven gebieden ‘in ernstige mate’ verstoord zodat het ‘probleem van de onvoldoende ontwikkelde grootste helft van de wereld’ een essentiële plaats moest innemen in het buitenlands beleid van Nederland. Het was een probleem waarmee vooral pas onafhankelijke landen werden geconfronteerd. Hun onafhankelijkheid had geen ‘gouden eeuw van rust en welvaart’ ingeluid, maar hen wel vatbaar gemaakt voor ‘de lokstem van het communisme’. De nota gaf een goede analyse van het probleem van de mindere ontwikkeling van een belangrijk deel van de wereld en alle inspanningen die er tot dan toe waren verricht. Verder werd gesproken van de ‘morele en humanitaire’ beginselen waardoor Nederland zich hierbij liet leiden, in combinatie met het besef dat de gevolgen voor ‘het politieke evenwicht in de wereld’ niet te overzien zouden zijn indien er geen einde werd gemaakt aan de groeiende kloof tussen de levensstandaard van verschillende landen. Daarbij was het geven van technische hulp niet meer voldoende, er moest ook geld aan de ‘armere en lager ontwikkelde landen’ worden geschonken. En hoewel bilaterale hulp niet werd uitgesloten, bevestigde de Nederlandse regering in de nota dat zij de voorkeur had hulp langs multilaterale weg te verlenen. Er was sprake van een ‘wereldeconomisch probleem’ dat een ‘wereldeconomische aanpak’ vereiste.44

Surinaamse problemen

In een bijlage bij de Nota inzake de hulpverlening aan minder ontwikkelde gebieden rekende de Nederlandse regering de Tweede Kamer voor dat zij in 1955 in totaal voor bijna 82,5 miljoen gulden aan hulp aan deze gebieden had gegeven. Slechts 2,7 miljoen gulden was daarbij bestemd geweest voor multilaterale hulp via vooral het Expanded Program of Technical Assistance van de Verenigde Naties. Verder was er een kleine 100.000 gulden beschikbaar gesteld voor studiebeurzen voor studenten van onder meer het ISS in Den Haag. Verreweg het meeste geld was gegaan naar Nieuw-Guinea en Suriname. Het totale tekort op de begroting van Nieuw-Guinea van bijna 58 miljoen gulden werd gerekend een bijdrage aan ontwikkelingsprojecten te zijn, naast de bijdrage van 16,5 miljoen gulden aan de financiering van het Tienjarenplan in Suriname. Ook stond er voor 1955 een voorschot van 8 miljoen gulden in de boeken, dat was gegeven aan de SML in Suriname. In ieder geval was duidelijk dat in de praktijk de Nederlandse hulp aan minder ontwikkelde gebieden in de wereld zich vooral richtte op Suriname en Nieuw-Guinea.45

Het voorschot voor de SML had te maken met het fors duurder uitvallen van het Wageningenproject dan eerder was gedacht. Was bij de start van het project gerekend met een bedrag van 16,5 miljoen gulden, bij de uitvoering ervan was het nodig gebleken een kostbaar pompgemaal aan te leggen, waren aangekochte Amerikaanse machines duurder dan voorzien en had het veel langer geduurd voordat het ingepolderde land in gebruik kon worden genomen. Eind 1952 had de SML geconstateerd dat er zeker 46 miljoen gulden nodig was om het Wageningenproject tot een goed einde te kunnen brengen. Begin 1954 leek ook dit bedrag niet langer toereikend.46 Ook rommelde het in de leiding van de stichting. Die bestond uit twee directeuren in Nederland, onder wie president-directeur À Campo, en een directeur in Paramaribo, landbouwingenieur F. Bontekoe. In het Surinaamse Wageningen had verder de Delftse ingenieur F.H. Prins als beheerder de dagelijkse leiding. De afstanden tussen deze personen waren letterlijk en figuurlijk groot en van overleg en nauwe samenwerking was geen sprake. Dat concludeerde in ieder geval de gouverneur van Suriname Klaasesz.47 In Nederland was het beeld overigens anders. Daar werd gezegd dat directeur Bontekoe geen eigen verantwoordelijkheid durfde te nemen en ‘aan het werk op het terrein te weinig leiding’ gaf.48

Het was voor de raad van beheer van de SML, die toezicht op de directie hield, aanleiding een kleine commissie te vormen om te onderzoeken hoe het met de uitvoering van de plannen nu precies gesteld was. Twee leden van deze commissie, onder wie de Wageningse hoogleraar Van Beukering, verbleven in april en mei van dat jaar in Suriname om de stand van zaken op te nemen. Van Beukering constateerde daarbij dat het in de polders bij Wageningen goed mogelijk was eenmaal per jaar machinaal rijst te verbouwen. Een tweede oogst stuitte echter op allerlei problemen, vooral omdat daardoor schadelijk ongedierte als de bruine rijstboorder niet goed bestreden kon worden. Ook waren er irrigatieproblemen die nog niet waren opgelost. Het verbouwen van andere producten als soja stuitte weer op andere problemen. Kortom, er was alleen zekerheid over één rijstoogst per jaar, waardoor de verwachtingen over de toekomstige winstgevendheid van het Wageningenproject fors moesten worden bijgesteld. Verder waren de Nederlandse boeren die in Wageningen voor de SML werkten ontevreden. Ze eisten grond te mogen pachten, waarbij ze de machines van de stichting wilden huren en daarbij een minimuminkomen wilden krijgen. Het waren weinig reële eisen. De boeren maakten op Van Beukering overigens de indruk ‘keihard’ te zijn, niet naar Suriname te zijn gekomen ‘om vliegen te vangen’, maar ook niet om er te blijven. Ze wilden vooral ‘spoedig binnen’ zijn. ‘Men vraagt zich af of dit het goede hout is waaruit een kernkolonisatie kan worden gesneden,’ noteerde hij. Ten slotte was volgens hem de SML inderdaad gebrekkig georganiseerd, met twee directeuren in Nederland, één directeur in Paramaribo en een beheerder in Wageningen. Het leidde tot allerlei misverstanden en een trage besluitvorming, ook al had de beheerder dagelijks telefonisch contact met de directeur in Paramaribo, 185 kilometer verderop.49

Het rapport van de commissie-Van Beukering maakte op de raad van beheer van de SML grote indruk. De conclusies waren in ieder geval ‘buitengewoon ingrijpend voor de rentabiliteitsberekeningen’. Die waren veel te optimistisch geweest.50 Het was voldoende reden voor president-directeur À Campo om in oktober 1954 zelf naar Suriname te reizen om de situatie in ogenschouw te nemen. Het was voor hem een hernieuwde kennismaking met het land, waarbij hij zich in Paramaribo verwonderde over het wantrouwen over en weer tussen Nederlanders en Surinamers. ‘Het is merkwaardig hoe op anders verstandige mensen het Surinaams milieu werkt,’ noteerde hij in zijn dagboek. ‘Het is alsof het onmogelijk is voor dit milieu enige waardering voor anderen te hebben.’ Het leveren van kritiek op iedereen die uit Nederland kwam, was voor Surinamers ‘de meest eenvoudige conversatie’. Van Nederlandse kant was er tegelijkertijd geen goed woord over Surinaamse instellingen. ‘In zulk een milieu kan haast niets slagen. Alles werkt elkaar stiekem tegen,’ aldus À Campo. Na in Paramaribo met allerlei personen gesproken te hebben, ging hij per schip naar Nieuw-Nickerie, waar hij in het logeergebouw van de overheid introk. Het verblijf viel hem niet mee. Het gebouw bleek in zijn ogen ‘een volkomen kampongwoning’ te zijn waar het krioelde van visite, kinderen en kleinkinderen van de uitbaatster en waar ‘van alles, meubels, lakens, handdoeken, servies, etc. […] één grote rotzooi’ was. ‘Ik zou ontbijten met twee gekookte eieren, waarvan de een slecht en het ander zelfs een gekookt kuiken bevatte: in dat milieu lustte ik niets meer, zelfs geen glas water,’ aldus À Campo. Van de lokale pastoor, de Limburgse pater P. Maijntz, hoorde hij verder over de ‘ultra materialistische instelling’ van de boeren in Wageningen, die ‘niet het minste gemeenschapsgevoel’ zouden kennen en geen enkele vorm van gezag meer zouden erkennen.51

Als een gewaarschuwd mens bereikte À Campo uiteindelijk Wageningen. Hij zou er ruim drie weken verblijven en er met velen spreken. Wat hij zag en meemaakte, viel hem na alle zorgelijke berichten alleszins mee. De rijstsilo en de rijstpellerij zagen er net zoals de waterwerken prima uit. Er was zo’n 5000 hectare aan polder tot stand gekomen. Alleen het onderhoud van de grasperken en de erven in het plaatsje liet volgens À Campo ‘in vergelijking met onze oude Indische emplacementen’ veel te wensen over. Enige heimwee naar het oude Indië was hem niet vreemd. In Wageningen was hij vooral verrast over hoeveel grond een Nederlandse boer met een paar Surinaamse knechten kon bewerken. Sommige boeren verzekerden hem dat ze per persoon wel vier boerderijen aankonden. Echt druk hadden ze het daarbij maar een paar keer per jaar. In Wageningen werd er door de boeren desondanks ‘behoorlijk gekankerd’. À Campo wist wel hoe dit kwam. Zo waren het allemaal Hollanders voor wie ‘een potje kankeren’ een ‘nationale eigenschap’ was, terwijl boeren hierbij volgens hem bovengemiddeld presteerden. Maar vooral wilden ze zelfstandig kunnen werken. Wat dit laatste betrof, wilde À Campo dat zijn stichting een keuze zou maken: was ‘Wageningen’ nu een project om te bewijzen dat door mechanisatie rijst in de tropen concurrerend kon worden geteeld of ging het om het stichten van een kolonie van Nederlandse boeren? Voor hem ging het om het eerste en zijn bezoek aan Wageningen had hem ‘optimistischer dan ooit’ gemaakt. Het project kon in zijn ogen gemakkelijk rendabel worden gemaakt, als er maar iemand ter plaatse was die er goed leiding aan kon geven. Er moest in Suriname een directeur of beheerder worden aangesteld die in Nederlands-Indië zijn sporen had verdiend. ‘Men zoeke dus onder de beheerders of oud-beheerders van onze cultuurmaatschappijen,’ aldus À Campo. En deze directeur of beheerder moest vervolgens niet alleen in Wageningen werken, maar ook in staat worden gesteld in Paramaribo tot de ‘upper ten’ te behoren, ‘met de lidmaatschappen die erbij horen’.52

Was À Campo ‘optimistischer dan ooit’ over de kans van slagen van het Wageningenproject, er moest wel snel geld gevonden worden om in Suriname verder te kunnen werken. De kosten van het project waren namelijk inmiddels opgelopen tot 60 miljoen gulden. Om deze en nog paar eerdere uitgaven te kunnen dekken, moest er extra 17 miljoen gulden worden geleend. In december 1954 verzocht de SML de Nederlandse regering een staatsgarantie hiervoor af te geven. Daarbij was niet meer de ontwikkeling van Suriname het argument, maar de Nederlandse bijdrage aan de oplossing van het wereldvoedselvraagstuk. ‘Machinale rijstbouw op ongebruikt moerassig land in tropische gebieden zou de wereldvoedselpositie belangrijk verbeteren,’ aldus initiatiefnemer en voorzitter van de raad van beheer van de SML Eijsvoogel. Het werk in Suriname trok internationaal de aandacht. Nederland deed er ‘pionierswerk’ waaraan nu eenmaal onvoorziene risico’s waren verbonden.53

Het waren mooie woorden, maar minister van Financiën Jo van de Kieft was niet langer bereid geld in het Wageningenproject te pompen. Uit de rapportage van Van Beukering had hij opgemaakt dat het project ‘slecht gefundeerd’ was en ‘ondoelmatig’ opgezet en dat de leiding ‘niet geheel voor haar taak’ was berekend. Voor de verwezenlijking van het project was volgens hem ‘geen enkele solide financiële basis aanwezig’ en nieuwe investeringen was ‘slechts goed geld naar kwaad geld gooien’. Hij wenste het verzoek om verdere garanties ‘met de meest mogelijke nadruk af te wijzen’.54

Van de Kiefts collega’s Mansholt en Kernkamp waren het echter volstrekt niet met hem eens. Mansholt had eind 1953 Suriname bezocht en was er enthousiast over de ontwikkeling van de landbouw geworden. Nederland had volgens hem ‘een belangrijke taak’ in Suriname. ‘Suriname kan op landbouwgebied een belangrijke rol gaan spelen, als Nederland het zowel door het beschikbaar stellen van deskundigen als door financiële hulp blijft steunen,’ verklaarde hij bij terugkeer in Nederland. Het Wageningenproject had hij daarbij ‘indrukwekkend’ genoemd.55 Een jaar later had Mansholts collega Kernkamp in de Tweede Kamer ook de loftrompet over het Wageningenproject gestoken. Er was volgens hem sprake van ‘pioniersarbeid, ondernomen in een onbekend gebied’ waarbij allerlei ‘ongedachte moeilijkheden en tegenslagen’ werden overwonnen. Hij had verder gezegd:

De vestiging van gemechaniseerde landbouwbedrijven van deze omvang in tropisch onontgonnen gebied is een experiment, hetwelk intensieve internationale belangstelling heeft. Het slagen van deze proefneming is dan ook een zaak van zeer grote betekenis, niet alleen voor Suriname, maar voor tal van landen. Een van de nieuwe wereldwonderen zou men het kunnen noemen, als het tenminste definitief slaagt.56

Samen met Mansholt reageerde Kernkamp met dezelfde boodschap op het standpunt van Van de Kieft. Zij herinnerden hun collega-ministers eraan dat het Wageningenproject niet alleen bedoeld was om ‘welvarende middenstandsboerderijen in Suriname’ te vestigen, maar vooral ‘als bijdrage tot de economische ontplooiing van dit land in het bijzonder en tot de ontwikkeling van de mechanische landbouw in onder-ontwikkelde landen in het algemeen’. In die zin was het een belangrijk project, waarvan aanvankelijk gedacht was dat alle investeringen zouden kunnen worden terugverdiend. Dat was te optimistisch ingeschat, zodat de overheid moest bijspringen. Die overheid was de regering van Suriname, die daartoe echter de middelen niet had. ‘De vraag is dus of de Nederlandse Regering, gezien het belang nationaal en internationaal van dit project, de hulp wil verstrekken om de voortgang mogelijk te maken,’ aldus Mansholt en Kernkamp. De vraag was ook ‘of de offers die Nederland zich hiervoor moet getroosten – in het kader van de samenwerking met Suriname voor de opbouw van dit te lang onderontwikkeld gebleven land, gerechtvaardigd zijn’. De antwoorden op deze vragen waren voor beide ministers duidelijk. Stoppen met het Wageningenproject betekende kapitaalvernietiging en het toebrengen van ‘een onnodige en onverdiende schade’ aan de ‘reputatie van het Nederlandse vermogen op het gebied van de tropische landbouw en van ontginning in het algemeen’. Een dergelijk besluit zou ook in Suriname niet worden begrepen en ‘het vertrouwen in het Nederlands beleid met betrekking tot de onderlinge hulp en bijstand in Suriname ondermijnen’.57

De ministerraad vroeg vervolgens de SML haar plannen voor de toekomst nader toe te lichten. De raad van beheer van de SML deed dit uiteindelijk in augustus 1955 door een uitgebreid rapport over de voortzetting van de werkzaamheden in Suriname bij de Nederlandse regering in te dienen. Daarin werden allereerst de Nederlandse boeren die in Wageningen werkten in bescherming genomen. Weliswaar stonden zij bij sommigen bekend als ontevreden mopperaars die niet in staat zouden zijn een gemeenschap te vormen, volgens de SML hadden zij ‘psychologisch de weerslag ondervonden van de enorme moeilijkheden en tegenvallers, welke de Stichting in haar ontginningswerkzaamheden heeft moeten overwinnen’. Desondanks waren ze goede krachten en harde werkers gebleken die met succes zich de mechanische rijstbouw hadden eigen gemaakt. Maar het rendement van het Wageningenproject viel tegen, deels door de hogere kosten van de inpoldering en ontginning, deels door de dalende rijstprijzen op de wereldmarkt. De gedane investeringen konden niet worden terugverdiend. Er kon in Wageningen op een economisch gezonde manier rijst worden verbouwd, maar de bouw van waterwerken, huizen en openbare voorzieningen moest worden afgeschreven. Aan een uitbreiding van de polder moest verder voorlopig niet worden gedacht. ‘Een adempauze, waarin eerst landbouwkundige ervaring kan worden opgedaan is dus, gezien de grootte der risico’s, wel wenselijk,’ constateerde de raad van beheer.58

Leendert Witte leidt koningin Juliana rond in Wageningen (1955)

Die centrale leiding werd niet langer op afstand geleverd, maar vanuit het Surinaamse Wageningen zelf. Besloten was dat in Nederland À Campo als de enige directeur overbleef en in Suriname werd met ingang van 1 september Bontekoe vervangen door Leendert Witte. Bontekoe had geweigerd zich in het afgelegen Wageningen te vestigen en was naar Nederland teruggekeerd. De in 1901 in Goes geboren Witte had in Nederlands-Indië zijn sporen verdiend als administrateur van achtereenvolgens de theeondernemingen Leuwimanggoe en Pasir Nangka op Java. Hij was in 1926 in Indië aangekomen en had op Pasir Nangka vanaf 1934 ook een tijdje samengewerkt met Sicco Mansholt, die er 21 maanden had doorgebracht als voluntair en employé. Mansholt beschreef zijn chefs onder wie Witte als ‘beschaafde menschen, niet van die echt burgerlijke Indische typen die je zooveel onder de planters en vooral hun vrouwen treft’.59 Na de oorlogsjaren in een Japans interneringskamp te hebben doorgebracht, had Witte Pasir Nangka weer in bedrijf weten te krijgen. De theefabriek draaide uiteindelijk op de opbrengst van zo’n 2100 hectare aan theetuinen van de onderneming zelf en wat door de bevolking werd aangeleverd. Begin jaren vijftig werkte Witte nog enige tijd in Jakarta om dus in 1955 naar Suriname af te reizen. Daar vestigde hij zich in Wageningen om er rechtstreeks leiding te geven aan de werkzaamheden van de SML. Witte wist er al snel het vertrouwen van de Nederlandse boeren te winnen. Ook stimuleerde hij hen vaker met bootjes een bezoek te brengen aan bijvoorbeeld Nieuw-Nickerie. ‘Zij kunnen dan zien hoe goed het in Wageningen is,’ aldus Witte. Het verbeterde ook de stemming in het dorpje.60

Bij dit alles speelde nog een ander vraagstuk, namelijk of de SML zich volledig moest concentreren op het Wageningenproject en dus het werk in Lelydorp en de ontwikkeling van Plantage Slootwijk moest afstoten. Van Beukering had zich er tijdens zijn bezoek aan Suriname een voorstander van betoond. Gouverneur Klaasesz waarschuwde minister Kernkamp echter dat het afstoten van Lelydorp en Slootwijk niet alleen funest zou zijn voor beide projecten, maar in Suriname ook veel kwaad bloed zou zetten. ‘In Suriname heeft men – na een periode van zeer weinig vertrouwen – thans grote belangstelling voor het werk dat in Lelydorp en Slootwijk verricht wordt en erkent er het belang van voor de Surinaamse agrarische ontwikkeling,’ aldus Klaasesz. ‘Zou de S.M.L. deze objecten in de steek laten, om welke reden dan ook, dan zal dit zeker worden gezien als een zich terugtrekken op louter Nederlandse, i.c. Wageningse belangen.’ Want zo werd het Wageningenproject in Suriname nog steeds gezien: als een door Nederlanders uitgevoerd project ter meerdere glorie van Nederland waar Suriname en de Surinamers nauwelijks bij betrokken waren.61

Emile à Campo wilde desondanks van het Lelydorpplan en de Plantage Slootwijk af.62 Gouverneur Klaasesz en het ministerie van Overzeese Rijksdelen zetten de raad van beheer van de SML echter dusdanig onder druk zodat deze toch bereid was het beheer van Lelydorp en Slootwijk voort te zetten. Daarvoor werd er een nieuwe stichting in het leven geroepen die de verschillende projecten in bezit kreeg: de Stichting voor Experimentele Landbouwbedrijven. In de raad van beheer van de SML werd overigens ook geconstateerd dat Plantage Slootwijk geen enkele toekomst had. ‘Slootwijk heeft inmiddels wel aangetoond dat het plantageprobleem niet op te lossen is,’ aldus Van Beukering.63 Desondanks werd SML-directeur Witte gevraagd een plan op te stellen om van Slootwijk ondanks alles een rendabele plantage te maken. Die berekende dat een en ander minimaal 2 miljoen gulden zou kosten, een bedrag dat ook de Surinaamse regering niet in de plantage wilde investeren. Daarom werd gekozen voor een kleiner plan van Witte, gericht op de ‘zeer geleidelijke rehabilitatie der plantage’. Er zou zo’n 110 hectare aan koffie worden verbouwd, naast 50 hectare aan cacao en wat citrus waarmee binnen tien jaar de plantage winstgevend moest zijn geworden. Een proef met de vestiging van zo’n tien Indo-Europese gezinnen uit het voormalige Nederlands-Indië werd daarbij gestaakt. Zij werden overgeplaatst naar Lelydorp.64

Het Lelydorpplan daar was uiteindelijk wel een succes geworden, althans als landbouwexperiment. Er was veel geleerd van het landbouwkundig onderzoek ter plekke en het onderzoek naar het meest geschikte bedrijfstype op de relatief arme gronden in de tropen. Van Lier noemde eind 1955 echter ‘het sociologisch-experiment […] nog niet geheel opgelost’. Het was nog steeds de vraag of er een levensvatbare boerengemeenschap kon worden gevormd. Zo ontbrak er nog steeds een centrum waarin een recreatiezaal en bibliotheek konden worden ondergebracht en waar de boeren elkaar konden ontmoeten.65 Van de ontwikkeling van 19.000 hectare landbouwgrond zoals Freddie Langguth Oliviera dat ooit voor ogen had gehad, was daarbij niets gekomen. Daarvoor in de plaats had beheerder De Haan een beperkt aantal kleinere boerenbedrijven van 11, 8 en 5 hectare ontwikkeld en aan zogeheten ‘zetboeren’ uitgegeven. Het waren daarbij gemengde bedrijven met veeteelt en de teelt van onder meer oliepalm, cacao en citrus.66 De belangstelling voor het verkrijgen van een boerderij rond Lelydorp was daarbij toegenomen, zodat er een betere selectie van boeren had kunnen plaatsvinden. Begin 1955 waren er 33 kavels uitgegeven aan respectievelijk 16 creolen, 11 Hindoestanen, 3 Javanen en 3 anderen.67 De Haan maakte dit overigens niet meer mee. Hij had in 1954 na een persoonlijk conflict met Oliviera Suriname verruild voor de Landbouwhogeschool in Wageningen. Het conflict was ontstaan toen minister Oliviera ter ore was gekomen dat De Haan zich over zijn beleid ‘op denigrerende wijze’ had uitgesproken. Het kwam daarna tussen de twee Wageningse ingenieurs niet meer goed. Uiteindelijk was het voor De Haan ‘een pak van het hart’ dat hij Suriname kon verlaten, een land waar zakelijke relaties al snel persoonlijk werden.68

De boeren in Lelydorp kregen ondertussen allerlei cursussen, demonstraties en filmvertoningen aangeboden. De films die in 1955 werden vertoond gingen over ‘Goed melken’, ‘Kunstmatige inseminatie’, ‘Coöperatiewezen’ en ‘Cacao op Trinidad’.69 Er was voldoende reden om hoopvol te zijn voor de toekomst, ook al zou het nog enige tijd duren voordat meerjarige gewassen in volle productie zouden kunnen worden genomen en de veestapel verder zou zijn ontwikkeld.70 In ieder geval viel er eind april en begin mei 1955 iets te vieren bij het eerste lustrum van het Lelydorpplan. Naast een bezoek van gouverneur Klaasesz en andere hoogwaardigheidsbekleders waarbij vooral toespraken werden gehouden, was er ook vermaak in de vorm van ‘mastklimmen, ringsteken op een ezel, hindernisrijden voor bromfietsen’ en een competitie touwtrekken. Na een ‘ietwat geladen maar faire’ voetbalwedstrijd tussen boeren en employés was er een feestmaal en vervolgens drie gelijktijdige voorstellingen. ‘Een Hindoestaanse band met danser trad op in de garage; de productenloods kon bij tijden de belangstelling voor de wajang-wong voorstelling niet bergen; terwijl in het schoolgebouw een dans-band o.l.v. korporaal Graanoogst optrad.’71

De Nederlandse ministerraad concentreerde zich in augustus 1955 ondertussen op het verzoek van de SML bij Wageningen nog eens 900 hectare te kunnen inpolderen. Om dit mogelijk te maken en ook andere door de SML gemaakte kosten te dekken zou de Nederlandse regering in 1955 en 1956 respectievelijk 8,1 en 9,5 miljoen gulden als renteloos voorschot moeten verstrekken. Op 30 augustus 1955 ging de ministerraad hiermee akkoord, ook al wees minister Van de Kieft er fijntjes op dat zijn eerder naar voren gebrachte kritiek ‘niet onjuist’ was geweest. De SML kreeg daarbij ook toestemming onderzoek te blijven doen naar de mogelijkheden de polders in de toekomst nog verder uit te breiden. Volgens minister Mansholt was men eerder veel te snel tot uitvoering van plannen overgegaan, terwijl een studie naar mogelijke uitbreiding ‘ook psychologisch van betekenis’ was voor de gemeenschap in Wageningen.72

In de Tweede Kamer waren verschillende leden echter uiterst kritisch op het voorstel nog meer geld in het Wageningenproject te stoppen. Zij noemden het project ‘meer een uiting van dadendrang van plannenmakers – overwegend voor rekening en risico van de Nederlandse belastingbetalers – dan een poging om de welvaart van de bewoners van een achtergebleven gebiedsdeel omhoog te brengen’. Het was voor deze Kamerleden duidelijk dat het Wageningenproject ‘geheel op zich zelf’ stond: ‘een verbetering van de achterlijke methoden in de kleine landbouw in Suriname zal dit plan niet brengen’.73 Het VVD-Kamerlid H.F. van Leeuwen had het zelfs over het ‘grootscheepse echec’ dat het Wageningenproject was geworden. Suriname was er niets mee opgeschoten. ‘Als wij welvaart willen brengen aan de bevolking van een achtergebleven gebiedsdeel, moeten wij haar leren, hoe zij meer uit de grond kan halen en de algemene produktiviteit moet verhogen,’ aldus Van Leeuwen. ‘Dat leert zij van dit bedrijf niet. Dat is wel zeer naar en wijst erop, dat wij dat niet goed doen.’74 Minister Kernkamp overtuigde de meerderheid van de Kamer er echter van dat een extra investering in het Wageningenproject wel degelijk te verdedigen was. Suriname verkreeg immers een belangrijk exportproduct en de ervaring die in Wageningen werd opgedaan kwam ook de Surinaamse rijstverbouwers ten goede. Verder mocht volgens de minister niet uit het oog worden verloren dat het plan als ‘bijdrage tot de oplossing van het voedselvraagstuk in tropische gebieden’ ook internationaal van ‘grote betekenis’ werd geacht.75 Nederland kon beter trots zijn op hetgeen er in Wageningen tot stand werd gebracht, ook al kostte het een hoop geld.

Bezoekers waren in ieder geval steevast onder de indruk van wat er in Wageningen te zien was. Dit kwam mede omdat er eerst 40 kilometer de Nickerierivier moest worden opgevaren voordat men in Wageningen aankwam. ‘Vloedbossen staan half in water, de boeggolf van het schip trekt een eindweegs het land in. De passagiers kijken dromerig naar het groen zoals alleen scheepspassagiers na een lange reis dromerig kunnen kijken. Groen, groen, eindeloos groen,’ beschreef Paul van ’t Veer de reis over de rivier. Totdat er plots een enorm gebouw boven de boomkruinen verscheen. ‘Een grijs-witte massa steekt in de ochtendlucht, een geweldig blok beton, een wolkenkrabber […] een rijstsilo!’ Het was het grootste gebouw van het land, goed voor de opslag van 25.000 kubieke meter rijst. De 5000 hectare polder deed verder ‘met zijn keurige boerderijtjes, ophaalbruggen, sluizen en dijkjes sterk aan de Haarlemmermeer denken’. De ontginning van de moerassen was niet eenvoudig geweest, wist Van ’t Veer. Gelukkig was er Emile à Campo geweest, ‘een kordaat man die niet licht in snikken zal uitbarsten’. Onder zijn leiding was er veel tot stand gebracht en werd er zelfs al rijst naar Duitsland geëxporteerd.76

Jan van Beukering

De man die zowel in Suriname, Nieuw-Guinea als elders probeerde te helpen bij de ontwikkeling van de landbouw, Jan van Beukering, was in maart 1904 in Wageningen geboren als zoon van een plaatselijke behanger. Hij had koloniale landbouw aan de Landbouwhogeschool gestudeerd en in 1927 zijn ingenieursdiploma behaald, waarna hij in december van dat jaar was afgereisd naar Buitenzorg op Java om er als bodemkundige te gaan werken bij het Algemeen Proefstation voor de Landbouw. Hij deed er onderzoek naar het meten van de zuurgraad van de Indische bodem, waarover hij in oktober 1928 een voordacht hield op het natuurwetenschappelijk congres in Soerabaja.77 Een maand eerder was hij op afstand getrouwd met Dini Diek, dochter van een bakker uit Zwolle. Als ‘handschoentje’ reisde zij vervolgens naar Indië om bij haar man in te trekken. Het echtpaar zou geen kinderen krijgen.

Van Beukering voelde zich op het Algemeen Proefstation voor de Landbouw niet geheel op zijn plaats. Zijn belangstelling ging namelijk vooral uit naar landbouweconomische vraagstukken en toen hij de kans kreeg als landbouwconsulent bij de Landbouwvoorlichtingsdienst te gaan werken, greep hij die met beide handen aan. In augustus 1929 kon hij als zodanig beginnen in Padang op Sumatra. Hij richtte zich daar onder meer op de verbetering van de productie door de bevolking van rubber en onderzocht hoe de bevolking efficiënter koffie kon produceren. Hij kocht daartoe een ijzeren handpulper en toonde aan dat ermee op een efficiënte manier een product van goede kwaliteit kon worden gemaakt. ‘Het toestel droeg bij de verschillende demonstraties, welke hiermede gehouden werden, […] de goedkeuring der tani’s weg,’ noteerde hij tevreden in het tijdschrift Landbouw.78

In januari 1931 kreeg Van Beukering de leiding van de landbouwvoorlichtingsdienst op Celebes en vestigde hij zich in Makassar. Hij ging er onmiddellijk zeer methodisch te werk, met het opstellen van jaarplannen met sociaal-economische streekbeschrijvingen en richtlijnen hoe de landbouw er verbeterd moest worden. Een grondige kennis van de lokale landbouwtechnische en sociaal-economische omstandigheden waaronder de landbouw door de bevolking werd bedreven, was noodzakelijk om succes te kunnen hebben. Van Beukering slaagde er door rationalisatie van de landbouw in de rijstproductie in Zuid-Celebes dusdanig op te voeren dat er jaarlijks zo’n 50.000 ton rijst kon worden geëxporteerd naar andere delen van de archipel. Om deze export mogelijk te maken, had Van Beukering ook veel contact met handel en scheepvaart.79

Hiernaast probeerde hij de boeren te overtuigen wat meer nuttige gewassen rondom hun huizen te verbouwen. Hij begreep overigens maar al te goed dat hij weinig zou bereiken door een en ander simpelweg te verordineren. Hij besloot daarom in twee dorpen ‘flinke model-erven ter demonstratie’ aan te leggen, met een beplanting zoals hij die logisch achtte. ‘Wat cassave, wat mais, peulvruchten, inlandsche groenten, enkele vruchtboomen, en wat koffie en kapok om te verkoopen.’ Aanvankelijk interesseerde niemand zich voor deze modelerven. Van Beukering wist echter de belangstelling ervoor te wekken door wedstrijden uit te schrijven met geldprijzen voor wie de beste erfbeplanting maakte. ‘Na veel gepraat onder een glaasje sagoweer en een rookertje waren er eindelijk een stuk of tien, die, aangelokt door de mooie prijzen, dat ook wel eens probeeren wilden, zoodat met geregelde voorlichting van het personeel er een tiental erven ontstonden,’ vertelde de oud-inspecteur voor de landbouw Gerard Vink in 1938. De wedstrijden werden elk jaar voortgezet en uiteindelijk bewerkte vrijwel iedereen de erven rondom de huizen. Er was daardoor ‘een vooruitgang in economisch en sociaal opzicht als men zich moeilijk in kan denken’, aldus Vink. ‘Vergeleken met andere kampongs in die streek was het verschil als dat van wit en zwart.’80

Het organiseren van wedstrijden om boeren te stimuleren zich te ontwikkelen, paste Van Beukering ook in andere gevallen toe. Steeds werd er klein begonnen, met een beperkt aantal deelnemers, geldprijzen tot 5 gulden en een beoordelingscommissie die uit lokale boeren bestond. Al snel deden er meer boeren mee. Zo meldden zich voor een wedstrijd voor de aanplant van tweede gewassen op sawa’s midden jaren dertig duizenden deelnemers. Als prijzen werden ook verschillende hoeveelheden meststoffen verstrekt. Van Beukering was over het resultaat van de verschillende wedstrijden en over de contacten die hij erdoor met de boeren verkreeg, zeer goed te spreken, zo goed zelfs, dat hij in 1936 maar liefst vijftig wedstrijden in gang zette.81

Eind 1938 werd Van Beukering overgeplaatst naar het departement van Economische Zaken in Batavia, waar hij zich aanvankelijk vooral moest bezighouden met de migratie van Javanen naar Sumatra en Celebes. Daarnaast kreeg hij de opdracht te helpen bij het omzetten van de concessies die de plantageondernemingen aan de oostkust van Sumatra hadden waarbij een deel van de landbouwgrond moest worden teruggegeven aan de lokale bevolking. Over dit onderwerp schreef hij twee belangrijke nota’s waarin hij probeerde de belangen van de ondernemingen en die van de lokale bevolking met elkaar te verzoenen. Gezien de verwachte bevolkingsgroei vond hij dat de ondernemingen niet meer grond in beheer moesten krijgen dan nodig voor een rendabele en sociaal verantwoorde bedrijfsvoering.82 Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog kreeg Van Beukering nog een andere taak. De Indische overheid wilde namelijk de inheemse bevolking die afhankelijk was van de export van kopra naar Europa ondersteunen en richtte daartoe een ‘Coprafonds’ op, dat het product opkocht en opsloeg. Van Beukering was een van de leden van het bestuur van het Coprafonds en trad daarbij op als plaatsvervangend directeur. Het fonds zorgde ervoor dat boeren daadwerkelijk werden ondersteund en de kwaliteit van het product verbeterde doordat het eisen hieraan stelde.83

Een ander belangrijk thema waar Van Beukering op het departement van Economische Zaken aan werkte, was de toekomst van de ladangbouw in Nederlands-Indië. Hij kon daarbij gebruikmaken van de resultaten van een enquête naar deze eenvoudige vorm van landbouw die in de jaren dertig was gehouden. Ladangbouw was de landbouwmethode waarbij door de bevolking stukken tropisch bos en grasland werden ontgonnen door ze in brand te steken. Vervolgens werden de gronden een paar jaar verbouwd totdat ze uitgeput waren. Het was een methode waarin volgens Van Beukering ‘het geheele sociaal-religieuze leven van den ladanger’ was geworteld: ‘De bepalingen betreffende gebod en verbod zijn er op ingesteld; het ceremonieel, de traditie en alles wat de betrokken maatschappij (magisch) evenwichtig doet zijn en houvast biedt, zijn met den ladangbouw verbonden.’ Hiermee moest uiteraard rekening worden gehouden wanneer de overheid de landbouw wilde ontwikkelen. Van Beukering stelde in dit kader voor het gebruik van groenbemesters te propageren en boeren over te halen een gemengd bedrijf te starten zodat er ook dierlijke mest zou worden geproduceerd.84

De Tweede Wereldoorlog maakte een einde aan al deze werkzaamheden. Van Beukering werd als reserve 1ste luitenant opgeroepen dienst te nemen bij het KNIL en na de capitulatie op 8 maart 1942 krijgsgevangen gemaakt. Tijdens de bezetting ging het manuscript voor zijn proefschrift verloren. Dat was nog het minste. Hij zou de Japanse gevangenschap ternauwernood overleven en moest na de bevrijding naar Nederland vertrekken om er van de jarenlange ontberingen te kunnen herstellen. Het was de bedoeling terug te keren naar Indonesië om er verder aan de ontwikkeling van het land te werken. Een van de zorgen van de Nederlandse autoriteiten op Java betrof de bodemerosie, die tijdens de Japanse bezetting ernstige vormen had aangenomen doordat er ongebreideld bomen waren gekapt. In juni 1946 besloten de directeuren van Economische Zaken en van Verkeer en Waterstaat een commissie in te stellen die tot taak kreeg naar de Verenigde Staten te reizen om er de bestrijding van bodemerosie te bestuderen. Vervolgens moest zij voorstellen doen om de Amerikaanse methoden in Nederlands-Indië toe te passen.85 Een van de leden van deze commissie was Van Beukering en hij reisde met zijn mede-commissieleden naar de Southeastern Region van de Soil Conservation Service, waar het hem onmiddellijk opviel dat erosiebestrijding volledig samenging met de vorming van gezonde boerenbedrijven. Om in Nederlands-Indië te komen tot gezonde boerenbedrijven moest er volgens hem een radicale hervorming worden doorgevoerd, waarin het land opnieuw moest worden ingedeeld en een ‘gezonde, krachtige boerenstand’ moest worden ontwikkeld met relatief omvangrijke boerderijen. Om een en ander tot stand te brengen moest er een ‘Dienst van de Landinrichting’ komen, naar het voorbeeld van de Amerikaanse Soil Conservation Service. Deze Dienst van de Landinrichting zou een jaar later inderdaad worden opgericht.86

Eind 1946 vertrok Van Beukering weer naar Indonesië, waar hij echter niet meer kon aarden. Volgens Egbert de Vries zorgden de ervaringen die hij er opdeed voor ‘een psychische rem […] om in de toekomst met en voor Indonesiërs te werken’.87 Na enkele maanden keerde hij weer terug naar Nederland. Voor werkzaamheden elders in de tropen was Van Beukering overigens nog steeds beschikbaar. Vandaar dat hij eind 1947 naar Suriname afreisde om samen met de ingenieurs Verhoog en Eijsvoogel een onderzoek te doen naar de mogelijkheden de westelijke kustvlakte van het land voor de landbouw te benutten. Het was het onderzoek dat zou leiden tot het Wageningenplan. Beukering hield aan zijn maanden werk in Suriname een goede pers over. Volgens minister van Overzeese Gebiedsdelen Sassen had hij door zijn werk in Suriname ‘allerwegen grote waardering ondervonden’, terwijl de minister ook zelf ervan overtuigd was geraakt dat hij een ‘uitstekende kracht’ was.88 Van Beukering was in de zomer van 1948 dan ook de ideale nieuwe directeur van het Surinaamse departement van Landbouw, Handel en Visserij. Probleem was echter dat hij op ‘psychische gronden’ was afgekeurd voor de Indische dienst en dat deze afkeuring ook Suriname gold. Enkele maanden volgden waarin de secretaris-administrateur van het Surinaamse Welvaartsfond de uitzending van Van Beukering vanwege zowel diens ‘capaciteiten, initiatief als karaktereigenschappen’ krachtig aanbeval, maar er in de Staten van Suriname tegen zijn benoeming werd geprotesteerd, omdat er in de persoon van Langguth Oliviera beter een ‘landskind’ directeur kon worden. Uiteindelijk werd Van Beukering alsnog goedgekeurd voor werk in Suriname en arriveerde hij er in maart 1949 om de functie van directeur van Landbouw op zich te nemen.89

Hoewel de uitvoering van het Wageningenproject belangrijk was, zou Van Beukering zich als directeur van Landbouw vooral inzetten voor verbetering van de bedrijven van Surinaamse boeren. In zijn ogen moesten daartoe de landbouwgronden worden uitgebreid en er meer gemengde bedrijven komen waar mest kon zorgen voor het behoud van de vruchtbaarheid van de grond.90 De gemengde bedrijven moesten ook zoveel mogelijk worden gemechaniseerd en om een en ander te bestuderen werd de Prins Bernhardpolder ontwikkeld.91 Om de mechanisatie van de verwerking van rijst vooruit te helpen, ging Van Beukering verder in september en oktober 1950 op studiereis naar de Verenigde Staten. De bezoeken aan universiteiten en agrarische onderzoekscentra resulteerden in de aanbeveling regionale droog- en opslagfaciliteiten te ontwikkelen.92 Wetenschappelijk onderzoek op het gebied van de landbouw was voor Van Beukering een belangrijke zaak. Dit betekende onder meer de modernisering van het Landbouwproefstation van Suriname, waarmee in 1950 werd begonnen. Bij de opening van het vernieuwde proefstationgebouw zei Van Beukering dat ‘de vele lacunes, welke het wetenschappelijke landbouwonderzoek hier te lande vertoonde, […] de taak van dit proefstation geen gemakkelijke’ maakten. ‘Veel moet in snel tempo worden ingehaald. Wij zijn evenwel op weg,’ aldus Van Beukering. Hij vond het vernieuwde gebouw een symbool voor de opbouw van Suriname. ‘Opbouw dus met als fundament al het goede en bruikbare, dat aanwezig is, teneinde aldus tot vernieuwing te komen.’93

Van Beukering werd in december 1951 gevraagd in Wageningen de opvolger te worden van Egbert de Vries als hoogleraar in de Tropische Landhuishoudkunde. De landbouwhogeschool had geconcludeerd dat er ondanks de onafhankelijkheid van Indonesië een goede toekomst voor het vakgebied was. Nederland had nu eenmaal belang bij ‘het deelnemen aan de pogingen de welvaart van de minder ontwikkelde tropische gebieden op te voeren’, zoals het college van curatoren van de landbouwhogeschool het formuleerde. De curatoren vervolgden:

In tropische en sub-tropische delen van Azië, Afrika en Amerika liggen uitgestrekte gebieden, waarvan de ontwikkeling versneld dient te worden. De mogelijkheden daar zijn vooral van landbouwkundige aard. Indien Nederland daarheen goed geschoolde landbouwkundige ingenieurs kan zenden, zullen deze als pioniers kunnen optreden, relaties kunnen aanknopen, aan andere Nederlanders voorlichting kunnen geven en aldus kunnen bijdragen, zowel tot de ontwikkeling van het gebied hunner werkzaamheden als tot vergroting van de welvaart van Nederland.

Van Beukering werd gezien als de ideale hoogleraar om deze landbouwingenieurs op te leiden. Hij had volgens de curatoren ‘een zeer goed verstand’, was ‘een harde werker’ en ‘weetgierig van aard’ en had heel veel ervaring opgedaan in Indonesië en Suriname. Maar vooral had hij de ambitie een eigen stempel te drukken op het vraagstuk van de ontwikkeling van minder ontwikkelde landen. Het was het onderwerp waar hij zich volledig voor wilde inzetten.94

Jan van Beukering

Van Beukering legde bij zijn aantreden uit dat volgens hem de landbouw slechts een onderdeel was van het veelomvattende probleem van de ontwikkeling van minder ontwikkelde landen. Zo waren er ingrijpende sociale en culturele veranderingen noodzakelijk om tot ontwikkeling te kunnen komen. ‘De sociale organisaties met hun starre instellingen, hun standen- of kastewezen, hun communalisme en gelijkvormigheid’ vormden in de minder ontwikkelde landen ‘dikwijls belemmeringen voor maatschappelijke en economische vooruitgang’. Voor hem betekende ontwikkeling overigens ‘differentiatie en specialisatie van mens en maatschappijvormen’ en vereiste zij ‘een horizontale en verticale beweeglijkheid tussen groepen, standen en kasten’. Veel van het oude moest daarom worden losgelaten en worden omgevormd tot ‘nieuwe waarden en […] nieuwe sociale instituten, die, aangepast aan gewijzigde en zich wijzigende omstandigheden, sociale stabiliteit en sociale zekerheid daarvoor in de plaats zullen moeten stellen’. Alleen dan hadden pogingen de landbouw te ontwikkelen kans op succes, waarbij vooral gestreefd moest worden naar het vervangen van zelfvoorzienende kleine boerderijen door grotere boerenbedrijven. Ontwikkelingshulp kon en moest aan dit alles een bijdrage leveren. De vraagstukken waarvoor de minder ontwikkelde landen waren gesteld, waren ‘groot en groots’ en volgens Van Beukering was het voor deze landen de tijd om deze geheel op eigen kracht tot oplossing te kunnen brengen’, ook al bleef gelden: ‘Wie zichzelf helpt, helpt zich het best.’95

Van Beukering bleef volgens zijn Wageningse collega De Haan als hoogleraar ‘een idealistisch strever’ die zich voor allerlei zaken liet inzetten.96 In augustus 1952 werd hij bijvoorbeeld voorzitter van de Nederlandse Commissie van Advies voor de Mechanisatie van de Landbouw in de Overzeese Rijksdelen om de internationale samenwerking op dit terrein te bevorderen. Hij werd later herinnerd als iemand die dat steeds met ‘grote bezieling en bekwaamheid’ had gedaan.97 De commissie zou verschillende rapporten produceren, onder meer over de mechanisatie van de landbouw in Suriname. Van Beukerings ‘idealistische streven’ bracht hem in 1953 als lid van de agrarische commissie naar Nieuw-Guinea en als lid van een internationale missie die was georganiseerd door de United Nations Technical Assistance Administration, de ILO en de FAO in 1955 naar Ceylon. De taak van deze laatste missie was het maken van voorstellen om kleinschalige industrieën in Ceylon te ontwikkelen. Van Beukering was wederom onder de indruk van de complexiteit van het ontwikkelingsvraagstuk. Zo moest onder meer de binnenlandse vraag groeien om de kleinschalige industrieën in het land te kunnen ontwikkelen, terwijl er sprake was van een grote werkloosheid op het platteland. Naast grote plantages waren er in Ceylon vooral kleine, zelfvoorzienende boerderijen. De ontwikkeling van de landbouw was hierdoor een uitdaging. Van Beukering concludeerde dat nieuwe landbouwgrond moest worden ontgonnen om de ontwikkeling van middelgrote agrarische bedrijven mogelijk te maken. Het betekende onder meer de aanleg van kostbare irrigatiewerken. Er waren met andere woorden grote sommen geld nodig om Ceylon te kunnen ontwikkelen, naast aandacht voor de menselijke kant van het ontwikkelingsprobleem, zoals voor de sociale organisatie en culturele groei van nieuwe gemeenschappen, het onderwijs, de informatievoorziening, de technische opleidingen en de organisatie van de krediet- en cooperatieve systemen.98

Van Beukerings adviezen werden internationaal gewaardeerd. In 1957 verzocht de FAO hem een groot onderzoek te verrichten naar de mogelijkheden van de agrarische ontwikkeling van het Papaolapangebied in Mexico. Van Beukering ging graag op de uitnodiging in en reisde na een grondig vooronderzoek begin september naar Mexico. Daar wachtte hem afmattend terreinwerk en regelmatig reizen van het zeer warme Papaolapangebied naar het koelere hoogland van de Mexicaanse hoofdstad. Het werk vergde te veel van hem. Op 11 november overleed hij in een hotelkamer in Mexico-Stad aan een hartverlamming, nog maar 53 jaar oud. Van Beukering was een markante landbouwingenieur geweest, in de praktijk van het werk in Nederlands-Indië gevormd. Hij had overal geprobeerd de landbouw te moderniseren om de welvaart van een land of streek te verhogen in de wetenschap dat dit alleen kans van slagen had indien de desbetreffende bevolking hier ook zelf naar wilde streven. Het ontwikkelingsvraagstuk was complex, wist hij uit ervaring. Naast technische uitdagingen moesten er daarbij vooral culturele en sociaal-economische problemen worden overwonnen. Van Beukering had zijn leven lang geprobeerd hieraan een bijdrage te leveren.

‘Het grootste en meest gedurfde project dat ooit voor Suriname werd ontworpen’

Alle inspanningen gericht op de ontwikkeling van de landbouw in Suriname ten spijt, voor sommigen bleef het door John van Blommestein ontworpen ‘Brokopondoplan’ het belangrijkste grote project dat het land een welvarende toekomst moest gaan geven. Directeur van het Planbureau Ekker noemde het in 1954 ‘stellig het grootste en meest gedurfde project dat ooit voor Suriname werd ontworpen, een project dat, indien het tot uitvoering komt, het gehele economische leven van ons land op een ander niveau zal kunnen brengen’. Sinds Van Blommestein zijn grootse plannen had gemaakt, waren er allerlei onderzoeken verricht naar de praktische uitvoerbaarheid ervan. Karteringswerkzaamheden vanuit de lucht hadden geleerd dat de beste plek voor een stuwdam zo’n 8 kilometer stroomopwaarts vanaf Brokopondo was gelegen, op de plek die Sara werd genoemd, maar bij de lokale bevolking als Afobaka bekendstond. Verder waren er verschillende bureaus uit Frankrijk, Nederland en de Verenigde Staten uitgenodigd ontwerpen te maken, met overigens resultaten van wisselende kwaliteit. Zo noemde Ekker een rapport van de firma Grands Travaux de Marseille (GTM) simpelweg ‘nep’. In het rapport waren een aantal conclusies getrokken die iedereen ‘in een achternamiddag’ had kunnen opschrijven. Verder nog ‘een paar summiere bijlagen, de hele rest is bombast’.99

Op het ministerie van Overzeese Rijksdelen in Den Haag was men er ondertussen niet van overtuigd dat het Brokopondoplan wel een goed idee was. De verschillende studies die erover waren verricht, gaven geen aanleiding daar anders over te denken. ‘Er zijn aan het Brokopondoplan zoveel onzekere aspecten dat het onmogelijk is om in dit stadium tot een uitspraak te komen of de uitvoering economisch verantwoord is,’ schreef Arie Jonkers aan minister Kernkamp. Verder vond hij dat de regering van Suriname eigenlijk niet in staat was een groot project als het Brokopondoplan vorm te geven. Daarvoor ontbrak de juiste kennis in Paramaribo. Het gevaar bestond dat een buitenlandse partij zich via het Brokopondoproject zou kunnen verrijken en Suriname met lege handen achterlaten. ‘Gezien de dilettantische wijze waarop tot dusverre met het Brokopondoproject is omgesprongen vrees ik dat de Landsregering, indien ze alleen verder moet procederen, zich of kansen zal laten ontgaan of in een positie gemanoeuvreerd zal worden, waarin zij genoegen moet nemen met een schotel linzen, ook indien haar deel had kunnen zijn een schotel champignons,’ aldus Jonkers.100

Hoe dan ook, een ander bureau dat een advies over het Brokopondoplan had geschreven, was NEDECO, een in 1951 met steun van de Nederlandse regering opgericht samenwerkingsverband van verschillende Nederlandse ingenieursbedrijven die in de minder ontwikkelde landen actief wilden zijn. In oktober 1953 had NEDECO in een uitvoerig rapport geconcludeerd dat er nog veel onzekerheden bestonden over de vraag of een stuwdam ooit rendabel kon worden. De komst van een aluminiumfabriek die de meeste opgewekte elektriciteit kon afnemen, was in ieder geval een voorwaarde. De totale investeringen werden daarbij geschat op 200 miljoen Surinaamse guldens. NEDECO waarschuwde dat de invloed van de uitvoering van het Brokopondoplan op het Surinaamse welvaartsniveau niet moest worden overschat. Er was voor Suriname hooguit indirect voordeel te halen, via extra belastinginkomsten en het ontsluiten van nieuwe gebieden met natuurlijke rijkdommen. Cruciaal was in elk geval dat de Surinaamse regering een aluminiumproducent bereid vond zich met een fabriek in Suriname te vestigen.101

Ondanks dat de verwachtingen over het belang van het Brokopondoplan voor de Surinaamse samenleving werden getemperd, bleken Surinaamse politici er zeer in geïnteresseerd. Dit merkte de in 1954 aangetreden opvolger van Ekker als directeur van het Planbureau in Suriname, de voormalige directeur van de Javasche Bank Herman Teunissen. Hij was in 1927 als beambte bij de bank in Bandoeng begonnen en vervolgens als ‘kasgeëmployeerde’ gaan werken in Semarang om later agent in Soerakarta te worden. Uiteindelijk was hij directeur geworden en had hij als zodanig nog tot juli 1953 voor de bank in Indonesië gewerkt. Een jaar later was hij voor zijn nieuwe functie naar Paramaribo gekomen. Snel na zijn aankomst in het land reisde hij met een commissie uit de Staten van Suriname met een draisine over het spoor van de hoofdstad naar het station Kabel aan de Surinamerivier, om vervolgens af te zakken naar de plek waar de stuwdam gebouwd moest worden. Het gezelschap kwam er vanwege een stortbui doorweekt aan. ‘Op Sara werd verkleed en koffie en cognac gedronken tegen de kou,’ noteerde Teunissen. De stemming was vervolgens opperbest. Vooral Jopie Pengel bleek enthousiast over het Brokopondoplan. ‘Pengel vond Brokopondo een prachtig project en hij vertelde dat hij een voorstander was van grote plannen,’ schreef Teunissen aan Rudie van Lier. Een poging het enthousiasme wat te temperen door te wijzen op de waarschijnlijk lastige onderhandelingen met het aluminiumbedrijf dat alles zou moeten bouwen, had geen succes. ‘Pengel was het hier niet mee eens en was in dit opzicht veel optimistischer.’102

Dat het Brokopondoplan vooral een Surinaamse aangelegenheid was, verklaart voor een belangrijk deel het enthousiasme van Surinaamse politici als Pengel ervoor, ook al was duidelijk dat een buitenlandse firma het project zou moeten uitvoeren. Maar er werd in Paramaribo anders tegenaan gekeken dan tegen het Wageningenproject, dat gezien werd als een Nederlandse aangelegenheid. Er waren overigens ook kritische geluiden te horen. De eersten die kritiek op de plannen hadden gehad, waren enkele wetenschappers die zich hadden verenigd in de Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen. Twee van hen, de in Suriname werkzame bioloog Dick Geijskens en de op de Antillen actieve geoloog Jan Westermann, hadden in september 1952 deelgenomen aan de derde algemene vergadering van de International Union for the Protection of Nature in Caracas. Daar was het onder meer gegaan over waterkracht en natuurbescherming. Er waren resoluties aangenomen waarin regeringen werden opgeroepen om voordat er stuwdammen voor waterkracht werden gebouwd eerst grondig onderzoek te laten verrichten naar de gevolgen ervan voor de flora en fauna, bij voorkeur door een breed samengestelde commissie.103 Geijskens en Westermann hadden vervolgens persoonlijk het Brokopondogebied bezocht en op basis daarvan een kritische nota geschreven waarin zij hadden geconcludeerd dat er in het Brokopondoplan geen enkele rekening was gehouden met de gevolgen ervan voor de natuur en de bevolking in het gebied. Voorbeelden elders op de wereld hadden bewezen dat de ‘ongecontroleerde exploitatie van de natuur’ vooral negatieve gevolgen had. Verder moesten er vestigingsplaatsen en landbouwgronden gevonden worden voor de bewoners van het onder water te zetten gebied. Geijskens en Westermann hadden de Surinaamse regering geadviseerd het advies van de International Union for the Protection of Nature te volgen en een commissie van deskundigen in het leven te roepen die het plan nog eens tegen het licht zou houden en daarbij ook aandacht zou hebben voor ‘de sociologische en medische vraagstukken’ en ‘de natuurwetenschappelijke problemen’.104

De Surinaamse regering had hierop gereageerd door een Brokopondo-Raad in het leven te roepen. Verder waren er commissies ingesteld voor respectievelijk de bestudering van de gevolgen voor de natuur en de verplaatsing van de bevolking. De eerste commissie stond onder voorzitterschap van Geijskens, de andere onder voorzitterschap van Jan Michels, een ervaren districtscommissaris. Beide commissies leverden begin 1954 hun rapporten in. De Natuurwetenschappelijke Studiekring voor Suriname en de Nederlandse Antillen had verder subsidie gekregen om door de in Nederlands-Indië geboren bioloog Joop Schulz een literatuuronderzoek te laten verrichten, dat in oktober 1954 was verschenen. Daarin werd een lijst van bezwaren tegen de stuwdam opgesomd. Zo zouden de bomen in het stuwmeer slechts langzaam wegrotten of gaan ronddrijven, waarbij ze een broedplaats voor muskieten zouden vormen. Waterhyacinten zouden er welig kunnen gaan tieren, waardoor de kans bestond dat er veel water zou verdampen, de visstand zou worden bedreigd en de scheepvaart onmogelijk zou worden. In ieder geval was er een serieus antimalariaprogramma nodig wanneer het Brokopondoplan daadwerkelijk zou worden uitgevoerd. Het best kon men de vegetatie in het onder water te zetten gebied eerst verwijderen om allerlei problemen te voorkomen.105

De directeur van het Surinaams Planbureau Teunissen had met een groeiende bezorgdheid het werk van Schulz gelezen. ‘Wat in het rapport verwerkt is staat zover af van wat binnen de grenzen van het reëel bereikbare ligt, dat ernstige teleurstellingen m.i. onvermijdelijk zijn,’ schreef hij aan Van Lier. Schulz was het slachtoffer geworden van zijn eigen ‘goedbedoeld enthousiasme’ en was blijkbaar in correspondentie getreden met ‘zowat alle deskundigen over de gehele wereld’, waardoor nu velen om de verkeerde redenen aandacht hadden voor het Brokopondoplan. Dat kon niet de bedoeling zijn.106 Van Lier was wat milder en zag het nut van bepaalde onderzoeken wel in. Zo was het ‘uit een wetenschappelijk oogpunt […] jammer […] dat men de bosneger-samenleving door elkaar zou schudden, zonder dat men haar bestudeerd heeft in haar tegenwoordige staat’. Op deze manier klonken de marrons als een exotisch onderwerp van studie, maar Van Lier was ook oprecht met hun toekomst begaan. Zo wilde hij goed laten uitzoeken welke ziekten bij hen voorkwamen en wat het effect zou zijn op hun gezondheid wanneer zij nauwer in contact met de stad Paramaribo zouden komen.107 Teunissen was echter mordicus tegen het opnieuw loslaten van ‘experts’ op het onderwerp, waarbij hij nadrukkelijk ‘experts’ tussen aanhalingstekens plaatste. Hooguit kon iemand gevraagd worden na te gaan hoe de aanleg van stuwmeren in andere tropische gebieden was verlopen en daarover een rapport te schrijven ‘met bovenal een nuchtere kijk op de zaak’ en een ‘gevoel voor financiële verhoudingen’.108

Nog beter was het om het werk van Schulz te negeren. Dat gebeurde dan ook. Teunissen begon ondertussen steeds meer in het Brokopondoproject te zien en schreef er in 1955 een brochure over waarin alle voordelen ervan werden bezongen. Te lezen viel dat het ‘stellig het grootste en meest gedurfde project’ was dat ooit voor Suriname werd ontworpen en het zou ‘van belangrijke invloed kunnen zijn op de welvaart van Suriname’. Er zou uiteraard een groot gebied onder water worden gezet, waardoor er een aantal dorpen zou worden moeten worden verplaatst, maar ertsvoorraden waren er niet aangetroffen en bossen konden gekapt worden. Verder waren er alleen maar voordelen. De bouw van de stuwdam zou voor werkgelegenheid zorgen, net zoals de nieuwe aluminiumfabriek. En de goedkope stroom zou ook de ontwikkeling van andere industrieën mogelijk maken. Alles zou zorgen voor ‘grotere productiviteit, groter nationaal inkomen, grotere technische know-how en ook tot meerdere inkomsten van de staat’.109

De critici van het Brokopondoplan lieten zich echter niet overtuigen. In 1956 vroeg Westermann nogmaals aandacht voor de mogelijke negatieve gevolgen van de aanleg van de stuwdam in de Surinamerivier. Hij baseerde zijn betoog mede op inzichten uit de Verenigde Staten, waar ook kritiek was ontstaan op het immense Tennessee Valley-project uit de tijd van de New Deal. Daar waren steden, dorpen en vruchtbare landbouwgrond onder het water verdwenen. ‘Het Brokopondoplan is technisch mogelijk, maar volgens economische maatstaf marginaal,’ schreef Westermann.

Wat ‘long term planning’ en andere aspecten betreft, is het onvoorbereid, en als zodanig zou uitvoering een stap in het duister zijn, mede wat betreft de ecologische repercussies. Er is een duidelijke tegenstelling tussen de voortstuwende tendens van de techniek en het meer bezadigde programma van het gebruik en de conservering van alle natuurlijke hulpbronnen.

Volgens Westermann was het voor een goede ontwikkeling van Suriname noodzakelijk die tegenstelling te overbruggen. Niet alles wat technisch mogelijk was, moest worden uitgevoerd, zeker niet wanneer dat ten koste ging van ‘het ongetwijfeld zeer rijk geschakeerde natuurleven’ in het door het Brokopondoplan onder water te zetten gebied.110

De regering van Suriname, vanaf 1955 onder leiding van minister-president Johan Ferrier, bleef echter aan de totstandkoming van het Brokopondoproject ‘grote waarde’ hechten en verklaarde dat ‘zij dan ook alles in het werk zal stellen om dit te bereiken’.111 In het kantoor van Ferrier hing een kaart van Suriname met daarin het aan te leggen stuwmeer al ingetekend. ‘De plaats van de kaart is veelzeggend,’ schreef een Nederlandse predikant in Paramaribo in het religieus-socialistisch tijdschrift Tijd en Taak. ‘Immers voor het gevoel van velen staat en valt de toekomst van Suriname met Brokopondo.’112 Duidelijk was dat alles moest wijken voor het Brokopondoplan. Aan de bewoners van het gebied, voornamelijk marrons, werd verder nauwelijks aandacht besteed. Zo werd tijdens een reis langs de bovenloop van de Surinamerivier door de minister van Landbouw, Veeteelt en Visserij Max Lobato en de plaatselijke districtscommissaris Jan van Petten in oktober 1956 met de lokale bevolking over het Brokopondoplan in het geheel niet gesproken. ‘Ook in de particuliere gesprekken met de Granman kwam dit onderwerp niet ter sprake; evenmin werd ik hiernaar gevraagd door kapiteins bij de bezoeken aan de dorpen,’ rapporteerde de districtscommissaris. Alles wees erop dat niemand geloofde dat er daadwerkelijk een dam in de rivier kon worden gebouwd. Van Petten wist wel beter. Hem stond ‘een zeer zware bestuurstaak’ te wachten ‘om die maatregelen voor te bereiden die bij een uitvoering van de plannen ten behoeve van de bevolking zullen moeten worden getroffen’.113

Koembe: het grote project in Nieuw-Guinea

Aan de andere zijde van de wereld, in het zuiden van Nederlands-Nieuw-Guinea, werd ook een groot project uitgevoerd. Het was het door de Commissie van advies inzake agrarische ontwikkelingsmogelijkheden in Nieuw-Guinea voorgestelde project er een polder aan te leggen en er vervolgens een mechanisch rijstbedrijf te vestigen dat het gebiedsdeel niet langer afhankelijk van de import van rijst moest maken. Net zoals in het Surinaamse Wageningen was er sprake van een project dat volledig door Nederlanders zou worden uitgevoerd. ‘Nieuw-Guinea heeft een jaarlijks rijsttekort van een 6000 à 8000 ton; het ligt in de bedoeling deze hoeveelheid rijst met behulp van dit project binnenslands te produceren,’ vertelde Van Beukering tijdens de zogeheten Tropische Landbouwdagen in Wageningen in oktober 1954. Dat was ‘een doel in zichzelf’ en als zodanig ging het project ‘buiten de ontwikkeling van de autochtone bevolking om’. Uiteraard zouden er bij de uitvoering van het project ook Papoea’s betrokken worden, maar die konden volgens de Wageningse hoogleraar ‘niet meer dan hun traditionele arbeid inbrengen’. Hij was er overigens van overtuigd dat het project geleidelijk aan ook in de inheemse maatschappij geïntegreerd kon worden. ‘Men zou zich kunnen denken, dat het later geheel of gedeeltelijk wordt opgedeeld in zelfstandige coöperatief werkende inheemse bedrijfjes. Dit wordt dan weer een kwestie van opvoeding en scholing en in dit opzicht wordt het project dan weer een lange-termijn-project.’ Het maakte het voor Van Beukering een ‘zeer interessant’ project: ‘eigen rijstvoorziening op korte termijn; ontwikkelingsproject op lange termijn’.114

De uitvoering van het project werd groot aangepakt. NEDECO werd gevraagd een proefpolder in het gebied te ontwerpen en de firma Volkers Aannemingsmaatschappij ingehuurd om de dijken, wegen en kanalen aan te leggen. In maart 1955 werd met de Groningse kustvaarder Ida Jacoba allerlei zwaar materieel naar het gebied verscheept, waaronder draglines en landbouwmachines, en materiaal voor huizen, schuren en de aanleg van een zogeheten Decauvillespoorlijn van Koembe aan de kust naar Koerik, 12 kilometer landinwaarts. De werkzaamheden ter plaatse stonden onder leiding van Frits Mansvelt Beck, een in 1912 geboren zoon van de kunstschilder Pieter Mansvelt Beck, die voor de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië had gewerkt. Hij had als opdracht meegekregen nog in 1955 minimaal 50 hectare ontgonnen gebied met rijst aan te planten.115 Met een groep van in totaal twaalf Nederlandse medewerkers en zo’n 120 Marind-anim slaagde hij hierin. De journalist van De Telegraaf die het project bezocht, Bert Lulofs, was enthousiast: ‘Draglines, buldozers en ploegmachines brommen door de enorme groene vlakten. […] Tijd is geld op Nieuw-Guinea. Twintig eeuwen moeten worden overbrugd; niet teveel plannen meer, maar de hand aan de ploeg. Een aanpak Jan Pieterszoon Coen waardig.’116

Proefnemingen met rijstaanplant in Koembe (1956)

De Nederlanders in Koembe waren volgens Mansvelt Beck uit het goede hout gesneden en behoorden volgens hem niet tot degenen die ‘in Nieuw-Guinea het verloren paradijs van Java en Sumatra trachten terug te vinden, annex de hierbij behorende djongos, baboe en kokki’. Er werd ‘met groot enthousiasme’ gewerkt. Dat ook de Marind-anim in Koembe wilden werken, had hem in positieve zin verrast. Uit de verhalen die hij over hen had gehoord, had hij begrepen dat ze ‘de meest luie Papoea van Nieuw-Guinea’ waren. Maar dit bleek in het geheel niet zo te zijn. Ze moesten alleen niet worden gecommandeerd. ‘Door zelf hard aan te pakken werd de Marind als het ware meegenomen,’ aldus Mansvelt Beck. ‘De Marindanezen waren niet lang geleden een ras van fiere krijgers, zijn over het algemeen grote, goed gebouwde mensen en – indien iets hun boeit – tot merkwaardig grote prestaties in staat.’ En het Koembeproject wist de Marind-anim te interesseren. Er bleken zelfs begaafde tractorchauffeurs onder hen te zijn die na een korte opleiding als zodanig aan de slag konden. Om ze voor het project te kunnen behouden, nam Mansvelt Beck zich voor speciaal voor hen huizen te bouwen, naast een schooltje en een kerk. ‘Voorts zal er een soort cantine gemaakt moeten worden, waarin filmvoorstellingen gehouden kunnen worden en welke ook voor andere doeleinden, zoals eventueel cursussen of lezingen, gebruikt kunnen worden.’117

Was het in december 1955 gelukt een proefpolder met verschillende variëteiten rijst aan te planten, in de maanden erna werd gepoogd tot een goede oogst te komen. Dit viel niet mee. Allereerst bleek de grond weinig vruchtbaar te zijn en moest er geëxperimenteerd worden met het gebruik van verschillende vormen van kunstmest. Verder deden zich allerlei dieren tegoed aan de rijstaanplant. ‘Kiempjes van 1 tot 5 cm. worden door in de bodem levende organismen afgevreten,’ noteerde de landbouwkundig ingenieur in Koembe, K.A. Homans, in mei 1956. Welke organismen het waren, wist hij niet omdat een en ander zich onder water afspeelde. De rijstplanten die er wel in slaagden boven water te komen, werden vervolgens door eenden en ganzen gegeten. De grootste schade werd echter aangericht door de witte rijstboorder, die vervolgens werd bestreden met het insecticide Hexyclan. Kangoeroes en herten vormden een ander gevaar waarmee rekening gehouden moest worden.118 De resultaten van de eerste pogingen rijst in Koembe te verbouwen waren volgens Mansvelt Beck dan ook ‘niet fraai’. Maar er was ondertussen veel geleerd over de bemesting, de irrigatie en ongediertebestrijding. Er was met andere woorden hoop voor de toekomst.119

In het tweede jaar van het Koemberijstproject werd zo’n 120 hectare polderland ingezaaid met rijst. Er was bij de Nederlanders in Koembe ‘nieuwe moed om van de jonge rijstplantjes te maken wat er van te maken’ was en in de eerste maanden ging alles goed. Maar eind april 1957 kwamen er zwermen waterhoenen zich van de rijst tegoed doen. De vogels drukten met hun gewicht de halmen plat en aten de aren leeg. Er werden wachthuisjes opgericht met touwtjes en blikjes zoals men gewend was op Java te doen, maar niets hielp. Ook het afschieten van duizenden vogels had weinig resultaat, behalve dat alle munitie in Koembe erdoorheen werd gejaagd. ‘Het was met een diepe teleurstelling de rijstoogst die er althans gedeeltelijk vrij goed voor stond en waar zoveel werk voor was verricht, langzaam te zien vernielen zonder in staat te zijn er iets tegen te doen,’ schreef Homans. Een aanvraag nieuwe munitie vanuit Hollandia via de lucht aan te voeren, werd niet gehonoreerd. Er zat niets anders op dan een deel van de aanplant op te geven en een paar velden goed proberen te beschermen. Maar ook dit had geen succes. Overdag werden de waterhoenen weliswaar verjaagd, maar in de avonduren kwamen ze terug om ook de laatste rijst te eten. Homans concludeerde: ‘Indien wij niet in staat zijn in de komende jaren de ziekten en plagen afdoende te bestrijden of te voorkomen, heeft het rijstproject […] nauwelijks enige kans van slagen.’ Er moest in ieder geval een onderzoek worden ingesteld naar de herkomst van de vogels om vervolgens hun broedplaatsen te kunnen vernietigen. Maar Homans was daarbij realistisch: een spoedige oplossing van de problemen viel niet te verwachten.120

PvdA-Kamerlid De Kadt noemde in 1957 het Koembeproject ‘een typisch voorbeeld’ van de moeilijkheden die de Nederlanders op Nieuw-Guinea tegenkwamen. Het project kon in zijn ogen als mislukt worden beschouwd totdat er een oplossing voor de vogelplagen was gevonden. En zou er dan zich niet weer een nieuwe plaag voordoen? Hij geloofde niet in ‘grote projecten’ op Nieuw-Guinea, maar had slechts vertrouwen in ‘bescheiden en overzienbare ondernemingen’. De ontwikkeling van het gebied zou dan ook nog jaren in beslag nemen. ‘Een bescheiden ontwikkeling van de landbouw op lange termijn, ziehier de enige werkelijke verwachting, die men omtrent Nieuw-Guinea mag hebben,’ aldus De Kadt. ‘En om dat te bereiken zullen alle krachten moeten worden ingespannen, zullen de artsen en de onderwijzers samen met het bestuur en met de zending en de missie voortdurend aan het werk moeten zijn.’121

*

In het midden van de jaren vijftig bestond er in Nederland een algemene consensus dat er iets gedaan moest worden aan de armoede in de wereld. Daarbij speelden uiteraard verschillende motieven een rol, maar de woorden ‘taak’ en ‘roeping’ werden regelmatig in dit kader gebruikt. Daarnaast waren er de zorgen over de vrede in de wereld wanneer de welvaartsverschillen tussen landen verder zouden toenemen en wezen sommigen op het gevaar van een communistische opmars in de minder ontwikkelde landen. Hoe dan ook: er moest iets gebeuren en het was tekenend dat ook koningin Juliana en prins Bernhard in woord en daad hun bijdrage probeerden te leveren.

In een voordracht tijdens zogeheten ‘studiedagen over minder ontwikkelde gebieden’ in Den Haag in juni 1955 vatte Egbert de Vries nog eens samen wat er volgens hem moest gebeuren. Allereerst was het volgens hem noodzakelijk in de minder ontwikkelde landen de gezondheidstoestand te verbeteren zodat het werkende deel van de bevolking relatief in omvang zou kunnen toenemen. Verder moest er geprobeerd worden ‘mensen, land en werktuigen’ beter te benutten, hetgeen een ‘opvoedings- en opleidingsproces’ was dat van ‘onschatbare betekenis voor de ontwikkeling van een land’ was. Het ging om algemene scholing, vakonderwijs, landbouwvoorlichting, de ontwikkeling van coöperaties, communicatiemiddelen en morele factoren als waardering voor handenarbeid en vakbekwaamheid, integriteit van ambtenaren en van particuliere werkers. Het was het domein van de technische hulp waar Nederland ook aan bijdroeg. Ten slotte was er de noodzaak het kapitaal in de minder ontwikkelde landen te vermeerderen, deels door het verstrekken van goedkope leningen door internationale organisaties, maar ook door het schenken van geld door rijke landen.122

Wat er met het geld moest gebeuren, was volgens De Vries geen eenvoudige vraag. In ieder geval was het belangrijk ‘dat met name de “ontvangende” landen het als hun verantwoordelijkheid’ beschouwden. En er moest sprake zijn van een evenwichtige ontwikkeling. Er moest gezorgd worden voor zowel ‘tempo’ als ‘harmonie’ in de ontwikkeling van een land. En daar bestonden geen vaste formules voor. Maar er moest voor worden gewaakt dat bijvoorbeeld de landbouw werd verwaarloosd ten gunste van de industrie of dat er minder aan de ontwikkeling van de infrastructuur werd gedaan ten gunste van ‘spectaculaire geïsoleerde grote projecten’. De Vries twijfelde eraan of grote van buitenaf georganiseerde projecten uiteindelijk wel nuttig waren. Ze konden wellicht op zichzelf succes hebben, maar hun ‘demonstratie-effect op hun omgeving’ was beperkt. Ze ontwikkelden geen ‘levend verband’ met het land waarin ze werden uitgevoerd.123 Was het Wageningenproject een voorbeeld van een dergelijk geïsoleerd groot project? Viel het Brokopondoplan ook in deze categorie? Was het Tienjarenplan in Suriname daarentegen een goed voorbeeld van het in evenwicht houden van ‘tempo’ en ‘harmonie’? De meningen hierover waren verdeeld evenals over de vraag of grootscheepse projecten überhaupt kans van slagen hadden. Enerzijds was er de behoefte relatief snel een einde te maken aan de welvaartsverschillen in de wereld, anderzijds was er de twijfel of armere landen de geboden hulp wel konden absorberen. Grote projecten konden ook negatieve effecten hebben. Moest alles wat technisch mogelijk was ook worden uitgevoerd?

In Nieuw-Guinea leek het ondertussen bij elk ontwikkelingsproject onmogelijk de lokale bevolking er werkelijk bij te betrekken en ging ‘tempo’ per definitie boven ‘harmonie’. Toch werd ook hier in Nederland de behoefte gevoeld het land snel te ontwikkelen. Minister van Overzeese Rijksdelen Kees Staf, die de in juli 1956 overleden minister Kernkamp als ad-interimbewindsman was opgevolgd, schreef in de memorie van toelichting op zijn begroting voor 1957 dat er zou worden voortgegaan met het treffen van maatregelen ‘die erop gericht zijn het ontwikkelingsproces van de Papoea, zoveel als het met het oog op de eisen van een geleidelijke acculturatie mogelijk en verantwoord wordt geacht, te versnellen’. Er zou vooral geprobeerd worden het gebied economisch te ontwikkelen en daarbij zoveel mogelijk de Papoea’s in te schakelen. Nederland had haast.124

1 S. Jelsma, ‘Honger’, Plein 1954 (mei 1954).

2 Het Binnenhof (8 juni 1954), de Volkskrant (9 juni 1954).

3 Algemeen Handelsblad (22 maart 1939). Jan Willemsen, Van tentoonstelling tot wereldorganisatie. De geschiedenis van de stichtingen Memisa en Medicus Mundi Nederland, 1925-1995 (Nijmegen, 1996) 33-105; Annelies van Heijst, Gedreven helpers. Een geschiedenis van Cordaids voorlopers: RK Huisvestingscomité, Mensen in Nood, Memisa, Medicus Mundi, Indische Missie Vereniging, Centraal Missie Commissariaat, Cebemo, Vastenaktie, Bilance en Bond zonder Naam (Hilversum, 2014) 182-225.

4 Het Vrije Volk (2 juli 1951).

5 ‘Beknopt overzicht over de “Hulpactie India”’, 15 mei 1952, in: Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Federatie Jeugd- en Jongerenwerk, nummer toegang 2.19.170, inv.no. 84.

6 Vrij Nederland (7 maart 1953).

7 Notulen van de bijeenkomst inzake een eventuele volksbeweging, 9 april 1953, in: International Institute of Social History, Amsterdam, Archief J.B.Th. Hugenholtz, inv.no. 202; J.B.Th. Hugenholtz, ‘Oprichting en overzicht van werkzaamheden van het Voorlopig Comité tot oprichting van een Nederlandse organisatie voor hulp aan minder ontwikkelde gebieden’, in: Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Organisatie voor Internationale Ontwikkelingssamenwerking (NOVIB), Bestuur en Directie, nummer toegang 2.19.042.86, inv.no. 1401.

8 Handelingen Tweede Kamer, 1953-1954, 1050 (Vink) en 1064-195 en 1067 (Ruygers).

9 W. Brand, Het streven van de economisch onontwikkelde landen naar een hogere levensstandaard (Leiden, 1954) 2, 5-10, 54-58, 224. Zie over Brand: Het Parool (23 oktober 1954).

10 Notulen bestuur NUFFIC, 9 oktober 1952, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.nr. 3.

11 Hofstra, ‘Nota over het onderwijs’, 1952, in: ibidem.

12 Notulen bestuur NUFFIC, 12 september 1952, 18 februari 1953 en 11 juni 1953, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.nr. 3 en 4; Duynstee aan het bestuur der Stichting voor Internationale Samenwerking der Nederlandse Universiteiten en Hogescholen, z.d. (bijlage 1 van notulen Raad van Bestuur NUFFIC 15 juli 1953), in: ibidem, inv.nr. 4; Le Poole aan het bestuur der Stichting voor Internationale Samenwerking der Nederlandse Universiteiten en Hogescholen, 17 april 1953, in: NL-HaNA, Le Poole, 2.21.205.48, inv.nr. 77; Jan Barents aan Jaap le Poole, 28 juli 1953, in: ibidem.

13 Hans Daalder, Universitair panopticum. Herinneringen van een gewoon hoogleraar (Amsterdam en Antwerpen, 1997) 41; Personeel ISS aan bestuur NUFFIC, 9 december 1953, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.nr. 2.

14 Notulen bestuur NUFFIC, 15 juli 1953, in: ibidem, inv.nr. 4.

15 Duynstee aan het bestuur der Stichting voor Internationale Samenwerking der Nederlandse Universiteiten en Hogescholen, z.d. (bijlage 1 van notulen Raad van Bestuur NUFFIC 15 juli 1953), in: ibidem.

16 Notulen Raad van Bestuur NUFFIC 10 december 1953, in: ibidem.

17 J. Barents, ‘Haags Institute of Social Studies op verkeerde weg’, Het Parool (3 oktober 1956) 9.

18 Notulen bestuur NUFFIC, 1 februari 1954, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, inv.no. 5; Het Parool (26 maart 1954).

19 Handelingen Eerste Kamer, 1953-1954, 2239 (Schermerhorn), 2249 (Wendelaar) en 2278-2279 (Cals). Zie ook: Notulen vergadering Raad van Bestuur NUFFIC, 28 juni 1954, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, inv.no. 5.

20 Bijlage V tot de notulen der Bestuursvergadering dd. 1 februari 1954 en ‘Nadere toelichting Ontwikkelingsschema van het Instituut’, in: ibidem. Zie ook: ‘Een aantekening betreffende de algemene beginselen van een beleid voor de naaste toekomst’, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 359 P.J.A. Idenburg, nummer toegang 2.21.183.36, inv.no. 40.

21 ‘Bijlage II tot de notulen der Bestuursvergadering dd. 15 maart 1954’, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.no. 5.

22 J. Barents, ‘Het echec van het Institute for Social Studies’, ‘Haags Institute of Social Studies op verkeerde weg’ en ‘Institute for Social Studies geen succes’, Het Parool (2, 3 en 4 oktober 1956).

23 Notulen bestuur NUFFIC, 1 november 1954, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.no. 5.

24 H.G. Quik, ‘Taak en plaats van de stichting voor internationale samenwerking der Nederlandse universiteiten en hogescholen’, januari 1955, in: ibidem, inv.no. 6.

25 Notulen bestuur NUFFIC, 21 en 26 februari 1955, in: ibidem.

26 Bijlage 1 tot de notulen van de bestuursvergadering van NUFFIC, 26 februari 1955, in: ibidem.

27 De Vries aan de ondervoorzitter van het bestuur van NUFFIC, 30 juni 1955, in: ibidem.

28 Minister van Buitenlandse Zaken Beyen, minister zonder portefeuille [van Buitenlandse Zaken] Luns, minister van Financiën Van de Kieft, minister van Economische Zaken Zijlstra, minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening Mansholt en minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp aan minister-president (Drees), 23 juli 1954, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 110. Zie ook: Johan van Merriënboer, Mansholt. Een biografie (2de druk; Amsterdam, 2019) 235-237.

29 ‘Notulen ministerraad’, 30 augustus 1954, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 111.

30 Handelingen Eerste Kamer, 1954-1955, 2.

31 ‘Nota Bureau voor Internationale Technische Hulp’, 9 maart 1955, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 121.

32 Chef directie Internationale Organisaties van het ministerie van Landbouw Van der Lee aan directeur Bureau Internationale Technische Hulp Bannier, 20 april 1955, in: ibidem, no. 123.

33 Bureau voor Internationale Technische Hulp aan minister zonder portefeuille (van Buitenlandse Zaken) Luns, 10 mei 1955, in: ibidem, no. 124; zie ook: Memo van Patijn aan Bannier, 3 mei 1955, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Buitenlandse Zaken: Code-archief 1955-1964, nummer toegang 2.05.118, inv.no. 29813.

34 Notulen ministerraad, 21 maart 1955, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 122.

35 Juliana, ‘De welvaart der wereld als gemeenschappelijke verantwoordelijkheid’, in: Juliana, Koninklijke woorden 1955 (Amsterdam en Antwerpen, 1956) 15-34.

36 Petitie aan de ministerraad, 22 juni 1955, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 127.

37 ‘De groep vindt het moreel ontoelaatbaar, gebruik te maken van de voordelen der vermeerderde welvaart, wanneer er elders in de wereld nog schrijnende gebrek wordt geleden. De groep wil met deze actie doorgaan tot er overal „daadwerkelijke gerechtigheid” is geschied.’ De Volkskrant (12 september 1955).

38 G. Ruygers, ‘Hulp aan minder ontwikkelde landen’, Socialisme en Democratie 12 (1955) 418-428.

39 D.U., ‘Ten geleide’, ibidem, 417.

40 Handelingen Tweede Kamer, 1955-1956, 530.

41 Oosterhuis aan de leden van de Werkcommissie Nederlandse Organisatie Internationale Bijstand, 16 november 1955, in: NL-HaNA, NOVIB / Bestuur en Directie, 2.19.042.86, inv.nr. 1401; Permanent vertegenwoordiger bij de VN Schürmann aan minister van Buitenlandse Zaken Beyen, 24 februari 1956, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 10356.

42 De Vries aan De Block, 9 november 1955, in: NL-HaNA, Stichting Nuffic, Bestuursarchief, 2.19.191, inv.no. 2.

43 Het Parool (23 maart 1956).

44 Nota inzake de hulpverlening aan minder ontwikkelde gebieden, in: Handelingen Tweede Kamer 1955-1956, bijlage 4334, nr. 2; Marc Dierikx, ‘“Mister Ontwikkelingshulp” Jan Meijer (1914-1997)’, in: Bert van der Zwaan, Bob de Graaff en Duco Hellema (red.), In dienst van Buitenlandse Zaken. Achttien portretten van ambtenaren en diplomaten in de twintigste eeuw (Amsterdam, 2008) 145-156, aldaar 150.

45 Nota inzake de hulpverlening aan minder ontwikkelde gebieden, bijlage III en IV.

46 Nota van het hoofd afd. Indonesië en Overzeese Rijksdelen van het ministerie van Financiën Tervooren, 4 januari 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10249.

47 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 24 juni 1954, in: ibidem, inv.no. 9701.

48 Minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp aan Gouverneur van Suriname Klaasesz, 1 juli 1954, in: ibidem.

49 ‘Rapport van de commissie, bestaande uit de heren prof. ir. J.A. van Beukering en Joh. Jongerling, gevormd uit de raad van beheer van de Stichting voor de Ontwikkeling van Machinale Landbouw in Suriname’, 11 augustus 1954, in: ibidem, inv.no. 11101.

50 ‘Notulen van de 54e vergadering van de raad van beheer van de SML’, 24 augustus 1954, in: ibidem, inv.no. 11095.

51 Dagboekaantekeningen over zijn werkzaamheden met ontwerpen van nota’s over het werk van de SML en bijlagen, chronologisch geordend, in: Nationaal Archief, Den Haag, E.J. à Campo, nummer toegang 2.21.392, inv.no. 9.

52 Ibidem.

53 Voorzitter van de raad van beheer van de Stichting voor de Ontwikkeling van Machinale Landbouw Eijsvoogel aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 23 december 1954, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11101.

54 Van de Kieft, ‘Memorandum naar aanleiding van het verzoek d.d. 23 december 1954 van de raad van beheer der Stichting Ontwikkeling Machinale Landbouw in Suriname’, januari 1955, in: Dierikx e.a. (red), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 116.

55 Trouw (21 november 1953).

56 Handelingen Tweede Kamer, 1954-1955, 505.

57 Minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp en minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening Mansholt aan minister-president Drees, 7 januari 1955, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 117.

58 ‘Rapport betreffende de voortzetting van de werkzaamheden der Stichting voor de ontwikkeling van Machinale Landbouw in Suriname’, 12 augustus 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9701.

59 Van Merriënboer, Mansholt, 56.

60 Notulen van de 77ste vergadering van de raad van beheer SML, 30 november 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11096.

61 Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 8 juli 1954, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9701.

62 À Campo aan de directie Suriname en Nederlandse Antillen, ministerie van Overzeese Rijksdelen, 6 augustus 1954, in: ibidem, inv.no. 5393.

63 Notulen van de laatste vergadering van de RvB SML, in: ibidem. Zie ook: Van Lier aan Teunissen, 10 maart 1955, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 70.

64 Stichting voor Experimentele Landbouwbedrijven. Jaarverslag over 1956, 3-4.

65 Notulen raad van beheer SML, 30 november 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11096.

66 J.H. de Haan, ‘Het Lelydorpplan’, De Surinaamse landbouw 1 (1953) 52-58.

67 J.A.H. Hendriks, ‘Selectie en herkomst van de boeren op het Lelydorpplan’, De Surinaamse landbouw 2 (1954) 233-239.

68 Memo van De Haan voor Ekker, 11 augustus 1953, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 67; De Haan aan Currie, 8 oktober 1953, in: ibidem.

69 Stichting voor Experimentele Landbouwbedrijven. Jaarverslag over 1955, 17-18.

70 Zie ook: J.A.H. Hendriks, Het Lelydorpplan in Suriname. Inleiding tot het vraagstuk van de landontwikkeling op arme gronden in een tropisch gebied (Wageningen, 1956) 96-97.

71 Maandrapport over de maand Mei 1955, in: NL-HaNA, Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01, inv.no. 182.

72 Notulen ministerraad, 30 augustus 1955, in: NL-HaNA, Ministerraad 2.02.05.02, inv.no. 402.

73 Handelingen Tweede Kamer, 1955-1956, bijlage 4190, no. 4: voorlopig verslag.

74 Handelingen Tweede Kamer, 1955-1956, 588-589.

75 Handelingen Tweede Kamer, 1955-1956, bijlage 4190, no. 5: memorie van antwoord.

76 Paul van ’t Veer, ‘Een wolkenkrabber in het oerwoud’, Het Vrije Volk (29 december 1955).

77 J.A. van Beukering, ‘Bodemkaarteering en bodemonderzoek’, Landbouw 5 (1929-30) 175-183.

78 J.A. van Beukering, ‘Eenige bedrijfsgegevens omtrent een ijzeren handpulper voor de bereiding van bevolkingskoffie’, Landbouw 6 (1930-31) 1067-1075.

79 Benoemingscommissie leerstoel tropische landhuishoudkunde aan de senaat van de landbouwhogeschool, 5 februari 1952, Bijlage I, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij: Personeelsdossiers: Geboortejaren ca. 1860-ca. 1960, nummer toegang 2.11.52, inv.no. 141.

80 G.J. Vink, ‘Beschouwingen over den Indischen Landbouwvoorlichtingsdienst’, Landbouwkundig tijdschrift 50 (1938) 313-322 aldaar 321-322.

81 G.J. Vink, ‘Wedstrijden in dienst der Landbouwvoorlichting’, Landbouw 13 (1937) 169-190, aldaar 178-179; J.A. van Beukering, ‘Regional development and agricultural extension’, Netherlands Journal of Agricultural Science 3 (1955) 93-99.

82 R. van de Waal, Richtlijnen voor een ontwikkelingsplan voor de Oostkust van Sumatra (Wageningen, 1959) 57-69.

83 J.A. van Beukering, ‘De copra een object van overheidssteun’, Koloniaal tijdschrift 30 (1941) 482-493.

84 J.A. van Beukering, ‘Korte landbouwkundige schets van het eiland Moena’, Landbouw 9 (1933-34) 497-505, aldaar 504-505; J.A. van Beukering, ‘Het ladangvraagstuk. Een bedrijfs- en sociaal-economisch probleem’, Landbouw 19 (1947) 241-285, aldaar 257 en 264-265. Zie ook: H.J.W. Mutsaers, Peasants, farmers and scientist. A chronicle of tropical agricultural science in the twentieth century (Dordrecht, 2007) 110-116.

85 Besluit van de directeuren van Economische Zaken en van Verkeer en Waterstaat, 3 juni 1946, in: Nationaal Archief, Den Haag, Indisch Comité Wetenschappelijk Onderzoek Natuurwetenschap (ICWO) en aanverwante archieven, nummer toegang 2.20.34, inv.no. 253.

86 F.A. van Baren, Erosie. Oorzaak, gevolgen en bestrijding (Batavia, 1947) 113-135; J.H. de Haan, ‘Het Bureau der Landinrichting’, Landbouw 21 (1949) 133-152.

87 E. de Vries aan gouverneur van Suriname W. Huender, 12 oktober 1948, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Geheim Archief [digitaal duplicaat], 2.10.18, inv.no. 710.

88 Minister van Overzeese Gebiedsdelen Sassen aan gouverneur van Suriname Huender, 10 september 1948, in: ibidem.

89 Gouverneur van Suriname Huender aan Minister van Overzeese Gebiedsdelen Sassen, 6 oktober 1948, in: ibidem.

90 J.A. van Beukering, ‘Landbouwontwikkeling in Suriname’, Eldorado. Maandblad ter behartiging van de belangen van Suriname en de Nederlandse Antillen 1 (1949) 25-28. Zie ook: E. de Vries en J.A. van Beukering, ‘Reclamation of new lands for agriculture. Potentialities and problems’, in: Proceedings of the United Nations Scientific Conference on the conservation and utilization of resources. Volume VI. Land resources (New York, 1951) 563-566.

91 J.A. van Beukering, ‘Het werk in de proefpolder voor de mechanische rijstbouw in Nieuw-Nickerie’, Landbouwkundig tijdschrift 64 (1952) 378-387.

92 J.A. van Beukering en H.A. Leniger, Drogen en opslag van ruwe rijst (1950) 94-95.

93 J.A. van Beukering, ‘Het Landbouwproefstation en zijn taak bij de ontwikkeling van Suriname’, Mededeling Landbouwproefstation in Suriname no. 13 (1952) 1-6.

94 College van Curatoren van de Landbouwhogeschool aan de minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening, 5 maart 1952, in: NL-HaNA, LNV / Personeelsdossiers, 2.11.52, inv.nr. 141.

95 J.A. van Beukering, Vraagstukken in verband met de ontwikkeling van minder ontwikkelde landen (Wageningen, 1952).

96 J. van der Haar, De geschiedenis van de Landbouwuniversiteit Wageningen (3 dln.; Wageningen, 1993) II, 107-108; De H.(aan), ‘J.A. van Beukering’, Landbouwkundig Tijdschrift (1958) 1-4.

97 Commissie van Advies voor de Mechanisatie van de Landbouw in de Overzeese Rijksdelen. Jaarverslag 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 4369.

98 J.A. van Beukering, ‘Problems of development in Ceylon’, Netherlands Journal of Agricultural Science 4 (1956) 237-246.

99 Ekker aan Ven Lier, 1 februari 1953, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 64.

100 Jonkers aan minister Kernkamp, 21 december 1953, in: NL-HaNA, Koloniën / Suriname-Antillen, 2.10.35.01, inv.no. 98.

101 Advies inzake Combinatieplan Surinamerivier, 1 oktober 1953, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1360.

102 Teunissen aan Van Lier, 17 november 1954, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 69.

103 International Union for the Protection of Nature. Proceedings and Reports of the Third General Assembly held in Caracas (Venezuela), 3 to 9 September 1952 (Brussel, 1952) 64-65.

104 J.H. Westermann, ‘Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-Stuwmeer’, Nieuwe West-Indische Gids 48 (1971) 1-55, aldaar 22-23. J.P. Schulz, Vergelijkend literatuuronderzoek inzake de ecologische consequenties van het ‘Combinatie-plan Suriname Rivier’ (Utrecht, 1954) ix.

105 Schulz, Vergelijkend literatuuronderzoek. Zie ook: J.H. de Haan, ‘Ecologisch onderzoek ten behoeve van het Brokopondoplan in Suriname’, Nieuwe West-Indische Gids 36 (1955) 18-31.

106 Teunissen aan Van Lier, 17 november 1954, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 69.

107 Van Lier aan Teunissen, 7 februari 1955, in: ibidem, inv.no. 70.

108 Teunissen aan Van Lier, 2 februari 1955, in: ibidem.

109 H. Teunissen, Het Brokopondoproject (Oktober 1955) 1,5 en 7. Zie ook: Teunissen aan Van Lier, 7 maart 1955, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.no. 70.

110 J.H. Westermann, Een korte beschouwing over het Brokopondo-plan Suriname. Mede gezien tegen de achtergrond van een Amerikaans oordeel over de relatie tussen de opwekking van hydro-electrische energie en de conservering van vervangbare natuurlijke hulpbronnen (Utrecht, 1956) 15-16.

111 Minister-president Ferrier aan gouverneur van Suriname Klaasesz, 2 november 1955, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1359.

112 J.A. van der Meiden, ‘Het wonder van Brokopondo’, Tijd en taak 53 (1957) no. 16, 7-8.

113 J. van Petten, ‘Verslag van een reis naar Boven-Suriname van 1 t/m 20 oktober 1956’, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1284.

114 J.A. van Beukering, ‘Lijnen van de agrarische ontwikkeling in Nieuw-Guinea’, Landbouwkundig tijdschrift Nieuw-Guinea nummer (1954) 17-29, aldaar 26-27.

115 F.W.J. Mansvelt Beck, ‘Nota inzake voorbereidingen “Koembe” project’, 6 mei 1955, in: Nationaal Archief, Den Haag, Stichting Agrarische Bedrijven Nederlands Nieuw-Guinea (SAB), nummer toegang 2.20.60.01, inv.no. 4.

116 De Telegraaf (18 april 1955).

117 F.W.J. Mansvelt Beck, Koembe-project (18 januari 1956).

118 K.A. Homans, ‘Overzicht van werkzaamheden en voorlopige resultaten van het landbouwkundig onderzoek t.b.v. het Rijstproefbedrijf “Koembe” over de periode 15 december 1955 tot 1 april 1956’, 7 mei 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 5167.

119 F.W.J. Mansvelt Beck, ‘Maandverslag over juli 1956’, in: ibidem.

120 K.A. Homans, ‘Maandverslag mei 1957’, in: ibidem, inv.no. 5168. Zie ook: De Tijd (17 augustus 1957).

121 J. de Kadt, ‘Nieuw-Guinea vier jaar later’, Het Parool (11 september 1957).

122 E. de Vries, ‘Het economisch financieel aspect’, in: Inleidingen gehouden tijdens de studiedagen over minder ontwikkelde gebieden op 20 en 21 juni 1955 te ’s-Gravenhage (Den Haag, 1955) 27-43, aldaar 33-37.

123 Ibidem, 30-31 en 37-38.

124 Handelingen Tweede Kamer, 1956-1957, bijlagen, no. 4500, no. 2, Memorie van Toelichting.

5

Een uiterst primitieve bevolking

Om Nieuw-Guinea verder te kunnen ontwikkelen, werden onder het bestuur van gouverneur Van Baal verschillende projecten uitgevoerd en werden op verschillende plaatsen nieuwe bestuursposten gevestigd. Er werden verder overheidsgebouwen gebouwd, eenvoudige vliegvelden aangelegd en er kwamen moderne woningen voor Nederlandse ambtenaren en particulieren. In 1955 werden de binnenlandse luchtverbindingen gegund aan de firma Kroonduif, een samenwerkingsverband tussen de KLM en het gouvernement van Nieuw-Guinea. Aan de kust werden op verschillende plaatsen nieuwe aanlegsteigers gebouwd om het verkeer over het water te faciliteren. ‘Voor wie hier rondziet, ritselt overal nieuw leven, overal nieuw initiatief,’ sprak Van Baal ter gelegenheid van de jaarwisseling op 31 december 1954. ‘En hoewel het niet eenvoudig is dit initiatief te leiden in banen, die voeren naar nieuwe welvaart: het begin is er.’1

Paul van ’t Veer, die Nieuw-Guinea in het begin van 1955 bezocht, was echter kritisch. Ook al had hij grote bewondering voor het werk dat door bestuursambtenaren, ingenieurs en aannemers werd verricht, wat werd er nu eigenlijk voor de Papoea’s gebouwd? De nieuwe huizen, het polderlandschap in Koembe en de vliegvelden waren ‘prachtige stalen van opbouw onder onmenselijk moeilijke omstandigheden’, maar wat schoot de lokale bevolking er precies mee op? Papoea’s die naar de grotere plaatsen als Hollandia en Manokwari waren gekomen om er te gaan werken en in ‘haastig opgetrokken hutten’ moesten wonen, vroegen zich dit ook af. Nieuw-Guinea was weliswaar geen kolonie in de zin van een wingewest, maar de Nederlanders hadden er de leiding. ‘Ook zonder direct koloniale mentaliteit van de oude stempel, komt men in gevaarlijk vaarwater als men het “leiding geven aan deze primitieve mensen” als een normale situatie zou aanvaarden,’ waarschuwde Van ’t Veer. En Nederland had maar een beperkte tijd om het werk dat het in Nieuw-Guinea op zich had genomen te voltooien. Dat had niet alleen te maken met de ‘nieuwe verhoudingen in de wereld’, maar het zou ook niet lang duren voordat ‘de eerste groep half of heel ontwikkelde Papoea’s’ voor zichzelf en voor hun landgenoten eisen zou stellen. Het zou het begin van het einde van het Nederlandse bestuur over Nieuw-Guinea inluiden. ‘En alleen zij, die nu al durven rekenen op teleurstellingen en ondankbaarheid omdat zij voortdurend beseffen, dat zij iets voor anderen opbouwen, zullen dan niet verbitterd zijn.’2

Maar omdat er volgens Van ’t Veer in Nieuw-Guinea sprake was van ‘neo-kolonialisme’ raakte het idee dat de Nederlanders in feite in dienst van de Papoea’s werkten op de achtergrond. Het was Nederland dat de plannen voor Nieuw-Guinea ontwierp, ze uitvoerde en bepaalde in welke koers gevaren moest worden. Het was neokolonialisme, ‘in de goede zin weliswaar, maar principieel iets anders dan hulp aan een achtergebleven gebied’. Hij vergeleek het Nederlandse werk in Nieuw-Guinea met dat van ingenieur Van Blommestein in Oost-Pakistan. De laatste ontwierp weliswaar plannen en voerde die wellicht ook nog uit, maar de regering van Pakistan had hierbij het laatste woord. ‘Dat is hulp aan een achtergebleven gebied,’ aldus Van ’t Veer. Het staatkundige verschil met een afhankelijk overzees rijksdeel was niet zonder consequenties. ‘Hoe voortreffelijk een koloniaal bestuur ook mag werken, het is onvermijdelijk dat de plannenmakers en -uitvoerders, die onder eigen verantwoordelijkheid werken, het gevoel krijgen voor zichzelf bezig te zijn.’ De Nederlanders ontwikkelden een ‘bezitsneiging’ jegens hetgeen ze in Nieuw-Guinea opbouwden. ‘Hoe primitiever de bevolking, hoe minder zij kan meedoen, laat staan mee-denken, hoe sterker die bezitsneiging zal zijn,’ aldus Van ’t Veer. De toekomstige verbittering leek al onvermijdelijk te zijn.3

Hoe dan ook, een van de problemen waarmee het Nederlandse bestuur op Nieuw-Guinea bij de ontwikkeling van het gebied kampte, was dat het met grote delen van de bevolking nog helemaal niet in contact stond. In juni 1954 was het gebied weliswaar opnieuw bestuurlijk ingedeeld, met als afdelingen Hollandia, Geelvinkbaai, Centraal-Nieuw-Guinea, West-Nieuw-Guinea, Fakfak en Zuid-Nieuw-Guinea en daarbinnen verschillende onderafdelingen, maar sommige hadden nog geen bestuursambtenaar. En de bestuursambtenaren die er wel waren, konden veelal de gebieden waarvoor zij verantwoordelijk waren onmogelijk volledig overzien, laat staan besturen.

Dat gold bijvoorbeeld voor de onderafdeling Asmat aan de zuidwestkust van Nieuw-Guinea. Daar had zich in 1953 de katholieke missie gevestigd in de personen van de pastoors Gerard Zegwaard en Antoon Welling. Zij hadden een zeer eenvoudige pastorie op palen gebouwd in de nederzetting Agats aan de rivier Oetoeboewee (of Urumbuwe). De Asmatters stonden bekend om hun gewelddadige cultuur waarin koppensnellen nog steeds voorkwam. Zegwaard telde in de omgeving van Agats gedurende een jaar zo’n 83 moorden en rekende uit dat elk jaar één à twee procent van de bevolking met geweld om het leven kwam. ‘De algemene indruk van de Asmatters is, dat zij een gezond en sterk volk uitmaken,’ noteerde hij verder. ‘De Asmatter is zeer geslepen en sluw, een geboren comediant. Intrigeren is zijn levenskunst. Zijn oorlogen en moorden zijn intens gemeen. Deze gemeenheid en listigheid is echter in zijn ogen deugd.’4

De eerste Nederlandse bestuursambtenaar die zich eind 1954 in het gebied vestigde, was controleur Abraham Scheele. De woning waar hij met zijn vrouw Renée introk, stond evenals de pastorie van Zegwaard en Welling op palen in Agats. ‘Een huis van gaba-gaba en atap, staande op hoge palen in vette, glibberige, stinkende modder,’ beschreef Anthony van Kampen de controleurswoning nadat hij er op bezoek was geweest. Scheele riep al snel bij de twee Nederlandse missionarissen in zijn buurt irritatie op. Hij gedroeg zich in hun ogen als een Indische bestuursambtenaar van de oude stempel, met andere woorden als ‘God op aarde’.5 In april 1956 bezochten gouverneur Van Baal en de resident van Zuid-Nieuw-Guinea, Arie Boendermaker, het in opbouw zijnde Agats. De wegen waren er inmiddels opgehoogd en er was naast een controleurswoning en pastorie een kerk, een school en een politiekazerne gebouwd. Ongetwijfeld genoten ze van de gastvrijheid die Renée Scheele hun bood, volgens Van Kampen ‘een jonge vrouw, wier verschijning men zich veel beter kon voorstellen ergens op het strand van Scheveningen of dat van Nice aan de Riviera’. Controleur Scheele verklaarde nog wel tien jaar het gezag in Asmat te willen uitvoeren.6

De vestiging van het Nederlandse bestuur in Asmat maakte op de lokale bevolking ondertussen weinig indruk. Zij hielden vast aan hun gewelddadige gebruiken. Zo overmeesterden in de nacht van 30 april 1956 de inwoners van het 1,5 kilometer lange, aan de oevers van de Oetoeboewee gelegen dorp Ajam een groep van 29 bezoekers uit het dorp Jipajer, die in een groot mannenhuis sliepen. Daarbij werden onmiddellijk enkele mannen met speren gedood. De rest van de Jipajers vluchtte naar het huis van een katholieke godsdienstleraar, maar werd daar vervolgens alsnog gedood. Hun hoofden en ledematen werden afgesneden en door de aanvallers naar hun eigen huizen meegenomen. Alles speelde zich af onder de ogen van twee Amerikaanse zendelingen van de Evangelical Alliance Mission, die ongemoeid werden gelaten. Een dag later roeide de katholieke godsdienstleraar met een collega naar Agats om de gruwelijke gebeurtenissen aan controleur Scheele te rapporteren. De twee Amerikaanse zendelingen bleven met een defecte radio-ontvanger achter in Ajam.7

Voor de katholieke missie was het duidelijk wie de veroorzaker van de moordpartijen was: het Nederlandse bestuur. Dat had namelijk regisseur Denninghoff Stelling in Ajam opnamen laten maken van Papoea’s die daarbij het koppensnellen hadden nagespeeld. Deze beelden moesten contrasteren met onder meer opnamen van het grote rijstproject in Koembe en vervolgens aan het Amerikaanse publiek het zegenrijke werk van de Nederlanders in Nieuw-Guinea laten zien. Zegwaard en Welling hadden daarbij voorspeld dat het naspelen van koppensnellen de Papoea’s zou verleiden hun oude gewoontes weer op te pakken. Volgens de resident van Zuid-Nieuw-Guinea Boendermaker en gouverneur Van Baal was dit echter onzin. Ook voordat Denninghoff Stelling immers zijn opnames had gemaakt, was er al sprake geweest van een toename van het aantal sneltochten in het gebied. En de missionarissen overschatten hun invloed. Ze maakten gebruik van inheemse godsdienstleraren – ‘catechisten’ – die nauwelijks een opleiding hadden genoten, maar dankzij de tabak die ze leverden in de Asmatdorpen werden getolereerd. Of de Asmatters daarbij daadwerkelijk vredelievende katholieken waren geworden, was een andere vraag. De moordpartij in Ajam was eerder een wraakactie van een zekere Pasoetji, wiens vader enkele maanden eerder door de Jipajers was vermoord. Toen er Jipajers in Ajam de nacht doorbrachten, waren het ‘enkele vrouwen, die hem een brandend stuk hout op de borst drukten en hem in uitdagende termen aan zijn wraakplicht herinnerden’, aldus Boendermaker. ‘Hij heeft nog enige tijd in het mannenhuis zitten nadenken, doch volgens zijn zeggen waren zijn gedachten uitsluitend van moord vervuld geweest.’ Het lot van de 29 Jipajers was vervolgens bezegeld geweest.8

Nadat controleur Scheele van de gebeurtenissen op de hoogte was gebracht, stuurde hij zijn administratief ambtenaar Bert van der Voort samen met pater Welling naar Ajam, die constateerden dat het dorp ‘in grote opwinding verkeerde, dat men zich in een feestdos had gestoken, en dat men bezig was het vlees van de slachtoffers te consumeren’. Dit was aanleiding voor Scheele om ook zelf naar Ajam te gaan, waar hij erin slaagde om de 29 gesnelde koppen in beslag te nemen. Het Nederlandse bestuur kon het hier niet bij laten, vooral omdat de moordpartij in zogeheten ‘bestuurd gebied’ had plaatsgevonden. De marineschepen Johan Maurits van Nassau en Jan van Brakel werden naar het gebied gestuurd en vanuit Merauke vlogen resident Boendermaker, de commandant van de Marine in Nieuw-Guinea A.C.M. de Neeve, apostolisch vicaris Tillemans en leden van de mobiele politie per Catalina naar Agats. Met de Jan van Brakel werd opgestoomd naar Ajam, dat op 9 mei werd bereikt. Er werden 28 inwoners van het dorp gearresteerd en naar Merauke gebracht. Daar werden ze veroordeeld tot gevangenisstraffen van acht maanden tot twee jaar en drie maanden. Om de inwoners van Ajam te waarschuwen schoot de Jan van Brakel verder het mannenhuis in puin. Ook andere dorpen in het gebied die zich aan sneltochten hadden schuldig gemaakt, werden bezocht en ‘getuchtigd’: bij wijze van straf werden mannenhuizen en omliggende woningen in brand gestoken.9

Het besturen van Asmat was niet eenvoudig, laat staan het ontwikkelen ervan, zoveel was wel duidelijk. ‘De bevolking is bijzonder ambulant en ook zeer mobiel. Hun dorpen beslaan een smalle strook langs de rivieroever, zodat men bij het eerste teken van onraad in de eindeloze moerassen achter de oeverwal kan verdwijnen,’ aldus resident Boendermaker. Hij wilde zijn controleur Scheele daarom niet te veel afvallen. Wel noemde hij zijn houding ten opzichte van de snelpartijen ‘te berustend’.10 Scheele werd daarom vervangen door Jaap Thooft, die door gouverneur Van Baal hiervoor mede was uitgekozen omdat hij was getrouwd met Rietje van Rijswijk, ‘een elegante jonge vrouw, die als secretaresse gewerkt had op de Nederlandse ambassades in Parijs en New York’. De redenering van Van Baal was dat wie zich kon handhaven in ‘het chique diplomatieke milieu van New York of Parijs het ook onder die wildemannen moest kunnen’.11

De doeken uit het oosten

Waren veel Papoeagemeenschappen lastig te besturen en te ontwikkelen, dit betekende niet dat zij geen contacten met Nederlanders of andere westerlingen wilden onderhouden. Zeker wanneer het hun materiële voordelen beloofde te brengen. Dit was ook het geval in de onderafdeling Ajamaroe op het schiereiland Vogelkop. Het was een gebied met in het binnenland ook enkele meren met daaromheen verschillende, door de zending gecreëerde dorpen die werden bewoond door de Meybrat. Een van die dorpen heette Ajamaroe, waarnaar de onderafdeling dus was vernoemd. In dit binnenland was ook het Nederlandse bestuur gevestigd, met een controleur en enkele andere ambtenaren en politieagenten. Ook de NNGPM was er actief om er arbeidscontractanten te werven voor haar bedrijf in Sorong. Het zorgde ervoor dat ook in het binnenland de samenleving langzaam veranderde. In ieder geval ontdekten sommige Papoea’s de waarde van geld als middel om artikelen te verkrijgen. Het bestuur voerde daarbij sarongs, tabak, spiegeltjes en zout aan om de economie te stimuleren. De plaatselijke Nederlandse bestuursambtenaar, controleur Wim van der Veen, wilde daarbij ook een ‘streekplan’ ontwikkelen dat zou moeten zorgen voor een ‘langzame en zorgvuldig geleide ontwikkeling’ van het gebied. Een streekplan zou volgens hem oplossingen kunnen bieden voor de problemen die werden veroorzaakt door ‘de overgang van een primitieve samenleving naar een moderne maatschappij’. Gecombineerd met een volledige kennis en begrip van de oude adatgebruiken, kon worden voorkomen ‘dat de primitieve mens door zijn aanraking met het moderne wereldverkeer verandert in een ongelukkig, losgeslagen individu’.12

Maar wat betekende deze oproep een streekplan te ontwikkelen nu in het Nieuw-Guinea dat onder bestuur van gouverneur Van Baal stond? Zijn Werkplan stond in het teken van de opbouw van het bestuursapparaat, het bouwen van stedelijke centra en de ontwikkeling van de infrastructuur. Voorlopig kwam er dan ook voor Ajamaroe geen apart streekplan. In 1953 werd Van der Veen opgevolgd door de jeugdige Jan Massink. Die ging zich vooral bezighouden met het verhuizen van de hoofdplaats van de onderafdeling van het binnenland naar Teminaboean, een dorp dat via de zeearm Kaiboes voor kustvaarders bereikbaar was. Daartoe moesten er nieuwe huizen, een politiekazerne en een gevangenis worden gebouwd. Massink was in 1926 in Madioen op Java geboren, had in Utrecht sociologie en indologie gestudeerd en was in 1951 naar Nieuw-Guinea gegaan om er bestuursambtenaar te worden. Een jaar later was hij getrouwd met Carla Brester. In de annonce in het Nieuw Utrechts Dagblad werd door het echtpaar als toekomstig adres ‘ergens in Nieuw-Guinea’ opgegeven. In Teminaboean bouwde Massink niet alleen de nieuwe bestuurspost, maar hij reisde ook graag vanuit die plaats op volleybalschoenen door de binnenlanden, waar hij zich vertrouwd maakte met de gebruiken van de lokale bevolking.

Massink werd daarbij geconfronteerd met de rol die geweven doeken in de lokale samenleving speelden. Deze zogeheten ‘kain timoer’, oftewel ‘doeken uit het oosten’, waren op de Kleine Soenda-eilanden en de Molukken vervaardigd en sinds mensenheugenis door handelaren in ruil voor onder meer paradijsvogels, bosproducten en slaven naar de Vogelkop gebracht. De kain timoer vormden volgens Massink de kern van een ‘alles doordringend systeem’ onder de Papoea’s in het binnenland. Daarbij waren er heilige kain timoer die bij iedere belangrijke gebeurtenis in de levenscyclus een rol speelden en kain timoer die als betaalmiddel werden gebruikt. Van deze laatste doeken bestonden vele tientallen soorten, van verschillende waarde. Ze werden veelal in boomschors verpakt en aldus bewaard of op reis meegenomen. De doeken speelden onder meer een cruciale rol als bruidsschat: zonder kain timoer kon een man geen vrouw krijgen om ermee te trouwen. Mannen die kain timoer hadden uitgeleend en wilden trouwen, stuurden daarom boden uit om hun doeken terug te krijgen en trokken zich ondertussen terug in een apart daarvoor opgetrokken huis, de roemah kain timoer. Soms duurde het een jaar voordat alle uitstaande schulden waren geïnd. Met heilige kain timoer werd de relatie met de voorouders onderhouden en de bezitters ervan, die bobot werden genoemd, lieten zich voor allerlei magisch-religieuze handelingen vorstelijk betalen, vooral met kain timoer. Zo vormden de bobot in de samenleving een rijke elite, die kain timoer konden uitlenen en bij wie daardoor velen schulden hadden. Als ‘rente’ moesten een of meerdere extra doeken worden terugbetaald. De verschillen in rijkdom en de macht die de bobot daardoor op hun omgeving konden uitoefenen, begon de samenleving te ontwrichten, zeker omdat de aanvoer van nieuwe doeken na het begin van de Tweede Wereldoorlog was stilgevallen. Steeds meer stond het leven in het teken van het verkrijgen of terugkrijgen van kain timoer, waarbij onder meer het werken op de tuinen werd verwaarloosd en er soms zelfs hongersnood dreigde.13

Massink stelde tijdens een van zijn tochten door het binnenland in een gesprek met bewoners van het dorpje Kofait de rol die de kain timoer in hun leven speelden aan de orde. Enigszins schertsend stelde hij voor alle doeken bij het bestuur in te leveren en vervolgens te verbranden. Tot zijn verrassing vonden de dorpelingen het een uitstekend idee. Het kain timoer-systeem kostte veel te veel tijd en maakte het sluiten van een huwelijk zeer ingewikkeld. Ook in andere dorpen was er veel instemming met het idee. Massink nam vervolgens contact op met zijn resident John van Bodegom en met de autoriteiten in Hollandia. Die bleken open te staan voor het idee drastisch in de Meybratsamenleving in te grijpen. In mei 1954 vond daarop in het dorp Ajamaroe een grote vergadering plaats waaraan de bobot uit de streek en vertegenwoordigers van bestuur, missie en zending deelnamen. De machtigste bobot in het gebied, het relatief jonge dorpshoofd van Kamboeaja die luisterde naar de naam Kawandake, bleek te kunnen instemmen met de onmiddellijke afschaffing van het kain timoer-systeem, wanneer het bestuur maar zou zorgen voor economische ontwikkeling, bijvoorbeeld door tractoren te leveren en een weg aan te leggen naar de kust. Waarschijnlijk rekende Kawandake erop ook onder nieuwe omstandigheden een centrale rol in de samenleving te kunnen innemen. Voor Massink voelde het alsof hij in het luchtledig stootte, ‘zo gering was de weerstand’. In ieder geval leek er een nieuwe tijd aangebroken. Belangrijk was vooral dat huwelijken in het vervolg zonder kain timoer gesloten konden worden. Voor doeken die bij het bestuur zouden worden ingeleverd, zou een vergoeding worden gegeven. ‘In het algemeen zijn de jongeren zeer tevreden met de aangekondigde veranderingen, vooral de meisjes!’ schreef Massink in zijn maandverslag. ‘De ouderen zien meestal morrend geen andere uitweg. Opvallend is het aantal rondtrekkende bobots, heinde en verre trachtend oude schulden te innen of in te lossen, wellicht uit vrees voor een naderende devaluatie. Wall Street in paniek!’14

Ook in andere streken kwam er een einde aan het kain timoer-systeem. Vele doeken werden bij het Nederlandse bestuur ingeleverd. In augustus 1954 hield Massink tijdens een tournee door het binnenland een bijeenkomst met de dorpshoofden van het district Aitinjo, waar al honderden doeken bij het bestuur waren ingeleverd. Zijn voorstel de heilige doeken van een stempel te voorzien en de rest te verbranden, werd met instemming begroet. ‘De menigte, om de vergaderplaats verzameld, heft een gejuich aan dat enige minuten aanhoudt en waarin de kreet “selamat bakaroö” duidelijk te onderscheiden is,’ noteerde Massink verder. Een dag na de vergadering werden de ingeleverde doeken met uitzondering van de heilige doeken ‘onder grote belangstelling’ verbrand. Ajamaroe wilde hierbij niet achterblijven. Ook in dit dorp begon men kain timoer te verbranden. Er was sprake van een feestelijke stemming. ‘De bevolking die, zodra de vlammen opstijgen, met dansen is begonnen, houdt dit vol tot de volgende morgen,’ aldus Massink.15

Met het verbranden van de kain timoer waren er in Ajamaroe verwachtingen van economische voorspoed gewekt. In zes maanden verdubbelde het aantal leerlingen op scholen van de zending in het gebied. Er moesten nieuwe scholen worden geopend.16 Vanuit Hollandia kwamen deskundigen naar het gebied om te onderzoeken hoe de voorspoed in de praktijk kon worden bereikt. Met een van de twee in 1954 door het gouvernement aangeschafte De Havilland Beavers werden verkenningsvluchten gemaakt boven het oerwoud en het karstgebied in het binnenland. Er werden hier en daar Agathisbomen gespot die kopal (hars) konden opleveren, maar verder zag men ook ‘een schier eindeloze aaneenrijging van min of meer afgeronde kegelvormige kalkbergjes’ die een desolaat gebied vormden waar menselijke bewoning vrijwel onmogelijk leek.17 Op het Kantoor voor Bevolkingszaken stelde Kees Galis een uitgebreide nota over Ajamaroe samen waarin hij onder meer constateerde dat het afschaffen van het kain timoer-systeem op zichzelf al de ontwikkeling van de Meybrat positief had beïnvloed. Er waren meer mensen in de dorpen gaan wonen en er werden meer gewassen verbouwd om zo aan geld te kunnen komen. Galis schreef verder dat ‘de ontwikkeling van het ressort staat of valt met goede aan- en afvoerwegen’.18

De jonge landbouwingenieur M.F. Hofman van de Dienst Landbouw en Visserij onderzocht de mogelijkheid nieuwe handelsgewassen in het gebied te introduceren. Aan dorpshoofden vroeg hij grond beschikbaar te stellen voor een proef met een cacaoaanplant. Tot zijn verrassing gaven ze hem de grond zonder er iets voor terug te vragen.19 Hofman temperde in een rapport uit 1956 overigens de verwachtingen. De laagvlakte van het gebied bestond uit moerassen die voor agrarische doeleinden ongeschikt waren. Wel kon er sago en tropisch hardhout worden geproduceerd en kopal uit de Agathisboom worden afgetapt. In sommige delen van het binnenland was meer mogelijk. Daar konden waarschijnlijk ‘weinig arbeid en kapitaal vragende handelsgewassen’ worden verbouwd, zoals cacao, waarmee Hofman al experimenteerde, of nootmuskaat. Tezamen met de verbetering van de bevolkingslandbouw moest dit zorgen voor een verhoging van de welvaart.20 Een voorwaarde was wel dat er een door auto’s te gebruiken weg zou komen van het merengebied naar Teminaboean. Het bepalen van het tracé van de weg was de taak van Massinks opvolger als controleur in het gebied, Jan Dubois. Hij maakte daartoe gebruik van gidsen die aanvankelijk echter een route wezen waar ‘zelfs met het zwaarste materiaal geen weg was aan te leggen’. Uiteindelijk kwam het echter goed en kon er een weg op de kaart worden ingetekend.21

Het intekenen van een weg en het opstellen van rapporten zorgden uiteraard nog niet voor een verhoging van de welvaart in het gebied. Gouvernementsantropoloog Jan Pouwer merkte tijdens een bezoek aan het dorp Kamboeaja in 1956 dat daardoor de onvrede onder de bewoners groeide. Op een avond werd dorpshoofd Kawandake vanwege het uitblijven van nieuwe welvaart van allerlei zijden aangevallen. Dorpsbewoners dreigden ‘dat men weer met het doeken-spel zou beginnen, omdat de “vooruitgang” toch niet kwam’. Er waren nog genoeg kain timoer achtergehouden. Kawandake vertelde Pouwer verder dat ‘er reeds verschillende malen boze magie’ op hem was toegepast. Zijn positie was verzwakt, al had hij nog het vertrouwen van de jongeren in en buiten zijn dorp. ‘Ondanks zijn krachtige, intelligente en rustige persoonlijkheid’ steunde Kawandake ‘in toenemende mate op het Bestuur’, aldus Pouwer. Hij vervolgde:

Vele jongeren weten thans niet waar zij aan toe zijn. De ouderen vragen hen steeds dringender, waar de tractoren en de auto’s blijven, terwijl hun geloof in een nieuw bestel wordt ondermijnd doordat er naar hun mening nog maar heel weinig van het nieuwe valt te bespeuren.

Pouwer waarschuwde dat de Meybratcultuur ‘in een critiek stadium’ was gekomen waarbij het gevaar bestond dat de oudere generatie zich van het Nederlandse bestuur zou afkeren en de jongere generatie ‘zich zonder veel illusies en initiatief laat meewiegen op de draaikolk’. Het door controleur Massink ingrijpen in de samenleving van de Meybrat was slechts één kant van de medaille: de andere kant liet de verwachting van de Papoea’s zien dat hun leven welvarender zou worden. Bestuur en zending moesten daarom snel werk maken van de ontwikkeling van Ajamaroe.22

Tuinen op Japen

Het eiland Japen in de Geelvinkbaai was een ander gebied waar het Nederlandse bestuur hoopte samen met de zending de ontwikkeling van de lokale bevolking verder op gang te kunnen brengen. In de hoofdplaats Seroei was de zending in 1949 gestart met een tweejarige zogeheten ‘landbouwpraktijkcursus’ gericht op jongens die de ‘volksschool’ hadden doorlopen. Verschillende leerlingen hadden zich gemeld, niet alleen van het eiland Japen, maar ook van andere eilanden en van de vaste wal. Het idee was dat de leerlingen na het voltooien van de landbouwpraktijkcursus terug zouden gaan naar hun dorpen om er op min of meer moderne wijze landbouw te gaan bedrijven. Hun bedrijven zouden dan als voorbeeld voor anderen dienen en ervoor zorgen dat de algemene welvaart zou toenemen. Dit idee bleek in de praktijk echter niet te werken. De leerlingen die de landbouwpraktijkcursus verlieten, waren nog veel te jong om invloed op hun omgeving te kunnen hebben. Ook misten zij volgens de directeur van Landbouw en Visserij Anton Perk ‘het doorzettingsvermogen en de hardheid om zich in het milieu van oudere dorpsgenoten te kunnen handhaven’.23 Vandaar dat de zending voorstelde voor de leerlingen die de landbouwpraktijkcursus in Seroei hadden afgerond, een speciaal project op te tuigen. De leider van de landbouwpraktijkcursus, J.J. Jansen, zou daartoe met zo’n twintig oud-leerlingen in Randawaja, het gebied van twee in de Ampimoibaai op palen gebouwde dorpen, min of meer moderne boerderijen stichten.24

Van Baal stuurde in oktober 1954 Perk naar Japen om te kijken of een dergelijk project kans van slagen had. Ook die constateerde dat om van landbouwpraktijkcursussen een succes te kunnen maken er ‘een soort van nazorg-instituut’ moest komen. Als er ergens 100 hectare grond gevonden kon worden, zouden circa twintig gezinnen er een bestaan kunnen opbouwen. Op Japen konden in verloop van tijd meerdere van dergelijke ‘opvangcentra’ worden ingericht, die dan onder toezicht van een landbouwkundig ambtenaar konden worden gebracht. Perk onderschatte overigens niet de moeilijkheden die er overwonnen moesten worden. Uiteindelijk ging het niet alleen om een ‘agrarische uplift’, maar ook om een ‘sociale, culturele en bestuurlijke hervorming tot een moderne maatschappij, waarbij alle mogelijke facetten als onderwijs, gezondheidszorg, enz. ontwikkeld moeten worden’. Perk constateerde dat onder meer Randawaja zeer geschikt was voor het stichten van een ‘opvangcentrum’. De bevolking was er ‘landbouwminded’, het aantal voormalige leerlingen van de landbouwpraktijkcursus vrij groot en er was landbouwgrond beschikbaar.25

Gouverneur Van Baal was enthousiast over de plannen. Nieuw-Guinea had behoefte aan voorbeelden van succesvolle ontwikkelingsprojecten. Landbouwingenieur Johan Ham werd vervolgens naar Randawaja gestuurd om er een meer gedetailleerd plan voor de streek te maken.26 In mei 1955 kon hij de uitwerking presenteren van wat hij het ‘Randawaja-project’ noemde. Daarbij schetste hij ook de problemen die overwonnen moesten worden. Zo was de grond in het gebied in handen van slechts twee ‘kerets’ (clans), waarbinnen weer de macht in handen was van één enkel hoofd en ‘een zeer kleine groep conservatieve ouderen’. Deze ouderen moesten overtuigd worden van het nut van de vestiging van zo’n twintig min of meer moderne landbouwbedrijven van elk 4 hectare in hun gebied. ‘De macht van deze kleine groep ware zeker niet te onderschatten,’ schreef Ham. Dit had de landmeter van het kadaster gemerkt toen hij met geweld werd verhinderd om zijn werk te doen. De landmeter was een Indische Nederlander en mensen met die achtergrond wilden de dorpsoudsten liever niet in hun streek zien. Voor je het wist, kwamen zij zich er vestigen, net zoals ze in Manokwari hadden gedaan. Verder zou het ontginnen van het terrein waar de boerderijen moesten worden gevestigd jaren werk kosten, waarvoor ook arbeiders van elders moesten worden aangetrokken. Na vier jaar zouden de boerenbedrijfjes uiteindelijk zijn ingericht. Maar ook dan zouden de opbrengsten beperkt zijn. Er moest namelijk worden ingezet op de teelt van cacao en het duurde nu eenmaal jaren voordat cacaobomen voldoende vrucht droegen om er serieus geld mee te kunnen verdienen. Het Randawajaproject zou gedurende de eerste vier jaar zo’n 250.000 gulden kosten en ‘vrijwel constant de volle aandacht en werkzaamheid’ van een Nederlandse projectleider vereisen. En ook dan bleef het een experiment. Ham dacht aan ordening van behoeftes die de Amerikaanse psycholoog Abraham Maslow in een piramide had vormgegeven. Zou uiteindelijk ‘het behoeftencomplex’ van de boeren op voldoende hoog niveau liggen ‘om hen inderdaad met hart en ziel, regelmatig het hele jaar door op het bedrijf te laten werken?’ Voor Johan Ham was dit nog maar de vraag.27

Ook landbouwingenieur Hofman onderzocht de situatie op Japen. Het gouvernement ging niet over één nacht ijs: voordat er ook maar iets gebeurde, moeten er eerst rapporten worden geschreven. Hofman constateerde in ieder geval dat onder de bevolking ‘het behoeftencomplex […] reeds aanzienlijk ontwikkeld’ was en dat er een ‘algemene drang naar vooruitgang’ bestond, die zich overigens vooral uitte in de wens ‘Westerse goederen’ te verkrijgen. In ieder geval trokken mannen van Japen naar Manokwari en Hollandia om er te werken en geld te verdienen. Hofman wees er ook op dat er een andere manier was om de ontwikkeling van het gebied te bevorderen dan het uitvoeren van een relatief groot project met min of meer moderne boerenbedrijven. Ontwikkeling kon ook bereikt worden met zogeheten ‘koempoelan-tuinen’ oftewel ‘gemeenschapstuinen’, waarbij dorpsbewoners simpelweg samen bepaalde gronden gingen bebouwen met bijvoorbeeld cacaobomen en daarbij ondersteund werden door de medewerker van de Landbouwvoorlichtingsdienst. In Seroei was dit ‘subressortleider’ M. de Vries, afkomstig van een middelbare landbouwschool in Nederland. Bij de koempoelantuinen was er sprake van een ‘zeer eenvoudige, voor de bevolking begrijpelijke wijze van opzet’ die volgens Hofman kon rekenen op breedgedragen medewerking. En hoewel de ‘traagheid van vooruitgang’ wellicht een nadeel was, werden wel het ‘zelf-initiatief en de zelfverantwoordelijkheid’ van de lokale bevolking gestimuleerd.28

Om koempoelantuinen te kunnen aanleggen, stonden in het achterland van Seroei grond bezittende dorpsbewoners een deel van het bos af aan 22 personen, die er elk een strook van 50 meter diep en 1500 meter breed kapten en platbrandden. Er werden vervolgens planten gepoot die voor schaduw moesten gaan zorgen en plantgaten voor de cacao gegraven. Hierna werd de cacao ‘onder zeer groot enthousiasme en met behulp van vrouwen, kinderen en ouden van dagen uit de kampong’ geplant, ‘waarbij van zeven uur ’s ochtends tot diep in de avond in het maanlicht werd doorgewerkt’, noteerde Johan Ham. Het Nederlandse bestuur beperkte zich tot het gratis beschikbaar stellen van cacaoplantjes en geven van adviezen. Zodra landbouwvoorlichter De Vries een ‘inzinking van de animo’ constateerde, gaf hij de landbouwers verder ‘morele injecties’. De rol van De Vries was belangrijk. Hij was het geweest die de Papoea’s ervan had overtuigd om op een nieuwe manier landbouw te gaan bedrijven en hij stimuleerde hen door te blijven gaan. ‘Hij kon dit, doordat hij zich op het niveau van de bevolking kon verplaatsen,’ constateerde een tijdgenoot. ‘Hij wist hierdoor een sfeer van wederzijds persoonlijk vertrouwen en respect te scheppen.’29 Volgens Ham was het voordeel van het werken met ‘koempoelan-tuinen’ vooral dat relatief veel Papoea’s erbij betrokken waren. Ze verwierven een deel van het gemeenschappelijk in cultuur gebrachte land in eigendom, hetgeen een ‘revolutionaire verandering in het leven der betrokkenen’ betekende. Ook al ging het per landbouwer om slechts één hectare, ze waren ‘vrijwel plotseling voor wat betreft gronden van not-have’s have’s geworden’.30

De zending had ondertussen nog steeds haar zinnen gezet op de uitvoering van het Randawajaproject. Zij was tot de conclusie gekomen dat zij ook een taak had ten aanzien van ‘de economische nood der onderontwikkelde gebieden’. Daarbij was volgens de Raad voor de Zending van de Nederlands Hervormde Kerk de mens het centrale probleem en dan niet zijn gebrek aan westerse kennis, maar zijn ‘adatgebondenheid’. Vandaar dat de zending ‘voor alle arbeid voor de economische vooruitgang van de volken in de onderontwikkelde gebieden de fundering in het Evangelie van wezenlijke betekenis’ achtte. In kerkelijke taal betekende dit:

Werkzaamheden tussen de cacaoplanten in Seroei (1958)

Slechts tegen de achtergrond van de prediking, dat Jezus vrij maakt, ook van de machten van de adat, kan men op een duurzame bevrijding van de adatgebondenheid hopen en verwachten dat rationele landbouwmethoden, hygiënische levensgewoonten etc. niet slechts technisch begrepen, maar ook innerlijk aanvaard en blijvend toegepast zullen worden.

De Raad voor de Zending meende zelfs dat zij in Nieuw-Guinea beter in staat was te zorgen voor de ontwikkeling van de Papoea’s dan het Nederlandse bestuur. Ze wilde daarom alle vrijheid krijgen om het Randawajaproject uit te voeren. Ze wilde er wel subsidie voor ontvangen, maar daarbij geen gedetailleerde richtlijnen krijgen.31

De Nederlandse bestuurders in Nieuw-Guinea dachten het hunne over de opvattingen van de zending. In mei 1956 spraken gouverneur Van Baal, directeur van Landbouw en Visserij Perk, de resident van de Geelvinkbaai Henk Veldkamp en het hoofd van het Kantoor voor Bevolkingszaken De Bruijn in Hollandia over het Randawajaproject met de vertegenwoordiger van de zending, Nees van der Stoep. Besloten werd dat op Japen de landbouwvoorlichtingsdienst door zou gaan met de ontwikkeling van de ‘koempoelan-tuinen’ en de zending in de gelegenheid zou worden gesteld in Randawaja de landbouw verder te ontwikkelen. Uiteindelijk ging de zending echter niet akkoord met de voorwaarden die het gouvernement aan een hiervoor te verstrekken subsidie stelde. Wellicht dat men ook terugschrok voor de verantwoordelijkheid, na alle grote woorden over kerstening als de werkelijke basis van ontwikkeling.32 Jaren van onderzoek en overleg hadden Randawaja niets opgeleverd. Van Baal gaf daarom resident Veldkamp opdracht zo snel mogelijk in Randawaja over te gaan tot het aanleggen van koempoelantuinen en het verstrekken van cacaoplanten, ‘teneinde de achterstand van deze bevolking op het gebied van cacaoaanplant vergeleken met de omliggende dorpen niet nog groter te maken’.33 Enkele maanden later voltrok zich echter een ramp. Als gevolg van een enorme aardbeving werd Randawaja vrijwel volledig verwoest. ‘Alle huizen (op palen in de zee) zijn eerst door de aardbeving op losse wankele schroeven komen te staan, en toen kwamen daar drie vloedgolven achter aan, die alles wat nog stond hebben verzwolgen,’ aldus een ooggetuige. Het was een geluk bij een ongeluk dat het zondagochtend was en de bevolking op de vaste wal in de kerk zat. Die kerk stortte weliswaar ook in, maar het aantal slachtoffers bleef beperkt.34

Opstand bij de Wisselmeren

De aardbeving op Japen was niet de enige tegenslag waarmee het Nederlandse bestuur te kampen had bij zijn pogingen Papoeagemeenschappen te ontwikkelen. Soms verzette de bevolking zich tegen het Nederlandse bestuur, zoals in 1956 bij de Wisselmeren. Daar had een jaar eerder Raphael den Haan geklaagd over het feit dat hij minder dan zeventig politieagenten tot zijn beschikking kreeg. Het betekende volgens hem dat hij ‘zonder “tools for the job”’ bleef en dat ‘de gedachte aan een Pax Neerlandica voor dit stuk binnenland van Nieuw Guinea […] voorlopig niet meer dan een illusie van een gevaarlijke soort zal kunnen zijn’.35 Den Haan had richting zijn superieuren nog eens uitgelegd dat er bij de overgang van ‘een jungle-staat naar de toestand van orde en rust’ nu eenmaal een groter machtsapparaat nodig was dan bij een ‘eenmaal gesettelde gang van zaken’. Hij had verder, met woorden uit zijn oorlogstijd in Frankrijk, gewaarschuwd dat in het Wisselmerengebied, waar ‘zonder voorafgaande influencering uit aangrenzend gebied, als het ware du jour au lendemain’ het gouvernement zich had gevestigd, een sterke ‘conservatieve adatreactiefactor’ bestond die voor moeilijkheden kon gaan zorgen.36

In oktober 1956 was Den Haan opgevolgd door Jan Massink, die overkwam uit Ajamaroe. Massink werd vergezeld door zijn tweede vrouw, de in 1933 in Samarinda op Borneo geboren Elly Wentholt, dochter van een Indische bestuursambtenaar. Nog geen maand nadat Massink het bestuur in Enarotali had overgenomen, gebeurde wat Den Haan had gevreesd: het kwam in het gebied tot ernstige gewelddadigheden. Op zondag 4 november werden in het plaatsje Obano aan de westelijke oever van het grootste van de drie Wisselmeren, het Paniaimeer, de Ambonese onderwijzer Leisnussa, zijn vrouw en twee kinderen door Papoea’s vermoord. Ook politieagent Roembiak werd om het leven gebracht. De katholieke godsdienstleraar Augustinus Tirijuta, zijn vrouw Sara Watina, hun baby en een logé probeerden zich uit de voeten te maken, maar werden met pijlen gedood. Een vliegtuig van de Amerikaanse Christian and Missonary Alliance (cama) werd vernield en de gebouwen van de zending werden in brand gestoken. Vanuit Enarotali, waar de Nederlandse bestuurspost in het gebied was gevestigd, waren de rookwolken boven Obano duidelijk te zien. Met een aantal boten staken politieagenten het meer over om er een onderzoek in te stellen. Zij konden echter alleen constateren dat huizen waren vernield en verschillende personen vermoord, werden vervolgens ook zelf aangevallen en moesten al snel naar Enarotali terugkeren.37

Hier was sprake van een heuse opstand. De leider ervan was Dabakajame, die rondom de Wisselmeren bekendstond als een ziener. Hij was eerder door controleur Den Haan gearresteerd en vervolgens tot een gevangenisstraf veroordeeld wegens het doden van zijn vrouw, die hij op overspel had betrapt. Het was een voor hem volstrekt onrechtvaardige straf geweest. Waarom mocht hij zijn vrouw niet doodpijlen wanneer hij haar met een ander had betrapt? En een gevangenisstraf was verder vele malen erger dan iemand doden. De gevangenis was volgens Vic de Bruijn voor de Kapaukoes ‘de onderwereld, waar men in verdwijnt, al brandt er ook ’s nachts licht’.38 Tijdens zijn verblijf in de gevangenis van Enarotali had Dabakajame dromen gehad waarin voorspeld werd dat het water in de meren op wonderbaarlijke wijze zou gaan stijgen en hij vijf politieagenten zou vermoorden. Uiteindelijk had hij weten te ontsnappen en was hij rondgereisd om dorpen tot opstand tegen de Nederlanders aan te sporen. Vooral bij de Kapaukoes die ook problemen hadden met het ingrijpen van bestuur, zending en missie in de gewelddadige oude gebruiken vond hij gehoor. Ook sommige tonawi die voorheen hun machtige positie in de samenleving hadden gebaseerd op hun bezit van kaurischelpen, sloten zich bij Dabakajame aan.39 En na de gebeurtenissen in Obano werden weer andere dorpen in het gebied opgeroepen zich bij de opstand aan te sluiten, onder meer door de afgesneden vingers van onderwijzer Leisnussa rond te sturen.40

Nadat het nieuws over de opstand de buitenwereld had bereikt, reisde resident Frans van Nouhuys per vliegtuig met een politieversterking vanuit Biak naar Enarotali. Hij arriveerde er op maandag 5 november. Van Nouhuys had overigens wel voor hetere vuren gestaan. Hij was ridder in de Militaire Willemsorde omdat hij in januari 1949 als assistent-resident in Poerworedjo op Java gewapend met een stengun dwars door de Indonesische linies naar een belegerde politiekazerne was gereden, waar hij het moreel van de politieagenten dusdanig had weten op te vijzelen dat zij hadden kunnen standhouden totdat zij door het Nederlandse leger werden ontzet. Nu werd Enarotali belegerd door honderden met pijl-en-boog bewapende Kapaukoes. De Kapaukoes in Enarotali die loyaal aan het Nederlandse bestuur waren gebleven, wilden dat er met de opstandelingen korte metten werd gemaakt. ‘Vele moeders liepen huilend rond, vrezend dat hun kinderen, die in Obano op school waren, vermoord zouden worden. Immers, de opstand zou zich keren tegen allen die kleren droegen,’ noteerde pater Alfons van Nunen, die aan de Wisselmeren werkzaam was. ‘Men eiste strenge actie: bommen zouden er moeten komen, die de bevolking van Obano volkomen zouden vernietigen. […] Men maakte een veelzeggend gebaar door de handen op elkaar te wrijven, als wilde men aangeven dat de opstandige kampongs volkomen verpulverd moesten worden.’41

Gezien de ernst van de situatie gingen ook gouverneur Van Baal en de directeur van het kantoor voor Bevolkingszaken Vic de Bruijn naar Enarotali. De Bruijn herinnerde zich zijn eigen tijd als bestuursambtenaar in het gebied en oordeelde dat de ‘bestuursdruk op de zeer primitieve bevolking’ simpelweg te groot was geweest. ‘In een transitie-stadium van onbestuurd gebied naar een tijdperk van volledige bestuurscontrôle zijn uitbarstingen als de recente rond het Paniaimeer niet geheel abnormaal,’ zou hij enkele weken later schrijven. Er was ‘in de afgelopen jaren een veel te hoog voor de Kapaoekoe niet te volgen tempo ingezet’.42 Van Baal veronderstelde op zijn beurt dat Nederlandse mariniers de rust in het gebied weer snel zouden kunnen herstellen. Na enkele dagen vertrokken hij en resident Van Nouhuys naar respectievelijk Hollandia en Biak. De Bruijn bleef in Enarotali om controleur Massink te kunnen ondersteunen.43

De opstandelingen bleken in de dagen erop nog steeds vol vertrouwen op een voor hen gunstige afloop van de opstand. Vooral het feit dat de door aan het Nederlandse bestuur loyale Kapaukoes gevraagde bombardementen niet waren uitgevoerd, leek erop te wijzen dat de Nederlanders helemaal niet over bommen beschikten. Resident Van Nouhuys adviseerde daarom handgranaten uit vliegtuigen te gooien. Dat zou wellicht indruk maken.44 In ieder geval trokken marinierspatrouilles samen met honderden loyale Kapaukoes door het gebied, waarbij huizen werden platgebrand en tuinen geplunderd en verwoest. Het was volgens de Nederlanders de enige manier om de opstandige bevolking te onderwerpen. Het ging niet gemakkelijk. ‘Tijdens het doorzoeken, vernielen en verbranden van kampongs, tuinen en paggars werd de patrouille herhaaldelijk bepijld met angstige zuiverheid,’ noteerde de commandant van de mariniers Henk Wentholt op 18 november. ‘Vijand ziet men nergens of het is op een afstand van 1000 meter, doch de bepijlingen geschieden op een afstand van + 100 à 150 meter. […] Het is een wonderlijke manier van oorlog voeren, waarbij goedgezinden en opstandige Kapaukoes elkaar voortdurend toeroepen, uitschelden en elkaar vertellen van hun sterkte is en hoeveel verliezen ze al hebben.’ Voor de goedgetrainde Nederlandse mariniers waren hun tegenstanders veelal onzichtbaar. Hoeveel slachtoffers er onder de Kapaukoes werden gemaakt, was dan ook onduidelijk, maar na het afvuren van een geweergranaat stopte regelmatig hun aanval.45 Op 20 november leek de rust dusdanig te zijn weergekeerd dat ook De Bruijn weer terug kon keren naar Hollandia.46

De Nederlanders bleken echter te optimistisch te zijn geweest. Een week later was er sprake van ‘een massale aanval’ op het politiebivak in Obano, die slechts met moeite kon worden afgeslagen.47 Gebrek aan munitie dwong politie en mariniers vervolgens zich uit Obano terug te trekken, hetgeen de opstandige Kapaukoes weer nieuwe moed gaf. Ook Eranotali werd enkele malen aangevallen. ‘De opstandelingen zijn en worden brutaler en aan leepheid ontbreekt het hen niet,’ constateerde commandant Wentholt.48 Gouverneur Van Baal stuurde twee extra geweergroepen van het Korps Mariniers naar de Wisselmeren.49 Toen de mariniers en de politieagenten weer in Obano terugkeerden, gebeurde dit onder ‘hevige bepijling’ door de Kapaukoes, waarbij aan Nederlandse zijde enkele gewonden vielen. Tijdens hieropvolgende offensieve patrouilles werden enkele Kapaukoes gedood, onder wie de moordenaars van de onderwijzer Leisnussa. De opstandelingen elders in het gebied gingen een directe confrontatie met de mariniers uit de weg, zodat er nergens sprake was van een beslissend treffen. Op 11 december 1956 noemde gouverneur Van Baal de situatie rondom de Wisselmeren ‘onverminderd zorgwekkend’. Van Baal besloot hierop de opdracht te geven de opstand ‘met alle kracht neer te slaan’ en daarbij het gebruik van mortieren toe te staan. Alles om te vermijden, zoals hij het formuleerde, ‘dat dit een tweede “Atjeh” wordt’.50 Op het ministerie van Overzeese Rijksdelen schrok men zich een hoedje. De taal van Van Baal met woorden als ‘felle opstand’, ‘gebruik mortieren’ en ‘opposanten neergelegd’ leken bij het koloniale verleden te horen, niet bij het optreden tegen een ‘uiterst primitieve bevolking’. Kon het Nederlandse bestuur niet op een andere manier, voorzichtiger en met minder geweld optreden?51

Van Baal liet de mariniers echter met zware mortieren het Nederlandse gezag in het gebied herstellen. Op 21 december nam hij in Enarotali poolshoogte en kon hij er constateren dat veel opstandelingen ‘gedemoraliseerd’ waren en ‘bezig zich over te geven’.52 Dat had overigens ook te maken met het gebrek aan voedsel dat ontstond doordat de meeste tuinen waren vernield. In de weken erna konden meerdere leiders van de opstand worden gearresteerd. Dat gebeurde niet door de mariniers, maar door de politie en vooral door de aan het Nederlandse bestuur loyale Kapaukoes. ‘Het uithoudingsvermogen in bergterrein en de physieke gehardheid onder primitieve omstandigheden van de Kapauko was veel groter dan van de marinier, zodat van een snelle achtervolging in de bergen geen sprake kon zijn,’ constateerde de marineleiding in Hollandia. ‘Ook de camouflage van dit natuurvolk in het terrein was door de marinier niet te evenaren, zodat de marinier bij al zijn bewegingen werd ontdekt en gadegeslagen. Hierdoor waren de marinierspatrouilles voor hun acties zeer afhankelijk van de hulp en steun van bevriende stammen.’53 De leider van de opstand Dabakajame besloot ondertussen te vluchten, maar bleek bij veel dorpen niet meer welkom te zijn. Uiteindelijk werd hij door een politiepatrouille in doodzieke toestand gevonden en overleed hij op 19 februari in gevangenschap.54 Er waren tijdens de opstand zo’n tweehonderd Kapaukoes om het leven gekomen. Gouverneur Van Baal was tevreden over het optreden van zijn bestuursambtenaren. ‘Zowel De Bruyn als ik hebben een beslist gunstige indruk van de wijze waarop Massink zijn taak vervult,’ noteerde hij. ‘Ook voor de leiding, door waarnemend resident Van Nouhuys gegeven, heb ik alle lof.’ Van Baal was ongetwijfeld mede tevreden over zijn bestuursambtenaren omdat zij bij de Wisselmeren zijn beleid uitvoerden, waarbij westerse normen werden geïntroduceerd en oude gebruiken met kracht werden tegengegaan.55

De opstand in Obano had de Nederlandse en buitenlandse, vooral Australische pers enkel met kleine berichten gehaald. De officiële informatievoorziening over de gebeurtenissen was bewust beperkt gehouden. Gouverneur Van Baal had verder met de correspondent van het Algemeen Handelsblad in Hollandia afgesproken alleen terughoudend te berichten en voor de zekerheid had hij de post die vanuit de Wisselmeren werd verstuurd gecontroleerd op voor het gouvernement onwenselijke berichten.56 In de wereld was er overigens veel groter nieuws dat de krantenpagina’s vulde. Op 4 november 1956, de dag waarop de opstand in Obano was begonnen, waren troepen van het Warschaupact onder leiding van de Sovjet-Unie Hongarije binnengevallen om daar een andere opstand met bloedig geweld neer te slaan. En een dag later waren Britse en Franse parachutisten langs het Suezkanaal geland in een poging het bewind van de Egyptische president Nasser ten val te brengen. De inval in Hongarije en de Suezcrisis zouden het wereldnieuws wekenlang domineren.

Eind 1956 publiceerde Paul van ’t Veer zijn scherpzinnige observaties die hij tijdens zijn reizen in de Nederlandse overzeese rijksdelen had gemaakt in een boek onder de titel Vriend en vijand in de kolonie. Daarin gaf hij onder meer aan dat er volgens hem met betrekking tot Nieuw-Guinea twee zaken met elkaar werden verward. Enerzijds was er het vraagstuk wie de soevereiniteit over Nieuw-Guinea had en anderzijds het vraagstuk van de ontwikkeling van Nieuw-Guinea in het belang van de Papoea’s. Het waren niet alleen twee verschillende vraagstukken, maar ze waren ook nog eens tegenstrijdig.

Ontwikkeling van Nieuw-Guinea door een land, dat voldoende financiële en technische mogelijkheden bezit of tot zijn beschikking kan krijgen, is in het belang van de Papoea’s. Zo’n land is Nederland. Maar het feit der Nederlandse soevereiniteit is niet in het belang van de Papoea’s. Zolang Nederland soeverein is over Nieuw-Guinea zal de interne ontwikkeling van dat land door allerlei bijverschijnselen worden geremd en bemoeilijkt.

Die bijverschijnselen betroffen vooral het voortduren van het conflict tussen Nederland en Indonesië over wie er de soevereiniteit over Nieuw-Guinea had. Daarbij kon Indonesië rekenen op de steun van wat Van ’t Veer ‘de gehele Bandoengse wereld’ noemde, waarbij hij verwees naar de conferentie van Bandoeng die een jaar eerder had plaatsgevonden en waaraan negenentwintig onafhankelijke landen uit Afrika en Azië hadden deelgenomen. De westerse bondgenoten van Nederland zouden zich uiterst voorzichtig opstellen, mede omdat Azië het toneel dreigde te worden van het conflict tussen het communisme en de vrije wereld.57

Het betekende dat er onder de Nederlanders twee verschillende ideeën over het ontwikkelingswerk in Nieuw-Guinea om voorrang streden: enerzijds de gedachte dat de ontwikkeling van de Papoea’s zeer geleidelijk en dus uiterst langzaam in zijn werk zou moeten gaan en anderzijds het idee dat de Nederlandse positie in Nieuw-Guinea op termijn onhoudbaar zou zijn en er dus haast moest worden gemaakt met die ontwikkeling. ‘Nieuw-Guinea dreigt het slachtoffer te worden van een wilde ontwikkelingsdrang, die met de belangen der Papoea’s niet te maken heeft,’ schreef Van ’t Veer. Die ontwikkelingsdrang had alles te maken met ‘de noodzaak om van Nieuw-Guinea een spectaculaire zaak te maken, die indruk maakt op de wereld’.58

Op het ministerie van Overzeese Rijksdelen nam men overigens het oordeel van Vic de Bruijn over. ‘Alle factoren samenvattend moet men tot de conclusie komen, dat de introductie van Westerse bestuursnormen voor de pacificatie van het Wisselmeren-gebied, hoe langzaam en voorzichtig ook in onze ogen plaatsgevonden, voor deze primitieve bevolking nog te geaccelereerd is geweest: zij heeft het noodzakelijke omschakelingsproces geestelijk niet kunnen verwerken.’59 Dit klonk plausibel, maar tegelijkertijd was er dus ook de wens haast te maken met de ontwikkeling van de Papoea’s in Nieuw-Guinea. Maar haast of niet, uiteindelijk was er geen keuze de Kapaukoes verder met de moderne wereld in contact te brengen. De aan het Nederlandse bestuur meest loyale Papoea’s in het conflict rondom de Wisselmeren waren immers degenen geweest die ook elders in Nieuw-Guinea hadden gewerkt. Misschien moesten meer Kapaukoes in de gelegenheid worden gesteld elders in het rijksdeel te werken, de gevaren van het mee terug nemen naar huis van besmettelijke ziekten maar voor lief nemend. In ieder geval moest er een winkel in Enarotali komen waar de lokale bevolking geïmporteerde goederen zou kunnen kopen. Geld zouden de Kapaukoes wellicht met de teelt van koffie en groenten kunnen verdienen. Het waren kleine stappen, maar op termijn zouden ze gunstige gevolgen moeten hebben, althans dat was de bedoeling.60

Co Aalders

Bestuursambtenaren in Nederlands-Indië waren mannen. Zendelingen en missionarissen waren dat ook. En verreweg de meeste experts die in het kader van de technische assistentie naar minder ontwikkelde landen werden gestuurd, waren eveneens mannen. Toch waren ook vrouwen betrokken bij de pogingen minder ontwikkelde gebieden te helpen zich te ontwikkelen. Een bijzondere plaats namen de vrouwen van de Nederlandse bestuursambtenaren in Nieuw-Guinea in. Zij assisteerden hun echtgenoten zo goed en zo kwaad als dat ging in vaak primitieve omstandigheden. In veel gevallen waren zij de enige westerse vrouw in de wijde omgeving. Verder werden enkele vrouwen vanuit Nederland als expert uitgezonden, maar veel vaker werkten vrouwen bij de zending of missie als onderwijzeres of verpleegster. Een van hen was de op 26 december 1910 in Vlaardingen in een groot gezin geboren Co Aalders.

Jacoba ‘Co’ Aalders ging na de middelbare school naar Tiel om zich daar als leerling-verpleegster te laten opleiden voor een tropische werkkring in dienst van de zending. Ze was geïnspireerd door de in Nieuw-Guinea werkzame zendeling A.J. de Neef, die eind jaren twintig op ‘zendingsavonden’ in Nederland met behulp van lichtbeelden over zijn werk vertelde en zijn gehoor opriep de zending te steunen. In 1939 werd Aalders door de zending uitgezonden naar Java om er het beheer te krijgen van het ziekenhuis van de Salatigazending in Bodjonegoro. In mei werd op de gebruikelijke manier van haar in Vlaardingen afscheid genomen. In zaal Rehoboth werden psalmen gezongen en werd er door achtereenvolgens de lokale predikant en de directeur van de Salatigazending gesproken en gebeden.61 Daarna volgde de reis naar Batavia en vervolgens naar Bodjonegoro, waar het ziekenhuis met in totaal zo’n tweehonderd bedden wachtte. Aalders werkte er nog geen drie jaar toen Nederlands-Indië door de Japanners werd bezet. Drie zware jaren volgden, waarin zij zo goed en zo kwaad als dat ging in ‘beschermde wijken’ en geïmproviseerde ‘ziekenhuizen’ haar werk als verpleegster voortzette. Aan het einde van de oorlog bevond zij zich met zo’n vijfduizend andere geïnterneerden in Magelang op Midden-Java. Het was een stad waar het voor Nederlanders en Indische Nederlanders na de Japanse capitulatie onveilig was. Indonesische paramilitaire organisaties en bendes hadden het op Nederlanders, Chinezen en ‘collaborateurs’ voorzien, waarbij extreem geweld niet werd geschuwd. Co Aalders moest daardoor lange dagen in de operatiekamer maken. Ook hielp zij bij het maken van gevlochten kisten, om de doden snel te kunnen begraven. ‘We werden geleefd in die tijd en hoe dat mogelijk was, kun je je achteraf toch niet meer voorstellen,’ herinnerde ze zich later. Pas op 14 december 1945 werden zij en anderen naar Semarang geëvacueerd. In februari 1946 werd ze vanwege hongeroedeem afgekeurd en keerde ze terug naar Nederland.62

Aalders kwam op 10 maart 1946 in Vlaardingen aan. Het duurde een halfjaar voordat ze volledig was hersteld. ‘Dat was allemaal niet erg, ik was toch alleen,’ aldus Aalders, die haar gehele leven ongehuwd zou blijven. In Rotterdam volgde ze de voortgezette verpleegstersopleiding en ze was vastbesloten naar Java terug te keren. De gewelddadige strijd tussen Nederland en de Republiek Indonesië maakte dat laatste echter onmogelijk. Maar er was ook nog Nieuw-Guinea, waar een zendingsarts de noodklok luidde omdat er slechts weinigen waren die er medische zorg verleenden. Aalders koos ervoor naar het onherbergzame gebied te gaan. In december 1948 vertrok zij van Schiphol met een DC-4 van de KLM richting Batavia. Het was een lange reis waarin Rome werd bezocht en na een overnachting in een hotel vervolgens naar Caïro werd gevlogen, waar ook werd overnacht. Daarna via Basra naar Karachi, Calcutta en Singapore en van daaruit naar het vliegveld Kemajoran van Batavia: een reis van zes dagen. In Batavia werd Aalders opgevangen door zendeling Karl Riedel en zijn vrouw. Ze voelde zich onmiddellijk weer thuis in de tropen.63

De oorlog tussen Nederland en de Republiek Indonesië zou aan Aalders grotendeels voorbijgaan. In afwachting op de mogelijkheid per schip naar Nieuw-Guinea te reizen, werkte ze in een ziekenhuis in Batavia. In de stad was het volgens haar vooral prettig toeven. ‘’t Is volkomen rustig en je merkt niets van onlusten; in de couranten lezen we wel hoe het verder is op Java,’ schrijft ze aan haar zus Aaltje Kousemaker-Aalders in Vlaardingen. In de brieven die ze regelmatig naar Nederland stuurde, is haar verhaal te lezen. Op 14 januari vertrok Aalders met een schip van KPM richting Nieuw-Guinea, waar haar als standplaats Manokwari werd toegewezen. De lokale arts H.J. Wiggers en controleur Klaas Galis haalden haar af en brachten haar per jeep naar de pasanggrahan. Het was een kennismaking met een primitieve wereld. Ze moest het doen met een kale kamer met ‘een oud ijzerbed, een stoel en een kast die op een boerderij nog niet op de deel staat, zo oud’. Het uitzicht over de Dorébaai maakte echter veel goed, maar Aalders kon het niet nalaten haar kamer met water en zeep schoon te maken. Het bleef echter een ‘vuile smeerboel en kale beweging’. De voormalige rooms-katholieke pastorie van Manokwari fungeerde als ziekenhuis. Het bood een treurige aanblik. ‘’t Is een oud huis, ’t lekt er als een mand als ’t regent, er liggen + 30 patiënten, […] er is nog heel wat te doen, één mantri met een diploma, de rest allemaal aangewaaid en weinig begrip van eenige hygiëne.’ En als de lokale Nederlandse arts op tournee was langs de dorpen die tot het ressort Manokwari behoorden, stond Aalders er alleen voor en had zij de volledige verantwoordelijkheid over het ziekenhuis. ‘’t Werk is wel heel anders dan op Java voor mij, maar toch ook erg verantwoordelijk,’ noteerde zij.64

Aalders moest onder deze moeilijke omstandigheden haar werk doen en had daarbij bijzondere patiënten. Zoals een vrouw uit het Arfakgebergte die volgens haar ‘beslist nooit gewassen’ was, ‘zo intens smerig’ als zij eruitzag. ‘Ze was letterlijk met geen tang aan te pakken en had een geweldige wond op haar rechterbovenbeen. Hoe het mens nog kon lopen is mij een raadsel. Ze ziet er ook bar slecht uit.’ In mei 1949 leverde de politie een andere vrouw uit het Arfakgebergte bij Aalders af. Ze had een slagaderlijke onderarmbloeding omdat haar man met een mes haar hand had willen afsnijden ‘omdat ze ’t eten niet op tijd klaar had’. Een kind van een jaar was op haar rug gebonden. ‘Onder hevig verzet kregen we haar met zijn vieren op een stoel op de voorgalerij. Onder gekrijs en gegil (ze was bang dat ik haar nog verder wilde doodmaken) lukte het mij door 4 jongens in bedwang gehouden deze vrouw de slagadertjes te onderbinden en de wond verder te hechten. […] Van opname was geen sprake, op hoop van zegen liet ik haar dan maar gaan.’ Regelmatig stond Aalders machteloos. Patiënten stierven onder meer door een gebrek aan medicijnen. Zo hielp Aalders bij de behandeling van een gecompliceerde armbreuk van een jonge Papoea die uit een palmboom was gevallen. Er werd gips aangebracht. Een dag later begon de patiënt echter klachten te krijgen die wezen op een tetanusbesmetting. ‘Na een hevig lijden is hij vanmiddag overleden,’ schreef Aalders een dag later. ‘We konden geen tetanusserum inspuiten omdat het er niet was.’ Het sterfgeval maakte indruk op haar. ‘Ik had zo’n ziels medelijden met de oude vader en er waren ook nog een stel broers gekomen. ’t Was een jongen van de christengemeente, hij voelde het vanmorgen al dat hij ging sterven. Toen hij nog spreken kon zei hij het tegen mij. Je hebt dan zo’n ellendig gevoel omdat je dan in het gebrekkige Maleis wat je dan spreekt, feitelijk niets kunt zeggen, hij was zo flink tijdens de krampaanvallen. ’k Ben er gewoon ondersteboven van, de gedachte dat als er serum was geweest, dit niet zo had behoeven te gaan.’65

Vrijwel iedereen in Manokwari had regelmatig te kampen met malaria. Ook Co Aalders werd al snel na aankomst door de ziekte geveld. De plaatselijke arts verpleegde haar enkele dagen bij hem thuis. Eenmaal opgeknapt kon zij verhuizen naar een huisje gebouwd van gabagaba, de lange, rechte bladstelen van de sagopalm. Daar ging ze samenwonen met een Molukse typiste die op het kantoor van de controleur werkte. ‘Ik vind het wel prettig samen met haar in een huisje te wonen. ’t Lijkt een aardig meisje en je hebt er wat aanspraak aan,’ schreef ze. Verder was het behelpen. Zo moest er gekookt worden op een primus met één pit. Wat Aalders vooral miste, was een hangkast, ‘vooral omdat hier veel kakkerlakken zijn die je kleren stukbijten’. Maar in Manokwari was er niets te koop en er was ook geen timmerman die iets kon maken. De kleine Nederlandse gemeenschap in het plaatsje hield de moed er echter in, mede door regelmatig bij elkaar op bezoek te gaan. Ook bood de zee ontspanning. ‘We hebben heerlijk in zee gezwommen,’ schreef Aalders aan haar familie in Nederland. ‘Een pracht strand met spierwit zand zoals bij ons maar van enkele meters breed maar. Wonderlijk, de grote bomen groeien aan het strand en hangen over de zee.’66

De onafhankelijkheid van Indonesië zorgde in wat nu Nederlands Nieuw-Guinea ging heten voor veranderingen, ook voor de gezondheidszorg. Zo werd de gezondheidszorg niet langer vanuit het verre Batavia aangestuurd, maar door de ‘Dienst voor Gezondheidszorg, Sociale- en Culturele Aangelegenheden’ in Hollandia. Extra zorg kon worden geleverd door de militaire artsen in het gebied, die ook gewone burgers gingen behandelen. In Manokwari was die extra hulp zeer welkom vanwege de komst van honderden Indo-Europese kolonisten. Ze veroorzaakten al snel een malaria-epidemie omdat ze geen immuniteit tegen de ziekte hadden, slecht gehuisvest werden en er door het openleggen van terreinen alleen maar meer broedplaatsen voor muskieten bij kwamen.67 Het kleine ziekenhuis was daar niet op berekend. ‘Ook sterke flinke kerels die op Java nooit last gehad hebben’ moesten worden opgenomen, schreef Aalders op 30 april 1950. ‘Deze week hebben we er weer 2 in het ziekenhuis gehad. 3 à 4 dagen doodziek: aan één stuk braken zodat we steeds zoutinfuus intraveneus druppelden. Enfin zij zijn erdoor gekomen.’ Samen met de militaire arts ging Aalders ook langs de kolonisten die in het gebied rondom Manokwari woonden. ‘De wegen zijn moeilijk. Ergens moest ik de auto uit omdat hij in de bagger bleef steken. Ik had mijn hoge bruine jongensschoenen aan doch zakte tot aan mijn knieën in de blubber. Angstig gewoon en dat noemt men ook nog wegen.’ Niets was eenvoudig in Manokwari. Niet elke kolonist wekte daarbij de sympathie bij Aalders. Een telegram dat zij naar de Nederlandse regering hadden gestuurd met het verzoek om extra steun, kon haar goedkeuring niet wegdragen. ‘Ze durven, er zijn goeie die wil ik niet te na spreken, maar er zijn velen hier die denken dat zij met zitten ’t eten wel in de schoot krijgen. Koloniseren vraagt echter wel wat anders want oerbos is geen bouwgrond direct. Enfin grote schreeuwers heb je over de hele wereld gehad en die zullen wel zorgen dat de kranten vol komen!’68

Gelukkig was er besloten dat er in Manokwari een nieuw ziekenhuis moest komen. Het was de taak van Aalders lokale verplegers en verpleegsters ervoor op te leiden. Ze moest daarbij met niets beginnen. De eerste maanden van haar verblijf in Manokwari had zij de helpers en helpsters in het ziekenhuis de elementaire beginselen van hygiëne bijgebracht. ‘Na vier maanden denken ze er nu aan elke dag een schone handdoek voor de polikliniek te komen halen en de vuile in de was te doen,’ schreef zij aan haar familie. ‘’t Lijkt misschien voor jullie vreselijk simpel maar jullie moet bedenken dat we hier een eeuw terug leven.’ In september 1949 was zij begonnen met het lesgeven aan lokale leerling-verpleegsters en -verplegers. Ze deed dat in het Maleis voor Papoealeerlingen en in het Nederlands voor Indo-Europese leerlingen. Doceren was voor haar een vermoeiende, maar ook bevredigende bezigheid. ‘Al ben ik wel eens moe als ik er heen ga, na afloop ben altijd weer dankbaar dat ik iets van de hoeveelheid kennis die ik opdeed door mocht geven, vooral als je merkt dat er wat blijft hangen bij de toehoorders (sters).’69

De energie van Aalders stond in schril contrast met de daadkracht van degenen die verantwoordelijk waren voor de bouw van het nieuwe ziekenhuis. Daar werd alsmaar niet mee begonnen. Het gaf Aalders steeds meer ergernis en frustratie. Eind 1950 was er dagenlang geen elektriciteit in Manokwari, terwijl storm en regen de plaats teisterden. Het dak van het ziekenhuis kon het water niet verwerken en de bedden en patiënten konden niet droog worden gehouden. Zalen werden volgens Aalders ‘herschapen […] in snelstromende vlieten, niet overdreven, […] ’t is om bij te huilen en dat heet dan nog ziekenhuis’. Ze hield vol, maar het werk kostte haar steeds meer energie. ‘Het is vreeslijk nu we in de regentijd zitten. Alles is even smerig vuil en nat.’ Gelukkig waren er nog de hulppakketten met allerlei goederen en medicijnen die door het Nieuw-Guinea Comité en de Simavi vanuit Nederland naar Manokwari werden gestuurd. ‘’t Leven bestaat de laatste tijd uit werken, eten en af en toe wat slapen,’ schreef Aalders. ‘Verder kwam ik nergens toe.’ Daarbij viel ook haar huis ten prooi aan de tropische omstandigheden waarmee het had te kampen. Nog maar anderhalf jaar oud, vielen ‘steeds stukken hout naar beneden’. Alles werd opgegeten door mieren, ‘moeilijk gewoon en onder alles moet en gaat het werk door’.70

In 1951 zou de situatie zich in Manokwari langzaam verbeteren. Zo werd daadwerkelijk begonnen met de bouw van een nieuw ziekenhuis en kwam er meer medisch personeel. Er werd daarbij een tweede arts naar Manokwari gestuurd evenals een tweede gediplomeerde verpleegster uit Nederland. In juni kon het nieuwe ziekenhuis tussen de Kampong Ambanweg en de Rodiweg eindelijk in gebruik worden genomen. Het ziekenhuis bestond uit drie zalen en een afdeling met kamertjes waar in totaal zo’n zeventig patiënten konden worden verpleegd. Ook was er een operatiekamer en een klein laboratorium. De afdeling met de kamertjes werd voorlopig bezet door de leerling-verpleegsters, terwijl de mannelijke leerlingen en verplegers in een afgedankte loods achter het ziekenhuis moesten wonen. Helemaal ideaal was alles nog niet, maar voor Aalders was het ‘een weldaad om erin te werken’. Het ‘oude gedoe’ was ze spoedig vergeten. Niet alle patiënten konden echter geholpen worden. Een gevreesde ziekte was de zwartwaterkoorts, een complicatie bij een malaria-infectie waarbij er sprake was van acute afbraak van rode bloedcellen. ‘Soms sta je machteloos met alle middelen die je gebruikt,’ aldus Aalders. ‘’t Ergste is hier dat je geen bloed direct bij de hand hebt.’ Er was weliswaar een vrijwillige bloedtransfusiedienst in Manokwari ingesteld, maar iedereen was als het erop aankwam ‘praktisch malaria positief’.71

In het midden van 1952 kon Aalders enkele maanden op verlof naar Nederland. Vanuit Hilversum mocht zij in de radiorubriek ‘Rijksdelen overzee’ onder de titel ‘Een verpleegster uit Manokwari vertelt’ haar verhaal doen. Eenmaal terug in Manokwari pakte zij de draad in het plaatselijke ziekenhuis weer op. Eenvoudig was dit niet, want het ziekenhuis bleek de toestroom van patiënten niet aan te kunnen. ‘Op zaal I waar maar 20 bedden kunnen staan lagen 35 patiënten. Jullie zult zeggen hoe kan dat, op vijf bedden lagen 10 vrouwen en op vijf kinderbedden lagen 10 kinderen.’ Ook het zusterhuis dat in Manokwari gebouwd zou worden, was veel te klein ontworpen. Aalders wond zich erover op en hoopte dat de nieuwe gouverneur Van Baal wat zou kunnen veranderen in Nieuw-Guinea. Voorlopig was de gezondheidszorg in Nieuw-Guinea de verantwoordelijkheid van de fysisch antropoloog en arts Hendrik Bijlmer. Hij bezocht Manokwari in maart 1953 en zag dat er genoeg te doen was. ‘Wij kregen een pluim welke in stilte dankbaar aanvaard werd,’ aldus Aalders. ‘Veel werd toegezegd. ’t Is alleen afwachten wat ervan komt.’72

De parlementaire missie die in 1953 Nieuw-Guinea bezocht, deed ook Manokwari aan. De Kamerleden zagen onder welke moeilijke omstandigheden gewerkt werd aan de gezondheidszorg. Het houtwerk van het nog maar twee jaar oude ziekenhuis bleek door witte mieren grondig te zijn vernield en de cementen vloer was op veel plaatsen kapot. Ook was het de Kamerleden duidelijk dat het ziekenhuis met een capaciteit van zo’n zeventig bedden veel te klein was.73 Artsen en verpleegsters klaagden bij de parlementaire missie hun nood. Er was aan van alles gebrek. Voor de verbinding met de zogeheten ‘buitenposten’ waren zij afhankelijk van het enige door de Amerikanen achtergelaten Higgins-landingsvaartuig, dat echter vaak defect was. In Manokwari beschikten zij weliswaar verder over twee Landrovers, maar daarvan was er ‘één in zéér slechte conditie’. Men had te kampen met malaria, longontstekingen, lepra, framboesia en tropenzweren, die in de hand werden gewerkt door ‘ondoelmatige voeding, gebrek aan kennis van hygiëne en onvoldoende huisvesting’. Ook hieraan moest snel iets gedaan worden. Maar op veel verzoeken die er aan ‘Hollandia’ waren gedaan, werd in Manokwari ‘taal noch teken’ ontvangen.74

Er moest iets veranderen. Vandaar dat in het Werkplan 1954-1956 van gouverneur Van Baal ook nadrukkelijk aandacht was voor de gezondheidszorg. ‘Nieuw-Guinea is geen gezond land,’ zo viel er te lezen. Was malaria de voornaamste kwaal waarmee de bewoners van het gebied te kampen hadden, daarnaast waren tuberculose en lepra gevaarlijke volksziekten. Het was moeilijk het juiste evenwicht te vinden tussen de zorg voor de zieken en die voor de gezonde bevolking. ‘Terecht wordt geklaagd, dat de behuizing van het ziekenhuispersoneel onvoldoende en soms slecht is, dat vele ziekenzalen niet meer zijn dan ongeveer waterdichte barakken met bedden, terwijl de accessoires in meer dan één geval eer een gevaar opleveren dan een hulpmiddel zijn,’ aldus het Werkplan. Daar stond echter tegenover dat ‘ook de behuizing der gezonden onvoldoende’ was. ‘Zo onvoldoende, dat vaak ziekenhuisverpleging nodig is, waar onder meer normale omstandigheden de patiënt niet zou zijn opgenomen.’ Gouverneur Van Baal en de zijnen erkenden dus dat het uitermate droevig gesteld was met de gezondheidszorg in Nieuw-Guinea.

Om een krachtiger beleid op het terrein van de gezondheidszorg te kunnen voeren, werd allereerst de Dienst voor Gezondheidszorg, Sociale- en Culturele Aangelegenheden gesplitst in onder meer een afzonderlijke Dienst voor Gezondheidszorg. Vervolgens benoemde gouverneur Van Baal op 1 januari 1954 de in 1903 in Alkmaar geboren arts Jaap Bierdrager tot directeur ervan en daarmee tot opvolger van Bijlmer, ondanks dat het ‘op Nieuw-Guinea zoemde van geruchten over zijn levensstaat en levensstijl, die niet des gemenen burgers was’.75 Van Baal had zich daarvan niets aangetrokken. Bierdrager was van 1932 tot 1935 zendingsarts in Seroei geweest, was daarna overgestapt naar een mijnbouwonderneming op Sumatra om, vanwege zijn geaardheid inmiddels gescheiden van zijn vrouw, in 1938 in dienst te treden van de Bataafsche Petroleum Maatschappij die hem onder meer naar Nieuw Guinea had gezonden. De oorlog had hij in krijgsgevangenschap op Borneo doorgebracht en in 1947 had hij de leiding gekregen van de geneeskundige dienst van de nngpm in Sorong. Hij was ervan overtuigd dat het ook in de tropen mogelijk moest zijn om gezond te blijven. Vanwege de sociaal-economische omstandigheden in Nieuw-Guinea kwamen echter ook de minder kostbare hygiënische verbeteringen en nieuwe geneesmiddelen volgens hem ‘slechts de bovenste lagen der bevolking ten goede’. Verder was er nog veel onbekend over de gezondheidstoestand van de Papoea’s: daarvoor was ‘de aanraking van de medici met hen nog te oppervlakkig en de bestuursinvloed ook niet intensief genoeg’. Wat de belangrijkste ziektes waren, was ondertussen wel duidelijk. Verreweg de belangrijkste was malaria, die bestreden kon worden met muskietengaas en medicijnen, maar vooral door de muskieten te verdelgen. Het royaal besproeien van de interieurs van huizen met DDT hielp, net zoals bespuiten met gif van broedplaatsen, waardoor de larven werden gedood. Na malaria kwam framboesia op Nieuw-Guinea als belangrijke volksziekte, waarbij er sprake was van een duidelijke correlatie met ‘primitieve sociale omstandigheden, die een laag hygiënisch peil handhaven’. Gelukkig was er de mogelijkheid met penicilline de ziekte te bestrijden. Voor Bierdrager stond vast dat de geneeskundige dienst in Nieuw-Guinea voor een ‘zware taak’ stond, maar dat ‘gezien de ongunstige gezondheidstoestand in dit land, deze zorg voor de Overheid een eerste plicht’ was.76

Co Aalders

Stond de bestrijding van volksziekten voor Bierdrager voorop, dit betekende niet dat hij de zorg in de ziekenhuizen in Nieuw-Guinea op een tweede plan plaatste. In maart 1954 ging hij naar Manokwari, waar hij enkele dagen verbleef en verschillende besluiten nam. Co Aalders zag daarbij naar eigen zeggen ‘vele vurige wensen’ in vervulling gaan. Zo besloot Bierdrager dat het door witte mieren aangevreten ziekenhuis niet meer hersteld moest worden, maar dat er nieuwe gebouwen moesten komen, geschikt om minimaal tweehonderd patiënten te verzorgen. ‘Eindelijk gerechtigheid na veel getob en geklaag over altijd te weinig patiëntenplaatsen,’ noteerde Aalders opgetogen.77 Met de komst van gouverneur Van Baal en de benoeming van Bierdrager was er voor de gezondheidszorg in Nieuw-Guinea daadwerkelijk een nieuwe tijd aangebroken. De handen werden uit de mouwen gestoken en een maand na Bierdragers bezoek aan Manokwari werd er al begonnen aan de bouw van een nieuwe kinderzaal. Er was in het algemeen sprake van meer bedrijvigheid in en rondom de plaats. Zo werd er ook een scheepshelling aan de voor Aalders andere zijde van de baai aangelegd. ‘Met zeven bulldozers werd het oerbos omgetoverd tot kale vlakte. Volgend jaar moet het klaar zijn evenals in september a.s. het vliegveld waar kleine Dakota’s zullen kunnen landen,’ schreef Aalders. In Manokwari was er plots werk voor velen. ‘Al met al wordt er hevig geconcurreerd met koelies, losse werkkrachten die van de ene naar de andere kant overwippen.’ Ook Papoea’s die voor het ziekenhuis houthakten en groenten schoonmaakten, gingen voor ‘de Werf’ werken omdat ze er meer geld kregen. Aalders wist enkelen ervan te overtuigen te blijven. ‘Hoewel ik zei jullie zijn vrij man bleven er 4 van de zeven toen het erop aan kwam.’78

Aalders besteedde veel tijd aan de opleiding van verpleegsters en verplegers. Zij liet vanuit Nederland allerlei leerboeken in het Maleis en Nederlands opsturen die door de leerlingen konden worden gebruikt. Eind augustus waren de overgangsexamens. Twaalf van de vijftien eersteklassers konden door naar de tweede klas. ‘Bij elke leerling zit je zelf in spanning of het wel voldoende zal zijn,’ aldus Aalders. ‘Het viel mij gelukkig mee. Het waren 12 jongens en 3 meisjes, allemaal Papoese.’ In september begon Aalders met zeven klassen verdeeld over verschillende leerjaren, drie in het Nederlands en vier in het Maleis. ‘Het is elke week een hele brok werk al die lessen, maar het is ook heel mooi werk.’79

Het harde werken van de steeds bescheiden Co Aalders bleef niet onopgemerkt. Op 29 april 1955 kreeg zij de eremedaille in goud die verbonden was aan de Orde van Oranje-Nassau. Een dag ervoor was haar dit verteld. ‘Jullie snapt dat ik me naar schrok,’ schreef ze aan haar familie in Nederland. ‘Ik vond het lichtelijk overdreven.’ De medaille werd opgespeld door resident Van Bodegom, die daarvoor speciaal vanuit Sorong per vliegtuig naar het pas geopende vliegveld van Manokwari was gevlogen. Na verschillende toespraken volgden de felicitaties en vervolgens werd Aalders door een fluitorkest van Papoeajongens naar het zustershuis begeleid. Maar de plicht riep. ‘Na de koffie maar gauw verkleed en aan het werk om het hiaat in te halen,’ zo schreef zij. Het waren haar laatste weken in Manokwari voordat zij op verlof naar Nederland afreisde. Als laatste nam zij in mei samen met Bierdrager de eindexamens van de leerling-verplegers en -verpleegsters af. Daarna vloog zij met de KLM naar Nederland.80

Aalders keerde na haar verlof niet terug naar Manokwari. Zij werd daarentegen benoemd tot directrice van het Centrale Ziekenhuis van Hollandia. Die benoeming was de kroon op haar werk. In Hollandia was alles anders dan in Manokwari. Er waren veel meer patiënten en er was veel meer personeel. Het betekende voor haar ‘schrijfwerk, lijsten, lijstjes, en rapporten, roosters, etc. verschillende besprekingen en een enkele keer een bezoekje’. Het ziekenhuis was gevestigd in de tijdelijke gebouwen die het Amerikaanse leger ooit daarvoor in Hollandia had gebouwd. De bouw van een nieuw ziekenhuis zou in oktober 1956 beginnen. In tegenstelling tot andere Nederlandse verpleegsters bleef Aalders gezond. Terwijl ze een zieke collega verpleegde, schreef ze: ‘Meer dan ooit te voren voel je dan wat een groot voorrecht het is dat je zelf altijd maar kan draven en hele dagen in de weer zijn.’ Aalders zou in Hollandia ook honderden Papoeajongens en -meisjes opleiden tot verpleger en verpleegster. Na hun opleiding vertrokken de jongens veelal naar afgelegen posten in het binnenland, terwijl de meisjes verpleegster werden in een ziekenhuis.81 ‘Ik heb de grootste bewondering voor die kinderen,’ vertelde ze aan fotograaf Sem Presser. ‘Ze eisen veel aandacht op, maar hun dapperheid is voorbeeldig.’ Presser beschreef haar voorkomen als ‘blond, grote blauwe ogen in een vriendelijk, bijna altijd lachend gezicht’ en iemand die hart had voor haar pupillen en patiënten.82 Aalders was daarbij een strenge docent. ‘We moeten ze niet verwennen,’ verklaarde ze in een interview over haar Papoealeerlingen. ‘Wie iets wil bereiken in het leven moet daarvoor vechten, een offer brengen. Ook een Papoea. En dat weet hij wel. Met al te zachte behandeling doen wij hem meer kwaad dan goed.’83

Het waren deze Papoeaverplegers in het binnenland die een belangrijke rol speelden in de strijd tegen de diverse volksziektes, vooral malaria en framboesia. Om deze laatste ziekte te bestrijden was in 1954 binnen de Dienst van Gezondheidszorg een aparte afdeling opgericht, die onder leiding was komen te staan van Otto Kranendonk. De afdeling wist zich te verzekeren van technische steun van de WHO en financiële steun van UNICEF. In de overeenkomst die met deze organisaties was gesloten, was afgesproken dat de gehele onder Nederlands bestuur gebrachte bevolking van Nieuw-Guinea zou worden behandeld met penicilline aluminium monostearaat (‘PAM’) met als doel de ‘eradicatie van framboesia’. In 1955 en 1956 volgde daarom een enorme campagne waarin er sprake was van een ‘total mass treatment’. De uitvoering van de campagne was de verantwoordelijkheid van de gouvernementsartsen die in de verschillende gebieden van Nieuw-Guinea werkzaam waren. De lokale bevolking werkte veelal enthousiast mee. ‘Over het algemeen kan worden gezegd dat de bevolking zich heel graag laat injecteren met als gevolg, dat een aantal personen zich op verschillende plaatsen heeft gemeld, teneinde zodoende meer dan één injectie te krijgen,’ rapporteerde de controleur van Manokwari, H.W. Assink. ‘Daar een vrij groot aantal Arfakkers bij toerbeurt in de stad verblijft, is het voortdurend uitkijken dat deze mensen hetzij helemaal geen, hetzij een dubbele behandeling krijgen.’84

De framboesiacampagne was zo succesvol dat de resident van Zuid-Nieuw-Guinea Boendermaker ook nog niet onder Nederlands bestuur gebrachte gebieden erbij wilde betrekken. Het ging daarbij met name om de zogeheten Casuarinenkust, het onherbergzame gebied tussen de onderafdeling Asmat en het Frederik Hendrikeiland dat bestond uit modder, mangrovebossen en moerasrivieren en werd bewoond door een argwanende bevolking die contact met de buitenwereld meed. Boendermaker wilde met de bestrijding van framboesia goodwill kweken voor het Nederlandse bestuur. Er werden verschillende tournees door het gebied georganiseerd waaraan naast Boendermaker ook onder anderen gouvernementsarts Willem Visser en missionaris Cees Meuwese deelnamen. Ze lieten zich met prauwen de nog niet in kaart gebrachte rivieren opvaren en kwamen geregeld bij voor hen onbekende dorpen. Het viel niet mee contact met de bewoners te leggen. ‘De schuwheid van deze mensen is enorm,’ aldus Visser. ‘Bij het naderen van onze boot voltrok zich in enkele seconden een ware exodus. Mannen, vrouwen en kinderen zagen we uit de huizen springen en het bos in vluchten, veelal beladen met alle mogelijke voor hen waardevolle voorwerpen. Stenen bijlen, schilden, brokken sago, rieten mandjes, etc. De vrouwen droegen veelal enkele schedels met een touwtje aan de hals gebonden, vaak nog met een of twee kinderen op de rug.’ Het duurde vervolgens uren, soms wel dagen, voordat het vertrouwen was gewonnen. Het aanbieden van bijlen en tabak maakte uiteindelijk het verschil. De PAM-injecties deden vervolgens letterlijk wonderen. De framboesiazweren droogden veelal meteen in en na enkele dagen volgde de complete genezing. ‘Dit maakte natuurlijk grote indruk,’ aldus Visser. ‘Kwamen we nog eens terug in een kampong dan werden alle zieken aangedragen en werd ons om injecties gesmeekt.’85

Bestrijding van Framboesia aan de Casuarinenkust met rechts pater Cees Meuwese (1957)

Omdat de omvang van de bevolking in het gebied te laag was ingeschat, raakte tijdens de campagne de voorraad PAM op. Er moest worden teruggekeerd naar Merauke om nieuwe doses van het penicillinemiddel te halen. De nog niet behandelde bevolking zag het vertrek van de Nederlanders met lede ogen aan. Sterker nog: er waren er die veronderstelden dat een deel van de bevolking zich had weten te verzekeren van ‘de magische krachten der blanken, die hen van de afzichtelijke ziekte bevrijd hadden’, schreef directeur Bierdrager later.

De belofte van de team-leider om terug te komen werd niet geloofd. Wat te doen? De benadeelden beraamden een sneltocht met als motief dat door het verorberen der behandelden het waardevolle ingespoten medicijn alsnog zou kunnen worden verkregen. Gelukkig verscheen het team tijdig genoeg om deze ernstige sociale complicatie van het framboesia-bestrijdingswerk te voorkomen.86

Framboesia was dankzij de campagne uiteindelijk inderdaad een zeldzame ziekte geworden. De Papoeaverplegers die door onder anderen Co Aalders waren opgeleid, hielden verder een oogje in het zeil zodat wanneer er zich een geval voordeed er onmiddellijk kon worden ingegrepen. In ieder geval zorgde de Dienst van Gezondheidszorg er onder leiding van de, volgens het in Hollandia verschijnende nieuwsblad De Tifa, ‘briljante en keiharde’ Bierdrager voor dat Nieuw-Guinea daadwerkelijk een minder ongezond land werd.87

De vestiging van het bestuur in de Baliemvallei

Waar de Dienst van Gezondheidszorg nog niet actief was, was in de Baliemvallei. Deze op 1700 meter hoogte gelegen 80 kilometer lange en circa 20 kilometer brede vallei was relatief dichtbevolkt, en was in juni 1938 bij toeval ontdekt toen het vliegtuig van de wetenschappelijke expeditie onder leiding van de Amerikaan Richard Archbold eroverheen was gevlogen. Uit de lucht was een gebied te zien geweest met dorpen en akkers. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog organiseerden Amerikaanse piloten vanuit Hollandia pleziertochten boven de vallei, die ze ‘Shangri-La’ noemden, naar de fictieve vallei uit de roman Lost Horizon van James Hilton. Een van deze tochten liep verkeerd af toen een Douglas C-47 Skytrain tegen een bergwand te pletter vloog. Drie inzittenden overleefden het ongeluk en werden uiteindelijk op spectaculaire wijze met zweefvliegtuigen gered. Van de reddingsactie werden filmopnamen gemaakt, die werden gebruikt in de documentaire Rescue from Shangri-La. De New Yorkse Margaret Hastings was een van de geredde militairen en zij vertelde eenmaal terug in de Verenigde Staten als ‘Queen of Shangri-La’ haar verhaal. De Baliemvallei sprak mede daardoor bij velen tot de verbeelding. De Nederlanders hadden na de oorlog echter te weinig middelen en mankracht om het bestuur in de vallei ter hand te nemen. Zij lieten het voorlopig voor wat het berggebied van Nieuw-Guinea betrof bij de bestuurspost aan de Wisselmeren.88

De Baliemvallei bleef echter trekken. Van december 1951 tot maart 1952 ondernam de controleur van de Wisselmeren, Rob Meijer Ranneft, met een klein gezelschap een tocht naar de vallei, waarna hij concludeerde dat het centrale bergland van Nieuw-Guinea was doorsneden met allerlei handelswegen die de verschillende Papoeastammen met elkaar verbonden. Dat bergland kon het best vanuit de brede Baliemvallei onder bestuur worden gebracht. Daar moest een bestuurspost worden gevestigd met een klein vliegveld zodat het vanuit de lucht kon worden bevoorraad. De bewoners van de vallei, de Dani, maakten op Meijer Ranneft ‘een stevige zelfbewuste indruk’. Ze waren ‘goed gebouwd en ijzersterk en […] een stuk langer en breder dan de Kapaukoes’. Ze waren verder ‘dadelijk herkenbaar aan hun grote haardos, die ze als een tulband onder een netje dragen, en hun ringbaarden’.89

Wilde het Nederlandse gouvernement het bergachtige binnenland besturen en ontwikkelen, missie en zending wilden de bewoners ervan vooral bekeren. In augustus 1952 vertrok daarom pater Misaël Kammerer op zijn beurt vanuit het Wisselmerengebied naar de Baliemvallei. Toen hij met zijn dragers onderweg geconfronteerd werd met een schijnbaar vijandige groep Dani, besloten de dragers te vluchten naar Enarotali om daar te vertellen dat Kammerer was gevangengenomen, gedood en verbrand. ‘Pater Kammerer wachtte moordenaars biddend af. Dragers kregen bevel te vluchten,’ kopte de Volkskrant.90 In Nederland werden requiemmissen voor de zielenrust van Kammerer opgedragen. Het verhaal bleek echter niet te kloppen. Na een maand door het oerwoud te hebben getrokken, keerde Kammerer gezond en wel terug in Enarotali. Zijn tocht wekte bewondering en oud-resident Van Eechoud schreef over zijn lotgevallen het boek Woudloper Gods. Toch waren het protestantse zendelingen die zich als eerste in de Baliemvallei wisten te vestigen. In 1954 besloot de Christian and Missonary Alliance hiertoe voor eigen risico een poging te wagen. Met een klein amfibievliegtuig slaagden ze erin in de Baliemrivier te landen, waarna ze probeerden een woning te bouwen. Shangri-La bleek echter niet bewoond te worden door vredelievende Papoea’s, maar door Dani, voor wie het voeren van oorlog tot de dagelijkse bezigheden behoorde. Bij hun dorpen stonden vele hoge, slanke torens die als uitkijkpost fungeerden en vanwaaruit kon worden gewaarschuwd voor de nadering van vijandige clans. Op de plek waar de zendelingen zich wilden vestigen, werd voortdurend strijd geleverd zodat ze naar een veiliger gebied, meer in het zuiden moesten uitwijken. Daar legden ze met hulp van de bevolking een 450 meter lange start- en landingsbaan aan zodat ook gewone vliegtuigjes hen konden bereiken. In november 1956 kwamen enkele CAMA-zendingen op bezoek bij Co Aalders in Hollandia. Ze vertoonden haar kleurendia’s. ‘’t Was interessant om te zien hoe deze mensen zelf vliegvelden aanlegden en met een klein vliegtuigje er steeds voeding dropten, de eerste ontmoeting met de mensen uit de Baliemvlakte en hoe vreselijk de framboesiatropenziekte daar nog heerste – afzichtelijke verminkingen waren er,’ aldus Aalders.91

Met de zending en missie actief in het bergland, kon het Nederlandse bestuur niet langer achterblijven. In januari 1955 bracht een aantal ambtenaren onder leiding van Vic de Bruijn een bezoek aan de Baliemvallei. Ze keerden zeer enthousiast terug in Hollandia. Het contact met de bevolking was ‘uitstekend’ geweest en daar waar de rivier de Wamena in de Baliemrivier stroomde, was er een terrein dat geschikt was om een start- en landingsbaan van 1,5 kilometer lengte aan te leggen.92 Over de onderlinge oorlogen van de Dani maakte De Bruijn zich niet al te veel zorgen. ‘Hun oorlogvoering draagt een sterk geïnstitueerd karakter en is wel zeer typisch,’ zo schreef hij in zijn rapport. Clans die ten strijde trokken, dosten zich ‘prachtig uit alsof ze naar een feest’ gingen en lieten het vaak bij scheldpartijen op afstand. Veel doden vielen er volgens De Bruijn daarom niet bij de oorlogen in de Baliemvallei.93 Maar hoe kon het bestuur de vallei op een betrouwbare manier bereiken? De zending maakte gebruik van eigen vliegtuigen waarbij de piloten erop vertrouwden dat hun gebeden steeds werden verhoord. Dat ging vaak goed, maar in 1955 vloog de piloot van de CAMA zich met zijn vliegtuig tegen een bergwand te pletter. De Nederlandse piloten van de Kroonduif weigerden onverantwoorde vluchten te maken. ‘Het wordt steeds duidelijker dat men hier uitgesproken bang is om boven het bergland te vliegen,’ schreef een gefrustreerde gouverneur Van Baal aan het ministerie van Overzeese Rijksdelen in Den Haag.94 Hij moest daarom in april 1955 concluderen dat ‘wegens allerlei moeilijkheden van technische aard’ de ‘openlegging’ van de Baliemvallei voorlopig moest worden uitgesteld.95

Een jaar later was er nog weinig veranderd. In maart 1956 besprak gouverneur Van Baal de situatie met de directeuren van verschillende overheidsdiensten en verklaarde dat het ‘internationaal gezien en gezien de Nederlandse reputatie in dit opzicht’ niet langer verantwoord was de Baliem onbestuurd te laten. Van het Nederlandse bestuur werd immers verwacht dat het de zendelingen in het gebied kon beschermen als dat nodig was, ook al waren ze er op eigen risico naartoe gegaan. ‘De Baliem leeft in Nederland, trekt alle romantiek aan en men dringt er steeds op aan, dat dit gebied onder bestuur zal worden gebracht,’ voegde Van Baal hieraan toe. Directeur van Binnenlandse Zaken Niek Makkes wees nog wel op andere afdelingen in Nieuw-Guinea waar middelen voorlopig beter konden worden ingezet, maar de overige directeuren stemden in met Van Baals opvattingen.96 Tot eerste bestuursambtenaar van de Baliem werd de in 1927 geboren controleur Frits Veldkamp benoemd. Hij kreeg de opdracht ‘al het nodige tot voorbereiding te doen’, in afwachting van het regelen van het transport naar de vallei. Dat laatste had heel wat voeten in de aarde. Pas in december was er een oplossing gevonden voor de transportproblemen. Een piloot die in dienst was van de CAMA, bleek bereid controleur Veldkamp en zijn personeel naar de Baliemvallei te vliegen in ruil voor het door het gouvernement bekostigen van enkele vluchten voor de zendingsorganisatie. Op 10 december konden daarom Veldkamp en radiotelegrafist F.Th. de Mooy met een ‘Beaver’ naar de vallei vertrekken, op het vliegveld van Hollandia uitgezwaaid door gouverneur Van Baal en verschillende andere hoogwaardigheidsbekleders die graag wilden benadrukken dat er sprake was van een historisch moment.97

Veldkamp zou later beschrijven welke indruk de vlucht van iets meer dan een uur op hem maakte:

Weinig dingen werken zo relativerend als het uit een klein vliegtuigje ver onder je het Nieuwguinese landschap te zien voortschuiven: het eindeloze oerwoud, de meanderende rivieren, de scherpe bergkammen, de aardverschuivingen, met daarboven als enig teken van leven een paar opvliegende witte kaketoe’s. Het was er allemaal al duizenden jaren geweest, en het zou ons allen overleven.98

In het zuiden van de Baliemvallei landde de Beaver op de kleine strip van de CAMA. Veldkamp had als opdracht meegekregen ‘zo nauw mogelijke contacten met de omwonende bevolking’ te leggen, vooral met het doel werkkrachten te rekruteren voor het aanleggen van een vliegveld. Want daar ging het in eerste instantie om: de aanleg van een vliegveld waarop ook vliegtuigen van de Kroonduif konden landen. De Baliem was immers over land zo goed als onbereikbaar en het bestuur kon niet afhankelijk blijven van de kleine vliegtuigjes van de zending. Het was niet de bedoeling dat Veldkamp zich onmiddellijk met de lokale samenleving zou bemoeien, laat staan een poging zou wagen het gebied onder daadwerkelijk bestuur te brengen. Naast de strip van de CAMA maakten Veldkamp en zijn groep een provisorisch bivak van tentzeil, waar ze onmiddellijk veel bekijks hadden van de vrijwel naakte Dani die in de buurt woonden. Met nieuwe vluchten van de Beaver werden Papoease politieagenten en hun Nederlandse commandant E.L. Schultz naar de Baleim gebracht. Ook werd een aluminium boot in verschillende delen ingevlogen, die Veldkamp in elkaar zette en naar de rivier sleepte.99

Met de aluminium boot werd stroomopwaarts gevaren tot de plek die door De Bruijn en anderen geschikt was bevonden om er een vliegveld aan te leggen. Daar werd een nieuw bivak opgeslagen. Al snel viel het op dat er in het gebied een vreemde sfeer heerste. Weliswaar kwamen er groepjes gewapende Dani poolshoogte nemen, maar verder waren er slechts verlaten tuinen, struikgewas en opschietende boompjes. Contact met de bevolking was verder moeilijk te leggen, vooral omdat de Nederlanders de lokale taal niet kenden. De Dani zouden hun schroom tegenover de vreemdelingen overigens snel overwinnen en zich spullen gaan toe-eigenen die in het bivak waren opgeslagen. Een van de eerste benodigdheden die Veldkamp daarom via de radio in Hollandia bestelde, waren rollen prikkeldraad. ‘Het kamp moet wel door een degelijke omheining omgeven zijn, willen we beschermd zijn tegen de voortdurende pogingen tot diefstal,’ noteerde hij in zijn maandverslag. Veldkamp besloot al snel twee provisorische barakken te maken, één voor de vier Nederlanders in zijn groep en een ander voor de veertien Papoease politieagenten. Het leven onder de tentzeilen was te onaangenaam. Men was blootgesteld aan weer en wind en talloze muskieten, maar vooral liet de bevolking die uiteindelijk de gehele dag om het kamp zwierf, de Nederlanders geen moment meer met rust, wat voor Veldkamp ‘op de duur toch wel ontzaglijk irriterend’ was.100

Maar zelfs ondanks prikkeldraadversperringen werden er regelmatig door Dani allerlei zaken uit het bivak gestolen. Toen er weer eens een varken was ontvreemd, besloot Veldkamp te proberen voorgoed een einde aan de diefstallen te maken. Hij trok met een aantal agenten naar het dorp waar de dader woonde en eiste het varken terug. Nadat bleek dat het varken al was opgegeten, maakt hij stampei. ‘Harde woorden en een indrukwekkende demonstratie met vuurwapenen blijken nodig voordat men bereid is een behoorlijke vergoeding voor het gestolen varken te geven,’ aldus Veldkamp. Hij voegde hieraan toe: ‘Er moge hier worden opgemerkt dat krachtig optreden tegen dieverijen etc. gebleken is in dit gebied de enige methode te zijn om prestige onder de bevolking te behouden. Een politiek van vriendelijke toegeeflijkheid wordt in dit land, waar het recht van de sterkste zo’n grote rol speelt, slechts als zwakte opgevat.’ Duidelijke taal van de jonge controleur!101

Veldkamp wist met hulp van de voor de zending werkende Amerikaanse antropoloog en taalkundige Myron Bromley meer inzicht in de lokale samenleving te krijgen en ook langzaam maar zeker de taal van de Dani te leren. Daardoor begreep hij dat hij een vliegveld probeerde aan te leggen in een uitgestrekt niemandsland dat enkele jaren eerder na een grote oorlog was verlaten. Het gebied werd door verschillende clans gebruikt om met elkaar te strijden. De samenleving in de Baliem bleek heel wat gewelddadiger en wreder dan in het optimistische rapport van De Bruijn te lezen was geweest. En de voortdurende strijd had een ‘traditioneel karakter’, zo constateerde Veldkamp. ‘Men voert oorlog omdat de voorouders het ook deden. […] Indien men de vijand niet zou bestrijden zou deze nalatigheid slechte gevolgen hebben voor de gezondheid, voor de tuinen etc.’ Onder dergelijke omstandigheden was het moeilijk werkkrachten voor de aanleg van het vliegveld te vinden. Alleen krijgers waagden zich in het niemandsland. Weliswaar wilden die in ruil voor kaurischelpen wel wat werken, maar ze bleven daarbij rekening houden met een eventuele aanval. ‘Gemakkelijk werken is het met deze lieden niet bepaald, voortdurend moeten ze worden aangezet,’ noteerde Veldkamp. ‘Bovendien is men voortdurend op zijn hoede voor de vijand, hetgeen ook niet bevorderlijk is voor het scheppen van een rustige stemming.’ Eind februari 1957 braken er weer gewelddadigheden in het gebied uit toen een grote groep gewapende krijgers van de overzijde van de rivier in de nacht de rivier overstak en een dorp van een vijandige clan overviel, twee personen doodde en vijf vrouwen en een aantal kinderen als oorlogsbuit meenam. Twee dagen later volgde de wraakactie met één dode als gevolg. Veldkamp hield zich volgens instructie afzijdig.102

De gewelddadigheden betekenden onder meer dat er voorlopig niemand meer aan de aanleg van het vliegveld wilde meewerken. ‘De opziener Jacobs werkt nu met tien van de hier gestationeerde politieagenten aan het vliegveld,’ noteerde Veldkamp. ‘Het is echter met zo’n gering aantal werkkrachten welhaast een hopeloze taak, hetgeen vooral op de agenten al spoedig een deprimerende uitwerking heeft, waardoor de werkprestaties weer achteruitgaan.’ Over een lengte van 600 meter moesten zij over een breedte van 30 meter de toplaag van de verlaten tuinen afgraven en ondertussen sloten en oneffenheden met stenen vullen. Het werk vorderde maar langzaam.103 In Hollandia werd daarom besloten zo’n twintigtal Kapaukoes als werkkrachten vanuit Enarotali naar de Baliem over te vliegen. Ook was het idee een Papoeaverpleger de Nederlandse post te laten versterken. Een griepepidemie aan de kust gooide echter roet in het eten. Om de besmetting van de Dani te voorkomen werden er quarantainemaatregelen afgekondigd waardoor de Kapaukoes en de verpleger voorlopig in Hollandia moesten wachten op betere tijden. Veldkamp klaarde uiteindelijk de zware klus met zijn eigen agenten. In de tweede helft van 1957 konden er weliswaar nog steeds geen Dakota’s van de Kroonduif landen, maar kleinere vliegtuigen konden dat wel. Dit waren voornamelijk Cessna’s van de Mission Aviation Fellowship (MAF), die op bescheiden schaal materiaal voor de bestuurspost konden meenemen. Verdere bevoorrading gebeurde door de Dakota’s van de Kroonduif, die droppings uitvoerden.104

Ondertussen slaagde Veldkamp er ook in iets betere betrekkingen met de lokale bevolking aan te knopen. Belangrijk was daarbij dat hij bij gebrek aan een verpleger of verpleegster zelf penicilline-injecties ging geven om framboesia te bestrijden. Dit had volgens hem naast goede gevolgen voor de volksgezondheid, ‘grote propagandistische waarde’.105 Hiertegenover stonden echter de geruchten dat de komst van de Nederlanders de oorzaak was van de relatieve droogte die er in de vallei in 1957 heerste. Verschillende hoofden van de Dani gebruikten het gerucht om hun clan ervan te overtuigen niet met de Nederlanders samen te werken. Ook deed het verhaal de ronde dat de vreemde indringers geen mensen maar geesten waren. Ze hadden immers geen vrouwen en geen varkens en dat moest er wel op wijzen dat ze uit de geestenwereld afkomstig waren. ‘Te moeten werken onder een bevolkingsgroep die voortdurend afwijzend staat, is op de lange duur wel zeer deprimerend,’ verzuchtte Veldkamp.106 De oorlogen tussen de verschillende clans in de omgeving gingen daarbij onverminderd door. Veldkamp kon niets anders dan een en ander waarnemen, zoals een onverwachte aanval van krijgers op vier vrouwen en een man die nietsvermoedend aan het werk waren op hun tuinen en werden gedood. ‘Dit wapenfeit werd gevierd met een drie dagen durende “ettai wattarek” (“het doden van de zielen”), bestaande uit verschillende dansen door mannen, vrouwen en kinderen […], het een en ander begeleid door gezang,’ aldus Veldkamp. Aan de overwinningsroes kwam echter een abrupt einde door de dood van een van de eigen mensen, die op zoek naar een in het niemandsland weggelopen varken een groep krijgers van een vijandige clan tegenkwam, en die ontmoeting niet overleefde. Het was een wrede wereld in de Baliem.107

In die wereld slaagde Frits Veldkamp er uiteindelijk in een vliegveld aan te leggen, mede dankzij de komst van de extra Kapaukoearbeiders. Hun belangrijkste drijfveer was niet het werk aan het vliegveld, maar het verkrijgen van een bepaald soort kaurischelpen door te handelen met de Dani, voor wie elke soort schelp evenveel waard was. In ruil voor de voor hen bijzondere schelpen brachten de Kapaukoes naar de vallei stalen bijlen, en zowel grote als kleine schelpen die gebruikt werden voor de halskettingen. De Dani leefden ondertussen hun leven alsof er weinig was veranderd. ‘Van een bepaald vriendelijke en receptieve houding van de kant van de bevolking kan […] zeker (nog) niet worden gesproken,’ schreef Veldkamp precies een jaar nadat hij in de Baliem was aangekomen. ‘Voor het werk op het vliegveld is men met uitzondering van een paar personen niet te vinden. Men zegt nog steeds bang te zijn om in het niemandsland aan de strip te werken.’108 Alleen piloten van de MAF en de avontuurlijke Australische Gibbes Sepik Airways waren bereid met hun kleine vliegtuigen op die strip te landen. Met een van deze vliegtuigjes nam Veldkamp twee jonge Dani mee naar Hollandia om ze de verworvenheden van de moderne tijd te laten zien. Het was de bedoeling dat zij ‘na terugkeer in de kampong propaganda zouden maken’. Naast het inenten van framboesiapatiënten waren er weinig andere methoden om het vertrouwen van de bevolking te winnen. Hoe het Nederlandse bestuur daadwerkelijk zijn gezag in de Baliem zou kunnen vestigen, was begin 1958 niet geheel duidelijk. Veldkamp had zijn hoop op de zending gevestigd, die jonge Papoea’s van de kust had ingevlogen die op termijn onderwijzer in het gebied zouden kunnen worden: ‘Een van de beste methoden om verandering te brengen in de denkwijze van deze berglandbewoners.’109

*

In augustus 1957 bezocht opnieuw een Nederlandse parlementaire missie Nieuw-Guinea. Degenen die ook aan de missie van vier jaar eerder hadden deelgenomen, viel op hoeveel er in het gebied was verbeterd. De aankomst op het eiland Biak was aangenaam, mede door het nieuwe, eind 1953 geopende KLM-hotel, dat ‘zeer comfortabel’ was. De missie was verder ‘bepaald verrast’ door de aanblik die de stad Biak bood, met de vele nieuwe woningen voor Europeanen, de nieuwe stadkampong voor Papoea’s en het nieuwe gouvernementskantoor, postkantoor, radiozendstation en de nieuwe protestantse kerk. Ook Manokwari was ‘evenals de stad Biak nauwelijks terug te kennen’. Hier honderden nieuwe woningen, een nieuw gouvernementskantoor, nieuwe scholen, een scheepshelling en een door het gouvernement gestichte houtzagerij. ‘Manokwari is door zijn ligging in de heuvels en met zijn aanzicht naar de Doré-baai een fraai aangelegde stad geworden,’ aldus de parlementariërs. Ook Merauke bleek een ‘aanzienlijke gedaanteverandering te hebben ondergaan sedert het bezoek in 1953’. Vooral de ‘vele geriefelijke woningen’ voor de ambtenaren van het gouvernement vielen op. Ook in Hollandia stonden ‘overal nieuwe gebouwen en woningen’. Gouverneur Van Baal verklaarde ‘niet ontevreden’ te zijn over de uitvoering van zijn Werkplan. ‘De uitvoering van de stadsplannen is wellicht wat duurder geworden dan aanvankelijk was gedacht, maar de steden zijn ook fraaier geworden.’110 Dat er in de steden ook nog krottenwijken bestonden waar werkloze Papoea’s onder slechte omstandigheden woonden, werd voor het gemak vergeten.111

Was dit niet een kolonie in opbouw? Uiteraard was er de zorg voor de Papoea’s en de pogingen hun samenleving te ontwikkelen, maar het waren Nederlanders die de plannen hiervoor maakten en uitvoerden en ondertussen voor zichzelf behoorlijke huisvesting, nette kantoren en goede gezondheidszorg verwezenlijkten. Het aantal Europeanen in het gebied was gestegen van 900 in 1949 tot ruim 14.000 in 1957 op een totaal van zo’n 350.000 onder het Nederlandse bestuur gebrachte Papoea’s. De bijdrage van de Nederlandse regering aan de uitgaven van het gouvernement van Nieuw-Guinea was daarbij gestegen van 18,5 miljoen gulden in 1952 tot 68,5 miljoen gulden in 1957. Een van de leden van de parlementaire missie, Wim Schermerhorn, had in 1956 in de Eerste Kamer gezegd dat ‘de verhouding van Nederland tot een land als Nieuw-Guinea […] onmogelijk een andere dan een zuiver koloniale’ kon zijn. Hij bedoelde daarmee dat het Nederland was dat bepaalde wat goed was voor de Papoea’s. Het was voor Schermerhorn ‘het scherpste kenmerk […] van een ethisch kolonialisme’. En hij waarschuwde dat het een fictie was te geloven dat zo’n koloniale verhouding op een gegeven ogenblik ‘zo maar als het ware vanzelf’ zou verdwijnen. Weliswaar werd door velen in Nederland de gedachte uitgesproken dat het de Papoea’s bij ‘genoegzame rijpheid’ de vrijheid zou geven ‘zelfstandig over de eigen politieke status te beslissen’, in de praktijk zou het er niet snel van komen. ‘Wanneer wij van ons zelf uit geloven, dat wij dat wel kunnen, dan zeg ik: dat blijmoedig optimisme laat ik aan degenen, die daarmede in de wereld rondlopen. Ik ben dat in de loop der jaren kwijtgeraakt.’ Vandaar dat Schermerhorn ervoor pleitte de soevereiniteit over Nieuw-Guinea aan de Verenigde Naties over te dragen en het als Nederland verder als trustgebied te besturen.112

Schermerhorns denkbeelden waren door de Nederlandse regering van de hand gewezen. Minister Beel had nog maar eens vastgesteld dat de soevereiniteit over Nederlands Nieuw-Guinea de jure en de facto berustte bij het Koninkrijk der Nederlanden en ook dat er geen sprake was van een koloniale verhouding tussen Nederland en Nieuw-Guinea. ‘Dat dit overzeese Rijksdeel niet als wingewest valt te beschouwen, is voor elk onbevooroordeeld waarnemer evident,’ aldus Beel.113 Nu had Schermerhorn dit laatste uiteraard niet beweerd, maar voor de Nederlandse regering was voorlopig de discussie erover gesloten.

Later herinnerde de controleur van de Baliem Veldkamp de tweede helft van de jaren vijftig als ‘een tijd van elan en van optimisme’. Het werken aan de ontwikkeling van Nieuw-Guinea met het doel het tot een vorm van zelfbeschikking te brengen, inspireerde bestuursambtenaren, artsen, onderwijzers en anderen. De Nederlanders voelden zich betrokken bij de Papoeabevolking. ‘Een sterk geloof in de vooruitgang – kemajuan – beheerste ons doen en laten; een geloof ook in de “maakbaarheid” van de Papoeasamenleving,’ aldus Veldkamp. Dat er onder soms moeilijke omstandigheden moest worden gewerkt, waarbij nogal eens tegenslagen moesten worden overwonnen, deerde de Nederlanders die het in Nieuw-Guinea volhielden niet.114 Degenen die niet uit het goede hout gesneden waren, hielden het in Nieuw-Guinea overigens snel voor gezien, constateerde ook PvdA-Kamerlid De Kadt in 1957 na zijn bezoek aan het gebied als lid van de parlementaire missie. ‘Alleen zij, die hun roeping zien in het werk dat zij op Nieuw-Guinea kunnen verrichten, zullen er heen gaan en de omstandigheden weten te trotseren.’115

Voor gouverneur Van Baal was overigens duidelijk dat Nieuw-Guinea na een periode van opbouw op het punt stond een nieuwe fase in zijn ontwikkeling in te gaan. Tegen het einde van 1957 zouden de meeste projecten uit zijn Werkplan zijn gerealiseerd en zou Nederland de vraag moeten beantwoorden: ‘Wat nu?’ Nederland zou de middelen hebben om de opbouw van land en volk echt aan te pakken. In oktober 1956 pleitte Van Baal er in een geheim memorandum voor het jaar 1980 te kiezen als streefdatum voor de volledige zelfstandigheid van Nieuw-Guinea. Hiermee zou de Papoea’s een politiek ideaal worden gegeven waarnaar zij zouden kunnen streven. Het noemen van een concrete datum voor de zelfstandigheid van het land was voor de gouverneur beslist geen ‘politieke slimmigheid’, maar een noodzakelijkheid. Hij schreef:

De onvermijdelijke uitkomst van het zgn. acculturatie-proces is de wens naar politieke zelfstandigheid. Het gaat altijd weer om de vormgeving van de eigen wereld, om het nieuwe als het eigene te kunnen beleven. Over de snelheid, waarmee zich dit proces voltrekt, make men zich geen verkeerde voorstellingen. ‘It takes three generations to make a gentleman’, maar om een volk politiek bewust te maken zijn er nauwelijks twee nodig. Dat heeft Indonesië wel geleerd.

Van Baal zag het voor zijn ogen gebeuren: ‘Er groeit een andere jeugd op, die ernaar hunkert dit land te dienen en het tot een nieuw land te maken, waarin het nieuwe het hare geworden is. Die jeugd kan men grijpen door haar het ideaal der zelfstandigheid voor te houden.’ Verder kon men het Nederlandse volk niet tot in lengte van dagen ‘met een financiële en politieke lastpost laten zitten’ en wilde de internationale gemeenschap ‘met de meeste spoed van koloniën af’. Om de ‘zelfstandigheidspolitiek’ vorm te geven, stelde Van Baal onder meer de daadwerkelijke instelling van de Nieuw-Guinea-Raad voor met in hoofdzaak benoemde leden en bepleitte hij een vaste rijksbijdrage aan de financiën van het land, de uitbreiding van het onderwijs en de oprichting van een ‘Papoea-hulpcorps’ zodat ook Papoea’s een bijdrage konden leveren aan de verdediging van hun land. De ‘echte zelfstandigheid’ van Nieuw-Guinea was uiteindelijk afhankelijk van de economische ontwikkeling van het land. Voor Van Baal was het duidelijk dat in de jaren die kwamen ‘de ontwikkeling van een eigen boerenstand krachtig ter hand’ moest worden genomen. Wanneer Nederland erin zou slagen zo’n 15.000 gezinnen te bewegen elk 2 hectare landbouwgrond te beplanten met exportgewassen, zou dit jaarlijks zo’n 30 miljoen gulden kunnen opleveren. ‘De vorming van een boerenstand, die zekere welvaart geniet,’ zo schreef Van Baal verder, ‘is uit opvoedkundig oogpunt de weg om te voorkomen, dat men hier een volk krijgt van koelies en primitieven, dat, zodra het zelfstandig wordt, over nationalisering van andere bedrijven gaat praten.’116

De Directie Nederlands Nieuw-Guinea van het kleine ministerie van Zaken Overzee plaatste nogal wat kanttekeningen bij de ideeën van Van Baal. Vooral de gedachte dat in 1980 het gebied zelfstandig moest worden, wees zij van de hand. De directie was van mening dat Nieuw-Guinea nog steeds verkeerde in ‘het eerste stadium van de opbouw’, met andere woorden aan ‘het begin van het begin’. De opbouw van het land zou nog zeker ‘tientallen van jaren vergen’, waarbij ook het nog niet onder bestuur gebracht gebied tot ontwikkeling moest worden gebracht. Er was ook in de internationale politiek weinig te winnen bij het noemen van 1980 als jaartal waarin Nieuw-Guinea zelfstandig zou worden. Het ging Indonesië en ‘alle anti-kolonialen in de Verenigde Naties’ er immers niet om dat het Nederland menens was de Papoea’s binnen een redelijke termijn zelfstandig te laten worden. ‘Het gaat uitsluitend om machtspolitiek en om de doctrine van het anti-kolonialisme.’ De Nederlandse taak in Nieuw-Guinea zou zich voorlopig alleen maar uitbreiden. Nederland ontkwam er niet aan binnen tien jaar het gehele gebied onder bestuur te brengen. Dit betekende een grote uitbreiding van het bestuur, de politie, het onderwijs, de gezondheidszorg, de landbouwvoorlichting en andere onderdelen van bestuurszorg. Er zouden voorlopig alleen nog maar meer Nederlanders in Nieuw-Guinea gaan werken en meer Nederlands geld in de ontwikkeling van het land worden geïnvesteerd.117

De journalist Paul van ’t Veer waarschuwde in zijn Vriend en vijand in de kolonie nog maar eens voor psychologische gevolgen van de komst van steeds meer Nederlanders naar het gebied. Hoe langer Nieuw-Guinea een Nederlands gebiedsdeel bleef, hoe sterker volgens hem de koloniale of neokoloniale ‘sentimenten en affecten’ gingen werken. Steeds meer Nederlanders ontwikkelden een belang bij Nieuw-Guinea. ‘Politici, journalisten, bestuursambtenaren, onderwijzers, vertegenwoordigers van zending en missie, specialisten op technische terreinen, Indische Nederlanders die een “stamland” zoeken en geleerden die zich met het slakkenbestand op Prins Hendrik Eiland bezighouden – zij allen zijn bezig “bezit” van Nieuw-Guinea te nemen,’ aldus Van ’t Veer. Maar in feite werkte het andersom. ‘Liever gezegd: Nieuw-Guinea is bezig bezit van hen te nemen.’118

1 Nieuwe Haarlemsche Courant (3 januari 1955).

2 Paul van ’t Veer, ‘Tussen magie en machines’, Het Vrije Volk (6, 10 en 11 mei 1955).

3 Paul van ’t Veer, Vriend en vijand in de kolonie. Enkele variaties op het thema der menselijke verhoudingen onder koloniale omstandigheden vooral in Nieuw-Guinea, Suriname, de Nederlandse Antillen, Indonesië en Nederland (Amsterdam, 1956) 107-109.

4 G. Zegwaard, ‘Bevolkingsgegevens van de Asmatters’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 8198; zie ook: P.J. Bertels, ‘Hoogfeest bij de Asmatters’, Het Binnenhof (20 februari 1954); Boelaars, Met Papoea’s samen op weg, III, 6.

5 Boelaars, Met Papoea’s samen op weg, III, 46.

6 Van Kampen, Wijkende wildernis, 27; Van Baal, Ontglipt verleden, II, 508.

7 Resident van Zuid-Nieuw-Guinea Boendermaker aan gouverneur Van Baal, 16 mei 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10825.

8 Jansen Hendriks, Een voorbeeldige kolonie, 321-326. Resident van Zuid-Nieuw-Guinea Boendermaker aan gouverneur Van Baal, 16 mei 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10825. Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 4 mei 1956, in: ibidem. De gebeurtenissen worden, geromantiseerd, ook beschreven in: Van Kampen, Wijkende wildernis, 9-20.

9 Resident van Zuid-Nieuw-Guinea Boendermaker aan gouverneur Van Baal, 16 mei 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10825.

10 Ibidem.

11 Van Baal, Ontglipt verleden, II, 509. Zie ook: Rudy de Iongh, ‘“Tourism destroys what it intends to enjoy”. Bestuurswerk en toerisme in de Mappi en Asmat’, in: Schoorl (red.), Besturen, 507-538, aldaar 507.

12 W.M. van der Veen, Memorie van Overgave betr. de Onderafdeling Ajamaroe over de periode van 26 september 1951 t/m 17 juni 1953, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.no. 480.

13 J. Massink, Memorie van Overgave van de onderafdeling Teminaboean (voorheen Ajamaroe) over de periode van 17 juni 1953 tot 1 september 1955, NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.no. 476; K.W. Galis, Nota nopens het Ajamaroe-gebied (1955) 38-41; Jaap Timmer, ‘Cloths of civilisation. Kain timur in the Bird’s Head of West Papua’, The Asia Pacific Journal of Anthropology 12 (2011) 383-401.

14 ‘Kain timoer. Gegevens uit het maandverslag van controleur van Ajamaroe’, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 690; ‘Lorrebazen heersen over de Vogelkop van Nieuw-Guinea’, De Tijd (29 april 1955); Jan Massink, ‘De kain-timur-revolutie in Ajamaru’, in: Schoorl (red.), Besturen, 485-505, aldaar 489-493 en 496-501.

15 ‘Kain timoer. Gegevens uit het maandverslag van controleur van Ajamaroe’, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 690.

16 R.E.H. Marcus, ‘De situatie v/h onderwijs in het Mej-Brat gebied in verband met de ontwikkeling van een streekplan’, 14 april 1956, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 722.

17 J.F.U. Zieck, ‘Verslag Bosverkenningsvlucht no. 6. Teminaboean-Aifat-Ajamaroe’, 22 maart 1956, NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 692.

18 Galis, Nota nopens het Ajamaroe-gebied, 56.

19 Jan en Etty Dubois, Van 15 januari 1951 tot en met 15 oktober 1962 in Nieuw – Guinea (Dordrecht, 1992) 72.

20 M.F. Hofman, Overzicht van streekinventarisatie in de onderafd. Teminaboean (Ajamaroe), West Nieuw-Guinea (1956) 43-49.

21 Dubois, Van 15 januari 1951 tot en met 15 oktober 1962 in Nieuw – Guinea, 75.

22 J. Pouwer, ‘Het vraagstuk van de Kain Timoer in het Mejbratgebied (Ajamaroemeren)’, 22 mei 1956, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 723.

23 Directeur van Landbouw en Visserij Perk aan gouverneur Van Baal, 4 november 1954, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10451.

24 Raad voor de Zending van de Nederlands Hervormde Kerk aan gouverneur van Nieuw-Guinea Van Baal, 30 december 1955, in: ibidem, inv.no. 5693.

25 Directeur van Landbouw en Visserij Perk aan gouverneur Van Baal, 4 november 1954, in: ibidem, inv.no. 10451.

26 Gouverneur van Nieuw-Guinea Van Baal aan directeur van Landbouw en Visserij Perk, 17 november 1954, in: ibidem.

27 J. Ham, ‘Randawaja-project’, mei 1955, in: ibidem, inv.no. 5693. Van ’t Veer, Vriend en vijand in de kolonie, 118-119.

28 M.F. Hofman, ‘Streekontwikkeling Japen. Analyse en recapitulatie’, 10 juni 1955, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 245.

29 L.H. Huizinga, ‘De landbouwkernen op Japen en in de Waropen’, Nieuw-Guinea Studiën 3 (1959) 77-99, aldaar 90.

30 J. Ham, ‘Foto-verslag over de introductie van de cacaocultuur in de bevolkingslandbouw op Japen’, 20 mei 1955, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 244.

31 Raad voor de Zending van de Nederlands Hervormde Kerk aan gouverneur van Nieuw-Guinea Van Baal, 30 december 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 5693.

32 Algemeen schoolbeheerder ZNHK Van der Stoep aan gouverneur van Nieuw-Guinea Van Baal, 14 januari 1957, in: ibidem.

33 Gouverneur Nieuw Guinea Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 23 januari 1957, in: ibidem.

34 Algemeen Handelsblad (6 juli 1957).

35 Uittreksel uit het bestuursverslag van de controleur der Wisselmeren over de maand april 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10502.

36 Hoofd Plaatselijk Bestuur Den Haan aan resident van Centraal Nieuw Guinea te Biak, 7 juli 1955, in: ibidem.

37 J.M.J. van de Rijdt, Inlichtingenrapport Wisselmeren no.1, 29 november 1956, in: Nationaal Archief, Den Haag, Korps Mariniers, nummer toegang 2.13.141, inv.no. 321; Gouverneur van Nieuw-Guinea Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 6 november 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10941. Alfons van Nunen, ‘De onlusten aan de Wisselmeren’, Neerlandia Seraphica 27 (1957) 182-193, aldaar 182-186.

38 De Bruijn, ‘Memorandum inzake de bestuurlijke moeilijkheden rond het Paniai-meer, onderafd. Wisselmeren in november 1956’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10941.

39 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 22 december 1956, in: ibidem.

40 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 13 november 1956, in: ibidem.

41 Van Nunen, ‘De onlusten aan de Wisselmeren’, 186-187.

42 De Bruijn, ‘Memorandum inzake de bestuurlijke moeilijkheden rond het Paniai-meer, onderafd. Wisselmeren in november 1956’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10941.

43 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 13 november 1956, in: ibidem.

44 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 16 november 1956, in: ibidem.

45 Overzicht patrouilleverslagen Wisselmeren over de periode van 15 t/m 30 november 1956, in: Nationaal Archief, Den Haag, Korps Mariniers, nummer toegang 2.13.141, inv.no. 321.

46 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 21 november 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10941.

47 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 28 november 1956, in: ibidem.

48 Overzicht patrouilleverslagen Wisselmeren over de periode van 15 t/m 30 november 1956, in: NL-HaNA, Korps Mariniers, 2.13.141, inv.no. 321.

49 Commandant der Zeemacht Nieuw Guinea aan Bevelhebber der Zeestrijdkrachten, 1 december 1956, in: ibidem.

50 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 11 december 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10941.

51 Minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf aan gouverneur Van Baal, 15 december 1956, in: ibidem.

52 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 22 december 1956, in: ibidem.

53 Commandant der Zeemacht Nieuw Guinea aan Bevelhebber der Zeestrijdkrachten, 1 december 1956, in: NL-HaNA, Korps Mariniers, 2.13.141, inv.no. 321.

54 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 11 januari en 23 februari 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10941.

55 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf, 22 december 1956, in: ibidem.

56 Van Baal, Ontglipt, II, 535.

57 Van ’t Veer, Vriend en vijand in de kolonie, 145-146.

58 Ibidem, 125.

59 Directeur Nederlands Nieuw-Guinea, ‘Onrust in het Wisselmerengebied’, 22 december 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10941.

60 De Bruijn, ‘Memorandum inzake de bestuurlijke moeilijkheden rond het Paniai-meer, onderafd. Wisselmeren in november 1956’, in: ibidem; Gouverneur Van Baal aan de directeuren van de centrale diensten, de resident van de Geelvinkbaai en het hoofd van het Kantoor voor Bevolkingszaken, 19 november 1956, in: ibidem.

61 Nieuwe Vlaardingsche Courant (26 mei 1939).

62 Anthony van Kampen, ‘Zuster Aalders’, Leeuwarder Courant (18 april 1962) 15.

63 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, december 1948, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1402.

64 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 12 januari 1949, 17 februari, 8 april en 2 juni 1949, in: ibidem. Zie ook: ‘Hemmen en Nieuw-Guinea’, Pniël 55 (1949) 258.

65 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 21 maart, 8 april en 15 mei 1949, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1402.

66 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 7, 21 maart en 22 september 1949, in ibidem.

67 F.R.J. Eibrink Jansen, Memorie van Overgave van de onderafdeling Manokwari’, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.no. 472.

68 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 15 januari, 19 maart en 30 april 1950, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1402.

69 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 5 mei 1949, 31 augustus en 1 oktober 1950, in: ibidem.

70 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 9 november en 7 december 1950, in: ibidem.

71 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 15 juli en 25 oktober 1951, in: ibidem.

72 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 27 december 1952, 3 februari en 10 maart 1953, in: ibidem.

73 ‘Verslag van de Parlementaire Missie naar Nieuw-Guinea 1957’, Handelingen Tweede Kamer, 1957-1958, bijlagen, 5164, no. 2, 37-38.

74 ‘Gegevens over de gezondheidszorg in de onderafdeling Manokwari’, ‘Verslag van de Parlementaire Missie 1957’, bijlage 24.

75 De Tifa (6 augustus 1960).

76 J. Bierdrager en H. de Rook, ‘Gezondheidstoestand’, in: W.C. Klein (red.), Nieuw Guinea. De ontwikkeling op economisch, sociaal en cultureel gebied, in Nederlands en Australisch Nieuw Guinea (’s-Gravenhage, 1954) III, 121-173.

77 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 9 maart 1954, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1402.

78 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 9 maart en 19 april 1954, in: ibidem.

79 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 24 augustus 1954, in: ibidem.

80 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 10 mei 1955, in: ibidem.

81 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 26 juli 1956, in: ibidem.

82 Sem Presser, ‘De vrouwen zijn het dapperst’, Margriet (25 februari 1961) 48-53 en 82-83, aldaar 83.

83 Anthony van Kampen, ‘Zuster Aalders’, Leeuwarder Courant (18 april 1962) 15.

84 H.W. Assink, ‘Aanvullende memorie van overgave onderafdeling Manokwari, 1953 – medio 1956’, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.no. 473.

85 W. Visser, ‘Gouvernementsarts in Nieuw-Guinea. Framboesiabestrijding aan de Casuarinenkust’, Eindhovens Dagblad (2 januari 1959).

86 J. Bierdrager, ‘Geschiedenis en ontwikkeling van de gezondheidszorg in Nederlands Nieuw-Guinea’, Medisch contact 15 (1960) 133-136 en 143-145, aldaar 135.

87 De Tifa (27 december 1958), O. Kranendonk, Serological and epidemiological aspects in yaws control. Report on a mass treatment campaign against yaws in Netherlands New Guinea (Amsterdam, 1958) 9-30; L.C. Vogel, Het beleid van de Dienst van Gezondheidszorg in West-Nieuw-Guinea, 1950-1962 (Utrecht, 1965) 213-218.

88 J.P.K. Van Eechoud, ‘Nota’, 17 januari 1949, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 5859.

89 J.R. Meijer Ranneft, ‘Verslag van een tocht naar de Baliem door de controleur der Wisselmeren’, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.nr. 1403.

90 De Volkskrant (19 september 1952).

91 Co Aalders aan Aaltje Kousemaker-Aalders, 25 november 1956, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1402.

92 Wnd. gouverneur Makkes aan gouverneur Van Baal, 27 januari 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 5859.

93 ‘Geslaagde orientatie-vlucht van gouvernement naar nog onbestuurd gebied’, 5 februari 1955, in: ibidem.

94 Van Baal, Ontglipt verleden, II, 478.

95 Gouverneur Van Baal aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 13 april 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10526.

96 Uittreksel uit het verslag van de vergadering van de Raad van Diensthoofden van 27 maart 1956, in: ibidem.

97 Gouverneur Van Baal aan directeur van Binnenlandse Zaken Makkes, 3 oktober 1956, in: ibidem; Rapport betreffende de bestuursvestiging in de Baliemvallei over de periode 10 t/m 31 december 1956, in: NL-HaNA, Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea, 2.10.25, inv.no. 160.

98 Frits Veldkamp, ‘De bestuurlijke dilemma’s bij de openlegging van de Baliem’, in: Schoorl (red.), Besturen, 73-116, aldaar 77.

99 Veldkamp, ‘De bestuurlijke dilemma’s’, 85-87.

100 Maandverslag van de Controleur t/b in de Baliem over de periode 1 t/m 31 januari 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10526.

101 Maandverslag van de controleur t/b in de Baliem over de periode 1 t/m 31 maart 1957, in: ibidem.

102 Verslag van de controleur t/b in de Baliem over de maand februari 1957, in: ibidem; F. Veldkamp, Overzicht van de werkzaamheden aan het vliegveld in de Baliemvallei, 23 mei 1957, in: ibidem.

103 Maandverslag van de controleur t/b in de Baliem over de periode 1 t/m 31 maart 1957, in: ibidem.

104 Verslag van de Controleur t/b in de Baliem over de periode 3 t/m 30 juni 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 5859.

105 Verslag van de Controleur t/b in de Baliem over de periode 3 t/m 30 juni 1957, in: ibidem.

106 Maandverslag van de controleur t/b in de Baliem over de periode 1 september t/m 4 oktober 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10526.

107 Verslag van de Controleur t/b in de Baliem over de periode 3 t/m 30 juni 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 5859.

108 Verslag van de Controleur t/b in de Baliem over de periode 5 oktober t/m 10 december 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10526.

109 MvO; Maandverslag van de controleur t/b in de Baliem over de periode 1 september t/m 4 oktober 1957, in: ibidem.

110 ‘Verslag van de Parlementaire Missie 1957’, 2-3, 5, 8, 10 en 24.

111 C.S.I.J. Lagerberg, Jaren van reconstructie. Nieuw-Guinea van 1949 tot 1961 (z.p., 1962) 108-109.

112 Handelingen Eerste Kamer, 1955-1956, 427-428 en 494-495.

113 Ibidem, 531-532.

114 Veldkamp, ‘De bestuurlijke dilemma’s’, 77-78.

115 J. de Kadt, ‘Nieuw-Guinea: vier jaar later’, Het Parool (18 september 1957).

116 J. van Baal, ‘Geheim memorandum inzake het politiek beleid t.a.v. Nederlands-Nieuw-Guinea’, 17 oktober 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11010; vgl.: Van Baal, Ontglipt, II, 521-525.

117 Directie Nederlands Nieuw-Guinea aan minister van Zaken Overzee Helders, 22 februari 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11010.

118 Van ’t Veer, Vriend en vijand, 156.

6

Projecten

Tijdens de formatie van een nieuw kabinet na de Tweede Kamerverkiezingen van 1956 werden de gecommitteerde van Suriname in Nederland, Hein de Vries, en de gevolmachtigd minister van de Nederlandse Antillen, Wem Lampe, door formateur Willem Drees uitgenodigd voor een gesprek op het kantoor van de minister-president aan het Plein 1813 in Den Haag. Drees wilde weten hoe De Vries en Lampe stonden tegenover het eventueel opheffen van het ministerie van Overzeese Rijksdelen. Nu de Nederlandse Antillen en Suriname autonoom waren geworden, was er voor het ministerie veel minder te doen dan vroeger het geval was geweest. Alleen met het bestuur over Nieuw-Guinea bemoeide het zich in detail, overigens regelmatig tot ongenoegen van het gouvernement in Hollandia. Daar werd geklaagd over Haagse bemoeizucht. Drees wilde wat er nog over was van het ooit grote en belangrijke ministerie van Koloniën onderbrengen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat dan ‘Ministerie van Rijksaangelegenheden en Binnenlandse Zaken’ moest gaan heten. De Vries verklaarde dat het opheffen van het ministerie van Overzeese Rijksdelen in Paramaribo ‘gewaardeerd’ zou worden. Het onderbrengen van de relaties tussen Nederland en de Nederlandse Antillen en Suriname bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat daarbij een andere naam zou krijgen, was volgens hem een prima besluit. Als verder maar vooral duidelijk werd gemaakt dat de status van Suriname en de Antillen en die van Nieuw-Guinea ‘essentieel verschillend’ waren. Suriname en de Antillen zagen zich graag als zelfstandige landen.1

Tijdens de lange en gecompliceerde kabinetsformatie werd in het najaar van 1956 uiteindelijk toch besloten een apart ministerie te houden voor het beleid met betrekking tot de Antillen, Suriname en Nieuw-Guinea. Dit had te maken met de eis van de ARP om met twee ministersposten in het kabinet vertegenwoordigd te zijn. Alleen vond die partij een ministerspost voor Overzeese Rijksdelen niet belangrijk genoeg en weigerde zij de positie. Omdat de op de Nederlandse Antillen omstreden gouverneur Teun Struycken vervolgens werd gevraagd minister van Binnenlandse Zaken te worden, konden de zaken die de Antillen en Suriname betroffen niet meer bij dat departement worden belegd. Het opheffen van het ministerie voor Overzeese Rijksdelen werd zo een ingewikkelde puzzel. Toen het nieuwe kabinet onder leiding van minister-president Drees op 13 oktober 1956 aantrad, werd daarom besloten het besluit over de toekomst van het ministerie vooruit te schuiven en minister van Oorlog en Marine Kees Staf voorlopig met de post te belasten. Het was uiteindelijk minister-president Drees die het meest hechtte aan het voorbestaan van het ministerie, vooral omdat er veel kwesties lagen die te maken hadden met de ontwikkeling van Suriname en de Nederlandse Antillen. ‘Waarschijnlijk zullen bilaterale vraagstukken grote aandacht blijven vragen,’ schreef hij aan zijn ambtsgenoot Ferrier in Suriname: ‘Het tienjarenplan voor Suriname, “Wageningen”, het probleem van het Brokopondoplan, de handelsbetrekkingen, de vraag of en zo ja in hoeverre Nederland zal medewerken aan een verruiming van de economische grondslag van de Antillen en inzonderheid bij de ontwikkeling van de Bovenwindse Eilanden.’2 Het waren zaken die volgens Drees de aandacht van een Nederlandse minister vereisten. Het ministerie moest daarbij wel een nieuwe naam krijgen. Gekozen werd voor ‘Ministerie voor Zaken Overzee’. Tot minister werd in februari 1957 Gerard Helders benoemd, die in de jaren dertig nog inspecteur van Financiën in Nederlands-Indië was geweest.3

Het draaide voor minister-president Drees bij het ministerie van Zaken Overzee vooral om de vele ontwikkelingsprojecten in Suriname, de verdere ontwikkeling van de Nederlandse Antillen en het bestuur over Nieuw-Guinea. De politiek ingewikkelde zaken rondom het bezit van Nieuw-Guinea werden behandeld door het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar hoefde minister Helders zich niet mee bezig te houden. Maar de hulp aan de minder ontwikkelde gebieden in de wereld concentreerde zich voorlopig op de arme delen van het Koninkrijk der Nederlanden. En naast de noodzaak Nieuw-Guinea te ontwikkelen, stond vooral in Suriname heel wat op stapel. Voor de ontwikkeling van het land waren overigens al opvallend veel plannen gemaakt. Paul van ’t Veer noemde Suriname niet ten onrechte ‘een der meest doorgefourneerde planning-landen die men waarschijnlijk in de vrije wereld kan vinden’, zeker tegen de achtergrond van de geringe omvang van de bevolking: ‘Soms lijkt het wel alsof er voor elke tien inwoners van Suriname een plan bestaat.’4 Nu was er het Tienjarenplan voor Suriname, opgesteld door Rudie van Lier en Tik Ekker. Op papier zag het plan er goed uit, ook al was er veel aandacht voor de ontwikkeling van de districten buiten Paramaribo waarbij het ging om landbouwprojecten en de verbetering van de lokale onderwijsvoorzieningen. Veel Surinamers zagen het als een wondermiddel dat de armoede en werkloosheid zou bestrijden. Maar de uitvoering van het Tienjarenplan zou hooguit de basis kunnen leggen voor de ontwikkeling van Suriname. Uiteindelijk moesten particulieren in de toekomst van het land gaan investeren en bedrijven ontwikkelen. Alleen dan zou Suriname, om met Van ’t Veer te spreken, zichzelf uit het moeras kunnen trekken.5

De toeristendollar

Ook de zorg over de toekomst van de Nederlandse Antillen was voor Drees een argument om een ministerie van Zaken Overzee te handhaven. Het was overigens voor het eerst sinds lange tijd dat de economische toekomst van dit rijksdeel aandacht van de Nederlandse regering kreeg. In de jaren onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog heerste er op de Nederlandse Antillen namelijk voorspoed en was er veel werkgelegenheid. Daar hadden de olieraffinaderijen op Curaçao en Aruba voor gezorgd. Iedereen wist dat de basis van de Antilliaanse economie smal was, maar het was aan de Antillen zelf om daar iets aan te doen. Na de oorlog had de directeur van de KLM, Albert Plesman, in dit kader het initiatief genomen de stichting ‘Welvaartsplan Nederlandse Antillen 1946’ op te richten. Voor de KLM waren de Antillen een belangrijke bestemming en dat moest zo blijven, ook wanneer het met de olie-industrie minder zou gaan. De stichting had de econoom en voormalig directeur van de Nederlandse Spoorwegen Jan Goudriaan en de Delftse hoogleraar en voorzitter van TNO Daniël Dresden gevraagd een studie te maken naar de economische mogelijkheden van de Antillen. Dat had echter slechts een dun rapport opgeleverd met daarin enkele aanbevelingen, zoals het oprichten van een ‘permanent bureau’ van de stichting op Curaçao en een ‘Curaçaose Voorlichtingsdienst’ in Nederland.6

Van een ‘permanent bureau’ op Curaçao was vervolgens weinig vernomen, maar in Nederland was het ‘Voorlichtingsinstituut voor het Welvaartsplan Nederlandse Antillen’ daadwerkelijk aan de slag gegaan. Onder leiding van Jan Hugo Westermann en financieel door het ministerie voor Uniezaken en Overzeese Rijksdelen ondersteund, had het in 1953 een rapport gemaakt over de economische en sociale ontwikkeling van de minder ontwikkelde Bovenwindse Eilanden Saba, Sint-Eustatius en Sint-Maarten. Daarin was er vooral gewezen op de mogelijkheden die de ontwikkeling van de landbouw, tuinbouw en veeteelt met zich zou brengen. Ook het toerisme zou op bescheiden schaal voor welvaart kunnen zorgen. Er moest onder meer geprobeerd worden ‘een aantal gepensioneerde Amerikanen te bewegen eens een half jaar te komen uitrusten op het “paradijs van rust”: Saba’. Door 1 miljoen gulden in de drie Bovenwindse Eilanden te investeren, mocht men ‘met enig optimisme’ verwachten ‘dat de eilanden een steviger sociale en economische basis’ zouden kunnen verkrijgen.7 De autonome landsregering in Willemstad had het rapport van het Voorlichtingsinstituut echter in de la gelegd. Het rapport had weliswaar ‘een duidelijk beeld’ gegeven van de ‘zeer grote moeilijkheden’ die er waren om de economische positie van de Bovenwindse Eilanden te verbeteren, maar was volgens de Antilliaanse regering tevens niet uitvoerbaar.8

Eind 1953 besloot de Antilliaanse regering voor wat betreft de ontwikkeling van het land het heft in eigen hand te nemen en de zogeheten Technisch-Economische Raad voor de Nederlandse Antillen (TERNA) op te richten. Deze raad kreeg als opdracht plannen te maken om de welvaartsbasis van de gehele Antillen te verbreden en kreeg één betaalde kracht: de in 1909 op Curaçao geboren en in 1935 in Delft gepromoveerde ingenieur Percy Cohen Henriquez. Hij was in 1948 naar Curaçao teruggekeerd om er lid te worden van achtereenvolgens het College van Algemeen Bestuur en de Regeringsraad. Al in de jaren dertig had hij als jong academicus geschreven en gesproken over de noodzaak de basis van de Antilliaanse economie te verbreden.9 In de jaren vijftig schreef Cohen Henriquez voor TERNA verschillende rapporten over de vraag hoe de economie van de Nederlandse Antillen verder ontwikkeld kon worden. Duidelijk was dat er vooral kansen waren op het gebied van het toerisme, iets waaraan hij vóór de oorlog nog niet had kunnen denken. Met name Amerikaanse toeristen kwamen na de oorlog in steeds groteren getale naar het Caribisch gebied. Ook de armlastige eilanden Bonaire, Saba, Sint-Maarten en Sint-Eustatius hadden volgens Cohen Henriquez toeristen het nodige te bieden, zoals een prettig klimaat, stranden, natuurschoon en pittoreske dorpjes. De Nederlandse Antillen moesten dan ook gaan investeren in de aanleg of de verbetering van vliegvelden, aanlegsteigers voor cruiseschepen, jachthavens, hotels en water- en elektriciteitsbedrijven. Op Sint-Maarten konden er bungalows voor Amerikanen komen. Cohen Henriquez wilde deze ontwikkeling met behulp van streekplannen goed in de hand houden. Er moesten maatregelen komen ten aanzien van ‘monumentenzorg, natuurbescherming, het waken tegen excessieve prijsopdrijving en uitbuiting van touristen etc.’. Er moest voor gezorgd worden ‘dat niet door een onoordeelkundige en overhaaste ontwikkeling de kip met de gouden eieren wordt geslacht en de bestaande attracties teloorgaan’, waarbij Cohen Henriquez doelde op onder meer de flamingokolonies op Bonaire en wat hij ‘het pittoresque karakter van Saba’ noemde.10

In juli 1956 reisde de Antilliaanse minister van Financiën Juancho Yrausquin met allerlei rapporten van Cohen Henriquez onder de arm naar Nederland om aan de Nederlandse regering hulp te vragen bij de verdere ontwikkeling van de economie van de Antillen. De noodzaak hiertoe werd steeds sterker gevoeld. De gevolmachtigd minister van de Nederlandse Antillen in Den Haag Lampe sprak zelfs van een ‘angstpsychose’ onder een deel van de Antilliaanse bevolking ‘omdat de olie-industrie op de Antillen wel eens zou kunnen verdwijnen’. Yrausquin had eerder aan zijn Nederlandse collega Van de Kieft geschreven dat de welvaart van de Antillen ‘eerder als een schijnwelvaart’ moest worden beschouwd omdat het geheel afhankelijk was van ‘vreemde bronnen’. Daarbij kwam nog de kwestie van de ‘noodlijdende eilandgebieden’ Bonaire, Sint-Maarten, Sint-Eustatius en Saba, waaraan Aruba en Curaçao elk jaar zo’n 3 miljoen Antilliaanse gulden kwijt was, ‘zonder dat hierbij Nederland tot nu toe enige substantiële hulp heeft geboden’. Yrausquin had het over een ‘gevoel van teleurstelling’ omdat de Nederlandse Antillen van de zijde van Nederland ‘slechts hoogst zelden enig begrip ontmoeten voor onze moeilijkheden’, terwijl in het Statuut van het Koninkrijk plechtig werd gesproken over hulp en bijstand.11

De vraag was wie zich op de Antillen de meeste zorgen maakte over de toekomst van het gebied. Was het vooral de blanke elite die de politieke macht had en daarnaast allerlei economische belangen? Het mogelijk ontstaan van een steeds grotere groep van werkloze zwarte Antillianen was voor haar geen aanlokkelijk vooruitzicht. Daarbij kwam dat de welvaart op de Antillen binnen de bevolking toch al niet gelijkelijk verdeeld was. Zo woonden op het relatief welvarende Aruba en Curaçao de armen nog steeds in krotten. Een stagnerende economie kon daardoor gemakkelijk tot sociale onrust leiden. Tot de blanke elite behoorden in de jaren vijftig alle ministers van de Nederlandse Antillen. Daarbij was minister-president Efraïm Jonckheer een selfmade zakenman. Hij had niet in Nederland gestudeerd, maar zich opgewerkt in de handel en het hotelwezen, onder meer in Venezuela. Na de Tweede Wereldoorlog had hij samen met zijn oudere broer een herenmodezaak onder het Hotel Americano aan het Brionplein gedreven. Minister van Financiën Yrausquin kwam van Aruba en was ook een selfmade man, die na de middelbare school in het bankwezen was gaan werken en uiteindelijk directeur van de Aruba Bank was geworden. Hij was ervan overtuigd dat de Antilliaanse economie een solide basis moest krijgen.

In de Nederlandse ministerraad probeerde Yrausquin uit te leggen dat de Nederlandse Antillen er uiteindelijk slechter voor stonden dan Suriname. Had de economie van Suriname een goede basis vanwege de vruchtbare bodem en de natuurlijke rijkdommen, de economie van de Nederlandse Antillen steunde volgens hem op ‘bijzonder zwakke pijlers’. De verbreding van de economische basis van de Nederlandse Antillen was daarom ‘het meest urgente probleem van dit Rijksdeel’. Op Aruba en Curaçao moest geïnvesteerd worden in de ontwikkeling van de chemische industrie en de landbouw en op alle Antilliaanse eilanden moest het toerisme worden bevorderd. Om hiervoor geld vrij te maken wilde Yrausquin stoppen met de financiële bijdrage aan de defensie van het Koninkrijk. Dit laatste viel bij de Nederlandse ministers bijzonder slecht. Zij zagen de Antillen toch al niet als een armlastig land en staken hun ongenoegen over de Antilliaanse voorstellen niet onder stoelen of banken. Minister-president Drees bevestigde daarbij dat ‘voor het ogenblik de draagkracht van de Antillen verhoudingsgewijze zeker niet geringer’ was dan die van Nederland. Het eerste gesprek tussen de Nederlandse en Antilliaanse regeringen over Nederlandse hulp en bijstand aan de Antillen liep door dit alles op niets uit.12

Begin september werd er wel een interdepartementale commissie in het leven geroepen die zich over de steun aan de Nederlandse Antillen moest buigen. In de ministerraad betoogde ad-interimminister van Zaken Overzee Staf dat Nederland hierbij ‘van het begin af voorzichtig’ moest zijn, aangezien er tussen Suriname en de Antillen grote verschillen bestonden. De Antillen waren in ieder geval geen onderontwikkeld land zoals Suriname. Staf vond dat de Nederlandse regering daarom ‘voor een groot deel afwijzend’ moest staan tegenover ‘aanvragen van financiële bijdragen’. Tegenover verzoeken om geld te lenen kon men een welwillender houding aannemen.13 Om met de interdepartementale commissie te overleggen over hulp aan Bonaire en de Bovenwindse Eilanden, reisden de Antilliaanse minister van Economische Zaken en Welvaartszorg E.J. van Romondt en Cohen Henriquez naar Nederland. Zij wilden graag over de hulp aan wat Cohen Henriquez ‘de vier arme zusters’ van Aruba en Curaçao noemde spijkers met koppen slaan, maar hadden net zoals Yrausquin eerder geen succes. Vier lange vergaderingen met de interdepartementale commissie leidden slechts tot de conclusie dat Nederlandse specialisten eerst nog eens onderzoek naar de situatie op de Antillen moesten gaan doen. De plannen van Cohen Henriquez waren niet voldoende. Maar beide Antillianen waren ervan overtuigd geraakt dat Nederland in de toekomst over de brug zou gaan komen. Het was hun immers duidelijk dat veel Nederlanders de mond vol hadden van het verlenen van steun aan ‘in ontwikkeling achtergebleven gebieden’ en dat Bonaire en de Bovenwindse Eilanden ‘zonder enige twijfel als achtergebleven gebieden te beschouwen’ waren. Het was dan niet meer dan logisch dat Nederland deze hulp zou gaan bieden, ook al vanwege de afspraken in het Statuut van het Koninkrijk.14

Maar eerst moesten er Nederlandse deskundigen poolshoogte gaan nemen op Bonaire, Sint-Maarten, Saba en Sint-Eustatius. Van deze deskundigen was de planoloog Jac.P. Thijsse de belangrijkste. Hij was de tweede zoon van de gelijknamige grondlegger van de natuurbescherming in Nederland en had na zijn studie in Delft vanaf 1921 gewerkt voor de gemeente Bandoeng op Java. Na de Japanse bezetting was hij eerst als lector en daarna als hoogleraar verbonden geweest aan de Technische Hogeschool in dezelfde stad. In 1954 was hij teruggekeerd naar Nederland om er algemeen adviseur van de Rijksdienst voor het Nationale Plan te worden. Ook Thijsse had, met andere woorden, een lange Indische carrière achter de rug voordat hij werd gevraagd als deskundige naar de West te reizen. Hij bezocht in de maanden maart, april en mei 1957 de eilanden en schreef vervolgens een uitgebreid rapport, waarin hij veel overnam van wat Cohen Henriquez eerder had voorgesteld. De bewoners van Bonaire en de Bovenwindse Eilanden waren hem overigens niet meegevallen. Veel mannen van tussen de 20 en 45 werkten op Aruba of Curaçao en de achterblijvers maakten de indruk ‘niet altijd even werklustig’ te zijn.

Voor Thijsse was duidelijk dat van de ontwikkeling van het toerisme het meeste kon worden verwacht. Daarbij moest men aan de ene kant ‘ontwikkelen en moderniseren’ en aan de andere kant ‘behouden en conserveren’. Voorkomen moest worden dat er een toeristenindustrie zou komen die zich zou richten op het trekken van ‘grote mensenmassa’s met […] speelzalen en nachtleven en alles, wat daarmee samenhangt’. Dat paste niet bij het karakter van de Nederlandse Antillen. Nodig was het lokken van een groep toeristen die zich aangetrokken voelde tot ‘minder opwindende en luxueuze oorden’ en zijn recreatie zocht in het ontvluchten van ‘de horden’.

Dit betekent dus géén grote hotels, géén snobbisme, géén casino’s. Niet het opstapelen en samenvoegen van toeristen op één plaats, maar wèl het behouden van schoon en typisch landschap, wèl het beschermen van flora en fauna, het behouden van volksgewoonten en van andere waardevolle uitingen, zoals bijvoorbeeld typische locale architectuur.

Ook wat dat betrof, was Thijsse het geheel met Cohen Henriquez eens. Het ging niet alleen om het ‘opheffen’ van de Antillianen ‘uit de minder goede economische omstandigheden’ waarin zij leefden, maar ook om het opvoeden van hen zodat zij konden ‘leren de werkelijke waarden van hun eiland te appreciëren en te eerbiedigen, zodat zij kunnen begrijpen, dat bij een verwaarlozing of verlies van die waarden, dit hun ook economisch in sterke mate zal benadelen op lange termijn’.

Thijsse stelde allerlei maatregelen voor die vooral een hoogwaardige en kleinschalige toeristenindustrie mogelijk moesten maken. De uitbreiding van het vliegveld van Sint-Maarten was daarbij het kostbaarste project. Verder moest er op dat eiland een aanlegsteiger komen voor kleine cruiseschepen. Thijsse verwachtte dat grote schepen Sint-Maarten niet zouden aandoen. Er waren op het eiland nu eenmaal te weinig bewoners, transportmiddelen en restaurants om grote groepen te kunnen ontvangen. Wel moesten er voor de toeristen groenten en vruchten worden gekweekt en voorwerpen gemaakt met ‘een touristische waarde’. Thijsse had hiervoor inspiratie opgedaan op Samoa en stelde voor schroefpalmen aan te planten en daarvan door de lokale bevolking ‘tafelmatjes, servetzakjes, boekomslagen en z.g. fine mats’ te laten vlechten.

Moest de hulp aan Sint-Maarten voorrang krijgen omdat op andere eilanden in de buurt het toerisme zich sterk ontwikkelde en men de boot niet mocht missen, daarna was het belangrijk aandacht te geven aan Bonaire, een eiland met volgens Thijsse ‘een eigen sfeer’ en vooral een grote flamingokolonie. Ook hier was het aan te bevelen meer groente en fruit te verbouwen, naast gidsen op te leiden om toeristen het flamingogebied te laten zien. Spijtig was het dat er ‘weinig folkloristische activiteit’ werd ontwikkeld. Immers: ‘vooral het exotische interesseert de toeristen’. Wat de kleinste eilanden betrof, moest er volgens Thijsse op Saba een vliegveld worden aangelegd, ook al was dat door alle steile hellingen bijna niet mogelijk. Het eiland zou een beperkt aantal toeristen vervolgens veel te bieden hebben: ‘Een bijzonder aantrekkelijk en afwisselend landschap, specifieke architectuur en dorpsaanleg van kleine intieme schaal.’ Dat was anders op Sint-Eustatius, waarover Thijsse na zijn bezoek negatief gestemd was. Het strand was er ‘bepaald niet aantrekkelijk’ en Oranjestad, waar veel huizen slecht werden onderhouden of waren vervallen, kon men ‘in een zeer korte tijd bezien’. De belangrijkste attractie van het eiland was de steelband, die volgens Thijsse ‘belangrijk beter’ was dan die op Sint-Maarten. Maar voor toeristen bood het eiland verder weinig. Een plan Sint-Eustatius te ontwikkelen moest zich dan ook niet op het toerisme richten, maar op het herstel van de landbouwgronden.15

Was er vooral aandacht voor de achtergebleven en arme delen van de Nederlandse Antillen, in 1957 trokken ook Aruba en Curaçao bij Nederland aan de bel. In januari waarschuwde de gezaghebber van het Eilandgebied Curaçao, Michiel Gorsira, dat ondanks onder meer de bouw van het toeristenhotel ‘Curaçao Intercontinental’ in het Waterfort van Willemstad niet verwacht mocht worden dat de groei van het nationaal inkomen van het eiland gelijke tred zou houden met de groei van de bevolking. Er moest daarom meer in de toekomst worden geïnvesteerd, onder meer door de waterdestillatiefabriek uit te breiden, duizenden krotwoningen te vervangen door goede huizen, een nieuw ziekenhuis en nieuwe fabriekshallen te bouwen en de luchthaven te moderniseren. Zonder steun van Nederland waren deze investeringen niet te financieren.16 Ook het bestuur van Aruba wilde in de economische toekomst van het eiland investeren en kwam tot een vergelijkbaar verlanglijstje en de vergelijkbare conclusie dat het ‘onmogelijk’ was de noodzakelijke projecten met eigen middelen te doen uitvoeren.17

De Nederlandse regering had echter zijn houding tegenover de Antilliaanse wensen nog niet gewijzigd. Het overleg van een grote Antilliaanse delegatie onder leiding van minister Yrausquin met minister van Zaken Overzee Helders in mei 1957 over de financiering van de verschillende projecten verliep daarom uiterst moeizaam. De Nederlandse regering wilde voorlopig alleen maar garant staan voor een lening die de Nederlandse Antillen in het buitenland moesten plaatsen. Yrausquin was hierover vol onbegrip, herinnerde Helders aan de steun die Nederland verstrekte aan onderontwikkelde gebieden en noemde het een voor Nederland ‘gevoelige en pijnlijke zaak’. De gezaghebber van Aruba, L.C. Kwartsz, onderstreepte de woorden van Yrausquin. Hij noemde het ‘moeilijk’ om met ‘deze boodschap naar de Antillen terug te keren in verband met de royale houding, die Nederland inneemt tegenover Suriname en de onderontwikkelde gebieden’. Hij waarschuwde voor spanningen die op de Antillen zouden kunnen ontstaan. Uiteindelijk liet Helders zich overtuigen en verklaarde hij bereid te zijn namens de regering een overheidslening te verstrekken dan wel garant te staan voor een in Nederland te plaatsen lening van 38 miljoen gulden.18

Ondertussen bleven de plannen voor de ontwikkeling van Bonaire en de Bovenwindse Eilanden wachten op uitvoering. Een van de redenen hiervoor was dat minister-president Drees en minister van Financiën Hofstra pas wilden overwegen er financieel aan bij te dragen als de plannen technisch en bedrijfseconomisch volledig waren uitgewerkt.19 Voor Sint-Maarten betekende dit dat de ontwikkeling van het eiland uitsluitend werd voortgedreven door particulier initiatief. Overigens niet zonder resultaat. Zo had in oktober 1955 het Little Bay Hotel in de buurt van Philipsburg zijn deuren voor toeristen geopend, waarna er een gestage stroom van vooral Amerikaanse bezoekers op gang was gekomen. Deze toeristenstroom betekende een stimulans voor de lokale economie. Dat viel ook Cohen Henriquez op. Aan Jonkers schreef hij in augustus 1959: ‘Dat de “toeristendollar” overal naar toe rolt blijkt wel uit het betere aspect van het gehele stadje, waarvan nu heel wat meer huizen dan twee jaar geleden behoorlijk in de verf’ zaten. Er was inmiddels een tweede hotel met vijftien kamers bij gekomen en verschillende villa’s voor rijke Amerikanen waren in aanbouw. Het aantal taxi’s was van ‘twee aftandse vehikels’ gegroeid tot ‘20 behoorlijke wagens’. Het was een begin.20

De moeizame start van het Tienjarenplan

In Suriname was men ondertussen in 1954 op bescheiden wijze met de uitvoering van het Tienjarenplan begonnen. Zolang het Nederlandse parlement nog niet had ingestemd met het Nederlandse aandeel in de financiering ervan, moest uiteraard voorzichtig worden gehandeld. Er waren onder meer enkele plantages gekocht om kleine landbouwbedrijven mogelijk te kunnen maken, polders verbeterd en visnetten aangeschaft voor de lokale vissers. Er waren verder wegen geasfalteerd, rioleringen aangelegd en er was begonnen met de bouw van een lagere school in Nickerie en een technische en een nijverheidsschool in Paramaribo. Ook waren er stappen gezet die moesten leiden tot de vorming van een Surinaamse Luchtvaartmaatschappij. Het Tienjarenplan was vanaf het begin een optelsom van allerlei vooral kleinere projecten, waarvan een deel was gericht op het verbeteren van het onderwijs, de volksgezondheid, de volkshuisvesting, een ander deel gericht op de verbetering van de infrastructuur en een laatste deel gericht op de versterking van de economie, waarbij de ontwikkeling van de landbouw vooropstond, naast aandacht voor bosbouw, mijnbouw en industrie.

Het Tienjarenplan werd uitgevoerd onder auspiciën van het Planbureau, dat onder leiding stond van directeur Herman Teunissen. Het was daartoe in maart 1955 door de Surinaamse regering formeel aangewezen.21 Op het Planbureau werkten naast Teunissen vooral Nederlandse deskundigen. De agrarisch adviseur van het Planbureau was de in 1914 in het Zeeuwse Koudekerke geboren Wageningse ingenieur W.J.J. Snijders, die van 1938 tot 1946 als houtvester in Nederlands-Indië had gewerkt en in 1947 in Suriname in dienst was getreden bij ’s Lands Bosbeheer. Technisch adviseur was de Delftse ingenieur Gerard Hekket, die zijn carrière was begonnen bij de Waterstaatsdienst van de Provincie West-Java in Bandoeng en eind 1951 naar Nederland was teruggekeerd. Secretaris van het Planbureau was ten slotte Harold Versteegh, die in 1911 in Soerakarta op Java was geboren en bij het Binnenlands Bestuur van Nederlands-Indië onder meer controleur van Demak was geweest. Zo werd het Tienjarenplan graag gezien als een plan van Suriname zelf, maar het waren Nederlanders die er vorm aan gaven, Nederlanders met ‘tropenervaring’ die stuk voor stuk in Nederlands-Indië hun werkzame leven waren begonnen en nu in Suriname hun carrière voortzetten.

Sommige Surinamers keken daarom met enig wantrouwen naar het Planbureau. Zij vreesden dat het te veel een Nederlandse instelling zou worden omdat er te weinig Surinamers werkten.22 Directeur Teunissen genoot echter het volledige vertrouwen van de Surinaamse regering die na de Statenverkiezingen van maart 1955 het land bestuurde. Deze regering werd aangevoerd door minister-president Johan Ferrier en was bij haar aantreden geconfronteerd met een tekort op de begroting van 1956 van 4,5 miljoen Surinaamse gulden. In feite kon Suriname hierdoor de eigen bijdrage aan het Tienjarenplan niet betalen. Maar voor Ferrier was het Tienjarenplan het allerbelangrijkste. Het begrotingstekort werd daarom bestreden met een verhoging van invoerrechten en diverse belastingen, zodat de Surinaamse bijdrage aan het Tienjarenplan niet in gevaar kwam. Teunissen zorgde er ondertussen voor dat het geld voor het Tienjarenplan zo goed mogelijk werd besteed. In oktober 1955 waarschuwde hij de Surinamers in een radiorede dat er weliswaar relatief veel geld via het Tienjarenplan in het land zou worden geïnvesteerd, maar dat tegelijkertijd de lijsten met mogelijke projecten die er op elk van de departementen in Paramaribo werden opgesteld, lang waren. Suriname moest volgens hem accepteren dat het moest roeien met de riemen die het had en dus uit moest komen met de fondsen die er waren. ‘Dit betekent derhalve dat bij de opzet en bij de uitvoering grote soberheid betracht moet worden.’23

Teunissen had veel moeite met de komst van de Nederlandse Missie in Paramaribo. Deze Missie had onder meer tot taak gekregen toezicht uit te oefenen op de uitvoering van het Tienjarenplan en hij beschouwde dit als een gebrek aan vertrouwen van de Nederlandse regering in hem persoonlijk, de laatste Nederlandse directeur van de grote Javasche Bank. Ook was hij bang dat het niet bij het uitoefenen van toezicht zou blijven. Bij het bezoek van de Nederlandse minister van Financiën Van de Kieft aan Suriname in januari 1956 benadrukte hij dat het al dan niet slagen van het Tienjarenplan afhankelijk was van een goed functionerend Planbureau en noemde hij het ongewenst dat de Nederlandse missie eigen ideeën en eigen plannen zou gaan ontwikkelen. Het laatste was volgens hem niet ondenkbaar. Teunissen wees er daarbij op dat Suriname toch al leed aan ‘een overmaat aan plannen en ideeën’ en dat er geen behoefte bestond aan ‘nog weer nieuwe ideeën’.24 Voor Van de Kieft was overigens duidelijk dat Teunissen ‘zozeer vervuld’ was van ‘zijn’ Tienjarenplan, ‘dat bij hem het zelfs tijdelijk de plaats inneemt van vrouw en kinderen, dat hij niet meer met de nodige nuchterheid tegenover de zaak staat en zijn eigen denkbeelden, die hij onophoudelijk en voortdurend herhaalt, tenslotte aanziet voor hetgeen anderen ook hieromtrent zouden hebben gezegd’. Van de Kieft had daarom de leden van de Nederlandse missie op het hart gedrukt in Suriname ‘met de nodige tact op te treden’ en een goede verstandhouding met het Planbureau na te streven. Het Tienjarenplan was ‘nu eenmaal het troetelkind’ van Teunissen en daarmee moest rekening worden gehouden. Want hoe dan ook, Herman Teunissen was ‘een hoogst bekwame man’, die erin geslaagd was ‘het volledige vertrouwen van de Surinaamse autoriteiten te verwerven’. En dat was ook heel wat waard.25

Toch was het onvermijdelijk dat de Nederlandse missie en de directeur van het Surinaamse Planbureau Teunissen met elkaar in conflict zouden komen. Dat had te maken met enerzijds de persoonlijkheid van Teunissen en anderzijds de wijze waarop de Nederlandse missie haar taak opvatte. Het was in feite voor de eerste maal dat Nederland een intensieve bilaterale ontwikkelingsrelatie met een ander land was aangegaan. Dat andere land was weliswaar een partner binnen het koninkrijk, maar was wel autonoom ten opzichte van Nederland. De missie in Paramaribo werd overigens gevormd door, naast leider Rinse Brink, planoloog A.J.G. Bruynis en financieel deskundige F.H.J. Essenstam. De omvang van de missie was Teunissen alleen al een doorn in het oog. Het Surinaamse Planbureau had slechts een kleine staf en werd nu gecontroleerd door een missie die niet veel kleiner was. En die missie begon haar werkzaamheden met het stellen van 61 gedetailleerde en kritische vragen. Waarom waren de reeds gestarte projecten van het Tienjarenplan niet tegen elkaar afgewogen? Het Planbureau coördineerde de uitvoering van het Tienjarenplan, maar wie coördineerde het beleid? Waarom was ervoor gekozen een eigen luchtvaartmaatschappij op te bouwen? Was er wel een marktonderzoek gedaan naar de behoefte aan een nieuwe technische school? Waarom was de Plantage Petersberg aangekocht? Waarom werd de binnenlandse visconsumptie niet aangemoedigd? Was het de bedoeling de kosten van de aanleg van polders deels terug te verdienen door de verkoop of het verpachten van landbouwgrond in die polders? En zo ging het door.26 Brink en de zijnen stelden deze vragen met de beste bedoelingen. De antwoorden erop zouden de Nederlandse regering helpen de Tweede Kamer te overtuigen in te stemmen met de Nederlandse bijdrage aan het Tienjarenplan. Het ging daarbij immers om geld afkomstig van de Nederlandse belastingbetaler. De gedachte dat bij ontwikkelingshulp het ontvangende land bepaalde hoe het gegeven geld werd besteed, was nog geen gemeengoed.27 Maar Teunissen koos ervoor de vragen van de Nederlandse missie zoveel mogelijk te negeren. Daardoor dreigde de besluitvorming over de Nederlandse financiële bijdrage aan het Tienjarenplan spaak te lopen. ‘De heer Teunissen is een man, met een uiterst moeilijk karakter,’ constateerde de chef van de directie Suriname en Nederlandse Antillen van het ministerie van Overzeese Rijksdelen, Arie Jonkers, tijdens een bezoek aan Paramaribo. Maar ook Jonkers voegde daaraan toe: ‘Hij is echter ook […] een uiterst contentieus man, wien de verantwoordelijkheid zwaar weegt.’28

In de kleine wereld van Paramaribo werden de verhoudingen er niet snel beter op. Het was mede aan de gouverneur, de voormalige Rotterdamse wethouder Jan van Tilburg, om tussen de kibbelende partijen te bemiddelen. ‘Hierbij ga ik er van uit,’ schreef hij aan Jonkers, dat ‘de leider van de Nederlandse missie, die tot heden getoond heeft over veel takt te beschikken, waardoor moeilijkheden nog niet in het persoonlijke vlak liggen, blijvend goede verhoudingen zal weten te handhaven. Maar ik vrees dat zulks wel eens een bovenmenselijke taak zal kunnen zijn.’29 In ieder geval was duidelijk dat de Nederlandse missie niet alle al begonnen projecten van het Tienjarenplan kon goedkeuren, zodat Suriname voor de kosten daarvan alleen zou moeten opdraaien. Voor Herman Teunissen was het in oktober 1956 duidelijk. Hij vertelde minister-president Ferrier te willen stoppen als directeur van het Surinaamse Planbureau. Hij wilde daarbij overigens nog wel tot juni 1957 in functie blijven, zodat er ruim gelegenheid was een opvolger voor hem te vinden en de relatie tussen het Planbureau en de Nederlandse Missie opnieuw te regelen.30

Het verbaasde in Paramaribo niemand dat ook de vaststelling van het werkplan en de begroting van het Tienjarenplan voor 1957 problemen opleverden. De Missie kreeg het conceptwerkplan pas op het allerlaatste moment, in december, opgestuurd. Nieuwe projecten werden er nauwelijks in toegelicht. In de maanden die volgden, was er van overleg tussen het Planbureau en de Missie geen sprake. In april 1957 kondigde Rinse Brink aan verschillende projecten van een negatief advies te voorzien.31 Hij had vooral moeite met verschillende sociale projecten en het grootste deel van de agrarische projecten, die in zijn ogen nooit tot enig economisch rendement zouden kunnen leiden.32 Zo werd de kwestie hoe de verhouding moest zijn tussen Suriname en de Nederlandse Missie in Paramaribo op de spits gedreven. Minister-president Ferrier nam de zaak hoog op en schreef minister van Zaken Overzee Helders dat de Nederlandse Missie in Paramaribo geen blijk gaf ‘begrip te hebben van haar juiste plaats in het Surinaamse bestel’. Er was al te lang sprake van een ‘onbevredigende gang van zaken met betrekking tot het Tienjarenplan’. Het zou volgens Ferrier ‘van wijsheid getuigen, indien een instantie als de Nederlandse Missie zich onthoudt van detailbeschouwingen en vooral daar, waar het om het beleid van de Surinaamse regering gaat, een absolute terughoudendheid aan de dag legt’. Als de Nederlandse Missie niet zou inbinden, moest de samenwerking tussen Nederland en Suriname maar opnieuw tegen het licht gehouden worden.33

Ferrier besprak de zaak ook met een delegatie uit de Nederlandse Eerste en Tweede Kamer die Suriname in de laatste veertien dagen van maart 1957 bezocht. Het bezoek maakte op de leden van de delegatie een ‘onuitwisbare indruk’, althans dat vertelden ze er zelf over. De ontvangst in Paramaribo was bijzonder gastvrij. Op de tweede avond van het bezoek boden de Staten van Suriname de Nederlandse bezoekers een receptie aan in de Buiten-Sociëteit Het Park aan het Gouvernementsplein. ‘Bij deze ontvangst, evenals trouwens bij alle verdere, had men geen moeite gespaard om het de gasten naar de zin te maken,’ viel er in het verslag van de reis te lezen. ‘Bijzondere vermelding verdient, dat aan de bediening werd deelgenomen door meisjes uit alle volksgroepen, ook de Indianen en de Boslandcreolen, ieder in de eigen klederdracht van hun groep.’ De Kamerleden werden tijdens hun verblijf in Suriname onder meer rondgeleid langs de projecten van het Tienjarenplan, waarvan ze onder de indruk waren. ‘Zowel in de stad als daarbuiten constateerden wij, dat op allerlei gebied, speciaal asfaltering van wegen en riolering, grote vorderingen worden gemaakt,’ schreven zij in hun verslag. Verder was er dankzij het Tienjarenplan sprake van ‘uitnemend werk op het gebied van de landbouw en de bosbouw’.34

Er werd volgens de Kamerleden in Suriname ‘energiek […] gewerkt om de welvaartsbronnen goed te gebruiken en de welvaartsbasis te verbreden’. Of dat een terechte constatering was, viel maar te bezien. Het aanleggen van wegen of het bouwen van scholen was nog iets anders dan het gebruiken van de ‘welvaartsbronnen’. In elk geval had Suriname de sympathie van de Nederlandse Kamerleden gewonnen en toen die terug waren in Nederland herhaalden zij de kritiek van Planbureaudirecteur Teunissen op de opstelling van de Nederlandse Missie in Paramaribo. Was de Nederlandse Missie niet te groot? Vatte de Nederlandse missie haar taak niet te veel op ‘als een toezichthoudend orgaan’ en oefende zij daarom ‘aldus een remmende in plaats van een stimulerende invloed’ uit? In ieder geval verdiende het volgens de Kamerleden aanbeveling beslissingen over deelprojecten van het Tienjarenplan over te laten aan de regering van Suriname.35

Gouverneur Van Tilburg waarschuwde minister van Zaken Overzee Helders dat er moest worden ingegrepen. De voortduring van ‘de – euphemistisch uitgedrukt – weinig vriendschappelijke verhouding tussen de Missie en het Planbureau’ betekende niets minder dan ‘een verslechtering van de verhoudingen binnen het Koninkrijk’, terwijl het Tienjarenplan die goede verhoudingen juist zou kunnen bevorderen. Van Tilburg suggereerde de Nederlandse Missie een meer zelfstandige positie te geven. Zo’n positie zou Brink volgens de gouverneur ‘tot meerdere soepelheid brengen, terwijl thans “Haagse supervisie” beslist remmend werkt’.36 Minister Helders nam Van Tilburgs suggestie uiteindelijk over. Eerder was besloten dat de kosten van de missie niet langer vanuit het Tienjarenplan werden gedekt, maar volledig voor Nederlandse rekening kwamen.37 Het zou overigens tot februari 1958 duren voordat de Nederlandse Missie van een nieuwe instructie was voorzien. Tot dat moment zou in de ogen van de Surinaamse regering Brink zich ‘nog steeds te weinig soepel’ opstellen.38

Hoe dan ook, nog belangrijker voor de verbetering van de verhoudingen tussen Nederland en Suriname was dat Herman Teunissen al eerder had besloten op te stappen als directeur van het Surinaamse Planbureau en zijn vertrek nu werkelijk aanstaande was.39 Ferrier vroeg hem overigens in Suriname te blijven om aan het Brokopondoplan te werken.40 Teunissen werd als directeur van het Planbureau opgevolgd door Theo van der Peijl, tot dan toe hoofd van de financieel-economische afdeling van de directie Suriname en Nederlandse Antillen van het ministerie van Zaken Overzee en eerder secretaris-generaal van de Ronde Tafelconferentie die het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden had opgeleverd. In 1927 was hij op 19-jarige leeftijd zijn carrière begonnen als ‘candidaat-gezaghebber’ bij het Binnenlands Bestuur van Nederlands-Indië.

Minister Helders nam ondertussen nog een ander besluit om de betrekkingen tussen Nederland en Suriname te verbeteren. Na het bezoek van minister-president Ferrier in juni 1957 aan Nederland besloot hij de meeste projecten van het Tienjarenplan die in 1954 en 1955 waren gestart en waarvan de Nederlandse Missie in Paramaribo had geoordeeld dat ze geen enkel rendement zouden hebben, alsnog mede te financieren. Ferrier had daarvoor gepleit met het argument dat er in de bewuste jaren slechts sprake was geweest van ‘aanloopwerkzaamheden’ en Suriname nog niet had kunnen beschikken over alle benodigde deskundigen, zodat niet elk project ‘de volle 100% degelijkheid’ had bereikt.41 Voor Helders was het duidelijk dat voor de bevordering van een goede samenwerking tussen de Nederlandse Missie en de Surinaamse instanties het van groot belang was ‘dit “oud zeer” ten spoedigste en definitief’ uit de weg te ruimen.42 Helders bleek ruimhartig te zijn, maar gaf in een brief aan Rinse Brink aan dat in de toekomst Suriname niet moest rekenen op Nederlandse cadeaus. ‘De basisgedachte van de Nederlandse deelname is, dat Nederland alleen die plannen mede financiert, voor de verwezenlijking waarvan Suriname zich een offer getroost,’ schreef Helders aan Brink. ‘Het automatisme volgens het welk Nederland telkens f 2,- bijdraagt indien Suriname zelf 1 gulden opbrengt, is een krachtige psychologische stimulans tot zelfwerkzaamheid voor Suriname welke niet verloren mag gaan.’43

Herman Teunissen stelde bij zijn afscheid als directeur van het Planbureau Suriname een verslag van het Tienjarenplan over de jaren 1954-1956 samen. Beschreven werden de werkzaamheden aan verschillende polders zoals de Nannipolder en Groot Henarpolder in het westen van het land en de Uitkijkpolder aan de Saramaccarivier. Daarnaast was er aandacht voor de verbetering van de visserij en de ontwikkeling van de bosbouw, onder meer door de aanleg van enkele wegen. Vol trots werd verder een overzicht gegeven van de verbetering van de infrastructuur en de bouw van scholen.44 Minister Helders noemde het verslag een ‘propaganda-geschrift voor het Tienjarenplan’.45 De werkelijkheid zag er heel wat minder rooskleurig uit. Vooral de plannen voor de verbetering van de landbouw hadden vertraging opgelopen. Weliswaar waren er nieuwe polders aangelegd, maar door het ontbreken van wegen, huizen en voorzieningen was de animo om zich er als landbouwer te vestigen gering. Om het in gebruik nemen van landbouwgrond aan te moedigen, werd nu in de bouw van dorpen voorzien, waardoor de kosten van de ontwikkeling van het platteland omhooggingen. Volgens Rinse Brink was het belangrijkste probleem echter dat er in Suriname helemaal geen sprake was van een vorm van ‘landhonger’. De arbeidsproductiviteit in de Surinaamse landbouw was daarbij uiterst laag. Een gemiddeld boerengezin verdiende slechts 20 procent van het gemiddelde gezinsinkomen in de andere sectoren van de economie. Brink had daarom graag gezien dat de agrarische projecten van het Tienjarenplan zouden worden beperkt tot ‘sanering en voltooiing van de reeds aangevangen landaanwinningsprojecten’, maar hij besefte dat dit wellicht politiek niet haalbaar zou zijn.46 In ieder geval moesten de optimistische verwachtingen van de agrarische ontwikkeling van Suriname volgens hem worden bijgesteld. De activiteiten van het Tienjarenplan, ‘hoe nuttig ook voor een onderontwikkeld agrarisch land’ die ook waren, konden ‘slechts langzaam tot een waarneembare verbetering van het boeren-inkomen’ leiden, aldus Brink.47

Andere projecten van het Tienjarenplan liepen vertraging op doordat Suriname simpelweg de capaciteit niet had om ze allemaal uit te voeren. Brink concludeerde begin 1958 dat het niet mogelijk was de ‘uitvoeringscapaciteit’ belangrijk op te voeren, ook omdat er waarschijnlijk een begin zou worden gemaakt met de uitvoering van het Brokopondoproject. Het kwam hem ‘niet gewaagd’ voor ‘uit het thans bekende te konkluderen, dat voor wat betreft de feitelijke tenuitvoerlegging van het T.J.P. het belangrijkste en moeilijkste gedeelte nog moet worden verricht’.48 Brink had gelijk. Het aanleggen en verbeteren van onder meer wegen en polders zag er goed uit, maar de Surinaamse economie was er nog niet onmiddellijk bij gebaat. En nu moest in een land met een beperkte hoeveelheid arbeidskrachten verder gewerkt worden aan het Tienjarenplan, terwijl ook de uitvoering van het Brokopondoproject dichterbij kwam. Of Suriname die allemaal aankon, was de vraag.

United Fruitlandje

Voor minister-president Ferrier bood het Brokopondoplan de beste kans om Suriname een structureel hogere welvaart te geven. Probleem was het vinden van de financiering ervoor. De Surinaamse regering hoopte dat Nederland garant zou willen staan voor de leningen van in totaal circa 200 miljoen gulden die nodig waren om het plan te kunnen uitvoeren. In Nederland bestond echter grote twijfel of het Brokopondoproject ooit rendabel zou kunnen worden. In een nota voor de Nederlandse ministerraad wezen de ministers van Overzeese Rijksdelen, Financiën en Economische Zaken erop dat de aanleg van een stuwmeer, een waterkrachtwerk en een aluminiumfabriek in Suriname ook allerlei andere kosten met zich mee zou brengen die te maken hadden met de bouw van wegen, het voor lange tijd huisvesten van arbeiders met hun gezinnen in het binnenland en het verplaatsen van de lokale bevolking uit het gebied waar het meer zou ontstaan naar elders. Ook waren de eventuele ecologische gevolgen van het plan onvoldoende onderzocht en was er het gevaar dat de uitvoering van het relatief grote project zou leiden tot inflatie in de kleine Surinaamse economie. De Nederlandse belangen bij dit alles waren klein: ‘Afgezien van ideële voordelen in Koninkrijksverband lijken de economische voordelen voor Nederland niet bijzonder groot,’ schreven de ministers. Er zou hooguit sprake zijn van ‘een verbetering der Nederlandse aluminiumvoorziening’ met de daaraan verbonden gunstige invloed op de verdere ontwikkeling van de verwerkende industrie en in de mogelijke inschakeling van Nederlandse aannemers bij de uitvoering van het project. De Nederlandse ministers zagen het Brokopondoplan nauwelijks als een bijdrage aan de ontwikkeling van Suriname. Daarvoor bood blijkbaar het Tienjarenplan betere mogelijkheden.49

De Surinaamse regering moest daarom op eigen kracht op zoek naar partners om het Brokopondoplan te kunnen uitvoeren. Daarbij werd al snel duidelijk dat de Nederlandse Billiton Maatschappij, die sedert 1939 actief was in het land en er vanaf 1942 bauxiet produceerde, geen interesse had in het plan te investeren. De managing director van de firma in Suriname, H. Meyer, vond het project ‘economisch weinig verantwoord’ en ook niet te motiveren als ‘object van werkverschaffing’.50 In Nederland was alleen de directeur van de kleine Nederlandse Aluminium Maatschappij in Utrecht, G.J.J. Both, bereid deel te nemen aan een eventueel grotere groep van ondernemingen die het plan konden uitvoeren. Hij nam daartoe vervolgens contact op met de machtige Aluminium Company of America (ALCOA), die al sinds 1916 onder de naam Surinaamse Bauxiet Maatschappij in Suriname actief was.51 In oktober 1955 bleek het Amerikaanse bedrijf serieus verder te willen praten met de Surinaamse regering. Op de achtergrond hierbij speelde de mogelijkheid voor de ALCOA een zogeheten ‘Western Hemisphere Trade Corporation’ op te richten om zodoende in de Verenigde Staten een belastingvoordeel te verkrijgen. Tevens was er uitzicht op een uitbreiding van het Brokopondoplan met een werk waarmee ook het water van de Tapanahonirivier voor de opwekking van elektriciteit zou kunnen worden benut.52

In de eerste helft van 1956 kwam het tot serieuze besprekingen tussen ALCOA en de regering van Suriname. Ook in de Nederlandse ministerraad werd het Brokopondoplan besproken, waarbij minister van Financiën Van de Kieft vertelde over zijn recente ervaringen in Suriname en zijn tocht over de Surinamerivier naar Brokopondo, een tocht ‘van acht uur vrijwel uitsluitend door oerwoud, waarbij ook geen andere verbinding bestaat’. Hij was ronduit sceptisch over de mogelijke voordelen van het Brokopondoplan voor Suriname. De kosten ervan waren hoog en de werkgelegenheid die het zou opleveren, was beperkt. Het gevaar bestond dat het Brokopondoplan ‘de Surinaamse samenleving sterk gaat verwringen en dat deze dan ook aan haar verplichtingen niet meer kan voldoen’. Ook zou ALCOA een wel heel dominante positie in Suriname gaan innemen. Suriname kreeg volgens Van de Kieft ‘met de uitvoering van dit plan een olifant op zolder’.53

In Nederland moesten Haagse ambtenaren ondertussen wennen aan de zelfstandige rol van Suriname. ‘Men is in Nederland nogal gepikeerd over het niet tijdig betrekken van Nederland in het overleg, omdat toch vooraf vaststond dat Nederland garant zou moeten staan voor de financiering van Suriname,’ noteerde de Surinaamse directeur van Financiën Hendrik Weisfelt tijdens een bezoek aan Den Haag in juli 1956. Hij kreeg allerlei ‘zure opmerkingen’ te verwerken, waarbij de Nederlanders ‘als maar klagende’ waren ‘over gebrek aan overleg van de zijde van Suriname’. Ondertussen was binnen de Nederlandse regering nog steeds niemand overtuigd van het nut van het Brokopondoplan. Vooral minister van Financiën Van de Kieft was er duidelijk over. ‘Van de Kieft zegt nog steeds “neen” en blijft zeer kritisch tegenover de mogelijkheden om Suriname te ontwikkelen door middel van het Brokopondoplan,’ aldus Weisfelt.54

In Paramaribo zette Herman Teunissen voor de zekerheid de voordelen van het Brokopondoplan nog eens op een rij. De bouw van de stuwdam zou geld naar Suriname brengen en zorgen voor een belangrijke vermindering van het aantal werklozen in de stad Paramaribo. Verder zouden de opgewekte stroom en de beoogde aluminiumsmelterij de Surinaamse staat meer dan voldoende inkomsten geven om de leningen ten behoeve van de uitvoering van het Brokopondoplan te kunnen afbetalen. Het beschikbaar komen van goedkope stroom zou verder de industriële ontwikkeling van Suriname bevorderen. Daarnaast konden er over het water van het stuwmeer nieuwe bosgebieden worden bereikt en geëxploiteerd. Zelfs het toerisme zou door de bouw van de stuwdam een impuls krijgen, betoogde Teunissen. De bergen rondom het stuwmeer zouden worden ontsloten, een attractief gebied voor vakantiehuizen, waaraan in Suriname grote behoefte bestond. ‘Thans brengen nog vele vacantiegangers en verlofgangers hun verlof in het buitenland door. Zelfs voor korte vacanties begeven velen zich naar de Caraibische eilanden,’ aldus Teunissen. Dit zou gaan veranderen. Het over het stuwmeer bereikbare binnenland van Suriname zou daarbij ook ‘grote attractie bieden voor buitenlandse toeristen’. De voordelen van het Brokopondoproject waren voor Teunissen vrijwel oneindig.55

De onderhandelingen tussen de Surinaamse regering en ALCOA resulteerden begin februari 1957 in een voorlopige ‘richtlijnenovereenkomst’ waarin werd vastgelegd dat Suriname bereid was ALCOA uitgebreide nieuwe concessies in het binnenland te geven om bauxiet te winnen en de elektriciteit te leveren voor een door ALCOA te bouwen aluminiumfabriek. De bouw van de Brokopondostuwdam en het waterkrachtwerk zou door Suriname worden gefinancierd, waarna Suriname de eigenaar ervan zou blijven, maar ALCOA zou zorgen voor het beheer en het onderhoud.56 In de Staten van Suriname had minister-president Ferrier het over de visie van ingenieur Van Blommestein, die in 1950 een visioen was genoemd, daarna beschouwd was als ‘een fantastisch project’, maar nu tot de fase van realiteit was gekomen.57

Het waren voor de Surinaamse regering geen eenvoudige onderhandelingen geweest, vooral omdat er naast ALCOA geen ander bedrijf in het Brokopondoproject geïnteresseerd was. In Paramaribo was de teleurstelling over het gebrek aan belangstelling uit Nederland groot. De opmerking van Arie Jonkers dat Suriname geen overeenkomst met ALCOA moest aangaan die niet in het belang van Nederland was, viel daarom in Suriname niet in goede aarde.58 Zelfs gouverneur Van Tilburg maakte er ‘bepaald bezwaar’ tegen. Nederlandse bedrijven hadden volgens hem ‘hun kans volledig laten voorbijgaan’. Belangrijker was dat Nederland in het Statuut van het Koninkrijk bijstand had beloofd en bijstand hield volgens Van Tilburg in ‘steun aan een zwakkere partner’. En in die gedachtegang moest ‘het dienen van eigen belangen’ achterwege blijven, ‘andere dan die direct betrekking hebben op de verleende hulp’. Maar ook hier had de Nederlandse regering het ‘recht van spreken verloren’ omdat zij niet bij machte was gebleken ‘samen met de Billiton Mij deze zaak aan te vatten’.59

Minister-president Johan Ferrier (1955)

Door de wereldwijd stijgende rentevoet bleek het voor Suriname in 1957 onmogelijk de voor de uitvoering van het Brokopondoplan benodigde gelden te lenen.60 Het was een streep door de rekening voor vooral minister-president Ferrier, die koste wat kost de stuwdam en de waterkrachtcentrale wilde bouwen. De Surinaamse regering stond nu voor de keuze het Brokopondoplan voorlopig op te geven, voor financiële steun aan te kloppen bij Nederland of de overeenkomst met ALCOA zo te wijzigen dat het Amerikaanse bedrijf bereid was meer in het project te investeren. Aankloppen bij Nederland vond Ferrier ‘minder chique’ en hij koos er daarom voor om met ALCOA in zee te gaan. Het Amerikaanse bedrijf bleek bereid de uitvoering van het Brokopondoplan voor zijn rekening te nemen, op voorwaarde dat het gedurende 75 jaar de volledige zeggenschap zou krijgen over ‘het ontwerpen, de bouw en de aanleg, de exploitatie, het beheer en het onderhoud’ van de stuwdam en waterkrachtwerk en het gebruik van water en de regeling van het waterniveau van het stuwmeer. Suriname moest daarbij alles leveren wat het eerder al had beloofd, zoals het verplaatsen van de marrons in het gebied, de aanleg van wegen en het verlenen van een grote concessie voor het winnen van bauxiet. Het geheel zou als een ‘joint venture’ aan de wereld gepresenteerd worden. Gouverneur Van Tilburg en de meest betrokken Surinaamse ministers waren er geen voorstander van, ‘uit hoofde van de volkomen afhankelijkheid waarin Suriname t.a.v. de ALCOA’ zou raken, zoals ze in september 1957 constateerden.61

Maar was er een alternatief wanneer Suriname niet de hand bij Nederland wilde ophouden? In oktober 1957 reisde Ferrier voor verdere besprekingen naar New York, waar hij werd bijgestaan door de vertegenwoordiger van het Nederlandse ministerie van Financiën op de ambassade in Washington, L.R.W. Soutendijk. Die was van mening dat de nieuwe joint venture ‘zeer ten voordele van ALCOA’ was en waarschuwde Ferrier zich niet door het Amerikaanse bedrijf onder druk te laten zetten. ALCOA dreigde immers in Suriname een dusdanig overheersende positie te gaan innemen dat het een bron van allerlei toekomstige moeilijkheden zou kunnen worden. De positie van het Amerikaanse bedrijf in Suriname zou zo groot worden dat ‘het voor iedere toekomstige Surinaamse regering praktisch onmogelijk zal zijn zich tegen eisen van ALCOA te verzetten wil men de goede atmosfeer niet bederven’. Soutendijk sprak over het veranderen van Suriname in een ‘United Fruitlandje’ – waarmee hij verwees naar de macht die de Amerikaanse United Fruit Company in verschillende Latijns-Amerikaanse en Caribische landen had gehad – landen die vervolgens ‘bananenrepublieken’ waren genoemd. Het was de president van de Wereldbank Eugene Black die Ferrier echter in een persoonlijk gesprek geruststelde. De beoogde overeenkomst met ALCOA was beter dan ‘no dam at all’. En verder hadden volgens Black ‘grote Amerikaanse bedrijven […] in de afgelopen 10 jaren veel geleerd omtrent het optreden in onontwikkelde landen’ en werd met name de alcoa geleid door ‘uitstekende mensen van hoog moraal’. Ferrier bleek volgens Soutendijk na zijn gesprek met Black ‘sterk opgelucht’ te zijn en verklaarde ook om ‘politieke redenen’ de zaak snel te willen afwikkelen omdat er begin 1959 in Suriname weer verkiezingen op de agenda stonden.62

In januari 1958 ging een kleine meerderheid van de Staten van Suriname akkoord met de overeenkomst met ALCOA, die voor zijn activiteiten in het land een nieuwe dochteronderneming had opgericht: de Surinam Aluminium Company, oftewel SURALCO. Ferrier had opgetogen verklaard dat na de politieke autonomie zijn land nu ook ‘in economisch opzicht autonoom’ zou worden, maar de oppositie in de Staten zag dat anders. Er was vooral kritiek op het feit dat niet Suriname maar het in de Amerikaanse staat Delaware gevestigde bedrijf SURALCO het waterkrachtwerk en de stuwdam in handen zou krijgen. Het lot van Suriname werd daardoor voor een periode van 75 jaar aan SURALCO verbonden. Volgens Johan Kraag was Suriname weliswaar geen kolonie meer, maar zou het nu ‘een gebiedsdeel van een Amerikaanse maatschappij’ worden. De directeur van het kabinet van de gouverneur van Suriname Nagtegaal constateerde in een brief aan een vriend dat Suriname genoodzaakt was geweest ‘vrijwel alles uit handen te geven’.63 Tot teleurstelling van Ferrier leidde de uiteindelijke ondertekening van de overeenkomst met SURALCO op 27 januari niet tot een feestelijke stemming in Paramaribo. De correspondent van het Algemeen Handelsblad tekende op dat de bevolking de overeenkomst ‘met gemengde gevoelens’ begroette: ‘Men vraagt zich af wat “Brokopondo” werkelijk voor Suriname zal brengen en of ondanks de verwachte industrialisatie er welvaart zal komen, of dat men zal vervallen in een verkapt kolonialisme met een buitenlandse maatschappij, die de leidsels van het economisch leven in handen houdt.’64

Had Johan Ferrier in zijn drang Suriname te ontwikkelen en economisch zelfstandig te maken de toekomst van zijn land inderdaad in handen gegeven van een groot Amerikaans bedrijf? De toekomst zou het leren. In Nederland hadden slechts weinigen bezwaar tegen de financiering van het Brokopondoplan door ALCOA. Minister Helders verklaarde geen enkele aanleiding te hebben te veronderstellen dat het Amerikaanse bedrijf zich in de toekomst zou gaan bemoeien met de binnenlandse politieke verhoudingen in Suriname. ‘De Alcoa is zich de nadelen hieraan verbonden zeer wel bewust en zal zeker alles doen om deze tot een minimum te beperken,’ aldus de minister, die hieraan toevoegde dat het aan de Surinaamse overheid was ‘om ongewenste invloeden van buitenlandse belanghebbenden tegen te gaan of te elimineren’. En verder waren er voor Nederland nog genoeg projecten waarin het Suriname kon ondersteunen, onder meer die van het Tienjarenplan.65 In Suriname was men ondertussen de geestelijk vader van het Brokopondoplan, Van Blommestein, niet vergeten. Gouverneur Van Tilburg verzocht het ministerie van Zaken Overzee hem ‘grote erkentelijkheid’ over te brengen nu zijn plan werkelijkheid zou worden.66 Van Blommestein woonde en werkte nog steeds in Dacca, Oost-Pakistan, maar het bericht vanuit Paramaribo bereikte hem snel. Het deed hem goed. Hij verklaarde er in ieder geval ‘zeer erkentelijk’ voor te zijn en feliciteerde de Surinaamse regering met de ‘genomen verreikende beslissing’.67

Een maand na de ondertekening van de overeenkomst tussen Suriname en SURALCO bezocht de 20-jarige kroonprinses Beatrix het overzeese rijksdeel. Het was de eerste grote officiële reis die zij zelfstandig maakte. Tijdens de reis werd ook Brokopondo bezocht. Per auto ging het van Paramaribo naar Zanderij en vervolgens per draisine over het spoor naar Kabel, waar het Prinses Beatrix Zendingshospitaal werd bezocht. Daarna werd in korjalen gestapt en via tussenstops in de dorpen Kadjoe en Koffiekamp, waar met onder anderen granman Agbago Aboikoni werd gesproken, naar Brokopondo gevaren. ‘Bosnegers van verschillende dorpen uit de omgeving hadden zich hier verzameld en na de maaltijd voerden zij voor hun blanke prinses uit het verre Holland hun dansen op rond woest vlammende vuren,’ schreef de verslaggever van het ANP, die blijkbaar onder de indruk was van het voor hem exotische schouwspel. ‘Deze avond moet er voor H.K.H. een geheel nieuwe wereld zijn opengegaan. […] Het ritselend oerwoud, de vreemd opzwepende muziek, het vlammenspel en daaromheen niet te vermoeien, stampende en springende zwartglimmende lichamen der bosbewoners. Slechts weinig reizigers door het Surinaamse land zijn in de gelegenheid zulk een schouwspel bij te wonen.’ Over de gevolgen die de aanleg van de stuwdam in de Surinamerivier voor de bewoners van het gebied zouden hebben, had ondertussen niemand het. Beatrix werd alleen de ‘talrijke belangrijke voordelen voor Suriname’ van het Brokopondoplan geschetst. Dat de door haar bezochte dorpen Kadjoe en Koffiekamp onder het water van het stuwmeer zouden verdwijnen, leek niemand in haar gevolg te interesseren.68

Van Blommestein in Pakistan

De geestelijk vader van het Brokopondoplan, Van Blommestein, was er ondertussen in Pakistan in geslaagd de regering ervan te overtuigen zijn Ganges-Kobadakplan daadwerkelijk uit te voeren. Dit had volgens de Nederlandse zaakgelastigde in Karachi, J.C. van Beusekom, mede te maken met zijn diplomatieke gaven. ‘Behalve een briljant technicus is de Professor namelijk een bijzonder handig diplomaat, die gehoor weet te vinden op het hoogste niveau en gebruik weet te maken van de politieke voordelen voor de regering gelegen in welfare werk in Oost-Pakistan,’ aldus Van Beusekom, die in een rapport voor het ministerie van Buitenlandse Zaken eraan toevoegde dat er ook voor het Nederlandse bedrijfsleven kansen waren.69 Maar wellicht kon er ook een Nederlandse ‘volksactie’ op touw worden gezet om een van de in het plan voorziene grote waterpompen aan Pakistan te schenken. Of Nederland kon een binnenvaartschip cadeau doen. Het enthousiasme over Van Blommesteins succes was groot, maar Nederland moest nu wel over de brug komen. ‘Als van Nederlandse zijde nu niet eindelijk eens een Aziatisch land reëel wordt geholpen, moeten wij ophouden met over onze bijdrage aan technische bijstand te praten,’ aldus Van Beusekom. ‘Hoogbetaalde experts zwerven er al te veel door de onderontwikkelde landen.’70

Van Blommestein moest overigens voortdurend op zijn hoede zijn om niet door bepaalde Pakistaanse kringen op een zijspoor te worden gezet. Hij vloog regelmatig op en neer van Dacca naar Karachi om ervoor te zorgen dat zijn project werd voortgezet. Concurrentie was er van Oost-Pakistaanse ingenieurs die een eigen plan bij de Pakistaanse regering hadden ingediend. Maar Van Blommestein zorgde ervoor dat hij voldoende steun hield van de belangrijkste Pakistaanse functionarissen. ‘Gelukkig was Prof. Van Blommestein behalve een briljant ingenieur ook handig en listig,’ vond ook de directeur van de Amerikaanse Technical Co-operation Administration ter plekke.71 Zo kon in 1955 begonnen worden met de uitvoering van de eerste fase van het Ganges-Kobadakproject, dat vooral de aanleg van een pompstation aan de oever van de Ganges en een groot irrigatiekanaal ten zuiden van de stad Kushtia inhield. Er werd veel van verwacht.

In de jaren die volgden kreeg het project echter te kampen met grote problemen en enorme kostenoverschrijdingen. Zo bleek het kanaal dat van de Ganges naar het pompstation was aangelegd, tijdens het droge jaargetijde dicht te slibben zodat het steeds moest worden uitgebaggerd. Ook de drie grote Amerikaanse pompen die het water van de Ganges in het irrigatiekanaal moesten pompen, bleken niet geschikt voor de omstandigheden van het gebied. Door slechte funderingen zakten ze weg in de grond en door slecht onderhoud vielen ze ook nog eens regelmatig uit. Dijken en kanalen werden desondanks aangelegd, waardoor de natuurlijke bevloeiing door overstromingen niet meer plaatsvond. Met de defecte pompen aan de Ganges betekende dit dat er helemaal geen water voorhanden was. Lokale boeren werden verder geacht kleine irrigatiekanalen zelf aan te leggen, maar voorlichting of scholing hoe zij dit zouden moeten doen, ontbrak. Uiteindelijk was er sprake van een grote onvrede onder de bevolking, waarbij sommige boeren probeerden aan water te komen door de aangelegde dijken door te steken. In een aantal gevallen wist Oost-Pakistaanse politie dit te verhinderen door boeren dood te schieten.72 Het Ganges-Kobadakproject was vooral een technisch project geworden, waar de lokale bevolking niet bij betrokken was. Het enthousiasme van Van Blommestein had geleid tot overhaaste besluitvorming en het geloof dat technologische oplossingen voldoende waren om een streek tot welvaart te kunnen brengen. Het had niet gewerkt.73

In 1956 en 1957 deed een team van experts op het gebied van waterbeheer van de Technical Assistance Mission van de Verenigde Naties onder leiding van de voormalige Amerikaanse minister van Binnenlandse Zaken Julius Krug onderzoek naar de problemen in Oost-Pakistan met overstromingen. Van Blommestein maakte deel uit van de missie. In 1957 diende het team zijn rapport in, dat de geschiedenis in zou gaan als het ‘Krug Mission report’. Het rapport ademde de geest van Van Blommestein. Er werd aanbevolen omvangrijke water- en irrigatiewerken aan te leggen en als onderdeel daarvan ook waterkrachtcentrales te bouwen. Daarbij was de hulp van buitenlandse ingenieurs- en managementfirma’s noodzakelijk. Het zou Oost-Pakistan op weg brengen ‘toward a bright new promise of abundance and prosperity’.74 Op basis van de aanbevelingen van het rapport werd in 1959 de East Pakistan Water and Power Development Authority (EPWAPDA) opgericht om leiding te geven aan de ontwikkeling van de water- en energiebronnen in het land. Het was voor Van Blommestein overigens het moment om Oost-Pakistan als werkterrein te verlaten.

De NOVIB helpt

De ambities van de Nederlandse Organisatie voor Internationale Bijstand (NOVIB) waren groot. De organisatie richtte zich allereerst op het voorlichten van de Nederlandse bevolking over de te bestrijden armoede in de wereld. Er werd onder de titel ‘Een grens doorbroken’ een gratis folder gemaakt, naast een voor 25 cent te verkrijgen brochure ‘Niet kleiner dan de wereld’. Beide publicaties waren volgens de waarnemend voorzitter van de NOVIB en PvdA-Eerste Kamerlid Henk Oosterhuis ‘een eerste appèl […] aan de solidariteit en verantwoordelijkheidsbesef van ons volk’.75 Daarnaast werd er in een oplage van maar liefst 100.000 exemplaren het tijdschrift Onze wereld verspreid. In april 1957 verscheen de eerste aflevering, met onder meer een voorwoord van prins Bernhard en een artikel van Egbert de Vries waarin hij de Nederlanders opriep ‘echte belangstelling’ te ontwikkelen voor de arme en minder ontwikkelde landen zodat zij zouden gaan begrijpen ‘wat er komt kijken om een heel volk in een snel tempo nieuwe wegen tot een menswaardig bestaan te wijzen’.76 Het bestuur van de NOVIB zette bewust veel geld en energie in op het overbrengen van zijn boodschap aan de Nederlandse bevolking. Alleen door het uitvoeren van een ‘breed programma van voorlichting’ kon immers een ‘royale offerbereidheid’ worden gekweekt.77

De NOVIB wilde daarnaast ook concrete projecten uitvoeren. Volgens De Vries moest de organisatie voor zichzelf ‘ergens een geschikt werkterrein zoeken’. Daarmee zou het ook ‘contacten van volk tot volk’ ontwikkelen en onder de Nederlandse bevolking de ‘bereidheid tot hulp’ vergroten. Nederland kon aldus De Vries ‘iets groots’ doen. Het kon ‘deelnemen aan een groot gebeuren over de hele wijde wereld’.78 Bij de zoektocht naar geschikte projecten werd het bestuur van de NOVIB geholpen door zijn adviseur Tonie Warmenhoven van het Bureau Internationale Technische Hulp van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Daarbij werd er gezocht naar projecten in relatief kleine landen waar geen sprake was van grote Amerikaanse of Russische hulpprogramma’s. In een dergelijk land zou de NOVIB volgens De Vries immers ‘verdrinken of worden platgedrukt’. Verder moesten landen worden vermeden waarover in Nederland controverses konden ontstaan en werd er gezocht naar projecten die relatief dicht bij huis waren te vinden.79 Projecten in Suriname of Nieuw-Guinea werden door de NOVIB in het geheel niet overwogen. Ook in Onze wereld ging het uitsluitend over delen van de wereld die buiten het koninkrijk waren gelegen. In de Haagse Post van Guus ‘G.B.J.’ Hiltermann kwam het de NOVIB op forse kritiek te staan. De NOVIB werd een van de ‘overbodige semi-particuliere organisaties in ons land’ genoemd die blijkbaar ‘na een jaar bezinnen’ op zoek was naar ‘objecten om bij te staan zoals charitatieve dames arme kindertjes lieten opsporen om ze te kunnen helpen’. Een onzinnige bezigheid. ‘Nog steeds hebben wij nauwe betrekkingen met de Antillen, Suriname en Nieuw-Guinea en daar is genoeg om bij te staan,’ schreef de Haagse Post. ‘Wij zullen later beoordeeld worden naar de manier waarop wij ons eigen tuintje hebben gewied.’80

Hoe dan ook, uiteindelijk werden er drie geschikte projecten gevonden waaraan de NOVIB zou kunnen bijdragen. Het betrof een ontwikkelingsproject in het pas onafhankelijk geworden Soedan, een project gericht op maatschappelijk werk in enkele steden van Marokko en het meewerken aan een project van de Verenigde Naties om de streek rondom het stadje Chrysoupolis in het noorden van Griekenland te ontwikkelen. Het laatste gebied had decennia onder oorlog en bezetting geleden. Wat er onder leiding van de Verenigde Naties werd uitgevoerd was volgens De Vries ‘een typisch streekproject, waarbij de economische en sociale integratie van stad en platteland en de hulp aan boeren en stedelingen om zich te organiseren en met name het vakonderwijs te verbeteren, op de voorgrond staan’. Mooier kon het niet worden! Community development volgens het boekje. Een verder voordeel was dat het geheel onder leiding stond van een Nederlander die in dienst van de Verenigde Naties werkte: Charles Olke van der Plas.81

Het project in Soedan was ondertussen aanbevolen door de voormalige hoogleraar Economie aan de Rechtshogeschool in Batavia, de in 1893 in Menado op Celebes geboren G.H. van der Kolff. Voordat hij in 1935 hoogleraar werd, had hij overigens al een lange Indische carrière bij de Landbouwvoorlichtingsdienst en het Volkscredietwezen achter de rug, die in 1917, na een studie in Wageningen, op Java in de residentie Kediri was begonnen. In 1930 was hij een van de oprichters van de Stuwgroep geweest. In 1956 was hij benoemd tot bijzonder hoogleraar in de Oosterse Economie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij hoopte in die laatste functie bij te dragen aan het in stand houden van ‘de geestelijke erfenis’ die Nederland ‘in de loop van eeuwen in verre gewesten’ had ‘opgezameld’. Hij wilde daarbij niet ‘met weemoed’ terugdenken aan Nederlands-Indië, maar ‘opwekken om onze koloniale tegenspoed te sublimeren tot nieuwe expansieve kracht, tot een geladenheid die de hele tropenwereld in haar spanningsveld betrekt en die haar gading vindt overal waar het jonge Nederland zich zijn traditie getrouw buitengaats waagt’. Het bieden van hulp aan minder ontwikkelde landen was voor Van der Kolff een onderdeel van de sublimering van de ‘koloniale tegenspoed’ van Nederland.82

In november 1956 had Egbert de Vries aan Van der Kolff gevraagd tijdens een al geplande studiereis voor de NOVIB in Soedan zijn ‘voelhorens uit te steken’ om met de ‘nodige inlichtingen thuis te komen’ over hoe de kansen er waren voor een geschikt ontwikkelingsproject.83 Van der Kolff deed na terugkeer in Nederland in februari 1957 twee suggesties. De een was gericht op het in vaste woonplaatsen vestigen van nomaden en de ander op een bijdrage aan de ontwikkeling van de streek El Gezira. Uiteindelijk viel de keuze op de laatste suggestie. In El Gezira hadden de Britten vanaf de jaren twintig via irrigatiewerken de productie van katoen ontwikkeld, zodat het een belangrijk onderdeel van de Soedanese economie was geworden.84 De ontwikkeling van de lokale bevolking was echter achtergebleven. Dit had weliswaar de aandacht van de autoriteiten, maar volgens Van der Kolff was er te weinig sprake van coördinatie om succes te kunnen hebben. Hij stelde daarom voor een modeldorp in te richten en daar ‘een opleidingsinstituut voor dorpshelpers’ te vestigen, die er de kans zouden krijgen ‘geconfronteerd te worden met alle vraagstukken van sociale zorg en economische vooruitgang in de nu wakker gestoten dorpen’. De NOVIB zou zo’n opleidingsinstituut kunnen ondersteunen. Het zou volgens Van der Kolff betekenen ‘het aanbrengen van een missing link, wat met betrekkelijk weinig kosten een groot rendement kan geven’.85

Het bestuur van de NOVIB stuurde vervolgens pater Jelsma naar Soedan om er besprekingen met de regering te houden over een eventueel Nederlands project in het land. Eind juli arriveerde hij in Khartoem, waar hij werd opgevangen door de Nederlandse zaakgelastigde Alex van der Stadt. Er volgden vruchtbare gesprekken waarin werd overeengekomen dat de NOVIB een ‘pilot scheme for community development’ in de streek El Gezira zou gaan uitvoeren.86 Van Van der Kolffs bescheiden suggestie groeiden tijdens het vierdaagse bezoek van Jelsma de ambities van de NOVIB tot grote proporties. Er werd nu onder meer gesproken over de bouw van een community development centre met een klein ziekenhuis, diverse scholen en agrarische onderzoeksinstituten en van een training centre om social workers in all fields of community development op te leiden. Het was een meerjarenplan dat in totaal zo’n vijf miljoen gulden zou kosten.87 De enthousiaste Jelsma zette vervolgens een publiciteitscampagne op touw waarbij op kosten van de NOVIB twaalf journalisten naar respectievelijk Soedan en Griekenland zouden worden gevlogen om in de Nederlandse pers over de noodzaak hulp aan die landen te verlenen te berichten. Jelsma en het verdere NOVIB-bestuur hoopten vervolgens via een inzamelingsactie drie miljoen gulden op te halen.

De NOVIB peilde in de zomer van 1957 bij minister-president Drees of de regering ook bereid was voor het hulpverleningsprogramma in Soedan een bedrag te reserveren. Indien de regering zou bijdragen zou er ‘nog meer respect worden afgedwongen voor de Nederlandse hulpverlening’, aldus het NOVIB-bestuur.88 Dit verzoek schoot bij sommige ministers in het verkeerde keelgat. In een gesprek met het NOVIB-bestuur maakten minister-president Drees en de ministers Hofstra en Luns vervolgens duidelijk dat van een bijdrage van het Rijk geen sprake kon zijn. Vooral minister van Buitenlandse Zaken Luns was gekant tegen financiële steun van de overheid voor de NOVIB. Hij ergerde zich er verder aan dat er door het NOVIB-bestuur bezoeken aan de regeringen van Soedan en Griekenland waren gebracht en er daarbij over projecten was gesproken nog voordat er nog maar één gulden was ingezameld. Er waren verwachtingen gewekt, waar de Nederlandse regering zich volgens hem verre van moest houden. Voorkomen moest worden dat er in het buitenland de indruk ontstond dat de NOVIB ‘een mantelorganisatie van de Nederlandse regering’ was.89

Op het ministerie van Buitenlandse Zaken maakten ook ambtenaren zich grote zorgen over de NOVIB. De secretaris-generaal van het ministerie, S.J. baron van Tuyll van Serooskerken, had het over ‘de ondoordachte en haastige wijze’ waarop de organisatie te werk ging en ‘de stormachtige benadering van de bij haar in overweging zijnde projecten’, die de Nederlandse regering in een lastig parket kon brengen. Indien bijvoorbeeld Nederlandse diplomaten de twaalf journalisten die de NOVIB eropuit wilde sturen, zouden negeren, zouden ze ongetwijfeld als ‘saboteurs’ te boek komen te staan, maar als ze hen zouden ondersteunen zouden buitenlandse regeringen in de waan worden gebracht dat de Nederlandse regering volledig achter de NOVIB-plannen stond.90 Het was aanleiding voor een gesprek tussen de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Ernst van der Beugel en de voorzitter van de NOVIB, Egbert de Vries. Daarin werd De Vries te verstaan gegeven dat de NOVIB in het vervolg voorzichtiger moest opereren om geen verkeerde verwachtingen te wekken en duidelijk moest aangeven dat zij een particuliere organisatie was die los van de regering stond. De Vries begreep wat hem te doen stond en was al eerder geschrokken van het idee maar liefst twaalf journalisten op kosten van de NOVIB op pad te sturen. Hij beloofde het aantal tot zes terug te brengen.91

NOVIB-voorzitter Egbert de Vries danst als rector op het iss in Den Haag (1957)

Begin oktober 1957 begon de inzamelingsactie van de NOVIB voor de projecten in Soedan en Griekenland. Er verschenen advertenties in de kranten en er werden huis-aan-huisfolders verspreid met de oproep geld over te maken. Verspreid over het land werden er 168 lokale NOVIB-comités opgericht. Verder viel er via een ‘kaartenactie’ een wereldreis ter waarde van 10.000 gulden te winnen, naast een aantal kleinere ‘Europa-reizen’ en ‘Benelux-reizen’. Pater Jelsma veronderstelde dat wanneer gevers door middel van een loterij ook iets zouden kunnen winnen, er meer geld zou kunnen worden opgehaald. Vanuit het Griekse Chrysoupolis en het Soedanese dorpje El Hoeda in El Gezira schreven Nederlandse journalisten hun reportages in de kranten. Een van hen was Louis Velleman, die namens het Vrije Volk naar Soedan was gereisd en constateerde dat men er ‘buitengemeen enthousiast over het Nederlandse (Novib) initiatief’ was. De NOVIB-actie had voor Nederland ‘een vloedgolf van goodwill over de Soedan […] doen vloeien’ en moest dus een succes worden.92 Op de radio riepen prins Bernhard en minister-president Drees de Nederlanders op gul aan de NOVIB te geven. Bernhard noemde de ‘nood der minder ontwikkelde gebieden’ het vraagstuk dat ‘voor onze wereldsamenleving van beslissende betekenis’ was.93 Aan publiciteit was er geen gebrek, maar begin december bleek de inzamelingsactie te zijn mislukt. Er was gedurende het gehele jaar slechts 300.000 gulden opgehaald, terwijl de actie zelf 230.000 gulden had gekost. Omdat de NOVIB ook nog haar medewerkers moest betalen, was er voor de projecten in Griekenland en Soedan slechts 17.000 gulden beschikbaar.

De NOVIB had onder meer last gehad van negatieve standpunten die sommige katholieken in het najaar van 1957 tegenover de organisatie hadden ingenomen. Het was in ieder geval ongelukkig geweest dat de wereldmissiezondag waarop in katholieke kerken geld voor de missie werd opgehaald net zoals de NOVIB-actie in oktober viel. Het wekte bij sommigen wrevel op. De directeur van het Katholiek Sociaal-Kerkelijk Instituut (KASKI), de querulant G.H.L. Zeegers, ging verder en had een maand eerder zijn lidmaatschap van het algemeen bestuur van de NOVIB opgezegd. Hij had daarbij veel misbaar gemaakt over de activiteiten van de in zijn ogen ‘socialistische’ NOVIB en de Nederlandse katholieken opgeroepen vooral de eigen missie financieel te steunen. Zeegers’ optreden zorgde voor een heftige discussie tussen verschillende prominenten in katholieke kring, waarin uiteindelijk de meesten het erover eens waren dat ook aan de NOVIB steun kon worden verleend. Zo stelde het Katholiek Maatschappelijk Beraad vast dat de Nederlandse katholiek als ‘uitvloeisel van zijn katholiek zijn […] in oprechte samenwerking met niet-katholieken’ actief moest meewerken aan werkzaamheden tot steunverlening aan ‘de technisch-economisch achtergebleven gebieden’. Veel katholieke organisaties bleven daarom betrokken bij de NOVIB, maar de onrust had een deel van de katholieken er in 1957 van weerhouden geld eraan te doneren.94

Op 19 december legde het dagelijks bestuur van de NOVIB tijdens een vergadering van het omvangrijke algemeen bestuur in Paleis Noordeinde verantwoording af voor de teleurstellend verlopen inzamelingsactie. Egbert de Vries leidde volgens een aanwezige journalist de vergadering ‘met veel beminnelijkheid en handigheid’ en legde daarbij uit dat simpelweg niet eenvoudig was gebleken ‘de aandacht van de Nederlanders blijvend gericht te houden op de noden van ver weg wonende medemensen’. Daarbij speelde blijkbaar de minder gunstige economische situatie in Nederland de NOVIB parten, terwijl er vanwege de veelheid van acties ook gesproken kon worden van ‘kollektemoeheid in het land’. Voor de toekomst had hij echter goede moed. De Vries kon niet iedereen overtuigen. De vergadering eindigde met scherpe kritiek van verschillende aanwezigen die het NOVIB-bestuur ‘gebrek aan massa-psychologisch inzicht’, onvoldoende overleg en een gebrekkige verspreiding van ‘propagandamateriaal’ verweten. Een van de aanwezigen vroeg zich ook af of het voortdurend confronteren van de Nederlanders ‘met foto’s van uitgehongerde mensen en van door afzichtelijke ziekten aangetaste kinderen’ niet averechts werkte. Als de toestand in de wereld zo slecht was, wat kon een Nederlandse hulpactie dan nog betekenen? De Vries had toen de kritiek aanzwol de bijeenkomst echter al verlaten en de voorzittershamer aan Henk Oosterhuis gegeven, die verder niet op de kritiek inging.95

De NOVIB had aan de hooggestemde verwachtingen niet kunnen voldoen. In januari 1958 moest het NOVIB-bestuur constateren dat de inzamelingsactie van oktober geëindigd was in een verlies van 40.000 gulden. Het stuurde vervolgens Rudie van Lier naar Khartoem om met de Soedanese autoriteiten te spreken over het bijstellen van de plannen tot hulp aan de ontwikkeling van het land. Het bericht dat de NOVIB niet langer dacht aan een project van 5 miljoen gulden, maar aan een veel kleiner alternatief, veroorzaakte bij de Soedanezen volgens de Nederlandse gezant ter plekke, W.A. Frowein, ‘grote teleurstelling en een zekere geprikkeldheid’. De ontmoeting tussen Van Lier en vertegenwoordigers van enkele Soedanese ministeries verliep dan ook ‘stormachtig’, waarbij de laatsten ‘bij tijd en wijle moeite hadden hun wrevel over het verloop der affaire te verbergen’. Frowein concludeerde dat de NOVIB-actie door de volgens hem ‘ondoordachte en slechte voorbereide wijze’ waarop zij was ondernomen het tegendeel had bereikt van wat zij bedoelde. ‘In plaats van de vriendschappelijke verhouding tot Nederland te stimuleren en de waardering en het respect voor het Nederlandse kunnen te vergroten, heeft de actie teleurstelling en irritatie gewekt.’96 Van Lier slaagde er uiteindelijk wel in af te spreken dat de NOVIB de ontwikkeling van een centrum voor de ontwikkeling van de veeteelt in het dorp El Hoeda mogelijk zou maken. Het was een klein project dat ‘betekenis’ had in ‘het geheel van streekontwikkeling’ en tevens ‘financieel aanvaardbaar’ was.97

De bouw van een centrum voor de ontwikkeling van de veeteelt zou zo’n 400.000 gulden gaan kosten. Eind januari verdedigde Van Lier dit plan in een vergadering van het algemeen bestuur van de NOVIB. Als Nederland dit bedrag niet zou kunnen opbrengen, dan zou het volgens hem ‘helemaal van de kaart en dus achterop’ raken. Niet iedereen was overtuigd. Namens het Koninklijk Instituut voor de Tropen wees Van der Kolff erop dat er nog steeds sprake was van een groot verschil tussen de plannen en de financiële armslag die de NOVIB had. De meeste leden van het bestuur waren echter volgens een waarnemer dusdanig ‘onder de bekoring van het inderdaad indrukwekkende betoog van prof. Van Lier’ geraakt, dat zij met plan akkoord gingen. De indruk die dit alles op Van der Kolff maakte, was dat de leiding van de NOVIB ‘een veel te optimistische kijk’ op de financiële mogelijkheden had en dat zij zich met de beste bedoeling liet verleiden ‘om mee te spelen op het terrein van de internationale politiek zonder dat, nochtans, de draagwijdte daarvan behoorlijk wordt overzien, noch de verantwoordelijkheid daarvoor – en de consequenties daarvan – kunnen worden gedragen’.98

De verhouding tussen vooral het ministerie van Buitenlandse Zaken en de NOVIB raakte steeds meer gespannen. Minister Luns noemde het ‘uiterst betreurenswaardig’ dat het op zichzelf nobele streven van de NOVIB ‘door een tekort aan organisatievermogen door zo weinig succes wordt vervolgd’. Daarmee werd volgens hem de goede naam van Nederland in het buitenland geschaad.99 Het NOVIB-bestuur verzocht desondanks de Nederlandse regering om financiële garanties om het project in Soedan te kunnen starten. De Vries wilde hierover met een grote NOVIB-delegatie spreken met minister-president Drees en de ministers van Buitenlandse Zaken, Financiën en Landbouw.100 Het werd een onderhoud van De Vries, Tinbergen en Van Lier met de secretaris-generaal van het ministerie, baron van Tuyll van Serooskerken. Rudie van Lier benadrukte daarin dat het ‘zowel op morele gronden alsook uit overwegingen van prestige en gezond eigenbelang’ zeer belangrijk was dat het nieuwe project in Soedan door zou gaan en de regering ervoor een garantie van 175.000 gulden zou afgeven.101 Minister Luns was hiertoe echter niet bereid. In een brief aan minister van Financiën Hofstra had hij het over het ‘onzakelijke beleid’ van de NOVIB, dat in het buitenland allerlei verwachtingen wekte en vooral niet moest worden aangemoedigd. Gevreesd moest worden dat het geven van financiële garanties aan de NOVIB precies dat zou doen. ‘Wordt eenmaal een zekere steun gegeven, dan zal het moeilijk zijn deze in volgende jaren te weigeren,’ aldus Luns.102 Uiteindelijk trok het NOVIB-bestuur het verzoek om financiële garanties weer in, mede omdat het hoopte het Soedanese project toch helemaal zelf te kunnen financieren.103

De uiteindelijke uitvoering van het NOVIB-project in Soedan zou nog heel wat voeten in de aarde hebben. In juni 1959 constateerde de nieuwe Nederlandse gezant in Khartoum, de voormalige Indische bestuursambtenaar J. van der Zwaal, dat er nog niets was gebeurd. De voorzitter van het NOVIB-bestuur De Vries deed vervolgens de Soedanese hoofdstad op doorreis aan, om echter te moeten mededelen dat nog maar iets meer dan de helft van de toegezegde 400.000 gulden beschikbaar was. Van der Zwaal waarschuwde het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag dat het onvermogen van de NOVIB het hem steeds moeilijker maakte zijn werk te doen. ‘Er is meer irritatie verwekt, het aanzien van Nederland is er niet op vooruit gegaan en het moeizame werk van onze Legatie op het terrein van de handels- en economische betrekkingen kan onmogelijk baat vinden bij deze failure van Nederlands organisatievermogen,’ schreef hij.104 Het zou uiteindelijk tot oktober 1960 duren voordat de NOVIB de toegezegde gelden daadwerkelijk aan de regering van Soedan overmaakte, maar niet nadat landbouwingenieur F.B. Carbasius Weber, die ooit in Nederlands-Indië zijn carrière was begonnen, na de oorlog voor de FAO in India had gewerkt en voor de NOVIB naar Khartoum was gereisd, naar zijn opdrachtgevers in Den Haag had geseind dat dit ook onmiddellijk moest gebeuren. De NOVIB moest in Soedan niet een nog slechtere naam krijgen dan zij al had. Carbasius Weber had het goed gedaan in Soedan, constateerde Van der Zwaal tevreden. ‘Hier was nu eens iemand die niet iets kwam verkopen of diensten kwam opdringen, maar die echt de tijd had om volkomen belangenloos met vele autoriteiten de moeilijkheden te bespreken welke hen bezwaren,’ aldus de Nederlandse gezant.105

Charles Olke van der Plas

Wellicht een van de meest bijzondere Nederlanders uit de twintigste eeuw was Charles Olke ‘Ok’ van der Plas. Hij werd op 15 mei 1891 op het particuliere landgoed Koeripan ten noordwesten van Buitenzorg op Java geboren als zoon van de gelijknamige administrateur ervan en diens vrouw, jonkvrouw Catharina Clifford Kocq van Breugel. Zijn jeugd speelde zich in een bijzondere en tropische omgeving af. Op het landgoed Koeripan werden rijst en koffie verbouwd en er werkten en woonden vele duizenden arbeiders met hun gezinnen. Later zou Van der Plas zich herinneren dat hij ‘leerde leven te midden der bevolking, spelend met de kinderen van het land. Van mijn ouders leerde ik verantwoordelijkheidsgevoel voor wel en wee van het volk. De gamelan, de bamboefluit en de pansfluit van de rengkong hadden mij in slaap gespeeld jaren vóórdat ik de eerste piano hoorde.’106 Het landschap van Koeripan werd daarbij ‘schilderachtig’ genoemd. Er waren bijzondere kalksteenrotsen die aangroeiden tot wel 30 meter hoogte door kalkhoudende warme bronnen. Ok van der Plas, zijn twee broers en drie zussen werden op het landgoed deels opgevoed door Kitty Stoerhaan, die op 23-jarige leeftijd in 1894 in dienst van de familie was getreden. De leden van de familie Van der Plas zouden een nauwe band met ‘Tante Kit’ onderhouden totdat zij in 1975 op 104-jarige leeftijd in Oegstgeest zou overlijden.107

De middelbare school doorliep Ok van der Plas in Batavia aan het Gymnasium Willem III. Na zijn eindexamen in 1908 vertrokken zijn ouders, broers en zussen met hem naar Nederland, waar hij in Leiden indologie ging studeren. Op de jonge leeftijd van 20 jaar slaagde hij vervolgens in 1911 voor het zogeheten groot-ambtenaarsexamen voor de Indische administratieve dienst en keerde hij terug naar Nederlands-Indië. Eind december werd hij benoemd tot administratief ambtenaar op Java en Madoera om te worden toegevoegd aan de assistent-resident van Bandoeng. Binnen een jaar werd hij benoemd tot aspirant-controleur in Soekaboemi. In 1914 werd Van der Plas geplaatst als controleur in de hoofdplaats Ardjasa van de Kangeaneilanden. Deze eilanden hoorden bij de residentie Madoera maar lagen meer dan een halve dag varen ten oosten ervan zodat de lokale controleur zijn ressort in de praktijk geheel zelfstandig bestuurde. Later was Van der Plas er nog steeds over verbaasd dat hem op zo’n jonge leeftijd het bestuur over een complete archipel in handen was gelegd. De indruk die hij van de bewoners van de eilanden kreeg, was overigens bepaald niet gunstig. Zo was volgens hem ‘de criminaliteit in geheel Kangean ontzettend’ en waren de bewoners ‘onbetrouwbaar in de hoogste mate, diefachtig, laf en wreed’. De Kangeanner was ‘te lui of te ontmoedigd om zijn velden te bewerken, te lui of te zeer gedemoraliseerd om voor zijn vee te zorgen, te lui of te moedeloos om de oude irrigatiewerken in Kangajan en Tordjeg te onderhouden’, aldus Van der Plas. De oorzaak van dit alles was volgens hem het slechte koloniale bestuur, dat de Kangeaneilanden gebruikte als een soort ballingsoord voor slecht functionerende bestuursambtenaren. Corruptie en willekeur waren het gevolg geweest, met alle gevolgen van dien. Gelukkig kon Van der Plas beginnen met ‘een flinke opruiming […] onder het ambtelijk gespuis’. Verder reisde hij langs de eilanden om er een rechtvaardig bestuur te bevorderen. Het waren voor Van der Plas gelukkige dagen. ‘Was het reizen niet altijd zonder gevaar, ontbrak in de prauwen alle comfort – in mijn herinnering verzinkt dit alles in het niet tegen het onuitsprekelijk geluk van het dwalen over de verblindend mooie zee – om en tusschen de eilanden,’ schreef hij later. Als de wind om zijn hoofd dwarrelde en het schuim in zijn gezicht spatte, ‘dan was de geheele wereld licht en blij en onuitsprekelijk schoon, dan was het leven goed en puur, dan was het een geluk van leven’.108

In mei 1915 werd Van der Plas als controleur voor de pestbestrijding aangesteld in Soerabaja, een heel wat prozaïscher werkomgeving. Drie jaar later kreeg hij zijn eerste verlof en keerde hij terug naar Nederland, Tijdens de vanwege de Eerste Wereldoorlog maandenlange reis leerde hij Lilian Mabel ‘Lillie’ Skerrett Rogers kennen, met wie hij op 30 april 1919 in Oegstgeest zou trouwen. Ze zouden twee kinderen krijgen, Charles Olke – ‘Okki’ – in september 1920 en Lilian Eleonora – ‘Lillietje’ – in juli 1924. In Nederland werd Van der Plas uitgekozen om te gaan studeren aan de Nederlandsch-Indische Bestuursacademie, die bedoeld was voor de hogere vorming van Indische bestuursambtenaren. Het betekende voor Van der Plas ook een weerzien met een van zijn leermeesters, de Leidse hoogleraar Christiaan Snouck Hurgronje. Zijn leven als student maakt het hem verder mogelijk te werken aan zijn literaire ambities. Hij schreef en publiceerde verschillende korte verhalen, die zich afspeelden in de inheemse samenleving van Nederlands-Indië en vaak ook mythologische aspecten kenden.109

Ook de toekomst van het koloniale bestuur in Nederlands-Indië hield hem bezig. Er had zich volgens hem op Java na de eeuwwisseling ‘een stille algeheele omwenteling’ voorgedaan, waarbij voor de Nederlanders de ‘oude overheerschersrol’ meer en meer uit de tijd was geraakt en tegelijkertijd door de goede verbindingen met Europa voor hen de afstand tot de inheemse samenleving groter was geworden. Die inheemse samenleving was ondertussen ook in beweging gekomen, waarbij het onderwijs behalve feitenkennis ook westerse ideeën had gebracht en de bevolking zich mede daardoor ‘onrustig en gejaagd’ was gaan voelen. ‘De inlandsche maatschappij is uit hare eeuwenoude rust wakker geschud, verkeert in gisting, begint aan de oude beschaving te ontgroeien, gevoelt vaag iets nieuws te behoeven.’ Van der Plas was een scherpe waarnemer die begreep hoe de samenleving in Nederlands-Indië veranderde en waarom nationalistische verenigingen en organisaties als de Sarekat Islam waren ontstaan. Hij was daarbij een voorstander van een blijvende band tussen Nederland en Indië, omdat Nederland de archipel bij elkaar hield en voor Nederlands-Indië een band met Nederland ‘den toevoer van Nederlandsch kapitaal, intellect en energie, de hulp der Nederlandsche techniek en organisatie’ garandeerde zonder welke een verdere ontwikkeling van het land niet mogelijk was. Ook kon de Nederlander veel ‘leeren van Insulinde’ en de Indonesiër veel van de Nederlander. Daarbij moest het politieke uitgangspunt zijn: ‘Insulinde voor de Indonesiër!’ Nederland moest zijn cultuur niet aan de Indonesiërs opdringen, maar tegelijkertijd wel zijn ‘energie, techniek, kapitaal, handelsvloot en internationale positie ter beschikking van Insulinde stellen’. De nog geen dertig jaar oude Van der Plas schuwde grote woorden niet. Nederland was volgens hem ‘geroepen tot een grootsche taak in het equatoriale oosten’. Het had de kans ‘een machtig werk te grondvesten, de beste krachten zijner zonen zich ten volle te doen ontplooien in omstandigheden, die het allerbeste eischen, die […] het zullen geven mannen, zooals nimmer zouden kunnen groeien in de bekrompen mogelijkheden van het kleine moederland’.110

Er schuilde een romanticus in Van der Plas, die onder de indruk raakte van de Indiase wijsgeer en dichter Rabindranath Tagore toen die in het najaar van 1920 een bezoek aan Nederland bracht om er verschillende voordrachten te houden. Op 25 september hield Tagore een lezing in Leiden over het westerse onderwijs in Brits-Indië, waarin hij scherpe kritiek leverde op het eenzijdige karakter ervan dat volgens hem niet aansloot bij de psyché van de oosterling. Van der Plas had het over ‘het fonkelende betoog van den grijzen profeet uit Bengalen’. Tagores ideeën strookten met die van hemzelf. Van der Plas hechtte veel waarde aan de eigen, ‘oosterse’ cultuur van de Indonesiërs. Het bracht hem ertoe in de pen te klimmen en het Nederlandse onderwijsbeleid in Nederlands-Indië te bekritiseren. De Indonesiërs werd te veel louter westerse kennis gedoceerd, te weinig kennis die voortkwam uit hun eigen cultuur. ‘Zijn beste zonen, bij voorkeur zij, die ook onze cultuur in hare toppen en diepten kennen en gepeild hebben, moeten uit hun zelve scheppen het onderwijs, dat de Indonesiër behoeft, zoals Tagore dit tracht te doen voor Bengalen,’ aldus Van der Plas.111

In 1920 maakte Van der Plas zijn belangstelling kenbaar voor de positie van consul in Djeddah en werd hij er door Snouck geschikt voor bevonden. Vanaf dat moment studeerde hij Arabisch bij de Leidse hoogleraar. Eind 1921 reisde Van der Plas samen met zijn vrouw en zoontje Okki naar de Hidjaz om daar zijn bijzondere diplomatieke post te gaan bekleden. Spoedig na aankomst werd Okki ernstig ziek. Hij had dysenterie opgelopen en zou veertien dagen nauwelijks kunnen eten. Van der Plas besloot zijn vrouw en kind terug naar Europa te sturen. ‘Is het niet werkelijk of men gestraft wordt als men te gelukkig is?’ verzuchtte hij. ‘Wij waren zoo blij en gelukkig hier: eindelijk eens een eigen huis en zoo’n allerliefst huis ook nog in dit nu werkelijk heerlijke klimaat.’112 De door alle zorgen uitgeputte Lillie en de zwakke Okki zouden voor gezonde lucht naar Zuid-Tirol reizen, terwijl Ok terugkeerde naar Djeddah. Daar was een van zijn belangrijkste taken het in goede banen leiden van de bedevaart van pelgrims uit Nederlands-Indië. Daarbij merkte hij dat hun houding tegenover de Nederlanders veranderde. ‘Tegenover het openhartige vertrouwen dat ik verleden jaar nog bij vele Jong Indiërs opmerkte en dat niet alleen mijn persoon, maar ook Nederland betrof, steekt het norsche wantrouwen, de vijandigheid bijna, die men nu ondervindt al zeer sterk af,’ schreef hij in het voorjaar van 1923 aan Snouck Hurgronje. De kloof tussen de Nederlanders en Indonesiërs groeide met de dag.113

In november 1924 was Van der Plas in Djeddah toen de strijdgroepen van de wahabitische vorst Abdoel Aziz Al Saoed – in Europa bekend als Ibn Saoed – de macht in Mekka overnamen. De havenstad was vooralsnog in handen van de Hasjemitische en door de Britten gesteunde koning Ali. Het moreel van diens troepen liet echter zeer te wensen over. Van der Plas had het in een brief aan Snouck Hurgronje over ‘de meest schaamtelooze uitstalling van lafhartigheid die men zich droomen kan’. De situatie zorgde ervoor dat de verbindingen van Djeddah met de buitenwereld werden verstoord. Op de 15de november kwamen er weer berichten binnen van elders en werd Van der Plas opgeschrikt door het nieuws dat zijn vrouw ‘gevaarlijk ziek’ was. Verdere bijzonderheden kwamen niet door. Zijn angst zijn vrouw te verliezen, leek bewaarheid te worden. Eind april 1924 had hij zijn vrouw daarover nog geschreven: ‘Je moet altijd bij mij blijven, liefste, dat ik zelf op je passen kan, met mijn eigen zwakke zorgen en handen mijn geluk bewaren kan.’114 Zijn vrouw verbleef met hun kinderen in het Zuid-Tiroolse Meran. Telegrammen van Van der Plas werden niet beantwoord, zodat hij besloot naar Suez te reizen, in de hoop daar meer te weten te komen over de toestand van zijn vrouw. De schok was groot toen daar het bericht kwam dat er voor haar ‘weinig hoop’ was. Van der Plas reisde in allerijl naar München, waar zij in het ziekenhuis was opgenomen, alleen om mee te maken dat zijn vrouw ‘na smartelijk lijden’ aan een hartverlamming overleed. Aan Snouck schreef hij ‘zonder eenige hoop voor de toekomst’ alleen voor zijn twee kinderen verder te moeten gaan.115

Van der Plas bracht zijn kinderen onder bij zijn zus in Doorn, bij wie ook Kitty Stoerhaan introk, keerde terug naar Djeddah en was er getuige van de verdere opkomst van Ibn Saoed, die in december 1925 de volledige controle over de Hedjaz verwierf. Van der Plas bewonderde de Saudische koning. De berichten die hij naar Den Haag stuurde, werden er gewaardeerd en in maart 1926 erkende Nederland op zijn voorstel Ibn Saoed als de nieuwe heerser over Hidjaz. Later in het jaar slaagde hij er ook in namens Nederland in Addis Abeba met de regent en kroonprins Tafari Makonnen – de latere keizer Haile Selassie – een in het Frans en Amhaars opgesteld handelsverdrag met Abessinië te sluiten. Het was een van zijn laatste wapenfeiten als diplomaat in de regio. Hij voelde zich daarbij ongelukkig. Aan zijn zoon schreef hij: ‘Weet je, eigenlijk is Pappa een vreeselijk eenzaam mensch, een ziek en eenzaam mensch en hij kan maar van weinig menschen heel erg veel houden. Pappa heeft mamma heel veel liefgehad en hij houd ook zooveel van jou en heeft jou zoo nodig.’116 In november 1926 werd hij als consul in Djeddah opgevolgd door Daniël van der Meulen.117

In maart 1927 keerde Van der Plas als assistent-resident terug in de Indische dienst en werd hij op het kantoor van de adviseur voor Inlandse Zaken geplaatst. Tijdens zijn afwezigheid in Nederlands-Indië was de Indonesische nationalistische beweging verder in kracht gegroeid. In november 1926 en in januari 1927 was het zelfs tot communistische opstanden gekomen, die echter snel konden worden neergeslagen. Van der Plas kreeg de opdracht onderzoek te doen naar hoe de koloniale autoriteiten het best de communistische propaganda konden tegengaan. In zijn uitgebreide rapport constateerde hij allereerst dat het volkomen begrijpelijk was dat de Indonesiërs tegen het koloniale bestuur in verzet kwamen. ‘Overheersching, zelfs door een na-verwant volk, is overal een bron van onrust en gevaar,’ aldus Van der Plas.

Dat de geheele bevolking in Indië de aanwezigheid van den vreemdeling als iets onaangenaams ondervindt bij alle aangename individueele betrekkingen, aanvaarde men als een feit, dat noch te loochenen noch weg te nemen valt.

Van der Plas maakte zich geen illusies. Daarbij kwamen nog de onomkeerbare modernisering van de samenleving, gebeurtenissen in het buitenland als de Russisch-Japanse Oorlog en de Russische Revolutie en ‘het gehalte der koloniale Europeesche maatschappij’, dat onder de Indonesiërs een eenzijdig en negatief beeld van Nederland opriep.

Van der Plas was verder kritisch op het koloniale bestuur, dat volgens hem zich te veel met de inheemse samenleving bemoeide. Hij had het over ‘de intensiteit der bestuursbemoeienis, die noch aan de inheemsche maatschappelijke ordening en rechtsopvattingen, noch aan de draagkracht der bevolking voldoende aangepast is’. Nederlandse en Indonesische bestuursambtenaren waren vooral druk met het doorvoeren van allerlei regelingen waardoor de bevolking hen als vijanden ging zien. Van der Plas had zich door de econoom Boeke laten overtuigen dat ‘opheffing der massa een herschenschim’ was, dat ‘intensieve bevoogding leidt tot verslapping en onmacht, en dat de eenige weg is de Inlanders tot zelfwerkzaamheid te prikkelen en deze te steunen’.118 Van der Plas was al met al niet optimistisch over de toekomst van Nederlands-Indië. De Nederlanders in de kolonie begrepen niet wat er in de samenleving gaande was. In een brief aan Snouck had Van der Plas het over een ‘stuurlooze samenleving’, die met een versnelde vaart de chaos tegemoetging. ‘Alle positieve maatregelen blijven achterwege, alleen leger en politieversterkingen hebben plaats, alsof men daarmede op den duur iets bereikt,’ schreef hij verder. Van der Plas was nog steeds een voorstander van een zelfstandig Indonesië dat een blijvende band met Nederland zou onderhouden. Hij was er echter niet meer zeker van dat dit ideaal ook daadwerkelijk kon worden bereikt. ‘De jonge juristen en ingenieurs vinden dat zij heden al de regeering kunnen overnemen,’ aldus Van der Plas. En tegen een vooruitstrevend koloniaal bestuur verzetten zich de Nederlanders in de kolonie zodat er slechts sprake was van het onderdrukken van het nationalisme. Hij voorspelde dat het Nederlandse koloniale beleid zou leiden ‘tot ontzettende ellende’ voor de vele miljoenen Indonesiërs. Het stemde hem bitter.119

Van der Plas sloot zich in 1930 aan bij de Stuw-groep. Hij werd voorzitter van de studiekring van de vereniging in Batavia en schreef in het tijdschrift De Stuw, bijvoorbeeld over de verkiezingen voor de regentschapsraden.120 In de Stuw-groep vond Van der Plas medestanders als Huib van Mook en Egbert de Vries, die wilden nadenken over het doel en de richting van de Nederlandse politiek in Nederlands-Indië en die het groeien van de Indonesische zelfstandigheid ‘met zoo grote vreugde en sympathie’ zagen.121 In deze periode werd hij ook gekweld door ziektes. Hij kreeg onder meer amoebedysenterie, een aandoening die hij de rest van zijn leven niet meer kwijt zou raken.122 Van der Plas schreef aan zijn kinderen in Nederland over zijn hoofdpijnen, vermoeidheid en slechte nachtrust. ‘Ik weet nog altijd niet of ik jullie hierheen zal laten komen,’ schreef hij verder. ‘Het is wel ellendig warm hier in Indië. Misschien zouden jullie toch niet bij mij kunnen blijven en naar de bergen moeten en dan heb je het toch beter in Holland.’123

Van der Plas kreeg eind 1931 weer een functie bij het Binnenlands Bestuur. Hij werd benoemd tot assistent-resident van het Oost-Javaanse Blitar. Daar was net zoals elders op Java de bevolking in de jaren ervoor fors toegenomen. Tussen 1920 en 1930 was er sprake geweest van een bevolkingsgroei van maar liefst 29 procent. De koloniale autoriteiten gingen er daarom in de hele provincie toe over propaganda te maken voor emigratie naar Sumatra. Ook Van der Plas zette zich in Blitar in om de lokale bevolking ervan te overtuigen dat emigratie kansen bood een beter leven te krijgen. En terwijl elders in Oost-Java de resultaten van de propaganda ‘bedroevend’ waren, slaagde hij erin duizenden Javanen te overtuigen in de Lampongse districten op Sumatra een nieuw leven op te bouwen. Het leverde hem een officiële tevredenheidsbetuiging van de koloniale regering op. Die kregen overigens ook degenen waarmee Van der Plas in deze zaak had samengewerkt, onder wie de regent van Blitar en de controleur van Tandjongkarang Van der Zwaal, de latere Nederlandse gezant in Khartoem.124

Het succes van Van der Plas in Blitar was opgemerkt. Eind augustus 1932 volgde zijn bevordering tot resident van Cheribon. Het was een residentie die zeer te lijden had onder de wereldwijde economische crisis. Zo zorgde de scherpe daling van de prijs van suiker op de wereldmarkt ervoor dat op één na alle suikerfabrieken hun deuren sloten. Voor de lokale bevolking betekende dit een ramp, zoals Van der Plas in maart 1933 zelf constateerde toen hij in de dorpen van een suikerstreek zag dat schoolkinderen nog maar één keer per dag eten kregen en hongerig aan de dag begonnen. Geld om iets voor de bevolking te doen was er nauwelijks. De koloniale regering zag zich daarentegen gedwongen harde bezuinigingen door te voeren. Desondanks probeerde Van der Plas er alles aan te doen om de nood onder de bevolking te lenigen. Daarbij trachtte hij gezinnen uit de arme suikerstreken over te halen te verhuizen naar de onbewoonde vlakte in het zuiden van het regentschap Indramajoe, waar ze van overheidswege landbouwgrond kregen en geholpen werden eenvoudige huizen te bouwen. Door de aanleg van grote waterreservoirs werd de nieuwe landbouwgrond geïrrigeerd. Duizenden Javanen besloten in Indramajoe een nieuw leven op te bouwen. Ook nam Van der Plas het initiatief tot het herbebossen van het bergland van het regentschap Madjalenka, dat ook wel bekendstond als het ‘stervende land’. Ontbossing had de vruchtbare bodem er laten verdwijnen en in het laagland gezorgd voor regelmatige wateroverlast. Maar ‘toen de tijden rijp waren voor verandering bracht het goede lot er de bekwame mannen’, schreef de bekende journalist H.C. Zentgraaff, waarbij hij onder meer doelde op Van der Plas, ‘een resident die een breeden kijk had op de ontwikkelingsmogelijkheden van zijn ressort’.125

Nadat Van der Plas in juli 1933 voor een lang verlof naar Nederland ging, zou hij de economische misère in Nederlands-Indië nadrukkelijk onder de aandacht van de Nederlandse bevolking proberen te brengen. In februari 1934 sprak hij voor de Vereniging Oost en West over het gebrek aan kennis in Nederland over de situatie in Indië en de ‘bittere stemming’ die er daardoor in de Oost tegen Nederland was ontstaan. Van der Plas schetste daarbij de groeiende invloed van Japan in Azië die, een toekomst zonder westerse overheersing voorstond, een toekomst die ‘voor ontwikkelde Inheemschen een groote bekoring’ had. Hij riep Nederland op Indië te helpen de economische crisis te boven te komen. Nederland moest ‘offers’ brengen, ‘welke het Aziatisch deel van het Koninkrijk’ niet kon ontberen.126 Van der Plas zou tijdens zijn verlof in Nederland overigens niet alleen lezingen houden. Op 8 november 1933 trouwde hij met Annie Pleyte, dochter van de vooruitstrevende voormalige minister van Koloniën Th.B. Pleyte. In maart 1934 reisden beiden naar Nederlands-Indië.

De resident van Cheribon Van der Plas (rechts) bezoekt een dorp met hongerende kinderen (1935)

Terug in de kolonie nam Van der Plas de post van resident van Cheribon weer op zich. En ondanks alle maatregelen bleef de economische situatie in het gebied zorgelijk. In 1935 schreef hij over het ‘zeer sombere beeld’ dat de handel liet zien, de toegenomen criminaliteit en de duizenden die rondtrokken om ‘afval van cassavefabrieken en bosknollen als voedsel te zoeken’.127 Zijn vrouw richtte met anderen de afdeling Cheribon van het Algemeen Steunfonds voor Inheemsche Behoeftigen (ASIB) op, dat zich ging bezighouden met het verstrekken van gratis rijst, cassave en andere voedingsmiddelen.128 Daartoe hield de ASIB inzamelingsacties waarmee enkele honderden gezinnen tweemaal per dag ‘gekookte rijst met groenten’ konden worden gegeven. Een druppel op een gloeiende plaat.129 Maar Van der Plas deed wat hij kon en kreeg daarvoor waardering. ‘De briljantste bestuursambtenaar op Java’ werd hij genoemd.130 Door de bevolking in te zetten voor allerlei kleinere openbare werken en vervolgens in rijst uit te betalen, kon een hongersnood worden voorkomen.131

Eind juni 1936 werd Van der Plas benoemd tot gouverneur van de provincie Oost-Java. Hierdoor kreeg hij onder meer de verantwoordelijkheid voor het door zijn voorganger Harry Kuneman ontwikkelde Madoera Welvaartsfonds. Doel van dit fonds was de ‘duurzame versterking van de economische positie’ van het eiland Madoera door de aanleg van nieuwe irrigatiewerken, de verbetering van havens, de uitbreiding van de landbouwvoorlichtingsdienst en het aan boeren verstrekken van hoogwaardig plantmateriaal. Ook moest er zo’n 9000 hectare grond worden herbebost. Verder werd ook hier het bevorderen van emigratie gezien als een methode om de welvaart te bevorderen. De meeste Madoerezen waren echter gehecht aan hun geboortegrond. Gehoopt werd dat ze wel bereid zouden zijn te verhuizen naar streken die ze nog met hun prauwen zelf konden bereiken. Het welvaartsfonds moest gevuld worden met de winsten van het gouvernementszoutbedrijf op Madoera, die zouden stijgen omdat de winning van zout door de bevolking zou worden afgebouwd. Nodig was een bedrag van bijna 4 miljoen gulden, terwijl de uitvoering van de plannen zo’n vijftien jaar in beslag zou nemen. Het Madoera Welvaartsfonds was bijzonder omdat het een samenhangend programma mogelijk maakte waarin de ontwikkeling van de landbouw, de bevordering van de handel en het door emigratie tegengaan van de bevolkingsdruk centraal stonden. In de Indische pers werd gesproken van een welvaartsplan voor het arme Madoera dat van ‘grootsche allure’ was.132

Begin 1937 kon er daadwerkelijk een begin worden gemaakt met de uitvoering van het welvaartsplan, mede omdat er vanuit de financiële hulp vanuit Nederland voor Nederlands-Indië van 25 miljoen gulden gelden voor beschikbaar waren gesteld.133 Onder leiding van Van der Plas werden vergaderingen met regenten en diensthoofden gehouden en werd uiteindelijk een werkplan opgesteld. Onderdeel hiervan was de emigratie van Madoerezen naar elders in de archipel, die uiteindelijk een succes werd. In het zuiden van Borneo werd, zoals een later rapport het noemde, een ‘blijvende en voorspoedige Madurese vestiging’ van rond de 1300 personen gerealiseerd met veel aandacht en steun van de overheid. Verder werden er kleinere irrigatiewerken uitgevoerd en vijf havens voor prauwen verbeterd. Zonder het Madoera Welvaartsfonds was dit nooit gebeurd. Ook werden de land- en tuinbouw en de veeteelt verbeterd en werden er aan een aantal Madoerese studenten studiebeurzen verstrekt voor een studie aan de Middelbare Landbouwschool en de Nederlands-Indische Veeartsenschool in Buitenzorg. De vraag naar deze beurzen was overigens veel groter geweest dan het aantal dat zou worden verstrekt. In 1949 zou Han Grader van het Bureau der Landinrichting in Buitenzorg kritisch terugkijken op het werk dat was verricht dankzij het Madoera Welvaartsfonds. ‘Naar de maatstaven van de moderne tijd gemeten,’ zo schreef hij, bleef het een ‘onvolkomenheid’ dat er ‘geen naspeurbare pogingen werden aangewend de samenleving in meerdere harer geledingen voor de doelstellingen van het fonds te interesseren’. Er was verder onvoldoende nagegaan of de bevolking de projecten wel kon verwerken. ‘Zo kon het gebeuren dat wegen, irrigatiewerken en tambak’s werden aangelegd, terwijl de uit de maatschappij zelf voorkomende krachten ontbraken, om voor het onderhoud zorg te dragen.’134

Ook vóór de Tweede Wereldoorlog was het ontwikkelen van een streek ingewikkeld. Maar pogingen daartoe werden er desondanks gedaan. Van der Plas was er bij dit alles wel van overtuigd dat er geen sprake mocht zijn van dwang om iets van de bevolking gedaan te kunnen krijgen. Ook ‘zachte dwang’ oftewel ‘printah aloes’ moest worden vermeden. In 1939 drongen juist Indonesische leden van de Provinciale Raad van Oost-Java daarop aan. Van der Plas reageerde daarop door allereerst te wijzen op de praktijk die had bewezen dat met dwang tot stand gebrachte zaken vaak niet standhielden. Integendeel! ‘Een diepe weerzin wordt in het volk gewekt tegen wat met “zachten dwang” wordt opgelegd,’ aldus Van der Plas. Verder was de printah aloes onnodig. ‘Zij, die de bevolking van Java goed kenne, weten dat zij méér openstaat voor voorlichting dan welk ander landbouwend volk ter wereld ook. Wanneer zij zich conservatief toont, blijkt achteraf bijna altijd, dat zij voor dit conservatisme gegronde redenen heeft gehad.’ Met lijdelijk verzet ‘tegen allerlei stokpaardjes van ambtenaren, diensten en anderen’ had de bevolking volgens Van der Plas ‘heel wat onheil van zichzelf en van dit land afgewend’. Hij had alle vertrouwen in de Indonesische bevolking en besloot:

Niet dwang, maar inspiratie heeft de bevolking noodig. Inspiratie bij allen, die met en voor haar werken, wortelend in een onwankelbaar vertrouwen, dat ondanks overbevolking en armoede, ondanks alle ongunst der tijden, de bevolking bij juiste voorlichting en wegneming van allen onwettigen en demoraliseerenden dwang, door hare gaven den weg zal vinden en gaan naar een schoone toekomst. Dat vertrouwen in eigen kracht en kunnen, in eigen waarde en begaafdheid, bij de bevolking te vestigen, te onderhouden, te doen groeien tot volstrekte zekerheid is het eerst noodige en onmisbare voor den vooruitgang.135

Van der Plas baarde opzien in het koloniale Nederlands-Indië. Door zijn vooruitstrevende ideeën werd hij gewantrouwd door het conservatieve koloniale establishment. ‘Hij is echter tegelijkertijd een man van zoodanige bekwaamheid, activiteit en slagvaardigheid, dat hij zich de luxe van afwijkende opinies kan permitteeren zonder daarmede zijn gezag in gevaar te brengen,’ constateerde het Algemeen Handelsblad in april 1940.136 Van der Plas bleef overigens een koloniale bestuurder die loyaal was aan het Nederlands-Indische gouvernement. Wat hem verder bijzonder maakte was zijn grote talenkennis. Hij beheerste naast Engels, Frans, Duits, Italiaans en Arabisch ook Maleis, Javaans, Soedanees en Madoerees en kon daardoor nauwe contacten onderhouden met belangrijke Indonesiërs. Hij wist daarom beter dan velen wat er in de Indonesische samenleving speelde. Voor Nederlanders die de sociale en politieke ontwikkelingen in Nederlands-Indië liever ontkenden, was Van der Plas daarom iemand met gevaarlijke denkbeelden.

De gouverneur van Oost-Java, Charles Olke van der Plas

Van der Plas was ook iemand die niet kon stilzitten. Zo reed hij paard, speelde hij golf en was hij een actief beoefenaar van de bergsport op Java. Over beklimmingen in het Kaloetgebergte schreef hij dat hij er het liefst routes nam die ‘fantastisch mooi’ en ‘sportiever’ leken. Dit leverde wel eens hachelijke momenten op.137 Ondanks zijn actieve levensstijl bleven ziektes hem daarbij achtervolgen. In april 1937 werd hij ernstig ziek opgenomen in het Darmo Ziekenhuis van Soerabaja, waar hem absolute rust werd voorgeschreven. Pas na enkele weken werd de gouverneur van Oost-Java uit het ziekenhuis ontslagen. Van der Plas was ‘een hoogst merkwaardig man’, schreef oud-bestuursambtenaar en schrijver A. Alberts later. ‘Hij was mager, hij droeg een baard en hij was een van de kwikzilverachtigste figuren, die het Indië van die dagen mocht bezitten.’ Alberts ontmoette hem toen hij een jong bestuursambtenaar was. ‘Hij zat niet achter zijn bureau, maar in een van de twee fauteuils aan een klein rond tafeltje en ik mocht me in de andere fauteuil verbergen,’ aldus Alberts. ‘Hij bleef op zijn plaats, maar het leek alsof hij de kamer rondsprong tijdens ons gesprek. Gesprek? Hij was alleen aan het woord, wat in dit geval niet zo’n bijzonder moeilijke taak moet zijn geweest.’138

In de zomer van 1939 bezochten Okki en Lillie hun vader en stiefmoeder in Soerabaja. In de tweede helft van augustus reisden zij weer terug naar Nederland om onderweg te vernemen dat er een oorlog in Europa was ontketend. Okki besloot door te reizen naar Nederland, terwijl hij zijn zus ervan overtuigde terug naar Indië te gaan. Nadat Nederland in mei 1940 door het Duitse leger was bezet, probeerde Van der Plas onder meer door radiotoespraken de moed onder de Nederlanders in Indië erin te houden. De oorlog moest volgens hem gewonnen worden omdat Nederland was geboren uit een ideaal: het ideaal van gewetensvrijheid en gerechtigheid. Dat was ook het ideaal dat de wereld kon redden. ‘Wij zijn Harer Majesteit’s soldaten in den strijd voor menschelijkheid, eer, vrijheid en gerechtigheid!’ zo sprak hij. ‘Wij zijn soldaten voor den geest!’139 Duidelijk was wel dat er na de oorlog geen ruimte meer zou zijn voor oude koloniale verhoudingen. Van der Plas hoopte echter nog steeds dat er blijvende banden zouden bestaan tussen Nederland en Indonesië. Er was ruimte ‘voor een Koninkrijk der Nederlanden in drie werelddeelen, verbonden in onaantastbare eenheid naar gerechtigheid, naar geestesvrijheid, verdraagzaamheid, waarheid en vrede’.140 Om deze gedachten verder uit te dragen, richtte hij in november 1940 een ‘Legioen van den Geest’ op, een organisatie waarvan zowel Nederlanders als Indonesiërs lid werden. De in mei 1940 vanuit Nederland naar Indië uitgeweken Jacques de Kadt zag het meewarig aan:

En dan was er nog Van der Plas, de gouverneur van Oost-Java, die zijn Inlander-liefde bij elke gelegenheid kenbaar maakte en die een klein verward gezelschap van Europeanen en Indonesiërs bijeenbracht, dat zeer warhoofdigde theorieën over een ridderschap van de geest verkondigde141

Vanaf mei 1941 moest Van der Plas in een nieuwe functie voor zijn idealen strijden. Samen met de Bataviase hoogleraar Hoesein Djajadinigrat werd hij benoemd tot lid van de Raad van Nederlands-Indië. Het was een eervolle benoeming, waarvan hij slechts enkele maanden zou kunnen genieten. Nadat Japan Nederlands-Indië was binnengevallen, kreeg Van der Plas opdracht samen met onder anderen Van Mook uit te wijken naar Australië met een van de laatste vliegtuigen die van Java konden vertrekken. In de nacht van 6 op 7 maart 1942 vloog hij vanuit Bandoeng naar Australië, zijn vrouw en dochter op Java achterlatend.142

In het Australische Melbourne werd Van der Plas voorzitter van de Nederlands-Indische Commissie voor Australië en Nieuw-Zeeland, die alle Indische bezittingen in het gebied ging beheren en een ‘Nederlands-Indische informatiedienst’ moest opzetten. Over de ontwikkelingen in het bezette Nederlands-Indië tastte hij net zoals iedereen in Australië in het duister. Zo konden de radio-uitzendingen uit Batavia slechts met grote moeite en onregelmatig worden gevolgd. Dat was in Europa geheel anders. Daar konden de Nederlanders in Engeland dagelijks ontwikkelingen in het bezette Nederland volgen. Daardoor werd ook snel bekend dat op 18 mei 1943 Van der Plas’ zoon Charles Olke door de Duitsers was gefusilleerd. Hij was als Delftse student actief geweest in het verzet, waarbij hij samen met andere studenten met zelfgemaakte explosieven aanslagen had gepleegd op schepen en spoorwegen. Begin maart was de groep echter opgepakt en twee maanden later was het doodvonnis voor zes studenten op Fort bij Rijnauwen voltrokken. Voor Van der Plas betekende dit uiteraard een groot verlies. ‘De slag trof zwaarder dan anderen vermoeden kunnen en de wond knaagt steeds meer,’ schreef hij in september 1943 aan Van Mook. Van der Plas kende in zijn leven enkele grote persoonlijke tragedies.143

Gedurende de oorlog bleef Van der Plas vasthouden aan zijn ideaal van een met Nederland verbonden Indonesië, waarin geen sprake meer zou zijn van een ongelijkheid tussen verschillende bevolkingsgroepen.144 In april 1944 werd hij benoemd tot directeur van het Binnenlands Bestuur en vestigde hij zich met luitenant-gouverneur-generaal Van Mook en de andere directeuren in Camp Columbia in Brisbane. Daar werd zo goed en zo kwaad als dat ging de terugkeer van het Nederlandse bestuur naar Indonesië voorbereid. Van der Plas hoopte daarbij dat de inheemse bestuursambtenaren het Nederlandse koloniale gezag weer zouden aanvaarden en dat berichten over de samenwerking door allerlei Indonesiërs met de Japanse bezetter verklaard konden worden door Japanse dwangmaatregelen. Maar hij wist ook dat het herstel van het Nederlandse gezag ‘twijfelachtig’ was wanneer Nederland niet zou beschikken over machtsmiddelen om dat te kunnen afdwingen. Ondertussen werden de contouren van een nieuwe wereldorde steeds duidelijker. Sterker nog: Van der Plas was er hoogstpersoonlijk getuige van toen hij in de lente van 1945 als lid van de Nederlandse delegatie op de Conferentie van San Francisco aanwezig was bij de oprichting van de Verenigde Naties, die zoals bekend in artikel 73 van hun charter vastlegden dat de koloniale gebieden tot zelfbestuur moesten worden gebracht.145

Na de Japanse capitulatie en het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid door Soekarno en Hatta arriveerde Van der Plas op 15 september 1945 samen met de eerste Britse troepen in Batavia. Hij nam er zijn intrek in het Hotel des Indes, waar hij volgens eigen zeggen kon verblijven in ‘een luxe, die het hart pijn doet wanneer men denkt aan de vrouwen en kinderen in de kampen’. De aanblik die de interneringskampen hem hadden gegeven, had hem geschokt. ‘De toestand in de kampen gaat iedere fantasie te boven,’ zo rapporteerde hij aan Van Mook. ‘Jarenlang zijn onze vrouwen en kinderen blootgesteld geweest aan de meest schofterige behandeling. Men heeft de meeste geslagen, mishandeld, beleedigd en gekwetst zooveel men kon, als slaven met keukenmessen keiharde grond doen omspitten.’ Van der Plas slaagde erin zijn vrouw te vinden, die in het Kramatkamp in hetzelfde huis bleek te wonen als de echtgenote van Van Mook. Veel tijd om met zijn vrouw door te brengen had Van der Plas niet. Hij had het druk met het verzamelen van informatie over de maatschappelijke en politieke toestand op Java.146

Twee maanden later wist Van der Plas dat er sprake was van een ‘volkomen ontwrichting van de op Java nog veelzins feodale maatschappij’ en ‘diepe verbittering […] tegen de Nederlanders’, die niets hadden gedaan tegen de Japanners, die Indonesië in de ‘zwaarste ellende’ hadden gedompeld. Het resultaat was ‘Nederlanderhaat in breede lagen’. Voor Nederland zat er niets anders op dan met de regering van de Republiek Indonesië tot overeenstemming te komen over de toekomst. Het kon dit doen door zelf de macht in de gebieden buiten Java in handen te nemen en verder duidelijk uit te spreken dat het de bedoeling was een ‘nieuwe rijksconstructie’ te maken waarin ‘Indonesië zelfstandig en op volkomen gelijken voet met Nederland’ zou staan en daarbij lid van de Verenigde Naties kon worden.147 Mede op basis van deze ideeën besloot luitenant-gouverneur-generaal Van Mook vanaf november 1945 te gaan streven naar de vorming van een soort Verenigde Staten van Indonesië met behoud van de koninkrijksband tussen Nederland en Indonesië.148

Het aldus ingezette Nederlandse beleid zou in de jaren die volgden leiden tot het Akkoord van Linggadjati, de afwijzing daarvan door de Nederlandse Tweede Kamer en vervolgens een oorlog tussen Nederland en de Republiek Indonesië. Van der Plas had daarbij in december 1945 ontslag genomen als directeur van Binnenlands Bestuur, onder druk van kritische Nederlanders die hem een te toegeeflijke houding tegenover de Republiek Indonesië verweten. Hij bleef echter adviseur van Van Mook, die hem ‘een briljante figuur, vol fantasie, een groot magiër met grote geestelijke gaven’ noemde.149 Na de het militaire optreden van Nederland in juli 1947 werd Van der Plas ‘Regeringscommissaris voor bestuursaangelegenheden’ oftewel ‘Recomba’ in Oost-Java – waarmee hij min of meer zijn vooroorlogse functie van gouverneur van het gebied weer op zich nam. Hij organiseerde er verkiezingen en in november 1948 een conferentie met vertegenwoordigers van regentschapsraden waarin werd besloten tot de oprichting van de deelstaat (‘negara’) Oost-Java. Veel enthousiasme onder de bevolking voor deze deelstaat zou er nooit ontstaan. Spanningen tussen de Nederlandse autoriteiten en aanhangers van de Republiek Indonesië liepen daarentegen regelmatig hoog op. Van der Plas slaagde erin die spanningen vervolgens weer te laten afnemen, volgens de fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, Marinus van der Goes van Naters, onder meer omdat ‘niemand precies wist waar hij stond’. Van der Plas wist verder ook de aanhangers van de Republiek te imponeren: ‘Hij ging ongewapend naar dreigende menigten toe en sprak ze dan toe als vriend, in de taal van de Koran – dáárom werkte zijn optreden ook ontspannend.’150

De onvermijdelijke definitieve onafhankelijkheid van Indonesië stemde Van der Plas somber. Hij maakte zich vooral zorgen over het lot van de Indonesiërs die tot het laatst met de Nederlanders hadden willen samenwerken: ‘Wie zal garantie kunnen geven, dat deze door republikeinen fel gehate personen, wier aantal heel groot is, geen represailles zullen ondervinden op de een of andere manier?’151 Zelf bleef hij op zijn post. Op 27 december 1949 was hij in Soerabaja eerst getuige van de overdracht van twee Nederlandse korvetten aan de Indonesische marine, waarna hij met andere hoogwaardigheidsbekleders via de radio luisterde naar de toespraak van koningin Juliana bij de soevereiniteitsoverdracht in Amsterdam. Vervolgens zag hij hoe onder de tonen van de Indonesia Raja de rood-witte vlag ten top ging. Van der Plas bleef hierna nog enkele weken als commissaris de Nederlandse belangen in het gebied behartigen. Eind februari 1950 werd hij als zodanig opgevolgd door oud-bestuursambtenaar Van der Zwaal en vertrok hij naar Nederland.

In Nederland wachtte Van der Plas een koninklijke onderscheiding, maar dat was voor hem geen aanleiding op zijn lauweren te gaan rusten. Allereerst pakte hij zijn literaire ambities weer op en publiceerde hij Bra Widjaja, het verhaal van de laatste vorst van het hindoeïstische Rijk van Madjapahit, dat hem al lang had beziggehouden, maar nu ‘plotseling volgroeid tot uiting’ kwam toen hij ‘in het hartje van de Veluwe na zestien jaar rustelozen arbeid rust en vrede vond’.152 Van der Plas publiceerde verder onder de titel Doch de meeste van deze is de liefde in 1951 verder een lang gedicht dat hij 32 jaar eerder had gemaakt naar aanleiding van een bezoek aan de Boroboedoer en de tempel Mendoet. De ‘grondgedachte’ van het gedicht was dat de kracht van hoop, geloof en liefde de crisis die de wereld teisterde, zou overwinnen. Dit gold ook Indonesië. Daar heerste volgens Van der Plas ‘na acht jaar lijden en strijd nog een mate van verscheurdheid en onderlingen haat, die velen in vrees doet leven en de onmisbare eenheid van het volk bedreigt’. Maar ook hier bleef ‘reddingbrengend, hoop, geloof en liefde. Doch de meeste van deze is de liefde […].’153

Schrijven en dichten waren voor Van der Plas niet voldoende. Begin 1951 liet hij zich, bijna 60 jaar oud, als expert door de FAO naar Saudi-Arabië uitzenden. Het betekende voor hem een weerzien met het land waar hij jaren eerder consul was geweest. Saudi-Arabië bleek enorm te zijn veranderd. Midden jaren twintig was het land in zijn woorden ‘in vele opzichten nog middeleeuws, ja Oudtestamentisch’ geweest. ‘Djeddah, mijn woonplaats, was in 1925 nog een uiterst pittoresk stadje, nauw omsloten door de stadsmuur. […] Van riolering was geen sprake. Alle vuil en huisafval werd op straat geworpen: men rekende er op dat een aantal koeien en geiten, dat er rondzwierf, dit wel op zou eten!’ Hoe anders was de stad in 1951. Van der Plas kwam er per vliegtuig aan op het moderne vliegveld van Djeddah en werd vervolgens met een auto over een geasfalteerde weg naar het centrum gereden, waar onder meer moderne huizen en een ‘toverachtig mooi’ hotel waren te vinden. ‘Verder restaurants, handelshuizen, winkels. Natuurlijk Coca Cola.’ Saudi-Arabië was dankzij de olie en onder het bewind van de ‘geniale koning’ Ibn Saoed ‘met zevenmijlslaarzen van middeleeuwen naar moderne tijd’ gegaan, zonder dat de samenleving was ontwricht. Ook de ‘menselijke waardigheid’ was volgens Van der Plas behouden gebleven en ook de ‘nieuwe miljonair’ behandelde ‘een gewezen negerslaaf niet als een minderwaardige’.154

Onder de oppervlakte waren er echter grote problemen, veroorzaakt door de wijdverbreide corruptie in het land. ‘De koning heeft zijn zoons niet meer in de hand en kan ook niet meer tegen de stroom van verwording, drankzucht en ontucht oproeien,’ constateerde Van der Plas. De fao had hem Van der Plas was gevraagd zich op de zuidwestelijke kustvlakte van Saudi-Arabië, de Tihāma, te richten, een gebied dat in 1950 geteisterd was door grote overstromingen en hulp nodig had. Van der Plas bestudeerde er de lokale landbouw en irrigatiesystemen, maar vooral de culturele en sociale structuur van de maatschappij. Want elke maatregel gericht op het herstel en de verdere ontwikkeling van de regionale landbouw moest rekening houden met de gewoontes van de lokale bevolking. ‘My preference for the latter is based, inter alia, on the impossibility of being able to run any scheme of improvements well, unless the people themselves can carry it out and also on the conviction that the peasants of the Tihāma, intelligent and quick, will soon begin to adapt themselves to and profit by new possibilities,’ schreef hij in zijn rapport voor de FAO waarin hij de bouw van verschillende waterwerken voorstelde. Louter technologische hulp bieden zonder rekening te houden met de lokale cultuur en sociale structuur had volgens de voormalige koloniale bestuurder geen zin.155

Na terugkeer uit Saudi-Arabië was het de bedoeling dat Van der Plas voor de FAO een missie naar Laos zou ondernemen.156 Toen deze missie echter steeds maar werd uitgesteld, besloot hij te solliciteren naar een functie bij de Technical Assistance Administration van de Verenigde Naties. Een extra inkomen naast zijn Indische pensioen kon hij overigens goed gebruiken. Zijn alleenstaande dochter Lillie en haar drie kinderen woonden bij hem in Den Haag in en waren deels van hem afhankelijk. Uiteindelijk werd hij in 1954 naar Gambia gezonden, een kleine Britse kolonie in West-Afrika, in feite niet meer dan een brede strook land aan weerszijden van de rivier de Gambia. Hij kwam op 19 maart vervolgens in de hoofdplaats Bathurst aan en begon met zijn werkzaamheden die bestonden uit een onderzoek naar de sociale en economische situatie van de bevolking van Bathurst en Kombo St. Mary, met andere woorden van de ‘Colony’, dit ter onderscheiding van het binnenland van Gambia, het ‘Protectorate’. Ondanks dat Van der Plas zich dus moest richten op de problemen van de ‘Colony’, maakte hij ook verschillende tournees door het binnenland. Daar werd hij geconfronteerd met een samenleving die grote problemen had zich aan te passen aan de moderne tijd. Het waren problemen die zich ook elders in de minder ontwikkelde wereld voordeden. Het was het vraagstuk van de ‘acculturatie’. De invloed van de ‘dynamische, zeer gemechaniseerde beschaving van Europa en de Amerika’s’ op de traditionele samenlevingen had voor die samenlevingen desastreuze gevolgen, althans volgens Van der Plas. ‘The old pagan religions necessarily become degraded into persistent superstitions, which the new religions have not been able to eliminate, and the cultural heritage is rapidly dwindling,’ rapporteerde hij. ‘The old social and political institutions, cohesions and loyalties are breaking up – the tribe, village community, lineage and guilds – without being replaced by new ones.’ De pijlers onder de samenleving werden weggeslagen. Het bieden van westers onderwijs was volgens Van der Plas niet genoeg om de jongere generaties weerbaar te maken in de moderne wereld. Er moesten ook waarden worden bijgebracht. ‘All hope for the Africans is vain, unless something is tried to at least inculcate into the coming generation of Gambian Africans principles of integrity, forthrightness, […] a sense of responsibility towards others, all this also in relations outside the village community.’ Vandaar dat Van der Plas samen met een lokale onderwijzer Hints to Teachers on Education the Pupils of the Protectorate Schools to Citizenship of the Gambia and a Sence of Responsibility schreef. Er lag volgens hem hier echter niet alleen een taak voor de onderwijzers, maar ook voor de religieuze leiders van het land. Met hen onderhield hij dan ook nauwe contacten.157

Van der Plas deed ook allerlei aanbevelingen de economie van Gambia te versterken, bijvoorbeeld door in de landbouw naast pinda’s ook andere exportgewassen te gaan verbouwen en via eenvoudig landbouwonderwijs de rijstteelt te verbeteren. Ook moesten de wegen en het transport over de rivier worden verbeterd zodat de interne handel kon worden bevorderd. Producten vanuit de nijverheid zouden zodoende Europese klanten kunnen bereiken. Alles moest daarbij gericht zijn op het de bevolking in staat stellen zichzelf te ontwikkelen. ‘It is axiomatic that the best progress for a community lies in self-help and initiative,’ bevestigde Van der Plas nog maar eens.158

De bestuurders in Bathurst hadden tot zijn frustratie daarbij alleen oog voor de belangen van de Colony. In die streek rondom de hoofdstad werd de rijstverbouw uitgebreid en de producenten van aardnoten tot samenwerking gebracht zodat zij hun inkomsten konden verbeteren. ‘Iedere poging iets voor de bevolking van het “Protectorate” te doen, strandde op verzet van de toenmalige ministers, helaas corrupt en schaamteloos,’ herinnerde hij zich later. En wat hij ook voorstelde, maatregelen ten gunste van de bevolking in het binnenland werden er niet genomen.159

Van der Plas probeerde ook het immateriële erfgoed van de lokale bevolking te bewaren. Een recorder op batterijen kwam vlak voordat zijn opdracht in Gambia erop zat bij hem aan en hij kon daarom een aantal opnames maken van interessante Mandingkamuziek en authentieke fluitroepen van Fulaherders. Ook probeerde hij nog wat Wolof- en Jalungkamuziek op te nemen. Van der Plas noteerde de gezongen teksten en maakte een aantal kleurenfilms van muzikanten. Hij was van het kleine West-Afrikaanse land gaan houden en noemde zijn jaren er ‘some of the happiest in my life’.160

Chrysoupolis

Begin 1956 besloot de Technical Assistance Administration van de Verenigde Naties Van der Plas over te plaatsen naar Griekenland. Hij verliet Gambia in september 1956 met een bezwaard gemoed.161 Maar ook in Griekenland was er genoeg te doen. In 1955 hadden de regeringen van Turkije, Joegoslavië en Griekenland besloten een project voor de ontwikkeling van een specifiek stadje in het noordoosten van Griekenland te starten, dat vervolgens als model zou kunnen gaan dienen voor andere projecten van community development in de regio. Gekozen was voor het stadje Chrysoupolis, waarbij al snel duidelijk was geworden dat ook de omliggende streek in het project moest worden meegenomen. Op 6 oktober 1956 begon onder leiding van Van der Plas daarom een project gericht op de ontwikkeling van het gehele district Nestos, waarvan Chrysoupolis de hoofdplaats was. Van der Plas werd geconfronteerd met een streek waar de irrigatiewerken in zeer slechte staat verkeerden, de wegen nauwelijks begaanbaar waren, het door Amerikanen na de Tweede Wereldoorlog geschonken ziekenhuis gesloten was en de lokale bevolking het schaarse geld liever besteedde aan monumenten en de plaatselijke harmonie dan aan economisch nuttiger zaken.162

Van der Plas betrok een zeer eenvoudige accommodatie in het huis van de eigenaar van een lokale houtzagerij: twee kamers, een wc en een klein tuintje. Hij ging vervolgens met de inwoners en autoriteiten van Chrysoupolis in gesprek. Hij vond het zeer belangrijk dat zij zelf aangaven wat zij voor de toekomst wensten. Van der Plas probeerde in ‘harmonische samenwerking met alle Griekse autoriteiten’ te werken en ‘vooral met de bevolking zelf’, zo schreef hij althans aan Egbert de Vries. ‘Het moet door haar gevoeld worden als haar project, waaraan regering, stadsbestuur en UNTAA medewerken.’163 Doordat hij zich niet als een autoriteit opstelde, maar als iemand die luisterde om vervolgens te kunnen helpen, won hij het vertrouwen van de bewoners van het stadje. Die formuleerden vervolgens een plan gericht op de verbetering van de landbouw door onder meer de aanleg van goede irrigatiewerken. Ook werd de bouw van een technische school bepleit. Eind januari 1957 was het plan voor de ontwikkeling van Chrysoupolis en de omliggende streek gereed en kon het aan de Griekse autoriteiten en de Verenigde Naties worden aangeboden.164

Zoals eerder beschreven, had de NOVIB interesse om aan het VN-project in Chrysoupolis mee te werken. Drijvende kracht hierbij was Paul Kapteyn, directeur van de N.V. Cacao en Chocoladefabriek ‘Union’ in Haarlem, Eerste Kamerlid voor de PvdA en tevens lid van de Raadgevende Vergadering van de Raad van Europa. In deze laatste functie had hij in 1955 een studiereis naar Griekenland gemaakt en was hij geschrokken van de ‘bittere ellende’ die hij in het land had aangetroffen. Griekenland was ‘vijf jaar getrapt en gekneusd en leeggeroofd […] door nazi’s en fascisten’ en had tijdens de daaropvolgende burgeroorlog ‘de zwaarste slagen moeten incasseren, ook op economisch gebied, door de enorme vernietigingen, die plaats hebben gevonden’. Het land moest geholpen worden.165 Van der Plas reisde in mei 1957 op uitnodiging van het NOVIB-bestuur naar Den Haag om er te vertellen wat de mogelijkheden waren vanuit Nederland hulp aan Chrysoupolis te verlenen.166 Kapteyn werd vervolgens voorzitter van de Projectcommissie voor Griekenland van de NOVIB, waarin ambitieuze ideeën werden ontwikkeld over de wederopbouw van een door oorlog getroffen bergdorp, compleet met het herbebossen van berghellingen en de aanleg van een stuwdam. ‘Een vrij groot project’ noemde de projectcommissie het.167

Kapteyn bracht vervolgens samen met NOVIB-voorzitter De Vries een bezoek aan Chrysoupolis. Het stelde de daar werkende Van der Plas in de gelegenheid nog eens nadrukkelijk te wijzen op voor hem belangrijke uitgangspunten bij de ontwikkelingshulp. ‘Wil men een volk helpen,’ zo formuleerde hij het, dan moest men het bijstaan ‘om op zijn eigen wijze en met zijn eigen mensen voor zover maar enigszins mogelijk is, zijn weg omhoog te vinden’. Die les had hij in Nederlands-Indië al geleerd. Het betekende dat er niet moest worden gewerkt met een door een Nederlandse commissie in Nederland uitgedacht plan, hoe goed bedoeld dat plan ook was. Van der Plas stelde: ‘Wij staan aan het begin van onze internationale bijstand. Ik geloof dat wij zeer veel te geven hebben, ook als deskundigen en mensen.’ Maar dan moest Nederland zich strikt houden aan wat hij ‘de eerste regel voor alle technische bijstand’ noemde:

geen hulp aanbieden en nog minder trachten door te zetten tegen het inzicht van de verantwoordelijke autoriteiten, […] maar de ontvangende partij te laten zeggen welke bijstand zij wenst.

Hield Nederland zich hier niet aan, dan zou het ‘door opdringerigheid de zaak bederven’.168 Uiteindelijk liet de Projectcommissie voor Griekenland zich door Van der Plas overtuigen en stelde zij voor dat de NOVIB zou helpen in Chrysoupolis een experimentele ambachtsschool te bouwen en irrigatiewerken rondom het stadje te verbeteren.169

Van der Plas in overleg met bewoners van Chrysoupolis (1957)

Het bestuur van de NOVIB nam het advies van de Projectcommissie over. De bescheiden hulp aan Chrysoupolis was in 1958 daarmee het enige concrete resultaat van de grote, maar mislukte inzamelingsactie van oktober 1957. Om toch nog iets meer te kunnen doen en de arme kinderen van Chrysoupolis van schoenen en kleren te kunnen voorzien, startte Egbert de Vries’ echtgenote Lexie de actie ‘Aankleden geblazen’. Deze actie had wel succes. Op 20 oktober 1958 werden de ingezamelde goederen onder grote belangstelling van journalisten en fotografen samen met 3500 meter aan buizen voor een waterleiding vanuit de Rotterdamse haven naar Griekenland verscheept. De NOVIB presenteerde haar projecten in Chrysoupolis in haar tijdschrift Onze wereld als een succesverhaal. De geëngageerde journalist en Indiëveteraan Jan Glissenaar voegde daaraan nog bewonderde woorden over Ok van der Plas toe. ‘Hij is een kleine, tengere man met een grijze baard, die bovendien aan enkele chronische kwalen lijdt. Maar hij ontplooit een energie en werklust die ontembaar schijnen. Hij toert naar dorpen in de vlakte en in de bergen, over de slechtste wegen en door het meest onbegaanbare terrein, altijd zelf achter het stuur van zijn Landrover,’ zo beschreef hij Van der Plas. En hij vervolgde:

Wij geloven dat men moeilijk een geschikter man voor dit werk zou kunnen hebben gevonden dan dr. Van der Plas. Iemand met zóveel kennis en ervaring en toch ook zó eenvoudig. Maar vooral ook iemand met een – naar onze mening – volkomen juiste houding van de “internationale hulpverlener”. […] Die – zoals we nu al vele dagen van zeer nabij hebben meegemaakt – overal de mensen zelf laat spreken, hun mening naar voren laat brengen, grote eerbied heeft voor de persoonlijke opvatting van een ieder, ook voor die van de meest eenvoudige, zich heel gewoon tussen de dorpsmensen weet te mengen en zonder enige superioriteit in zijn houding met hun gewoonten meedoet. Zonder zich ook maar ooit zelf op de voorgrond te plaatsen.

De voormalige gouverneur van Oost-Java had zich ontwikkeld tot de ideale ontwikkelingswerker.170 In Chrysoupolis waren de autoriteiten in ieder geval zeer tevreden over hem en besloten ze hem tot ereburger van de stad te benoemen. Deze eer viel ook de NOVIB-voorzitter De Vries ten deel.

*

In januari 1956 reisde minister van Landbouw Mansholt voor een bezoek van vier weken naar India en Pakistan. Met hem mee reisden Jaap van der Lee en Kees Maliepaard, inmiddels raadadviseur op het ministerie van Landbouw. Mansholt was onder de indruk van wat hij in beide landen aantrof. Er was voor de inwoners sprake van een ‘revolutionaire tijd’, waarbij hij overal een liefde voor het land en ‘de moed aan te pakken’ aantrof. Reisgenoot Van der Lee vond dat er weliswaar sprake was van soms onbeschrijfelijke leefomstandigheden, maar dat er geen sprake was van ‘hopeloze armoede’:

De lemen huizen en hutjes zijn schoon, en de mensen zien er niet slecht uit. Hun dieet behoeft verbetering, maar in de vele dorpen, die wij bezochten, maakte de gezondheidstoestand en het intelligentiepeil van de bevolking een redelijk goede indruk. Men mag wel vaststellen dat de plattelandsbevolking, mits zij op de juiste wijze wordt vertrouwd gemaakt met moderne methoden en mits zij goede voorlichting en onderwijs ontvangt, zich kan ontwikkelen tot een stabiel en gezond element in de bevolking van de staat.171

Met een juiste ontwikkelingshulp konden India en Pakistan voor zich een goede toekomst veiligstellen. De Nederlandse delegatie werd in India en Pakistan rondgeleid in fabrieken en op landbouw-, landaanwinnings- en irrigatieprojecten. Volgens de Nederlandse ambassadeur in Pakistan, J.G. de Beus, maakte minister Mansholt door zijn ‘bewonderenswaardig geduld’, ‘informele toon’, ‘deskundigheid’ en ‘zijn vindingrijkheid in het stellen van steeds nieuwe belangstellende vragen’ veel indruk op zijn gastheren. Op verschillende plaatsen bood hij Nederlandse hulp aan.172

Eenmaal terug in Nederland vertelde Mansholt zijn collega’s in het kabinet over zijn reis en zijn ideeën rechtstreeks hulp aan India en Pakistan te leveren. Daarbij speelden voor hem ook een rol ‘de zakelijke belangen, die voor Nederland in een later stadium uit de verstrekte technische hulp zouden kunnen voortvloeien’. Hij vond een en ander geheel passen in de gedachte van de in december 1955 door de Tweede Kamer aangenomen motie-Ruygers. India wilde graag Nederlandse hulp bij de ontginning van verzilte gronden in de streek Saurashtra in Gujarat. En gezien de verhoudingen tussen India en Pakistan, moest dan ook het laatste land rechtstreeks met een project worden geholpen. Voor Mansholt was het vooral belangrijk ‘aan de buitenwereld een eerste teken te geven, dat Nederland het vraagstuk der versnelde economische ontwikkeling der achtergebleven landen niet slechts in theorie tot de belangrijkste wereldproblemen rekent, maar dat het ook metterdaad tot de oplossing hiervan wil bijdragen’.173

Het voorstel van Mansholt maakte de discussie of Nederland zich buiten het koninkrijk moest beperken tot het geven van hulp aan arme landen in multilateraal verband, of daarnaast ook rechtstreekse bilaterale hulp moest verlenen weer actueel. Bilaterale hulp was nooit principieel afgewezen, maar wel als weinig effectief beoordeeld. In een persoonlijke brief aan minister van Economische Zaken Jelle Zijlstra bepleitte ook de oud-directeur van het Centraal Planbureau Tinbergen het ontwikkelen van bilaterale hulpprogramma’s, vooral omdat er van de vorming van SUNFED voorlopig niets terechtkwam. De Nederlandse geloofwaardigheid in de wereld stond op het spel. Over bilaterale hulp schreef Tinbergen:

Zonder twijfel is dit een minder aantrekkelijke wijze van besteden dan de multilaterale die wij steeds hebben verdedigd; doch het is nog belangrijker dat er iets gebeurt dan dat men zich kan gaan afvragen of we het eigenlijk wel gemeend hebben. Wil er van de Nederlandse houding een werking van overtuiging en kracht uitgaan, dan moeten wij nu ongeduldig worden en iets doen.

Tinbergen had ook een aantal concrete suggesties waaraan Nederland steun kon verlenen. Hij noemde allereerst een project van de FAO dat onder leiding van de voormalige adviseur van het minister van Economische Zaken in Indonesië F.H. Hoek in de Indiase deelstaat Uttar Pradesh werd uitgevoerd met het doel kadavers van runderen te verwerken tot beendermeel en leer, het ‘Hides and Skins project’. Verder bepleitte hij het Saurashtraplan voor ontzilting en ontwatering van gronden waarvoor Nederland een proefpolder zou kunnen aanleggen en door het ITC in Delft uit te voeren luchtkarteringsprojecten.174 Een week later stuurde Mansholt dezelfde suggesties naar zijn collega Luns. Hij schreef daarbij dat de drie projecten mede moesten worden uitgevoerd omdat ze van ‘voldoende spectaculair karakter’ waren.175

Tijdens de lange kabinetsformatie van 1956 werd bij wijze van uitvoering van de motie-Ruygers uit december 1955 besloten een jaarlijks bedrag van 25 miljoen gulden beschikbaar te stellen voor hulp aan de arme delen van de wereld. Deels zou dit geld gebruikt worden voor de dekking van de lopende verplichtingen zoals de contributie aan het technische hulpprogramma van de Verenigde Naties, maar deels konden er ook nieuwe doelen uitgekozen worden. Op het ministerie van Buitenlandse Zaken droomde men ervan 16 miljoen gulden te bestemmen voor wat ‘een “stunt” in Griekenland’ werd genoemd: het financieren en technisch ondersteunen van een inpolderingsproject bij de stad Missolonghi. Maar op het ministerie van Economische Zaken vond men dit maar een haastige en betrekkelijk willekeurige manier van het verstrekken van bilaterale hulp aan een minder ontwikkeld gebied. In ieder geval was het onzeker of het Nederlandse belastinggeld wel op een effectieve wijze zou worden besteed.176 De ontwikkelingen in Europa en het Midden-Oosten zorgden ervoor dat deze discussie voorlopig minder relevant werd. Half februari 1957 besloot de Nederlandse regering een belangrijk deel van de 25 miljoen gulden voor hulp aan minder ontwikkelde landen te bestemmen voor het opvangen van Hongaarse vluchtelingen in Nederland en Oostenrijk en van Arabische en Joodse vluchtelingen in het Midden-Oosten.177

De Nederlandse regering overwoog ook een deel van de oplopende kosten van het Surinaamse Wageningenproject te dekken uit de 25 miljoen gulden voor hulp aan minder ontwikkelde landen. De in Suriname werkzame directeur van de Stichting Machinale Landbouw Leendert Witte had minister van Zaken Overzee Helders optimistisch laten weten dat hij van ‘Wageningen’ een rendabel bedrijf kon maken als er een tweede polder zou komen en hij erin zou slagen om naast rijst een tweede gewas te verbouwen. Maar dan moest er wel onderzoek worden verricht waar een prijskaartje van bijna vijf miljoen gulden aan hing. Het was aanleiding voor minister-president Drees nog eens zijn bezwaren tegen het Wageningenproject te uiten. Per Nederlandse boer die er zich wilde vestigen was nu 1,2 miljoen gulden uitgegeven. In de ministerraad merkte hij op: ‘Nederland was nooit met deze zaak begonnen, als men had verwacht, dat het zoveel zou kosten.’ Maar minister van Landbouw Mansholt betoogde nogmaals dat het hier ging om een project ‘waarbij voor het eerst in tropisch gebied met machines rijstcultuur wordt bedreven, zodat het, nu dit succes blijkt te hebben, zowel tegenover Suriname als tegenover de wereld nodig is hiermede door te gaan’. Uiteindelijk besloot de ministerraad het Wageningenproject financieel te blijven steunen, maar hiervoor niet de bewuste 25 miljoen gulden voor hulp aan arme landen te gebruiken. Er was aan de Tweede Kamer immers beloofd dit geld niet voor steun aan Suriname of Nieuw-Guinea in te zetten en aan die afspraak wilden de ministers in meerderheid niet tornen.178

De regering besloot wel in het kader van een algehele bestedingsbeperking de post van 25 miljoen gulden te verlagen tot 20 miljoen.179 Omdat de opvang van vluchtelingen zo’n 13 miljoen gulden kostte, bleef er voor hulp aan arme landen slechts 7 miljoen gulden over. Het was voor Ruygers aanleiding in te grijpen. Hij riep op 12 juni 1957 de ministers Luns en Hofstra naar de Tweede Kamer en hield hun voor dat de regering zich gebonden had aan een bedrag van 25 miljoen gulden en dat hij nooit te vinden zou zijn voor ‘een politiek, nationaal noch internationaal, waarbij langs de weg van de minste weerstand aanpassingen en bezuinigingen worden afgewenteld op de economisch zwaksten’. En zonder de ontwikkeling van de arme landen in de wereld waren de vrede en de vrijheid niet duurzaam gewaarborgd. Ruygers wilde van de regering weten of vanaf 1958 het volledige bedrag van 25 miljoen gulden weer voor de hulp aan minder ontwikkelde landen beschikbaar zou zijn, waarbij er geen sprake meer kon zijn van het deels bestemmen van het geld voor de opvang van vluchtelingen. Ook wilde hij bevestigd zien dat het geld niet voor de ontwikkeling van Nieuw-Guinea, Suriname of de Antillen gebruikt zou worden. Het ging Ruygers om de onafhankelijke landen ‘waarvan de vrijheid en de politieke stabiliteit bij voortduring worden bedreigd door economische zwakte en achterlijkheid’, tegen de achtergrond van de ‘steeds groter wordende tegenstelling tussen de rijke en de arme landen in de wereld’. Het was een vraagstuk van zo’n enorme omvang dat het bij voorkeur in multilateraal verband moest worden aangepakt, waarbij in de wereld Nederland ‘een stuwende en in zekere zin richtinggevende kracht’ kon zijn. Het waren standpunten die door minister Luns werden onderschreven. Ook hij verdedigde daarbij de keuze bij voorkeur te werken in multilateraal verband. Nederland was ‘een relatief klein, maar zeer actief land met deskundigheid en met de bereidheid die deskundigheid aan anderen over te dragen, doch met betrekkelijk weinig financiële middelen’. Bij multilaterale samenwerking was het volgens Luns mogelijk ‘iets spectaculairs tot stand te brengen, waarbij dan de grote reserves aan deskundigheid van landen, zoals Nederland, tot hun recht zullen kunnen komen’.180

Bleef natuurlijk Tinbergens oproep ‘ongeduldig’ te worden wanneer de organisaties die de verdere multilaterale hulp moesten gaan verzorgen maar niet van de grond kwamen. Vandaar dat Luns in mei 1957 voor de zekerheid de Nederlandse diplomatieke posten in Latijns-Amerika, Afrika en het grootste deel van Azië vroeg uit te kijken naar ontwikkelingsprojecten op sociaal en economisch terrein ‘waarbij Nederlandse deskundigheid zou kunnen worden ingeschakeld’. Daarbij mocht het economisch belang van Nederland niet vooropstaan, maar projecten die ervoor zouden kunnen zorgen dat ook de economische banden tussen het betrokken land en Nederland zouden worden versterkt, hadden de voorkeur.181 Het Bureau Internationale Technische Hulp van het ministerie van Buitenlandse Zaken begon vervolgens met het opstellen van richtlijnen voor de bilaterale hulpverlening. Daarbij stelde het in september 1957 voor dat alleen projecten in aanmerking moesten kunnen komen wanneer ze ook in multilateraal verband aanvaardbaar zouden zijn en vooral wanneer zij verbetering van de economische of sociale infrastructuur tot doel hadden. De projecten moesten verder op relatief korte termijn door de betrokken landen kunnen worden overgenomen. Daarbij moest Nederland kiezen voor hulpverlening aan een ‘zeer klein aantal landen’, waarbij prioriteit gegeven moest worden aan de ‘dicht bevolkte landen van Zuid en Zuid Oost Azië’. Het Bureau Internationale Technische Hulp noemde tegelijk een aantal projecten waaraan Nederland een bijdrage zou kunnen leveren. Deels waren het de projecten die ook door Tinbergen waren genoemd, zoals het Saurashtraproject en het Hides and Skins-project in India. ‘Hoge prioriteit’ verdiende ook Van Blommesteins Ganges-Kobadakproject in Oost-Pakistan. Hiernaast beval het Bureau Internationale Technische Hulp de ondersteuning van de bouw van een dadelverwerkingsfabriekje in het Libische Tripoli aan, omdat de Nederlandse jonge landbouwingenieur W.H. Barreveld erbij betrokken was en de machines door Nederland zouden worden geleverd. ‘Een spectaculair project’ werd het genoemd. Ten slotte was er het inpolderingsproject bij de Griekse stad Missolonghi, waar Nederland de aanleg van een proefpolder voor zijn rekening zou kunnen nemen. In 1958 was er voor al deze projecten zo’n 3,5 miljoen gulden beschikbaar.182

Afgezet tegen het grote wereldwijde vraagstuk van de ontwikkeling van de arme landen, betekenden de verschillende projecten natuurlijk maar weinig. Ook het starten van een programma om op bilaterale basis Nederlandse deskundigen uit te zenden naar landen die daarom vroegen, had slechts gering effect. In 1957 en 1958 werden er op deze basis slechts vier personen uitgezonden.183 Daarbij ging er een streep door de bijdrage aan het Ganges-Kodabakproject. Nederlandse deskundigen die het project hadden bestudeerd, vonden het ‘veel te groot’ van opzet. Dat gold ook voor de plannen voor een eventueel door Nederland aan te leggen proefpolder.184

Het uitvoeren van bilaterale projecten zorgde er ook voor dat er allerlei nieuwe plannen en voorstellen werden ontwikkeld. Bilaterale projecten kenden met andere woorden een ‘olievlekeffect’ en konden Nederland ‘meeslepen in een maalstroom van verplichtingen’, vond men althans op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Dit ministerie was dan ook tevreden dat in december 1957 de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties besloot tot de oprichting van een Special Fund voor de technische, economische en sociale steun aan de minder ontwikkelde landen in de wereld. Dit Special Fund, dat een jaarlijks budget van 100 miljoen dollar zou krijgen, was een alternatief voor het voor de Verenigde Staten ongewenste SUNFED en zou op 1 januari 1959 van start gaan en in de praktijk vooral de technische hulpverlening uitbreiden. De vlag bij het ministerie van Buitenlandse Zaken ging helemaal uit toen het ministerie van Financiën voorstelde met ingang van die datum alle Nederlandse middelen voor hulpverlening aan minder ontwikkelde landen te bestemmen voor multilaterale bijstand. Alleen het bilaterale programma dat Nederlandse deskundigen uitzond, kon blijven bestaan.185

Uiteraard werden de Nederlandse projecten in India, Libië en Griekenland wel voortgezet. Dat ging niet zonder problemen. Zo kreeg het Saurashtraproject te kampen met forse kostenoverschrijdingen, onder meer omdat het Nederlandse ingenieursbureau NEDECO er geen heil in zag een proefpolder samen met Indiase bedrijven aan te leggen. Het laatste zou immers ‘in de praktijk eindeloze moeilijkheden en vertragingen’ opleveren, nog afgezien van het feit dat de Indiase regering veronderstelde dat Nederland de aanleg voor zijn rekening zou nemen. In oktober 1958 realiseerde de directeur van het Bureau voor Internationale Technische Hulp Bannier zich dat proefpolderprojecten ‘eigenlijk niet geschikt’ waren ‘voor aanbieding door een land, dat over beperkte middelen beschikt’.186 In ieder geval bleek het werken in India voor NEDECO niet eenvoudig. De Nederlandse consul-generaal in Bombay moest constateren dat ondanks de ‘ijver en energie’ van Nederlandse ingenieurs, de medewerking van Indiase zijde ‘beslist onvoldoende’ was. Er was sprake van ‘onvoldoende interesse, althans van falende cooperatie’, aldus de Nederlandse diplomaat. De taak van de Nederlandse ingenieurs was ‘onder de gegeven omstandigheden uitermate ondankbaar’.187

Ook bij de aanleg van een proefpolder bij de Griekse stad Missolonghi verliep de uitvoering van het Nederlandse project niet voorspoedig. Zo bleek de plaatselijke bevolking er helemaal niet van gediend. Hadden de lagunes rondom de stad niet een belangrijke rol gespeeld in de onafhankelijkheidsstrijd van 1821 en moesten ze daarom niet beschermd worden? Zou de aanleg van polders de visserij schade geen toebrengen?188 Uiteindelijk werd de proefpolder tegen hogere kosten dan geraamd op een andere locatie aangelegd. De ontwikkeling ervan zou Nederland nog jaren werk en geld kosten.189 Het modelbedrijf en het opleidingscentrum voor de destructie van kadavers en de verwerking daarvan tot grondstoffen voor het maken van leer die in het kader van het ‘Hides and Skins project’ tot stand waren gekomen, werden uiteindelijk in maart 1963 aan de regering van de staat Uttar Pradesh overgedragen. De Nederlander Hoek had er toen twaalf jaar als deskundige op zitten, maar kon toen wel terugkijken op een uiteindelijk succesvol project dat had geleid tot industriële bedrijvigheid met dierlijke afvalstoffen als grondstof.190

Op het ministerie van Buitenlandse Zaken vond men dat de ervaringen die werden opgedaan met de projecten ‘uitermate ongunstig’ waren. ‘De projecten zijn duur en hebben in elk afzonderlijk geval tot ernstige politieke moeilijkheden geleid.’ De conclusie was helder: ‘op het eigenlijke terrein van de hulpverlening aan onderontwikkelde gebieden’ moest men ‘niet opnieuw gaan experimenteren’, maar de voorkeur blijven geven aan multilaterale bijstand, aangevuld met een programma van bilaterale bijstand via deskundigen en fellows van een miljoen gulden.191 Wat op het ministerie buiten beeld bleef, was dat Nederland binnen het eigen koninkrijk nog wel allerlei projecten uitvoerde, vooral in Nieuw-Guinea.

1 Gecommitteerde De Vries aan gevolmachtigde minister van Suriname Pos, 17 juli 1956 en gevolmachtigde minister van Suriname Pos aan gecommitteerde De Vries, 21 juli 1956, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 275.

2 Minister-president Drees aan minister-president Ferrier, 10 december 1956, in: ibidem, inv.no. 267.

3 Gevolmachtigd minister voor Suriname Pos aan minister-president Ferrier, 4 januari 1957 en minister-president Drees aan minister-president Ferrier, 13 februari 1957, in: ibidem; Peter Meel, Tussen autonomie en onafhankelijkheid. Nederlands-Surinaamse betrekkingen 1954-1961 (Leiden, 1999) 133-150.

4 Van ’t Veer, Vriend en Vijand, 113-116.

5 Ibidem, 117. Het Vrije Volk (28 december 1955).

6 Rapport uitgebracht door prof.ir. D. Dresden en prof.dr.ir. J. Goudriaan tijdens hun verblijf te Curaçao van 14 december 1946 tot 16 januari 1947 t.b.v. “Het Welvaartsplan Nederlandsche Antillen 1946” (z.p., 1947) 62-67.

7 G.J. Kruijer, J.S. Veenenbos en J.H. Westermann, Richtlijnen voor de economische en sociale ontwikkeling der Bovenwindse eilanden (Amsterdam, 1953) 42 en 53.

8 Handelingen Tweede Kamer, 1954-1955, Bijlagen 3700, no. 10, 5.

9 Zie bijvoorbeeld: P. Cohen Henriquez, ‘Is grooter bloei van West-Indië mogelijk?’, West-Indische Gids 16 (1934-35) 337-346.

10 Nota Henriquez, ‘Hoofdlijnen van het Ontwikkelingsplan Bonaire – Bovenwinden’, in: Nationaal Archief, Den Haag, Kabinet van de Vice-Minister-President en Kabinet voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken, nummer toegang 2.10.41, inv.no. 447.

11 Yrausquin aan minister van Financiën Van de Kieft, 11 juli 1956 en minister van Economische Zaken en Welvaartszorg E.J. van Romondt aan gevolmachtigde minister van de Nederlandse Antillen Lampe, 23 juli 1956, in: ibidem. Trouw (26 juli 1956).

12 Memorandum Yrausquin, 23 juli 1956, en: Uittreksel notulen ministerraad 23 juli 1956, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 447.

13 Chef directie Suriname en Nederlandse Antillen Jonkers aan minister van Overzeese Rijksdelen ad interim Staf, 31 augustus 1956, en: Uittreksel Notulen Ministerraad 3 september 1956, in: ibidem.

14 Eerste rapport Interdepartementale Commissie van Advies nopens de financiële situatie van de Nederlandse Antillen en de plannen van dat Rijksdeel tot verbreding van de welvaartsbasis, 19 oktober 1956, in: ibidem.

15 Jac.P. Thijsse, Rapport over een studiereis naar Bonaire en de Bovenwindse Eilanden in opdracht van de T.E.R.N.A. (Den Haag, november 1957).

16 M.P. Gorsira, ‘Enkele beschouwingen omtrent financiering en dekking van bijzondere uitgaven van het eilandgebied Curaçao in de eerstvolgende periode van vijf jaar’, januari 1957, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, no. 438.

17 ‘Nota betreffende de projecten tot verbetering van de welvaartsbasis en vermeerdering van de welvaart van het eilandgebied Aruba’, 1957, in: ibidem.

18 Notulen van besprekingen van de minister van Zaken Overzee met de Nederlands Antilliaanse delegatie voor de financiering van de ontwikkelingsplannen voor de Nederlandse Antillen op 21 mei 1957, in: ibidem, inv.no. 441; Staatsblad 1958, no. 1. Wet van 9 januari 1958, houdende machtiging tot het verlenen van de garantie van Nederland voor de door de Nederlandse Antillen te sluiten leningen ten behoeve van de ontwikkeling van Curaçao en Aruba.

19 Helders aan Jonkers, 20 mei 1958, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 439.

20 Henriquez aan Jonkers, 26 augustus 1959, in: ibidem, inv.no. 454.

21 Resolutie van 15 maart 1955, no. 669, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1308.

22 Lou Soutendijk aan Kees Nagtegaal, 16 februari 1956, in: ibidem.

23 Radiorede Teunissen voor de AVROS, 19 oktober 1955, in: ibidem, inv.no. 1321.

24 ‘Kort resumé van de besprekingen tussen minister Van de Kieft en de heer Teunissen’, 28/29 januari 1956, in: ibidem, inv.no. 1311. Zie ook: H. Teunissen, ‘Notitie. Samenwerking tussen de Nederlandse Missie en het Planbureau met betrekking tot de uitvoering van het TJP’, januari 1956, in: ibidem, inv.no. 1308.

25 Minister van Financiën Van de Kieft aan gouverneur Van Tilburg, 13 juni 1956, in: ibidem, inv.no. 1311.

26 ‘Vragen gesteld door de Nederlandse missie naar aanleiding van de begroting 1955 en 1956 Tienjarenplan, Suriname’, in: ibidem, inv.no. 1359.

27 Brink aan Jonkers, 21 juli 1956, in: ibidem.

28 A. Jonkers, Verslag van in Suriname gehouden besprekingen van 3 tot 11 augustus 1956, in: ibidem, inv.no. 1311.

29 Van Tilburg aan Jonkers, 4 juni 1956, in: ibidem, inv.no. 1359.

30 Teunissen aan Ferrier, 27 oktober 1956, in: ibidem, inv.no. 1294.

31 Leider Nederlandse Missie Brink aan directeur Planbureau Teunissen, 17 april 1957, in: ibidem, inv.no. 1311.

32 Brink aan minister van Zaken Overzee Helders, 21 juni 1957, in: ibidem.

33 Minister-president Ferrier aan minister van Zaken Overzee Helders, 29 april 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 6728.

34 Verslag van de delegatie uit de Staten-Generaal, welke op uitnodiging van de Staten van Suriname een bezoek heeft gebracht aan dat Rijksdeel (31 oktober 1957) 6-7. Handelingen Eerste Kamer, 1956-1957, Kamerstuk 4500 XIII, nr. 111.

35 Handelingen Eerste Kamer, 1956-1957, Kamerstuk 4500 XIII, nr. 111.

36 Gouverneur Van Tilburg aan minister van Zaken Overzee Helders, 6 mei 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 6728.

37 Minister van Overzeese Rijksdelen a.i. Staf aan gouverneur van Suriname Van Tilburg, 28 november 1956, in: ibidem, inv.no. 10767.

38 Memorandum besprekingen tijdens bezoek van minister Helders aan Suriname 22 t/m 25 november 1957, in: ibidem, inv.no. 11053.

39 Minister van Zaken Overzee Herders aan minister van Financiën Hofstra, 28 juni 1957, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1311.

40 Memorandum van een bespreking van de Minister-president met de heer Teunissen op 6 mei 1957, in: ibidem, inv.no. 1362.

41 Notitie met betrekking tot mede-financiering anticipatieprojecten 1954-1955, 14 juni 1957, in: ibidem.

42 Minister van Zaken Overzee Helders aan gouverneur van Suriname Van Tilburg, 19 augustus 1957, in: ibidem, inv.no. 1371.

43 Minister van Zaken Overzee Helders aan leider Nederlandse Missie Brink, 16 mei 1957, in: ibidem, inv.no. 1311.

44 Stichting Planbureau Suriname, Verslag 1954-1956. Tienjarenplan Suriname (Paramaribo, mei 1957).

45 Minister van Zaken Overzee Helders aan minister van Financiën Hofstra, 26 september 1957, in: 2 NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10980.

46 Brink aan Jonkers, 1 november 1957, in: ibidem, inv.no. 11158.

47 Brink aan Jonkers, 2 april 1958, in: ibidem.

48 Brink aan minister van Zaken Overzee Helders, 14 februari 1958, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1321.

49 Nota betreffende het Surinaamse Brokopondo-project, 9 juni 1956, in: : NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9752.

50 Teunissen aan Van Lier, 16 april 1955, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.nr. 70.

51 Minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp aan president van ALCOA Wilson, 28 mei 1955, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9752; Gouverneur van Suriname Klaasesz aan minister van Overzeese Rijksdelen Kernkamp, 28 april 1955, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1362.

52 ‘Memorandum over het overleg dat met Nederlandse instanties gevoerd is over het Brokopondo-project in het bijzonder in de jaren 1955 en 1956’, in: ibidem, inv.no. 1362; Teunissen aan Van Lier, 12 oktober en 10 november 1955, in: NL-HaNA, Lier, van, 2.21.257, inv.nr. 70.

53 Notulen van de Ministerraad, 6 februari 1956, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9752.

54 ‘Aantekeningen van een vertrouwelijk telefonisch gesprek tussen gouverneur en directeur financiën [H. Weisfelt] n.a.v. diens bezoek aan Nederland en de Verenigde Staten inzake Brokopondo-project’, 31 juli 1956, NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1362.

55 Planbureau Suriname, ‘Memorandum over de financiële voordelen die voor de Surinaamse overheid verbonden zijn aan de uitvoering van het Brokopondo-plan’, juli 1956, in: ibidem.

56 Richtlijnenovereenkomst Suriname ALCOA, in: ibidem.

57 Verslag van de vergadering van de Staten van Suriname, 9 februari 1957, in: ibidem.

58 Jonkers aan Van Tilburg, 15 juni 1956, in: ibidem, inv.no. 1359.

59 Gouverneur van Suriname Van Tilburg aan chef directie Suriname en Nederlandse Antillen Jonkers, 28 juni 1956, in: ibidem.

60 Nagtegaal aan Jonkers, 9 september 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9753.

61 Zakelijk overzicht van het besprokene in de vergadering van de REA op 11 september 1957, waarbij aanwezig zijn: de Gouverneur, minister Ferrier, Smit, Van de Veer en Kuiperbak, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1362.

62 L.R.W. Soutendijk aan minister van Financiën Hofstra, 25 oktober 1957, in: ibidem.

63 Nagtegaal aan J. Groot, 3 januari 1958, in: ibidem, inv.no. 3007.

64 Algemeen Handelsblad, 11 december 1957, 22, 23, 25 en 29 januari 1958.

65 Handelingen Eerste Kamer, 1957-1958, 508; en: Bijlagen, 4900, nr. 94a, 6.

66 Nagtegaal aan ministerie van Zaken Overzee, 27 januari 1958, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1364.

67 Van Blommestein aan gouverneur Van Tilburg, 4 februari 1958, in: ibidem.

68 ‘Het bezoek van prinses Beatrix aan Suriname’, in: ibidem, inv.no. 297. Simon Lobach, ‘Aluminium in Suriname (1898–2020): An Industry Came and Went, but its Impacts on the Maroon Communities Remain’, International Development Policy | Revue internationale de politique de développement, 16, 2023, http://journals.openedition.org/poldev/5331; DOI: https://doi.org/10.4000/poldev.5331

69 Ambassadeur van Nederland in Pakistan J.C. van Beusekom aan ministerie van Buitenlandse Zaken, 27 mei 1952, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 45-54, 2.05.117, inv.no. 11572.

70 Van Beusekom aan Terwisscha van Scheltinga, 22 december 1953, in: ibidem.

71 Van Beusekom aan minister van Buitenlandse Zaken Beyen 13 maart 1954, in: ibidem.

72 John Woodward Thomas, ‘Development institutions, Projects, and aid: A case study of the Water Development Programme in East Pakistan’, Pakistan Economic and Social Review 12 (1974) 77-103, aldaar 84-86.

73 Cornelis op ’t Land, Werk in uitvoering. Een analyse van drie ontwikkelingsprojecten (Meppel, 1970) 120-138.

74 Water and power development in East Pakistan, Report of a United Nations Technical Assistance Mission (New York, 1957) iii-vii.

75 Waarnemend voorzitter van de NOVIB Oosterhuis aan minister-president Drees, 16 juli 1957, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 166.

76 E. de Vries, ‘Wat Nederland kan doen’, Onze wereld 1 (1957) I, 2.

77 Verslag van de vergadering van vertegenwoordigers van NOVIB-komitees op 7 december 1957, in: NOVIB, inv.no. 1401.

78 E. de Vries, ‘Wat Nederland kan doen’, Tijd en taak; religieus-socialistisch weekblad 53 (1957) no. 29, 20-07-1957, 4-6.

79 E. de Vries, ‘3 concrete mogelijkheden’, Onze wereld 1 (1957) II, 2-3.

80 Haagse Post (april 1957).

81 Verslag van de Algemene Bestuursvergadering van de NOVIB, 29 mei 1957, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening; Directie Internationale Organisaties, nummer toegang 2.11.57, inv.no. 950; E. de Vries, ‘3 concrete mogelijkheden’, Onze wereld 1 (1957) II, 2-3.

82 G.H. van der Kolff, De moeilijkheden rondom het integratievraagstuk voor landen in versnelde sociaal-economische overgang (Haarlem, 1957) 25.

83 Van der Kolff aan de gezant van Nederland in Soedan Frowein, 17 november 1956, in: Nationaal Archief, Den Haag, Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), nummer toegang 2.20.69, inv.no. 4557.

84 Maurits W. Ertsen, Improvising planned development on the Gezira plain, Sudan, 1900-1980 (Basingstoke, 2016).

85 Van der Kolff aan de voorzitter van de NOVIB De Vries, 11 februari 1957, in: NL-HaNA, KIT Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2.20.69, inv.no. 4557; zie ook: G.H. van der Kolff, De sociale aspecten van het Gezira-project in de Soedan (Amsterdam, 1957).

86 Tijdelijk zaakgelastigde in Khartoem Van der Stadt aan het bureau voor Internationale Technische Hulp, 31 juli 1957, in: inv.no. Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Ambassade in Egypte (Caïro), nummer toegang 2.05.173, inventarisnummer 167.

87 Tijdelijk zaakgelastigde Soedan Frowein aan minister van Buitenlandse Zaken, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Buitenlandse Zaken: Code-archief 1955-1964, nummer toegang 2.05.118, inv.no. 10356.

88 Wnd. voorzitter NOVIB Oosterhuis aan minister-president Drees, 16 juli en 2 augustus 1957, in: ibidem.

89 Notulen ministerraad 8 augustus 1957, in: ibidem.

90 Memorandum van secretaris-generaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken, S.J. baron van Tuyll van Serooskerken, 3 september 1957, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 169.

91 Staatssecretaris Van der Beugel aan minister-president Drees, 6 september 1957, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 10356.

92 Het Vrije Volk (17 oktober 1957).

93 Algemeen Handelsblad (26 oktober 1957).

94 ‘Kwesties rond de Nederlandse Organisatie Voor Internationale Bijstand (N.O.V.I.B.)’, Katholiek Archief 12 (1957) 1113-1136.

95 Rede De Vries, 19 december 1957, en transcript van de opmerkingen gemaakt op de algemene bestuursvergadering, in: NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57, inv.no. 950; De Maasbode (20 en 21 december 1957).

96 Tijdelijk zaakgelastigde Frowein aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 27 januari 1958, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 10356.

97 Kort overzicht van de ontwikkelingsgeschiedenis van het Soedaan-projekt, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 182A; ‘Meeting held at the headquarters of the ministry of Social Affairs’, 22 januari 1958, in: NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57, inv.no. 950.

98 Verslag van de vergadering van het algemeen bestuur van de NOVIB, eind januari 1958, in: NL-HaNA, KIT Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2.20.69, inv.no. 4119.

99 Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan de permanente vertegenwoordiger van Nederland bij de VN, 24 februari 1958, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 10356.

100 Voorzitter NOVIB-bestuur De Vries aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 9 april 1958, in: ibidem.

101 Directeur NOVIB Van Vlijmen aan secretaris-generaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken, S.J. baron van Tuyll van Serooskerken, 5 mei 1958, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 182.

102 Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan minister van Financiën Hofstra, 13 juni 1958, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 10356.

103 Voorzitter NOVIB-bestuur De Vries aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 2 juli 1958, in: ibidem.

104 Gezant in Soedan Van der Zwaal aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 18 juni 1959, in: ibidem.

105 Gezant in Soedan Van der Zwaal aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 11 oktober 1960, in: ibidem; Algemeen Handelsblad (25 oktober 1960).

106 Soerabaijasch Handelsblad (10 januari 1941).

107 De Telegraaf (3 juli 1975).

108 C.O. van der Plas, ‘Herinneringen aan Kangean’ in: Indië. Geïllustreerd weekblad voor Nederland 4 (1920-1921) 725-729, 762-766, 794-799, 811-814 en 5 (1921-1922) 117-120, 153-157, 181-187, 202-205, 217-219, aldaar 764 en 814.

109 C.O. van der Plas, ‘Zeekindje’, Indië. Geïllustreerd weekblad voor Nederland en koloniën 2 (1918-1919) 471-473; ‘Zwervers der zee’, 488-491; ‘Legende’, 558-559; ‘Op de padeg’, 571-573; ‘De nieuwe nederzetting’, 743-748; ‘Humoreske’, 763-764; ‘De Kluizenaar aan den Tjalintjing’, 793-797; De cholera in Boeddhi’ Indië. Geïllustreerd weekblad voor Nederland en koloniën 4 (1920-1921) 283-287; ‘De opstand’, 391-396; ‘Het offer’, 409-414; ‘Vreemdeling’, 571-575.

110 Ch.O. van der Plas, ‘De maatschappelijke, cultureele en politieke ontwikkeling van Insulinde in heden en toekomst’, Koloniaal Tijdschrift 8 (1919) 556-594 en 661-697, aldaar 556-558, 560-561, 661-667, 696-697.

111 Ch.O. van der Plas, ‘Rabindranath Tagore’s denkbeelden over “education”’, Koloniaal Tijdschrift 9 (1920) 665-673, aldaar 673.

112 Van der Plas aan zijn ouders, 1 december 1921, in: UBL Collectie Van der Plas, inv.no. 7.

113 Wim van den Doel, Snouck. Het volkomen geleerdenleven van Christiaan Snouck Hurgronje (Amsterdam, 2021) 439.

114 Van der Plas aan zijn vrouw, 17 april 1924, in: UBL Collectie Van der Plas, inv.no. 7.

115 Van der Plas aan Snouck Hurgronje, 14 december 1924, in: UBL Collectie C. Snouck Hurgronje, correspondentie Or. 8952 A 820.

116 Van der Plas aan zijn zoon, 7 juli 1926, in: UBL Collectie Van der Plas, inv.no. 7.

117 Ch.O. van der Plas, ‘Les relations entre les Pays-Bas et le Hidjaz’, Grotius. Annuaire international (1931) 116-144.

118 Ch.O. van der Plas, Rapport betreffende de neutralisering en bestrijding van revolutionaire propaganda onder de inheemsche bevolking, in het bijzonder van Java en Madoera (Weltevreden, 1928) 23-28 en 46-48.

119 Van den Doel, Snouck, 478; zie ook: William H. Frederick, ‘The man who knew too much. Ch.O. van der Plas and the future of Indonesia, 1927-1950’, in: Hans Antlöv en Stein Tønnesson (red.), Imperial policy and Southeast Asian nationalism 1930-1957 (Richmond, 1995) 34-62, aldaar 44-49.

120 C.O. van der Plas, ‘Werkzaamheden van den Studiekring Batavia’, De Stuw 1 (1930) no. 12, 13-16.

121 Ch.O. van der Plas, ‘Doelstelling in de Indische politiek’, Koloniaal Tijdschrift 20 (1931) 90-95.

122 Van der Plas aan zijn zus Olly, 1932, in: UBL Collectie Van der Plas, inv.no. 10.

123 Van der Plas aan zijn kinderen, 18 juni 1929, en Van der Plas aan zijn zoon, 1929, in: ibidem, inv.no. 9.

124 De Locomotief (1 juli 1932).

125 De Locomotief (19 augustus 1933).

126 Haagsche Courant (17 maart 1934).

127 De Tribune (10 augustus 1935).

128 De Locomotief (6 september 1935).

129 De Locomotief (13 december 1935).

130 De Telegraaf (1 juli 1936).

131 Ch.O. van der Plas, ‘Memorie van Overgave van de residentie Cheribon’, 1936, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.no. 38.

132 Soerabaijasch Handelsblad (18 mei 1936).

133 Handelingen van de Volksraad, 1936-1937, bijlagen, onderwerp 143.

134 Ch.J. Grader, Het Madurawelvaartsfonds (Buitenzorg 1949) 52; Huub de Jonge, ‘State and Welfare in the Late Colonial Period: The Madura Welfare Fund (1937-1941)’, Asian Journal of Social Science 32 (2004) 91-104.

135 Algemeen Handelsblad (20 april 1940); Teko Soemodiwirjo, ‘Eenige aanteekeningen uit de practijk van de voorlichting aan de bevolking’, Landbouw 17 (1941) 431-459, aldaar 456-457.

136 Algemeen Handelsblad (20 april 1940).

137 C.O. van der Plas, ‘Klautertochten in het Kloetgebergte’, Mededeelingen Nederlandsch-Indische Vereeniging voor Bergsport no. 12 (1936) 24-26.

138 A. Alberts, ‘Namen noemen. Het leven van een prinsgemaal’, De Gids 125 (1962) 119-126, aldaar 121.

139 Soerabaijasch Handelsblad (12 juni 1940).

140 Soerabaijasch Handelsblad (16 augustus 1940).

141 J. de Kadt, De Indonesische tragedie. Het treurspel der gemiste kansen (2de druk; Amsterdam, 1989) 48.

142 L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (Den Haag, 1969-1994) deel 11a, 1043-1053.

143 De Jong, Koninkrijk, deel 11c, 34.

144 Ch.O. van der Plas, ‘De beteekenis van Nederlandsch-Indië voor de wereld en in het Nederlandsche rijk’, in: H.J. van Mook, Nederlandsch-Indië onder de Japansche bezetting. Zeven toespraken gehouden over Radio Oranje in den zomer van 1944 (Londen, 1944) 25-28.

145 De Jong, Koninkrijk, 11c, 496-500; Fredrick, ‘The man who knew too much’, 49-53.

146 Van der Plas (gedelegeerde bij het geallieerd opperbevel in Zuid-Oost Azië) aan Van Mook (lt. gouverneur-generaal), 18 sept. 1945, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële Bescheiden, I, no. 78.

147 Nota van fd directeur van binnenlands bestuur Van der Plas, 18 november 1945, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële Bescheiden, II, no. 51.

148 H.W. van den Doel, Afscheid van Indië. De val van het Nederlandse imperium in Azië (2de druk; Amsterdam, 2001) 116-122.

149 L. de Jong, Koninkrijk, 11c, 34.

150 Marinus van der Goes van Naters, Met en tegen de tijd. Een tocht door de twintigste eeuw (Amsterdam 1980) 175.

151 Regeringscommissaris voor bestuursaangelegenheden en territoriaal bestuursadviseur Oost-Java (Van der Plas) aan hoge vertegenwoordiger van de kroon (Lovink), 8 juni 1949, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red.), Officiële Bescheiden, XIX, no. 18.

152 Ch.O. van der Plas, Bra Widjaja (Amsterdam, 1951) 90-91.

153 Het Vaderland (13 september 1952).

154 C.O. van der Plas, Doch de meeste van deze is de Liefde …. Boroboedoer en Mendoet (Deventer, 1951) 23-24.

155 C.O. van der Plas, ‘Met zevenmijlslaarzen van middeleeuwen naar moderne tijd’, De Telegraaf (25 oktober 1952).

156 Aantekeningen, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 251 Ch.O. van der Plas, nummer toegang 2.21.266, inv.no. 234.

157 C.O. Van der Plas, ‘Report on the Southern Tihāma, Saudi Arabia’, January 1952, in: ibidem.

158 Acting Chief TA Officer FAO Acock aan Van der Plas, 9 april 1953, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 235.

159 ‘Final report on the missions to the Gambia in 1954, 1955/6 and 1956’, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 239. Zie ook: Charles O. van der Plas, Report of a socio-economic survey of Bathurt and Kombo St.Mary in the Gambia (1956) 147-149.

160 ‘Final report on the missions to the Gambia in 1954, 1955/6 and 1956’, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 239.

161 ‘Geschiedenis van het Community Development project’, NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 242.

162 ‘Final report on the missions to the Gambia in 1954, 1955/6 and 1956’, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 239.

163 Ibidem.

164 C.O. van der Plas, ‘The Cryssoupolis-Nestou Development Project in Greece’, 1958, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 244.

165 Van der Plas aan De Vries, 15 maart 1957, in: NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57, inv.no. 950.

166 C.O. van der Plas, ‘The Cryssoupolis-Nestou Development Project in Greece’, 1958, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 244.

167 Handelingen Eerste Kamer, 1954-1955, 511.

168 Verslag van de Algemene Bestuursvergadering van de NOVIB, 29 mei 1957, in: NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57 NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57, inv.no. 950.

169 Verslag 1ste bespreking projectcommissie Griekenland 9 juli 1957, in: NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57, inv.no. 950. Zie ook: P.J. Kapteyn, H.J. Frietema en mej. S. Terlouw, ‘Nota voor de Commissie Griekenland’, in: ibidem.

170 Van der Plas aan Kapteyn, 22 september 1957, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 316 Kapteyn, nummer toegang 2.21.096, inv.no. 13.

171 ‘Basisvoorstel Griekenland-kommissie’, in: NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57, inv.no. 950.

172 Jan Glissenaar, ‘Chryssoupolis en omgeving komen tot nieuw leven’, Onze wereld (juni/juli 1959).

173 J.J. van der Lee, ‘Indrukken van een reis naar India en Pakistan’, Socialisme en Democratie 13 (1956) 289-296, aldaar 290.

174 Ambassadeur in Pakistan De Beus aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 12 maart 1956, in: Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Ambassade in Pakistan [standplaats Karachi/Islamabad], nummer toegang 2.05.236, inv.no. 122; Van Merriënboer, Mansholt, 238-247.

175 Minister van Buitenlandse Zaken Luns en minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening Mansholt aan minister-president Drees, 30 mei 1956, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 148.

176 Tinbergen aan minister van Economische Zaken Zijlstra, 3 september 1956, in: ibidem, no. 150.

177 Minister van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening Mansholt aan minister zonder portefeuille (van Buitenlandse Zaken) Luns, 10 september 1956, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.nr. 29813.

178 Hoofd afdeling Multilaterale Samenwerking van het directoraat-generaal Buitenlandse Economische Betrekkingen, ministerie van Economische Zaken, Bentinck aan minister van Economische Zaken Zijlstra, 21 november 1956, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 152.

179 Notulen ministerraad, 15 februari 1957, in: ibidem, no. 161; Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan minister-president Drees 5 maart 1957, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 29821.

180 Notulen ministerraad, 11 maart 1957, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 163.

181 Notulen ministerraad, 22 maart 1957, in: ibidem, no. 164.

182 Handelingen Tweede Kamer, 1956-1957, 946-966.

183 Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan posten in Latijns-Amerika, Afrika en het grootste deel van Azië, 15 mei 1957, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no. 165.

184 Bureau Internationale Technische Hulp, Nota, 12 september 1957, in: ibidem, no. 170.

185 Te Winkel aan Warmenhoven, 13 juli 1962, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 29813.

186 Directie van de Landbouw aan de directie Internationale Organisaties, 7 december 1957, in: NL-HaNA, LVV / Directie Internationale Organisaties, 2.11.57, inv.no. 960.

187 Chef Directie Internationale Organisaties ministerie van Buitenlandse Zaken Meijer aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 18 januari 1958, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, I, no.185.

188 Directeur Bureau voor Internationale Technische Hulp Bannier aan ambassadeur in India Helb, 4 oktober 1958, in: Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Ambassade in India (New Delhi) (1951-1974) en Consulaat(-Generaal) te Bombay (1931-1974), nummer toegang 2.05.187, inv.no. 143.

189 Consul-generaal in Bombay J. van der Gaag aan ambassadeur in India Helb, 5 maart 1960, in: ibidem, inv.no. 144.

190 Plv. directeur Bureau Internationale Technische Hulp Warmenhoven aan ambassadeur in Griekenland Merens, 6 april 1959, in: Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Ambassade in Griekenland (Athene), nummer toegang 2.05.180, inv.no. 65.

191 Minister voor Ontwikkelingshulp Udink aan ambassadeur in Griekenland Van Lynden, 2 januari 1968, in: ibidem, inv.no. 66.

7

De schaduw van het kolonialisme

Het Nederlandse bestuur over Nieuw-Guinea was niet onomstreden, ook niet in Nederlandse kring. Begin 1956 vond bijvoorbeeld de Nederlandse Hoge Commissaris in Jakarta, W.F.L. graaf van Bylandt, het een ronduit slecht idee wanneer Nederland zou blijven vasthouden aan het bestuur over het gebied. Aan minister Luns schreef hij dat gezien de Koude Oorlog en het antikoloniale sentiment in de wereld het een illusie was te denken dat Nederland zich gedurende langere tijd in Nieuw-Guinea zou kunnen handhaven. Als Nederland in een gewapend conflict met Indonesië verzeild zou raken, dan stond het vast dat alle Aziatische landen de zijde van Indonesië zouden kiezen en geen enkele westerse mogendheid daadwerkelijk Nederland zou steunen. En ondertussen bedreigde het conflict om Nieuw-Guinea de belangen die Nederland nog steeds in Indonesië had. Maar er was meer. Nederland had ook elders op de wereld belangen en een rol te spelen. Daarbij was het volgens Van Bylandt afhankelijk ‘van de goodwill die wij in de wereld weten op te bouwen’. De diplomaat concludeerde: ‘Als politiek en militair niet te vrezen staat hebben wij grote mogelijkheden juist in de Aziatische en Afrikaanse landen – mits wij ons zelf niet blootstellen aan aanvallen vanwege ons “kolonialisme”.’1

Van Bylandt schreef zijn beschouwingen nadat diplomatiek overleg tussen Nederland en Indonesië over de toekomst van Nieuw-Guinea van december 1955 tot en met februari 1956 in Genève definitief niets had opgeleverd. Hierna zegde Indonesië eenzijdig de Nederlands-Indonesische Unie op, die ooit voor een bijzondere band tussen beide landen had moeten zorgen, en legde Nederland in zijn Grondwet vast dat Nederlands Nieuw-Guinea voortaan een onderdeel van het grondgebied van het Koninkrijk der Nederlanden was. Wim Schermerhorn had het in 1956 in Socialisme en Democratie over ‘het laatste stukje Nederlands kolonialisme in Nieuw-Guinea, dat in de geest van velen als een soort historisch reservaat uit een voorbije periode gecultiveerd wordt, zonder dat men echter de middelen beschikbaar stelt of de manpower bezit om het land letterlijk in cultuur te brengen’.2 In de Eerste Kamer herhaalde hij een jaar later dit standpunt. Nederland hield volgens hem in Nieuw-Guinea vast aan ‘de status en houding van een koloniale mogendheid’. Dat Nederland zich rechtvaardigde door te verklaren er voor de Papoea’s te zijn, deed volgens hem niet ter zake. ‘Immers, het motief van de ontwikkeling van de Papoea als grondslag voor onze rechtsverhouding is precies dezelfde als de grondslag van de gehele ethische politiek in de eerste helft van de 20ste eeuw.’3 Zijn partijgenoot en voormalige secretaris-generaal van de Nederlands-Indonesische Unie Idenburg schreef eind 1956 dat de Nederlandse politiek in Zuidoost-Azië leed aan ‘emotionele reactieverschijnselen’. Dit bracht volgens hem Nederland ertoe voor het ‘laatste koloniale bezit’ in het gebied veel te willen opofferen, ook zijn economische positie in Indonesië. Volgens Idenburg stond het desondanks vast dat Nederland de Papoea’s zou gaan teleurstellen. Zij zouden zich immers onherroepelijk gaan schamen een ‘gekoloniseerd volk’ te zijn en zich daarbij realiseren ‘dat het Westnieuwguinese gebied nooit een vrije, zich zelf onderhoudende beheerseenheid kán worden’.4

Niet alleen binnen de PvdA was er twijfel over het vasthouden aan het bezit van Nieuw-Guinea. In de zomer van 1956 deed de Generale Synode van de Nederlandse Hervormde Kerk een zogeheten ‘Oproep tot bezinning op de verantwoordelijkheid van het Nederlandse volk inzake de vraagstukken rondom Nieuw-Guinea’. Hierin viel te lezen dat ‘de historische aanspraken en goede bedoelingen en hoge idealen’ waarmee Nederland zich in Nieuw-Guinea handhaafde, ‘geen voldoende rechtvaardiging’ waren voor de Nederlandse positie in het gebied. Er was daarbij sprake van een ‘zelfzucht’ die niet op materieel gewin gericht was, maar op ‘het najagen van hoge idealen, op het behouden van een rest van de glorie van het vroegere imperium, op het deelhebben aan politieke machtsvorming in verre streken van de wereld’. Dat was een goede samenvatting van de diverse motieven die er in Nederland leefden om in Nieuw-Guinea actief te zijn. Daarbij werden de Papoea’s echter wel ‘afgesnoerd’ van ‘hun natuurlijke nabuurland Indonesië’. De Generale Synode concludeerde dat de ‘voortzetting van de bestaande aanvechtbare en onzekere situatie’ in Nieuw-Guinea moest worden afgewezen. Nederland werd opgeroepen zijn aanspraak ‘alleen op eigen gezag Nieuw-Guinea te besturen’ te laten vallen.5

De meeste Nederlanders in Nieuw-Guinea waren onaangenaam verrast over de oproep van de synode. Zij trokken zich er echter tevens niet al te veel van aan. Gouverneur Van Baal verklaarde voor de radio dat van ‘het op losse schroeven zetten van de plichten die Nederland heeft jegens land en volk van Nieuw-Guinea’ geen sprake was. Hij had het daarentegen over het ‘wonder dat bezig is zich in dit ruige land te voltrekken’.6 Op de laatste dag van 1957 schreef zendeling Ies Kijne, inmiddels rector van de Theologische School van de zelfstandige Evangelisch Christelijke Kerk te Seroei, een lange bespiegeling over hoe de juiste houding tegenover de Nieuw-Guineakwestie in zijn ogen moest zijn. Hij constateerde dat de Papoea’s door de Indonesiërs altijd waren veracht ‘als een apart, wild en gevaarlijk volk’ en dat Nederland daarom hen niet aan Indonesië mocht ‘uitleveren’. ‘Het Papoease volk heeft alle reden zich op eigen wijze te willen en te mogen ontwikkelen,’ aldus Kijne. Nederland stond daarbij nog steeds voor een gecompliceerde taak die ‘zeer hoge en zware eisen’ stelde aan de Nederlandse bestuursambtenaren, ‘van wie in zeer hoge mate zelfbeheersing, belangstelling voor volksontwikkeling, belangstelling voor democratisering en achterstelling van eigen belangen wordt geëist’.7

Zo leefden er in protestantse kring volstrekt verschillende opvattingen over wat de juiste koers met betrekking tot Nieuw-Guinea moest zijn, die elk met morele argumenten werden verdedigd. PvdA’ers als Schermerhorn en Idenburg wilden daarbij dat Nederland zijn koloniale verleden definitief achter zich zou laten en hekelden het vasthouden aan Nieuw-Guinea, waar het slechts beperkt voor ontwikkeling zou kunnen zorgen. Maar hoe dan ook, iedereen werd geconfronteerd met de steeds slechtere Nederlands-Indonesische relaties en de groeiende politieke chaos in Indonesië, waar eind 1956 militaire commandanten het bestuur op Sumatra en Noord-Celebes overnamen, president Soekarno in maart 1957 de staat van beleg afkondigde, in december van dat jaar honderden Nederlandse ondernemingen nationaliseerde en vervolgens zo’n 40.000 Nederlanders dwong het land te verlaten. Steun kreeg Soekarno daarbij van onder meer de grote Partai Komunis Indonesia. Indonesië was daardoor voor bijna iedereen in Nederland niet het land waaraan Nieuw-Guinea kon worden overgedragen.

Dat vond ook een commissie die onder leiding van Idenburg voor het wetenschappelijk bureau van de PvdA, de Wiardi Beckman Stichting, een rapport had geschreven over Nieuw-Guinea. De commissie had naast Idenburg bestaan uit onder anderen Max van der Stoel, de algemeen secretaris van de Hervormde Zending S.C. graaf van Randwijck, Jacques de Kadt en Paul van ’t Veer. In hun rapport Het vraagstuk Nieuw-Guinea uit 1958 schreven ze dat uitsluitend wanneer er in Indonesië ‘een democratisch, niet door antiwesterse ressentimenten beheerst regime’ zou komen dat in staat was er de politieke stabiliteit te herstellen, het overdragen van Nieuw-Guinea aan dat land kon worden overwogen. Tegelijkertijd was duidelijk dat Nederland van Nieuw-Guinea af moest komen. ‘In het belang van Nederland en Nieuw-Guinea beide zal de politiek van de regering gericht moeten zijn op liquidatie van het vraagstuk Nieuw-Guinea als Nederlands probleem,’ aldus de commissie. Het tijdperk van het kolonialisme was nu eenmaal voorbij, terwijl de last die Nederland had te dragen bij de ontwikkeling van het gebied alleen maar zwaarder zou worden. Daarbij was het een illusie te denken dat Nieuw-Guinea ooit op eigen benen kon staan vanwege ‘de uiterst schaarse bewoondheid, de beperkte welvaartsbronnen en de zeer moeilijke verbindingen’. Wat dan wel een goede koers was voor het gebied? De commissie bleef er vaag over. Ze suggereerde dat te zijner tijd ‘het staatkundige leven van West-Nieuw-Guinea’ moest plaatshebben ‘in een groter, democratisch georganiseerd, staatkundig verband in de Pacific’. Onduidelijk bleef echter hoe daar te komen.8

Maar in sommige kringen groeide het besef dat wat Nederland in Nieuw-Guinea verrichtte uiteindelijk een koloniaal project was. Binnen de KVP werd daar overigens geheel anders over gedacht. Begin december 1958 had de voormalige minister van Koloniën Charles Welter het over ‘de prikkel, die er voor Nederland van uitgaat in een gebied overzee, dat tot de onderontwikkelde gebieden behoort, een beschavingstaak te verrichten’. Het werk in Nieuw-Guinea was een onderdeel van de Nederlandse ‘steun aan onderontwikkelde gebieden’, met als enige bijzonderheid dat het gebied onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden was. ‘Daar, onder eigen vlag, kunnen wij uiting geven aan ons medegevoel met zwakke en onderontwikkelde volken, voor wier zedelijke en stoffelijke ontwikkeling wij in dit geval bovendien rechtstreeks verantwoordelijk zijn,’ aldus Welter. Het leverde hem een scherp antwoord van PvdA-Kamerlid De Kadt op. Die verklaarde dat men over de hulp aan minder ontwikkelde gebieden kon denken als men wilde, maar dat één ding voor hem vaststond, namelijk: ‘Er mag geen schaduw van kolonialisme vallen over de hulp aan achtergebleven gebieden.’ Dit terwijl ‘het gehele Nieuw-Guineavraagstuk’ in zijn ogen geheel overdekt was met die schaduw.9

Tussen de regeringspartijen KVP en PvdA boterde het op dat moment overigens al langer niet. Op 22 december 1958 kwam het laatste kabinet onder leiding van Wim Drees ten val. Na verkiezingen in maart 1959 trad er in mei van dat jaar een nieuwe regering aan die gevormd werd door de KVP, de ARP, de CHU en de VVD. De nieuwe minister-president, Jan de Quay, had tijdens de kabinetsformatie zijn bedenkingen gehad over het Nederlandse beleid inzake Nieuw-Guinea, vooral als gevolg van gesprekken die hij had gevoerd met Frits Philips. Philips was betrokken bij een informele groep van vooral captains of industry die een betere relatie met Indonesië nastreefde: de ‘Groep-Rijkens’, genoemd naar de centrale figuur ervan, Paul Rijkens, de voormalige topman van Unilever. De Quay was echter door de politiek leider van de KVP Carl Romme teruggefloten. In het zogeheten ‘overzicht hoofdlijnen regeringsbeleid’ stond dan ook te lezen dat het Nederlandse beleid ten aanzien van Nieuw-Guinea erop gericht was aan de bevolking van Nederlands Nieuw-Guinea door middel van het zelfbeschikkingsrecht de mogelijkheid te verzekeren ‘haar toekomstige politieke status te bepalen’. Daartoe moesten er op ‘bestuurlijk, sociaal-economisch en cultureel terrein effectieve maatregelen’ genomen worden die zouden leiden tot wat genoemd werd ‘verheffing der autochtone bevolking teneinde haar zo spoedig mogelijk rijp te maken voor zelfbestuur’. Aan het bestaande beleid werd met andere woorden vastgehouden.10

Joseph Luns bleef ook in het kabinet-De Quay minister van Buitenlandse Zaken. Hij was een overtuigd voorstander van het Nederlandse bestuur over Nieuw-Guinea, waarschijnlijk vooral omdat hij wilde dat Nederland ook buiten Europa een rol van betekenis zou blijven spelen. Luns was daarom ook een groot voorstander van de Nederlandse hulp aan minder ontwikkelde landen. In 1958 had Luns aan de Amerikaanse regering om garanties gevraagd in het geval Indonesië met geweld zou willen binnenvallen. Die had hij van de Amerikaanse secretary of state John Foster Dulles gekregen, althans tot op zekere hoogte. Hij had van Dulles in New York mogen verklaren dat de Verenigde Staten van mening waren dat er geen geweld kon worden gebruikt om gebieden te veroveren, en dat deze politiek van toepassing was ‘op de kwestie van de straat van Taiwan (Formosa) en op dergelijke kwesties in andere delen van de wereld, met inbegrip van Nederlands Nieuw-Guinea’. Met deze uitspraak als steun in de rug, kon het Nederlandse ontwikkelingsproject in Nieuw-Guinea met kracht worden voortgezet.11

Theo Bot

Theo Bot zou zichzelf niet als ‘opheffer’ hebben gekenschetst.12 Hij was op 20 juli 1911 in Dordrecht geboren als zoon van een katholieke onderwijzer en zijn vrouw. Zijn jeugd bracht hij door in Doesburg en Apeldoorn. In de laatste plaats was zijn vader hoofd van de rooms-katholieke mulo. Zelf doorliep hij met succes het Gemeentelijk Gymnasium om vervolgens Indologie en Indisch Recht aan de Rijksuniversiteit te Utrecht te studeren. Hij volgde er Japans en Chinees als bijvakken. Ook werd hij preses van de Utrechtse Indologen Vereeniging en als zodanig was hij verantwoordelijk voor de viering van het tweede lustrum ervan in december 1935. Op de eerste dag van de viering was minister-president Colijn aanwezig en werd er gesproken door de Utrechtse hoogleraar en Eerste Kamerlid voor de CHU Bon de Savornin Lohman, die de aanwezigen voorhield dat het Nederlandse koloniale rijk te allen tijde moest worden gehandhaafd. Bot werd na zijn studie in 1936 als ambtenaar bij het Binnenlands Bestuur van Nederlands-Indië op wachtgeld gezet. De reden was dat vanwege de crisis het Indische gouvernement geen geld had om nieuwe bestuursambtenaren aan te stellen. Uiteindelijk werd voor hem echter een uitzondering gemaakt. Vanwege zijn kennis van het Japans en het Chinees werd hij in oktober 1936 uitgezonden naar Batavia en in de rang van aspirant-controleur geplaatst bij de Dienst der Oost-Aziatische Zaken, die onder leiding van A.H.J. Lovink de anti-Nederlandse propaganda uit Japan en de activiteiten van onder anderen Japanse diplomaten in de kolonie in de gaten hield.13

Bot was vlak voor zijn vertrek in Den Haag getrouwd met Elisabeth van Hal, met wie hij in november 1937 zijn eerste kind kreeg, Bernard (Ben) Bot. Het jonge gezin woonde aan de Lombokweg in de Bataviase wijk Menteng. In augustus 1939 werd Theo Bot overgeplaatst van de Dienst der Oost-Aziatische Zaken naar het Binnenlands Bestuur, waarvoor hij was opgeleid. Hij werd toegevoegd aan de resident van Batavia, H.A. van Loghem. Op 1 mei 1940 volgde een overplaatsing naar het kantoor van de resident van Buitenzorg, waar hij in januari 1941 tot controleur werd bevorderd. Hij werd onmiddellijk belast met de taken van de aspirant-controleur van Soekaboemi, woonde er de regentschapsconferentie bij en hielp bij het innen van belastingen en de aanleg van prikkeldraadversperringen aan de kust.14

Een jaar later keerde hij weer terug naar de Dienst der Oost-Aziatische Zaken. Het was zijn laatste functie in het oude Nederlands-Indië. Het resultaat van zijn werk en dat van zijn collega L.G.M. Jaquet werd in 1942 nog door het Indische gouvernement gepubliceerd onder de titel Tien jaar Japansch gewroet in Nederlandsch-Indië. Daarin werd gesproken van het ‘schaamtelooze misbruik van diplomatieke voorrechten’ door de Japanners en de ‘laaghartige en gluiperige lasterpropaganda van den Japanschen gast’ in Indië.15 Als reserveofficier werd hij op 8 maart 1942 krijgsgevangen gemaakt en per schip met 1700 andere gevangenen afgevoerd naar Birma. De reis over zee duurde wel een maand. ‘Aan dysenterie en andere ziekten stierven er onderweg 250 man, die overboord werden gezet. De overlevenden, die er het ergst aan toe waren, werden in Rangoon naar een ziekenhuis gebracht, dat waren er vijftien. Van die vijftien bleven er twee in leven, één daarvan was ik,’ herinnerde Bot zich later. Vervolgens werd hij tewerkgesteld aan de Birma Spoorlijn, waarbij hij door de Japanse commandant werd verwelkomd met de woorden: ‘Wij zullen deze spoorlijn cementeren met jullie bloed en bouwen op jullie skeletten.’ Uiteindelijk probeerde hij de verschrikkelijke ervaringen als krijgsgevangene een plek te geven door te bedenken dat het nuttig was ‘eens een keer te worden teruggeslagen tot de naakte essentie van je bestaan: men vergeet soms te veel waar het eigenlijk om gaat en wat in het leven telt’. Op 30 september 1945 volgde de bevrijding en werd Bot naar Batavia gebracht, waar hij herenigd werd met zijn vrouw en inmiddels drie kinderen, die de oorlogsjaren in het Tjidengkamp hadden doorgebracht.16

Bot keerde na een korte tijd te hebben gewerkt voor de Regeringsvoorlichtingsdienst in Batavia in februari 1946 met zijn familie terug naar Nederland. Zijn zieke vrouw werd opgenomen in het ziekenhuis in Apeldoorn. Hijzelf ging na een korte vakantie werken bij het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen, overigens formeel gedetacheerd vanuit het kabinet van luitenant-gouverneur-generaal Van Mook, waar hij was benoemd tot hoofdambtenaar. Bot werd op het ministerie medewerker van de afdeling Voorbereiding Staatsrechtelijke Hervormingen, waarin, zoals reeds eerder opgemerkt, een groep van vooruitstrevende en bijzondere ambtenaren was bijeengebracht die PvdA-minister Jonkman beleidsmatig moest ondersteunen.17 Daarbij nam Bot in geschrifte afstand van zijn eerdere leermeester Gerretson.18 Ook ontwikkelde hij nauwe contacten met leidende figuren in de KVP, onder wie minister-president Beel, partijleider Romme en Marga Klompé. In mei begeleidde hij Beel en Jonkman op hun reis naar Indonesië. Samen met het hoofd van zijn afdeling, H.J. Friedericy, reisde hij verder in juni 1947 naar de Verenigde Staten om de Amerikanen de Nederlandse kant van het verhaal over het conflict met de Republiek Indonesië te vertellen. Beiden reisden vervolgens door naar de Nederlandse Antillen en Suriname om er te spreken over de staatkundige toekomst van beide koloniën. Bot werd begin 1948 ook secretaris-generaal van de Ronde Tafelconferentie waarin Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen over de toekomst van het koninkrijk spraken. Over de uitkomsten van de Ronde Tafelconferentie, een nieuwe bestuursregeling voor Suriname en de Nederlandse Antillen, was Bot tevreden, waarbij hij in De Groene Amsterdammer ‘het menselijk leven en de geschiedenis der volken’ een ‘groot avontuur’ noemde. Hij had vertrouwen in de toekomst. De mensheid was volgens hem zich ‘ten volle bewust van de drukkende opgestapelde lasten van irrationele krachten, egoïsme en latent barbarisme’. Daarom koos zij voor de wat hij de ‘Westeuropese democratische opvatting’ noemde en volgde zij ‘de roeping van de menselijke natuur om altijd meer en voller zichzelf te zijn als bewust verantwoordelijk wezen’.19

In de loop van 1948 keerde Bot weer terug naar Batavia om er waarnemend hoofd Politieke Zaken bij de Algemene Secretarie te worden. Hij maakte mee dat luitenant-gouverneur-generaal Van Mook verbitterd ontslag nam en werd opgevolgd door Louis Beel in de functie van Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon. Toen de laatste nog minister-president was, had Bot hem geprobeerd te overtuigen tegenover het Indonesische onafhankelijkheidsstreven een toegeeflijke houding aan te nemen. Bot had Beel opgeroepen ‘om het Van Mook-Schermerhorn-PvdA-monopolie van Indonesië-liefde te doorbreken’ en zelf grote stappen te zetten richting een zelfstandig Indonesië binnen een Nederlands-Indonesische Unie. Eenmaal aan het roer in Batavia zou Beel echter kiezen voor de militaire confrontatie met de Republiek Indonesië.20 Bot was vervolgens betrokken bij de afwikkeling van het conflict, vanaf september 1949 als adjunct-secretaris-generaal van de Ronde Tafelconferentie die in Den Haag tussen Nederland en Indonesië werd gehouden. De conferentie resulteerde in de overdracht van de soevereiniteit aan de Verenigde Staten van Indonesië en de vorming van de Nederlands-Indonesische Unie. Die Unie kreeg een Nederlandse en Indonesische secretaris-generaal. Aan Nederlandse zijde werd Bot benoemd tot adjunct-secretaris-generaal.

Bot reisde in januari 1950 naar Jakarta om te helpen er het secretariaat van de Nederlands-Indonesische Unie op te zetten. Tijdens zijn verblijf in de stad zag hij hoe de Nederlanders die nog in Indonesië verbleven naar de achtergrond verdwenen. Op de Amerikaanse ambassade in de stad arriveerden tegelijkertijd steeds meer experts op het terrein van wegenbouw, landbouw en irrigatie en de Indonesiërs waren blij met hen samen te werken. De Nederlanders waren volgens Bot ‘door de vroegere betrekkingen ipso facto minder interessant dan welke (andere) buitenlander ook’. Vooral vooruitstrevende Nederlanders hadden het daar moeilijk mee: ‘men had verwacht, en was zo volledig bereid, juist nu op voet van volkomen gelijkheid met zijn Indonesische vrienden te zullen gaan samenwerken in de opbouw van het nieuwe Indonesië […] men wordt echter niet gewenst’.21

Ondertussen probeerde Bot een bijdrage te leveren aan het goed houden van de Nederlands-Indonesische betrekkingen. Voor het secretariaat van de Nederlands-Indonesische Unie was echter maar een bescheiden rol weggelegd. Verder overschaduwden de meningsverschillen over Nieuw-Guinea al snel de relaties tussen beiden landen. Bot vond overigens dat een toekomst waarin het westelijk deel van Nieuw-Guinea zou samengaan met het door Australië bestuurde oostelijke deel van het eiland mogelijk moest blijven en het gebied daarom nog niet aan Indonesië moest worden overgedragen. Maar dit betekende voor hem geen voortgezet Nederlands bestuur over het gebied. Zo’n bestuur zou immers een koloniaal karakter hebben. Er moest gestreefd worden naar een internationaal bestuur waarbij Nederland zou kunnen zorgen voor de algemene administratieve leiding, de Verenigde Staten de economische ontwikkeling zouden kunnen stimuleren en Australië en Nieuw-Zeeland de defensie onder hun hoede zouden kunnen nemen. Zelfs Indonesië zou volgens hem ‘in deze gemeenschappelijke beschavingstaak der moderne naties een eervolle rol kunnen spelen’.22

Het zou zoals bekend anders lopen. Bot was daar overigens al bang voor geweest. Op het secretariaat van de Nederlands-Indonesische Unie viel er door de ontwikkelingen in ieder geval steeds minder te doen. In februari 1954 werd Bot daarom een nieuwe taak toegewezen. Hij werd benoemd tot chef van de directie Westelijke Samenwerking van het ministerie van Buitenlandse Zaken. In deze nieuwe functie raakte hij nauw betrokken bij de totstandkoming van de Europese Economische Gemeenschap. Een van de thema’s die daarbij aan de orde kwam, was de toekomstige relatie tussen zo’n Europese Economische Gemeenschap en de overzeese gebiedsdelen van vooral Frankrijk en België in Afrika.23 Begin oktober 1956 was duidelijk dat beide landen uiteindelijk hun overzeese gebiedsdelen volledig wilden opnemen in de Europese gemeenschappelijke markt. De bedoeling was stap voor stap ‘één Eurafrikaanse Gemeenschappelijke Markt’ te vormen, als ‘bekroning’ van een ‘gemeenschappelijke inspanning’. Daarbij eiste Frankrijk dat er een omvangrijk investeringsfonds voor de overzeese gebiedsdelen zou komen waaraan iedere lidstaat van de Europese gemeenschappelijke markt zou moeten bijdragen. Gedacht werd aan een jaarlijks budget van 1 miljard dollar. Het was een eis die volgens Bot ‘op het eerste oog wel uiterst moeilijk verteerbaar’ was.24

De kwestie werd uiteindelijk op 19 en 20 februari 1957 tijdens een conferentie van de zes regeringsleiders in het Hôtel Matignon in Parijs beslecht. Het was een conferentie die volgens Drees ‘slecht voorbereid was’ en daardoor een ‘vreemde vergadering’ werd.25 Maar de Duitse bondskanselier Adenauer en de Franse premier Guy Mollet zorgden tijdens een wandeling in de tuin van Matignon wel voor een doorbraak. Er werd afgesproken dat er een ‘Fonds voor de ontwikkeling van de landen en gebieden overzee’ zou worden opgericht, waarin de lidstaten gedurende vijf jaar een totaalbedrag van 581,25 miljoen dollar zouden storten. Frankrijk en Duitsland zouden elk 200 miljoen voor hun rekening nemen, terwijl Nederland 70 miljoen zou bijdragen. Uit het fonds zou Frankrijk vervolgens 511,25 miljoen ontvangen, Nederland ten behoeve van Nieuw-Guinea 35 miljoen, België 30 miljoen en Italië 5 miljoen. Duitsland zou omdat het geen overzees gebied had, niets ontvangen en uitsluitend betalen. Alle overzeese gebieden zouden onder zekere voorwaarden onderdeel van de nieuwe Europese gemeenschappelijke markt worden gemaakt, zouden met andere woorden met de gemeenschappelijke markt worden ‘geassocieerd’. Zo was Nederland inclusief Nieuw-Guinea op 25 maart 1957 partij bij de ondertekening van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap in het Palazzo dei Conservatori op het Capitool in Rome. Met betrekking tot Suriname en de Nederlandse Antillen werd er afgesproken dat er onderhandelingen zouden worden geopend met het doel ‘overeenkomsten tot economische associatie’ te sluiten.

Bij de totstandkoming van de Europese Economische Gemeenschap en de associatie van de Europese overzeese gebieden met deze gemeenschap was Theo Bot een invloedrijke adviseur van de regering geweest die achter de schermen zijn werk had gedaan. Hij had daarnaast echter ook een leven vóór de schermen. In 1951 schreef hij bijvoorbeeld in de september- en oktobernummers van het Katholiek staatkundig maandschrift over de technische hulp aan de pas onafhankelijke landen in Azië. Daarbij wees hij op het gevaar van het oprukkende communisme. Het vraagstuk van de ontwikkeling van de minder ontwikkelde gebieden was volgens hem daarom gekoppeld aan ‘de kwestie van het al dan niet voortbestaan der vrije wereld’. Het Westen kon niets anders dan in het kader van de Koude Oorlog hulp verlenen aan minder ontwikkelde landen. Het was een van ‘de onafwijsbare eisen van de internationale politieke realiteit’. Voor Bot was er overigens nog een tweede motief: het Westen was ook moreel verplicht wereldwijd te werken aan economische en sociale ontwikkeling. En Nederland moest hieraan zijn bijdrage leveren. Het zou ‘het Nederlandse volk als geheel een nieuwe rol in de wereld’ kunnen geven.26

Bot gaf zelf het goede voorbeeld. Hij was sedert 1951 voorzitter van de katholieke Academische Leken Missie Actie (ALMA) geworden, een in 1947 opgerichte organisatie die tot doel had artsen, ingenieurs en andere academici uit te zenden naar gebieden waar de katholieke missie actief was om deze te kunnen ondersteunen. In een voordracht tijdens het eerste lustrum van ALMA legde Bot omstandig uit dat volgens hem ‘de tijd van uitzending van “blanken” naar Indonesië, naar Azië en Afrika, om van Midden- en Zuid-Amerika niet te spreken’, zeker nog niet voorbij was. Daarbij vielen de gebieden waar de katholieke missie actief was samen met de minder ontwikkelde delen van de wereld waar armoede en hongersnood aan de orde van de dag waren. Bot was daarbij van oordeel dat het koloniale tijdperk voordelig was geweest voor het Westen, terwijl de traditionele maatschappelijke structuren in de koloniale wereld waren afgebrokkeld en geleidelijk ingestort. Het had gezorgd voor de opkomst van nationalistische bewegingen die de eigen maatschappij naar eigen opvatting en inzichten in elk opzicht wilden ‘herbouwen’. Het zorgde voor een ideale voedingsbodem voor het communisme, dat een oplossing voor alle problemen leek te bieden. Bot benadrukte nogmaals:

De uitdaging aan het Westen en met name aan het Christendom is derhalve, of het in staat zal blijken te zijn om in Azië, in Afrika en overigens waar ter wereld ook, tegenover de geweldige dynamiek en expansieve aantrekkingskracht van het communisme zowel een superieure, nieuwe en overtuigende ideologie en een concreet ideaal te stellen, als tegelijkertijd een hecht gefundeerde hoop en zekerheid te bieden voor een practische oplossing binnen een redelijke, te overziene termijn voor de in deze gebieden heersende ontzaggelijke materiële moeilijkheden.

Niet alleen het christendom moest daarom verder worden verspreid, ook technische economische bijstand was noodzakelijk. Daarbij zag Bot een grote taak weggelegd voor de leken in de katholieke kerk, die konden helpen bij onder meer het oprichten van ziekenhuizen en scholen en het verbeteren van de landbouw. Het betrof daarbij ‘een geven van broederlijke vriendschap, een dienen, gericht op het zelf overbodig worden, zoals elke goede opvoedende activiteit impliceert’.27

De gelovige katholiek Bot zou in de jaren die volgden nog meermalen over het probleem van de minder ontwikkelde landen spreken. Daarbij legde hij steeds meer de nadruk op het belang van de hulp aan deze landen als tegenwicht tegen het oprukkende communisme. Zo hield hij in mei 1958 tijdens de algemene vergadering van het Thijmgenootschap een rede waarin ‘de afbrokkeling van Europa’s hegemonie over de wereld’ werd geschetst, tot aan een punt ‘waarop het voortbestaan van ons werelddeel zelf op het spel is komen te staan’. Europa had in de koloniale wereld opvattingen gebracht die hadden geleid tot het nationalisme en het verlangen naar sociale rechtvaardigheid. Nu was het aan Europa om de minder ontwikkelde gebieden te helpen aan hun verlangens te voldoen, ‘op straffe van de eigen ondergang’, zo voegde hij eraan toe. Want als Europa niet handelde, dan zouden de minder ontwikkelde gebieden in handen van de Sovjet-Unie vallen. Makkelijk was het niet, omdat ‘corruptie en despotisme’ de hulpverlening vaak in de weg stonden, maar het Westen had geen keuze: ‘het bestaan van het Westen zelf staat of valt met een succesvolle hulpverlening aan minderontwikkelde gebieden’. Voor Bot was de hulp aan minder ontwikkelde gebieden met andere woorden tegen de achtergrond van de Koude Oorlog politieke noodzaak. En in dat kader was het besteden van 1 procent van het nationale inkomen aan deze hulp meer dan verdedigbaar.28

Staatssecretaris Theo Bot (1960)

Op 18 november 1959 werd Theo Bot benoemd tot staatssecretaris van Binnenlandse Zaken belast met Nieuw-Guinea. Tijdens de formatie van de nieuwe regering was het ministerie van Zaken Overzee gesneuveld. De ambtenaren die zich met de West bezighielden, waren ondergebracht in een ‘Kabinet van de Vice-Minister-President’ voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken, terwijl de Directie Nederlands Nieuw-Guinea onderdeel van het ministerie van Binnenlandse Zaken was geworden. Staatssecretaris Bot was inmiddels een bekende verschijning in Haagse kringen, regelmatig aanwezig op cocktailparty’s in de stad. Toch kenden slechts weinigen hem echt. ‘Bot is een man met veel kennissen en weinig vrienden,’ zou een journalist later schrijven. Hij had inmiddels zeven kinderen, met wie hij tijdens de vakanties graag de bergen introk. Iedereen was het er verder over eens dat hij een harde werker was. Maar omdat hij zich niet blootgaf, bleef hij ook voor velen de ‘raadselachtige Bot’.29 Hoe dan ook, hij was enthousiast over zijn nieuwe taak mede vorm te geven aan de ontwikkeling van Nieuw-Guinea. Daarbij huldigde hij hetzelfde standpunt als zijn partijgenoot Welter: het was belangrijk de minder ontwikkelde gebieden in de wereld te helpen, of ze nu zelfstandig waren of een overzees gebiedsdeel van een land in Europa. ‘Nederland heeft op grond van zijn ervaring en traditie een schat van kennis met betrekking tot de tropische gebieden. Die moeten wij gebruiken nu wij de verantwoordelijkheid hebben voor Nieuw-Guinea,’ verklaarde hij bij zijn aantreden. Nederland moest proberen in Nieuw-Guinea ‘een dam op te werpen tegen totalitaire bedreigingen door de bevolking te helpen bij haar geleidelijke zelfontplooiing in vrijheid’. Verder was het voor Nederland van belang de ervaring van het werken in tropische gebieden ‘via de emancipatie van een primitief volk’ levend te houden. ‘Denk eens aan Wageningen wat de Landbouw betreft, aan Delft voor het oplossen van technische moeilijkheden, aan Leiden en Amsterdam in verband met talen en tropische geneeskunde,’ aldus Bot. Het ‘beschaven’ van een ‘onderontwikkeld gebied’ als Nieuw-Guinea was volgens hem ‘zowel een geestelijk voorrecht als een geestelijk voordeel’.30

Chocolade uit Nieuw-Guinea

Toen Bot aantrad als staatssecretaris voor Nieuw-Guinea werd het bewind in het overzeese gebiedsdeel al anderhalf jaar gevoerd door gouverneur Piet Platteel, die op 1 mei 1958 Jan van Baal was opgevolgd. Van Baal had niet langer willen aanblijven omdat zijn kinderen vanwege gezondheidsredenen naar Nederland waren verhuisd. Het maakte een verblijf van zijn vrouw in Nieuw-Guinea, die het volgens hem ook ‘erg te kwaad’ had met de warmte en van wie de gezondheid ‘langzaam achteruit’ ging, ‘onhoudbaar’.31 Van Baals opvolger Platteel had samen met Bot in Utrecht Indologie gestudeerd, maar ze waren elkaar vervolgens uit het oog verloren. Platteel was in 1911 in Utrecht geboren en was van gereformeerden huize. Na zijn afstuderen was hij binnen anderhalf jaar bij de Utrechtse hoogleraar Gerretson gepromoveerd op het proefschrift De grondslagen der constitutie van Nederlandsch-Indië. In 1937 was hij zijn Indische carrière begonnen als aspirant-controleur in Poerwakarta op Java. Twee jaar later trouwde hij met Margaretha Antje ‘Greet’ Laseur, met wie hij in respectievelijk 1940 en 1941 twee zoons kreeg. Hij werd overgeplaatst naar achtereenvolgens Bali en Lombok, werd reserveofficier bij het KNIL en werd als zodanig in 1942 door de Japanners krijgsgevangen gemaakt. Zware jaren zouden volgen.

Na het einde van de oorlog belandde Platteel vanuit het interneringskamp Tjimahi met de trein in Soerabaja, waar het hem opviel dat ‘de Indonesiërs zeer onwelwillend stonden tegenover alles wat Europeaan’ was. Hij maakte er chaotische weken mee en werd half oktober met andere Europeanen door Indonesische strijdgroepen gearresteerd en naar de Werfstraatgevangenis gebracht. ‘Bij de aankomst in de Werfstraat werden wij door een woedende menigte opgewacht, gewapend met bamboes, stokken, Samurai-scheeden en andere slaginstrumenten. Wij werden hierbij letterlijk van de wagens afgeslagen en de gevangenis ingeranseld,’ herinnerde hij zich later. De behandeling in de gevangenis was niet veel beter. Uiteindelijk werden Platteel en zijn medegevangenen door Brits-Indische troepen ontzet. ‘Hierna konden wij ook constateeren, dat 4 Indonesische soldaten die zich verschanst hadden in het kantoor en die zich overgaven bij het van de trap afkomen, rustig door de Britsch Indiërs werden afgemaakt,’ aldus Platteel. Een mensenleven was in 1945 weinig waard.32

Vanuit Soerabaja werd Platteel overgebracht naar Australië om er aan te sterken. Begin 1946 keerde hij terug naar de Oost-Javaanse havenstad om samen met anderen er het Nederlandse bestuur weer op te bouwen. Het werk vergde echter te veel van hem en in juni moest hij met ziekteverlof vertrekken naar Nederland. In april 1947 was hij weer terug op Java, waar Nederland en de Republiek Indonesië een maand eerder het Akkoord van Linggadjati hadden ondertekend. In de ogen van Platteel had Nederland daarbij veel te veel concessies gedaan. Hij noemde het ‘een zege van de Leidsche school in haar meest extreme vertegenwoordiging, de Stuwgroep’, die had gezorgd voor een ‘catastrofale toestand voor Nederland en Indië’. Platteel behoorde in het conflict met Indonesië duidelijk tot het kamp van de meest behoudende groep Nederlanders. Na de eerste ‘Politionele Actie’ werd hij als controleur geplaatst in Banjoewangi, waar hij aanvankelijk dacht dat de oude koloniale tijden weer konden terugkeren. ‘Het volk kijkt je open en vrolijk aan,’ schreef hij aan zijn vrouw in Nederland. ‘In het zuiden is nog wel activiteit van bendes, maar die krijgen we er wel onder,’ om eraan toe te voegen: ‘Het werk is moeilijk en inspannend, maar het is een echte taak waar ik mijn hart aan ophaal.’33 In de loop van 1948 werd Platteel als ‘gedelegeerde van RECOMBA’ Van der Plas overgeplaatst naar Bondowoso, vanwaaruit hij uiteindelijk het bestuur voerde over de gehele residentie Besoeki. In augustus 1949 werd hij ten slotte secretaris-generaal van het departement van Binnenlandse Zaken van de negara Oost-Java. Hij behield die functie ook na de soevereiniteitsoverdracht eind 1949, maar wist dat zijn ambtelijke carrière in Indonesië ‘uitzichtloos’ was geworden.34 De eerste maanden van 1950 stonden in Soerabaja voor de achtergebleven Nederlanders in het teken van zowel het plunderen van hun huizen als afscheidsfeesten, waar de drank rijkelijk vloeide. Zo was er het afscheid van Van der Plas, dat volgens Platteel ‘een beetje begrafenisachtig’ begon, maar al snel vrolijk werd. ‘De hokie-pokie werd gedanst, waar zelfs mevr. Van der Plas aan meedeed. […] Het werd een complete toestand.’ Eenmaal thuis vervolgde Platteel met een vriend de avond. ‘Een minuut voor twaalf was ik heelhuids thuis en een over twaalf kwam er een auto aantoeteren, waar ook de guitaar uit kwam en hebben we tot diep in de nacht mijn drankvoorraad zitten verminderen.’ Het was het einde van een tijdperk.35

Eenmaal terug in Nederland hielp een oud-directeur van Binnenlands Bestuur in Nederlands-Indië Platteel aan een baan bij de Binnenlandse Veiligheidsdienst. In 1951 vervolgde hij zijn carrière als adjunct-directeur van de Sociale Dienst in de gemeente Rotterdam, om in 1954 directeur van de Gemeentelijke Dienst voor Sociale Belangen van de gemeente Den Haag te worden. Hij behield zijn belangstelling voor de positie van Nederland in de wereld. Enerzijds betreurde hij nog steeds het verlies van Nederlands-Indië, maar anderzijds wilde hij dat Nederland niet bij de pakken ging neerzitten. In het tijdschrift Handvest schreef hij in april 1956 over het ‘gevoel van bitterheid […] om wat verging’, maar probeerde hij tevens op zijn manier er iets tegenover te zetten. Hij had het daarbij over een nieuw soort ‘imperialisme’ waarmee hij ‘een in het volk levende innerlijke zekerheid omtrent eigen waarden, mogelijkheden en roeping’ bedoelde. Hierdoor kon Nederland actief zijn in de wereld, ‘om zijn invloed te doen gelden’. De Nederlandse rol in de wereld was nog niet uitgespeeld. ‘In het besef van een roeping’ konden de Nederlanders volgens hem ‘onverschrokken de wereld tegemoet treden’. Over wat dit nu precies betekende, was Platteel wat minder duidelijk. ‘In Nieuw-Guinea ligt een roeping en dat vraagt een houding,’ schreef hij.36

In het vroege voorjaar van 1958 liet Platteel zich door minister Helder overhalen gouverneur van Nieuw-Guinea te worden. Verschillende andere aangezochte personen hadden voor de eer bedankt, mede omdat het beeld bestond dat de gouverneur te veel aan de leiband van het ministerie van Zaken Overzee moest lopen. Daarnaast waren ook in Nieuw-Guinea door de tijdelijke bestedingsbeperking van de Nederlandse regering in dat jaar verschillende projecten uitgesteld. Viel er in Hollandia wel eer te behalen?37 Maar Platteel geloofde naar eigen zeggen nog steeds ‘aan een Nederlandse opdracht en taak in Nederlands Nieuw-Guinea’. Daarbij moest Nederland ook een ‘morele inhoud’ geven aan het ontwikkelingswerk, waarbij er volgens hem ook een taak was voor missie en zending. Nederland had een ‘ethische verantwoordelijkheid’, diende daarbij ‘aan zichzelf te geloven’ en moest ‘de Nederlandse waarden’ in Nieuw-Guinea inbrengen. Het waren grote woorden uit een tijd die eigenlijk al voorbij was. Voor Platteel lag dat duidelijk anders. Meer concreet waren volgens hem ‘het opsporen en aantonen van de economische mogelijkheden en het rijp maken van de Papoea’s om daarin een deel te hebben en een rol te spelen’ de twee belangrijkste doelen van het Nederlandse beleid.38

Nog in dezelfde maand waarin Platteel tot gouverneur van Nieuw-Guinea was benoemd, verscheen het verslag van de parlementaire missie die het gebiedsdeel bijna een jaar eerder had bezocht. Waar Platteels voorganger Van Baal het nog had gehad over het ‘wonder’ dat zich in Nieuw-Guinea aan het voltrekken was, bleek de parlementaire missie zeer kritisch over hetgeen er tot stand was gebracht. Zo was er onder gouverneur Van Baal nauwelijks sprake geweest van een uitbreiding van het bestuur. Waren er in 1953 zo’n 350.000 van de in totaal circa 700.000 Papoea’s onder Nederlands bestuur gebracht, in 1957 was dit nog steeds zo. Alleen in de Baliemvallei was er een nieuwe Nederlandse bestuurspost gevestigd. De parlementariërs wilden daarom dat de vestiging van het bestuur in het vervolg ‘met grote kracht ter hand’ zou worden genomen. Verder werden Nederlandse bestuursambtenaren steeds maar overgeplaatst zodat er op lokaal niveau nauwelijks sprake was van bestuurlijke continuïteit. Dit werd ‘zeer verontrustend’ genoemd. Ook hadden de parlementariërs de indruk gekregen dat veel ambtenaren in Nieuw-Guinea niet wisten ‘overeenkomstig welk patroon zij hun werkzaamheden’ moesten verrichten en ‘welke doeleinden het Gouvernement op korte en op lange termijn’ nastreefde. Wat probeerde het Nederlandse bestuur nu precies te bereiken? Ook de ontwikkeling van de economie was teleurstellend geweest. Er was geen plan ontwikkeld waarin ‘althans in grote lijnen de weg zou kunnen worden uitgestippeld tot verbetering van de economische toestand van de bevolking’. De verdere ontwikkeling van de landbouw had zo goed als stilgestaan. De parlementariërs weten dit aan de ondergeschikte positie die landbouwingenieurs van het gouvernement ten opzichte van bestuursambtenaren innamen. Er moest ‘in veel gevallen zelfs van dilettantisme’ worden gesproken, zo viel er in het verslag te lezen. Het Nimboranproject was daarbij mislukt terwijl het rijstproject in Koembe met grote problemen kampte. De parlementariërs waren alleen te spreken geweest over de gezondheidszorg in Nieuw-Guinea. Die was ‘met grote kracht ter hand genomen’ en had ‘vele gunstige resultaten bereikt’, waarbij vooral de acties tegen framboesia en malaria in het oog waren gesprongen. Maar verder was het absoluut noodzakelijk dat, ‘ten einde het zelfbeschikkingsrecht te kunnen toepassen’, de ‘volksontwikkeling met kracht ter hand’ zou worden genomen.39

De parlementaire missie was tijdens haar bezoek aan Nieuw-Guinea ingefluisterd door de zending en de missie, die vonden dat de overheid hen te weinig bij allerlei ontwikkelingsprojecten had betrokken. Een deel van de kritiek in haar verslag was daardoor te verklaren en was daarom ook niet geheel terecht. Maar los van de klachten van zending en missie was duidelijk dat Nieuw-Guinea niet eenvoudig tot ontwikkeling te brengen was. Of hier het Nederlandse bestuur veel te verwijten was, was maar de vraag. De meeste Papoea’s in Nederlands Nieuw-Guinea waren nog steeds jagers-verzamelaars en lieten zich niet eenvoudig tot productieve landbouwers omvormen.

Een uitzondering vormden het eiland Japen en de Waropenstreek aan de andere kant van de Geelvinkbaai. Daar slaagde landbouwvoorlichter De Vries erin om met zijn medewerkers enkele tientallen zogeheten ‘landbouwkernen’ te stichten, naar het voorbeeld van het initiatief met de ‘koempoelan-tuinen’ dat hij eerder in de buurt van Seroei had gerealiseerd. In deze ‘landbouwkernen’ werd vooral cacao aangeplant en geteeld, waarvoor slechts een beperkte scholing nodig was. Om tot een gunstig resultaat te komen, was volgens De Vries bij de landbouwvoorlichters wel ‘sociologische en psychologische kennis’ nodig.

En zelfs dat is niet genoeg, want iemand die bij de bevolking tot resultaten wil komen moet bereid zijn om tot het niveau van die bevolking af te dalen. Hij moet “in de kloof springen” en zich samen met de bevolking en in het tempo van de bevolking weer uit de kloof omhoog werken. Men mag de bevolking in geen geval het besef opdringen dat hun levenswijs minderwaardig is.40

Aan het einde van 1958 waren er in het gebied negentien landbouwkernen met in totaal 465 landbouwbedrijven. Zij werden begeleid door een inmiddels tot 38 personen uitgebreide landbouwvoorlichtingsdienst in het gebied. Naast De Vries waren er nog twee andere Nederlandse landbouwkundige ambtenaren, die elke landbouwkern één à twee maal per maand bezochten om eventuele problemen zo goed mogelijk te proberen op te lossen. Aan de landbouwkernen waren eind 1958 verder tien ‘landbouwbeamten’ en 23 ‘voorwerkers’ verbonden. De eersten waren Papoea’s die een tweejarige landbouwvakopleiding in Hollandia achter de rug hadden, terwijl de laatsten jonge mannen uit de landbouwkernen waren die een jaar of iets langer in Seroei in de proeftuinen van de landbouwvoorlichtingsdienst hadden gewerkt en zo praktijkkennis hadden opgedaan. De inspanningen van de landbouwvoorlichtingsdienst in het gebied kostten in 1958 ruim 350.000 gulden.41

De ontwikkeling van de landbouw op Japen en in de Waropen ging niet zonder slag of stoot. Zo vertrokken er regelmatig Papoea’s van de landbouwkernen om in Seroei, Hollandia of Manokwari in loondienst te gaan werken, schakelden ziektes als tuberculose en lepra landbouwers uit, viel de ontginning van gronden door de soms zware bebossing tegen en braken er onder de Papoea’s regelmatig onderlinge conflicten uit. Binnen dorpsgemeenschappen werden de verschillen in welstand groter, hetgeen volgens De Vries zorgde voor afgunst die zich ‘niet zelden’ uitte in ‘hinderlijke plagerijen’. Soms werden er ‘in een aanval van jaloezie’ cacaobomen van succesvolle landbouwers omgehakt. Ook waren er voor de Nederlanders moeilijk te verklaren ‘verschillen in kunde, verlangens en inspanningsbereidheid’ onder de Papoea’s. Hoe dan ook, in 1958 kon voor het eerst meer dan 16.000 kilo aan cacaopulp worden opgekocht met een waarde van bijna 8000 gulden. De cacaopulp werd vervolgens in Seroei en Sangai verwerkt tot marktcacao. In de oudste landbouwkernen viel de toegenomen welvaart al op. De huizen waren er verbeterd en ook het interieur zag er anders uit dan voorheen. ‘Volledige rotanzitjes, bestaande uit een tafel – waarop niet zelden een kleedje en een vaasje met bloemen – en vier stoelen en gekocht van zich speciaal op de rotanvlechterij toeleggende personen, zijn geen uitzonderingen meer,’ noteerde De Vries. Er werden zelfs fietsen, naaimachines en radio’s aangeschaft.42 In november 1958 werd de eerste reep chocolade gemaakt van de cacao van Japen aan koningin Juliana aangeboden.43

De succesvolle ontwikkeling van de cacaocultuur op Japen en in de Waropen was een van de weinige lichtpuntjes die Platteel kon melden toen hij in december 1958 voor overleg terugkeerde naar Nederland. Hij kon ook vertellen dat er in augustus zo’n 450 Papoease arbeiders onder leiding van projectleider M.L.E. Uyleman waren begonnen met de aanleg van de 70 kilometer lange en 8 meter brede autoweg die in de Vogelkop Teminaboean met Ajamaroe moest gaan verbinden zodat daar de export van cacao, nootmuskaat en kopal op gang zou kunnen komen. Deze arbeiders hadden echter slechts de beschikking over kapmessen, pikhouwelen, koevoeten en mokers zodat het zeker twee jaar zou duren voordat de weg gereed zou zijn. ‘De stemming onder de arbeiders is goed,’ noteerde desondanks de lokale controleur Cappetti. ‘Men is tevreden over het eten, en de verstrekte tabak. Er wordt hard en met grote ijver en werklust gewerkt.’44 De dag beginnen met koffie ‘met voldoende suiker en melk’ aangevuld met wat sago en een brok keladi bleek wonderen te doen. Dagelijks werd er door de Papoea’s zo’n negen uur met de hand aan de weg gewerkt.45

Zorgen baarde ondertussen de dalende hoeveelheid aardolie die de NNGPM in het achterland van Sorong oppompte. De maatschappij slaagde er daarbij niet in nieuwe oliebronnen te vinden. Duidelijk was dat wanneer dat laatste niet vóór 1960 zou veranderen, de maatschappij haar activiteiten in Nieuw-Guinea zou gaan beëindigen. Daarmee zou het enige grote bedrijf in Nieuw-Guinea het gebiedsdeel gaan verlaten en zouden verschillende bevolkingsgroepen ten prooi gaan vallen aan werkeloosheid. Geschat werd dat zo’n 950 Indonesiërs en 1150 Papoea’s hun baan zouden verliezen, waarbij gevreesd werd dat een grote concentratie van werkloze Indonesiërs ‘een haard van onrust’ kon worden en het vertrek van de Papoea’s naar hun oorspronkelijke dorpen niet ‘zonder schokken’ zou gaan verlopen omdat ze te maken zouden krijgen met een ‘terugval in het verzorgingsniveau’.46

De aanleg van de autoweg Teminaboean-Ajamaroe (1958)

In Hollandia groeide de ontevredenheid over gouverneur Platteel. Na een halfjaar als gouverneur in functie te zijn geweest, was er nog steeds sprake van ‘inwerken en verkennen’, constateerde althans de Volkskrant. Platteel trok zich daarbij graag met allerlei dossiers in zijn werkkamer in het nieuwe gouverneurspaleis terug. Het was een van de weinige vertrekken in Nieuw-Guinea die waren voorzien van airconditioning. Elders was er geen airconditioning omdat simpelweg de elektriciteit te duur of niet beschikbaar was. Hij kwam over als een ‘secuur administrateur’, maar hield daarbij afstand tot zijn naaste medewerkers en de directeuren van de gouvernementsdiensten. Het bleef gissen naar welk beleid de gouverneur precies voor ogen stond. ‘Het volkomen zwijgen van het hoogste gezag’ wekte ‘verwondering’ en ‘teleurstelling’ in het gebiedsdeel. De Volkskrant kenschetste Platteels bewind als ‘een varen in de mist’. Wrevel wekte ook Platteels besluit extra geld uit te trekken voor het verfraaien van de tuin bij zijn Paleis, terwijl vanwege de krappe begroting elders op Nieuw-Guinea bestuursambtenaren zuinig aan moesten doen. Critici zagen een gouverneur die optrad ‘op een wijze welke men wellicht in het oude Indië nog kon tegenkomen’.47

Trok Platteel zich het liefst terug in zijn koele kantoorvertrek, elders op Nieuw-Guinea probeerden Nederlandse bestuursambtenaren er in de tropische hitte het beste van te maken. Daarbij fungeerden zij op een aantal plaatsen tegelijkertijd als hoofd van de politie, vervolgingsambtenaar en alleensprekend rechter. Op andere plaatsen waren zij adviseur van de lokale rechtbank, die bij gebrek aan een inheemse ‘zelfbestuurder’ werd gevormd door een Papoeabestuursassistent en twee dorpshoofden. In de praktijk maakte dat niet al te veel uit. In beide gevallen was het formele uitgangspunt dat de bevolking werd gelaten ‘in het genot van haar eigen rechtspleging’. Die eigen rechtspleging betekende in de praktijk echter het toepassen van tovenarij, het organiseren van vechtpartijen of in het ergste geval het in het kader van eerwraak doden van personen. Daar kon het Nederlandse bestuur zich uiteraard niet mee inlaten. Nederlandse bestuursambtenaren probeerden daarom nieuwe rechtsregels bij de Papoea’s te introduceren en daarmee nieuwe maatschappelijke normen in de samenleving te vestigen. Het bleef echter vaak schipperen. Moord kon immers worden uitgelokt door magische praktijken. Om een dorp daartegen te beschermen kon de tovenaar uit het andere dorp beter worden omgebracht. Er volgde dan weliswaar voor de daders een gevangenisstraf, maar die was doorgaans relatief licht en werd ook vaak als ‘een interessante ervaring’ beschouwd omdat de veroordeelden gevangeniskleding kregen, goed voedsel, medische hulp, gratis tabak en soms ook onderwijs in hygiëne en landbouwtechnieken. Dat moordenaars ook allerlei goederen moesten leveren aan de familie van het slachtoffer, maakte meer indruk.48

In het achterland van Manokwari probeerde controleur Frans Peters ondertussen het lot van de Papoea’s die in het Arfakgebergte woonden, de Moiree, te verbeteren door hen te verplaatsen naar de Warmarevlakte, die deels geschikt was voor het bedrijven van landbouw. Sommige Moiree hadden dit al uit eigen beweging gedaan, om dichter bij het relatief rijke Manokwari te wonen en ook om met het telen van cacao te kunnen beginnen. Peters liet in de Warmarevlakte een posthuis bouwen waar bestuurspatrouilles konden verblijven en toerde door het Arfakgebergte met repen chocola die hij aan de Moiree uitdeelde om hen duidelijk te maken dat er met cacao uiteindelijk geld kon worden verdiend. Steeds meer Moiree vestigden zich hierop in de Warmarevlakte, totdat in januari 1960 het noodlot toesloeg. Vrijwel tegelijkertijd stierven een naar de Warmarevlakte gemigreerde zoon van een dorpshoofd en een dorpshoofd dat vlak daarvoor Manokwari had bezocht. Al snel deden andere verhalen over mysterieuze sterfgevallen de ronde. Er stierven in totaal 31 personen als gevolg van malaria en dysenterie. De conclusie die de Moiree trokken, was dat de Warmarevlakte behekst was. Ze keerden en masse terug naar het Arfakgebergte. Maanden volgden waarin er een intensieve voorlichtingscampagne door het bestuur werd georganiseerd. Ondertussen ging het bestuur verder met de voorbereiding van de vestiging van de Moiree in de Warmarevlakte. De landbouwvoorlichtingsdienst legde er een proeftuin van twee hectare aan en vestigde er enkele personeelsleden en er kwam een polikliniek met verpleger. Eind oktober 1960 waren de Moiree weer bereid zich in de Warmarevlakte te vestigen, iedereen bewaakt en beschermd door twee politieagenten. ‘De stemming onder de mensen is goed en de samenwerking tussen de te Warmare geplaatste ambtenaren zeer bevredigend,’ rapporteerde gouverneur Platteel aan staatssecretaris Bot.49

Controleur Peters was tevreden over de bereikte resultaten, maar waarschuwde tegen het te gehaast verder ontwikkelen van de streek. Volgens hem moest niet vergeten worden dat men bij de Moiree te maken had met ‘een zeer primitieve bevolking, niet gewend aan geregelde arbeid, niet gewend aan overheidsbemoeienis en overheidstoezicht’. Het doel van het Warmareproject was ‘een zo breed mogelijke sociaal-economische ontwikkeling van de Moiree-bevolking’, hetgeen de wijziging van haar ‘gehele levenspatroon’ inhield. Dit overhaast te doen, kon leiden tot allerlei ontsporingen en zelfs het compleet mislukken van het project. Gestreefd moest worden naar een ‘harmonische’ ontwikkeling van de Moireesamenleving, waarbij het bestuur kon zorgen voor een aantal basisvoorzieningen en er langzaam gewerkt kon worden aan het aanplanten van cacao, waar de mannelijke bevolking een kwart van hun werktijd aan zou kunnen besteden. De rest van de tijd zouden ze voor hun eigen voedselvoorziening moeten zorgen. Meer hulp kon er niet gegeven worden. ‘Voorkomen dient te worden dat het de bevolking te makkelijk wordt gemaakt en het idee wordt gegeven dat de overheid wel in alles zal voorzien,’ aldus Peters. ‘Slechts indien men de bevolking vanaf het begin eraan went, dat zijzelf in de eerste plaats door eigen krachtsinspanning zich een nieuw bestaan zal moeten verwerven, maakt de migratie kans van slagen.’ Het leven van de Moiree zou hoe dan ook veranderen. Peters was zich van zijn rol hierin bewust. In ieder geval schreef hij in januari 1961 dat het Nederlandse bestuur met het Warmaremigratieproject ‘een zeer grote morele-verantwoordelijkheid’ op zich laadde.50

Ook in de onderafdeling Mimika in het meest westelijk gelegen gedeelte van het uitgestrekte zuidelijke laagland van Nieuw-Guinea was er sprake van een migratieproject. Hier wilden Papoea’s uit de zuidelijke valleien van het Carstenszgebergte, de Amoengmé, zich in het laagland vestigen, daartoe aangespoord door katholieke missionarissen. In hun oorspronkelijke woongebied was er regelmatig sprake van tekorten aan voedsel. In Hollandia had het hoofd van het Kantoor voor Bevolkingszaken De Bruyn voorgesteld de Amoengmé te verplaatsen naar het gebied rondom het Koemberijstproject zodat ze daadwerkelijk in aanraking zouden komen met de westerse geldeconomie, maar dat werd een te gewaagd plan gevonden. Beter leek het de Amoengmé te vestigen in een gebied zo’n vijf dagen lopen van hun oorspronkelijke woonplaatsen.51 Daarop deed de afdeling Bodemkundig Onderzoek van het Agrarisch Proefstation een verkenning in het gebied. De conclusie van het onderzoek was niet hoopgevend. ‘Mogelijkheden voor een bevolkingsvestiging heeft het gebied wel, maar men zal geen hoge verwachtingen mogen koesteren van z.g. exportgewassen,’ viel er in het desbetreffende rapport te lezen. De droge gronden lagen verspreid tussen de veenmoerassen en waren nauwelijks vruchtbaar. In Nieuw-Guinea viel bij het maken van plannen de werkelijkheid altijd wat tegen.52

Desondanks kwam het begin 1961 tot een migratieproject waarbij in de nieuwe plaats Akimoega, gelegen aan de gelijknamige rivier, de Landbouwvoorlichtingsdienst percelen aanlegde waarop de Amoengmé voedsel konden gaan verbouwen. Verder kwam er een proeftuin om te onderzoeken of er met succes rubber kon worden geteeld. De controleur van Mimika, Carel Schneider, had eerder een belangrijke rol in de besluitvorming gespeeld, omdat hij had geconcludeerd dat de verhuizing van de Amoengmé niet viel tegen te houden en ‘dat de zaak uit de hand’ dreigde te lopen ‘indien men eigener beweging zich op verspreide plaatsen vestigt’. Schneider was hoopvol over de mogelijke resultaten van het project. ‘Als vooruitgeschoven post in het achterland van Kokonao, kan het Akimoegaproject een belangrijke bijdrage leveren in het kader van de bestuurlijke en economische openlegging.’53 De resident van Fakfak, Fred Winia, was al even positief: ‘De apaiserende invloed’ die van de ontwikkeling van Akimoega ‘voor de zwerfstammetjes’ kon uitgaan, behoefde ‘geen nader betoog’.54

Om het zogenoemde ‘Akimoega-project’ in goede banen te leiden, was in de nieuwe plaats in de persoon van Frank Hubatka een administratief ambtenaar geplaatst, die de beschikking kreeg over een aantal politieagenten. ‘Administratieve ambtenaren’ waren jonge Nederlanders die in negen maanden aan het ‘Instituut voor de Opleiding van Ambtenaren bij de Bestuurs- en Administratieve Dienst’ in Hollandia waren opgeleid en vervolgens onder de hoede van een ervaren bestuursambtenaar praktijkervaring hadden opgedaan.55 In Akimoega werd naast Hubatka voor de meest eenvoudige gezondheidszorg ook een verpleger geplaatst. Dat laatste was geen overbodige luxe, want in het gebied heerste malaria, waartegen de Amoengmé geen enkele weerstand hadden. Tientallen migranten werden dan ook ziek en kwamen te overlijden. Desondanks bleven Amoengmé vanuit de bergen zich in Akimoega en andere laaggelegen nederzettingen vestigen. De verdere ontwikkeling van de streek zou echter nog grote inspanningen gaan kosten. Akimoega bleek namelijk nauwelijks geschikt voor de landbouw, mede omdat het gebied bij hevige regenval onder water liep. Controleur Hein van der Schoot probeerde tevergeefs de migratie af te remmen. In Akimoega maakte bestuursambtenaar Hubatka er het beste van. ‘Al dagenlang regent het zonder ophouden, wat tengevolge heeft gehad dat de hele boel hier onder water staat,’ schreef hij naar Nederland. ‘Het water is nu iets gezakt, maar gisteren was het zo hoog dat het onder mijn huisje doorstroomde.’ Contact met de buitenwereld had Hubatka nauwelijks. ‘De radio heeft kuren, maar ook als die het wel doet is mijn baas niet zo scheutig met het onderhouden van contact,’ noteerde hij. Een ‘eenzame Europeaan’ noemde Hubatka zichzelf.56

Mislukking in Mappi

Boekte het Nederlandse bestuur op Nieuw-Guinea hier en daar soms zeer bescheiden successen in de economische en sociale ontwikkeling van de Papoease samenleving, elders werd het geconfronteerd met tegenslagen. Zeker wanneer verwachte economische voorspoed uitbleef, werd het gezag van Nederlandse bestuursambtenaren, zendelingen en missionarissen in twijfel getrokken. Dit gebeurde ook in Mappi, de streek waarover in 1955 en 1956 nog zo optimistisch was bericht door onder anderen Anthony van Kampen. Eind 1957 was de energieke controleur Cappetti overgeplaatst naar Teminaboean en opgevolgd door Bob du Buy, die van de resident van Zuid-Nieuw-Guinea de opdracht had gekregen zich wat minder intensief met het leven in de verschillende dorpen van het gebied te bemoeien. Dit betekende onder meer dat hij geen rechtszaken meer in individuele dorpen behandelde, maar alleen nog in de hoofdplaats Képi. Missionarissen voelden zich daardoor bij hun werk in de dorpen minder door het bestuur gesteund dan zij gewend waren. Verder stopte Du Buy met de klapperplantfeesten omdat er ondertussen voldoende klapperbomen waren en er gebrek aan grond voor de aanplant van cacao en rubber dreigde te ontstaan. Zo was er in Mappi minder vertier, terwijl ook nog eens de inkomsten van het werk voor de NNGPM in Sorong begonnen weg te vallen.57

Onder de Papoea’s ontstond teleurstelling over de nieuwe tijd waarin zij door de Nederlanders waren binnengeloodst. Er was in ieder geval geen sprake van overvloed. Sommigen probeerden het contact met hun voorouders te herstellen zodat die de aanvoer van luxe westerse producten konden verzorgen. Nederlanders leken immers met hun radiotoestellen dat contact wel te hebben. In ieder geval spraken zij met een vreemde wereld elders en kwamen er vervolgens geregeld schepen van verre met lading naar de streek. Het was een variant van de cargo-cult die in de regio wel vaker voorkwam. Toen echter het contact met de voorouders niet afdoende kon worden hersteld – wat de Papoea’s ook deden: er kwamen namelijk geen westerse goederen – verliep de beweging weer snel. Toch broeide het in de Papoease samenleving, merkte ook de missie onder leiding van pater Boelaars. Toen de resident van Zuid-Nieuw-Guinea, Karel Knödler, half juni 1959 een bezoek bracht aan Képi, kreeg hij van de missie een nota met de titel ‘Dreigende mislukking van het Mappi-streekplan’ overhandigd. Erin viel te lezen dat de Papoea’s steeds vaker en langer in het oerwoud verbleven, dat zij hun huizen en tuinen in de dorpen verwaarloosden en dat zij zich steeds minder lieten gezeggen. Er werd met een beschuldigende vinger naar het bestuur gewezen, dat ten onrechte ‘een milder regime’ had geïntroduceerd vanuit de onjuiste gedachte dat ‘de bevolking uit eigen beweging zou gaan doen, wat hun vroeger met zachte dwang was opgelegd’.58

Eind juli 1959 werd de vrees van Boelaars werkelijkheid. Op maandagochtend 27 juli bereikte een zwaargewonde en dodelijk vermoeide jonge Papoea van de Tjitakstam met een prauw Képi. Hij werd opgevangen door de vrouwen in het dorp en in shocktoestand naar de ziekenhuispost gebracht. Daar deed hij zijn verhaal. Hij maakte onderdeel uit van een grote groep van Tjitaks die Képi hadden bezocht en op de terugreis naar hun dorp in het binnenland door Jaquai waren overvallen. Daarbij was vrijwel iedereen op gruwelijke wijze vermoord. Na verder onderzoek bleek dat al op zaterdag 26 juli een eerste groep Tjitak onderweg was overvallen en volledig was uitgemoord. In totaal waren er tussen de vijftig en honderd slachtoffers gevallen, van wie de koppen waren gesneld en waarvan sommigen waren opgegeten. De berichten over de gruwelijkheden werden geseind naar de residentiehoofdplaats Merauke, waar ook pater Boelaars zich toevallig bevond. Nadat hij op de hoogte was gebracht, kon hij niet anders dan naar de kust lopen om daar, naar eigen zeggen, ‘te huilen van woede en verdriet’. In het gekerstende Mappi was er dus toch weer een sneltocht gehouden. Boelaars was zeer ontdaan: ‘alles kapot, het verleden had wraak genomen en gezegevierd. Heel de jongere generatie, welke reeds in een totaal nieuwe sfeer was opgegroeid, had weer onder de leiding van de ouderen de oude adat opgevat.’59 Wat Boelaars nog niet verteld werd, was dat het om honderden daders ging van wie er velen op zondag de kerken hadden bezocht, om maar geen argwaan te wekken. Voor de paters en catechisten die om de tuin waren geleid, waren de gebeurtenissen een mentale dreun.60

Controleur Du Buy was op het moment van de moorden op tournee in zijn district en was pas op 7 augustus terug in Képi. Ook resident Knödler arriveerde op die dag vanuit Merauke in de hoofdplaats. Een week later waren 185 Jaquai gearresteerd en werden er uiteindelijk zware straffen uitgedeeld. Apostolisch vicaris Herman Tillemans eiste van resident Knödler de onmiddellijke overplaatsing van Du Buy. De gebeurtenissen waren volgens hem volledig het gevolg van het in zijn ogen slappe bestuur van de controleur. Toen Knödler niet op deze eis in wenste te gaan, verschenen er in katholieke kranten in Nederland alarmerende berichten over de gebeurtenissen in Mappi. Het Limburgsch Dagblad had het over ‘slap bestuursbeleid’ en ‘het naast zich neerleggen van de waarschuwingen der missie’, dat geleid had tot een ‘uitbarsting van bloeddorstige hartstochten’. Het Eindhovensch Dagblad gaf alle ruimte aan pater Boelaars om zijn frustratie met de Nederlandse krantenlezer te delen. De titel van zijn artikel verwees naar de ‘lichtzinnige eigenwijsheid’ van het bestuur, die zich bloedig had gewroken. ‘Is degene, die zich bewust distantieert van de andere werkers niet bijzonder laakbaar als mens, die zijn verantwoordelijkheid niet beseft of zich daaraan onttrekt?’ Controleur Du Buy werd door Boelaars openlijk grote verwijten gemaakt. Er was sprake van ‘een ramp, die men had moeten voorzien en waaraan zij schuldig staan, die niet hebben geluisterd naar hen die hebben gewaarschuwd’.61

Voor het KVP-Kamerlid Theo de Graaf was alles aanleiding kritische vragen aan minister Toxopeus te stellen, iets wat door ‘Martien Blondel’ (pseudoniem van journalist Gijs Bertels) in het katholieke weekblad De Linie werd toegejuicht. Blondel schreef over het ‘beschavingswerk’ dat door het bestuur van controleur Du Buy ‘voor jaren achteruit gezet’ was.62 Ondanks deze katholieke campagne oordeelde gouverneur Platteel mild over zijn bestuursambtenaar in Mappi. Weliswaar had hij wellicht de ‘ernst van de situatie onderschat’, maar er was geen enkele sprake van ‘een ernstige verwaarlozing van de hem toevertrouwde taak’. Het was niet te bewijzen dat een ander optreden van Du Buy de moordpartijen had kunnen voorkomen. Wetmatigheden ‘in de processen van culturen in het algemeen en bij de acculturatie in het bijzonder’ waren moeilijk vast te stellen, zodat het bestuur altijd voor verrassingen kon komen te staan. Vanwege de verstoorde verhoudingen tussen bestuur en missie vond Platteel het wel raadzaam Du Buy over te plaatsen. In september 1959 werd hij daarom benoemd tot controleur in de onderafdeling Ransiki, de streek waar overigens van door de Agrarische Commissie voorgestelde project met boerderijen nooit iets was gekomen. Voor Du Buy voelde de overplaatsing als ‘een smet op zijn werk’.63

Orde in de Baliemvallei

Een streek waar het aan het einde van de jaren vijftig nog nooit rustig was geweest, was de Baliemvallei. Hier was controleur Frits Veldkamp erin geslaagd een bestuurspost te vestigen en een landingsstrip aan te leggen. Begin 1958 was hij in de Baliem opgevolgd door de jonge controleur Rolph Gonsalves, een in 1932 geboren zoon van een Heerlens huisartsenechtpaar, van wie de vader en diens voorouders een lange Indische familiegeschiedenis kenden. Later herinnerde Gonsalves zich dat hij ‘door alle verhalen van vroeger over mijn grootouders en overgrootouders’ in zijn jeugd al ‘gevoelsmatig een band met Indië’ had opgebouwd. Hij ging in Leiden rechten studeren, werd er preses van de katholieke studentenvereniging Augustinus, ging na het afstuderen in militaire dienst en solliciteerde in 1955 naar een functie bij het Binnenlands Bestuur van Nieuw-Guinea. Het reservoir van oud-Indische bestuursambtenaren was inmiddels uitgeput en het gouvernement had besloten nieuwe ambtenaren onder jonge academici in Nederland te werven. Het was een mengeling van zucht naar avontuur en de gedachte er goed te gaan doen die Gonsalves trok. Hij werd aangenomen, volgde een opleiding van drie maanden aan het Tropeninstituut in Amsterdam en vertrok in 1956 naar Nieuw-Guinea om er eerst aspirant-controleur op Biak te worden, toegevoegd aan het lokale onderafdelingshoofd, controleur Stefels. Anderhalf jaar later werd hij overgeplaatst naar Hollandia, waar hij indruk maakte door er in korte tijd de achterstanden in de rechtspraak weg te werken. Hij begeleidde minister Helders toen die zijn bezoek aan Nieuw-Guinea bracht. Tijdens die reis kon hij aan gouverneur Van Baal zijn wens overbrengen in een ‘wild’ gebied als de Asmat of de Baliemvallei geplaatst te worden. De laatste streek had zijn voorkeur en hij zette zijn wens kracht bij door naar voren te brengen dat hij als ongetrouwde bestuursambtenaar er bij uitstek voor geschikt was. Vrouwen en kinderen mochten nog immers niet naar de Baliemvallei. Zijn wens werd in vervulling gebracht en op 20 januari 1958 vertrok hij naar de bestuurspost Wamena, waar hij een maand lang werd voorgelicht door de vertrekkende controleur Veldkamp.64

Controleur Rolph Gonsalves te midden van enkele Dani’s in de Baliemvallei (1958)

Begin februari 1958 stond de bijna 26-jarige Gonsalves in de immense Baliemvallei er vrijwel alleen voor. Hij had slechts de beschikking over een ambtenaar voor de administratie, een inspecteur van de politie en twaalf Papoeapolitieagenten. Zijn opdracht was een begin te maken met de ‘pacificatie’ van de vallei door allereerst in de onmiddellijke omgeving van de bestuurspost en de landingsstrip een gebied met palen af te bakenen en daar te zorgen voor rust en orde. Gehoopt werd dat de lokale bevolking daardoor bereid zou zijn mee te werken van de landingsstrip een volwaardig vliegveld te maken waar ook Dakota’s zouden kunnen landen. Toen dit wonderwel lukte, kreeg Gonsalves de opdracht de gehele Baliemvallei te ‘pacificeren’. Hoe hij dit met een handjevol politieagenten precies moest doen, was niet duidelijk. In de vallei woonden naar schatting zo’n 70.000 Dani’s, die zich verdeeld hadden in zo’n twintig clans en voortdurend oorlog met elkaar voerden. Hoe hier een geregeld bestuur te brengen? Gouverneur Platteel rekende erop dat de pacificatie zich ‘spontaan als een olievlek’ zou uitbreiden, zoals dat in zijn ogen ook elders in Nieuw-Guinea was gebeurd.65 Gonsalves trok er in ieder geval op uit om onderlinge conflicten die aanleiding konden geven voor bloedwraak en ander geweld te proberen op te lossen. Zelf had hij daarbij de beschikking over een dienstrevolver van de politie, een junglekarabijn en een dubbelloops jachtgeweer.66

Eind april 1958 bleek dat er ook dicht bij de bestuurspost Wamena nog steeds sprake was van onveiligheid en plots geweld. Drie vrouwen en een oudere man die aan het vliegveld hadden gewerkt, werden binnen het afgebakende ‘veilige’ gebied door leden van een rivaliserende clan vermoord. Na overleg met resident Eibrink Jansen vertrok Gonsalves met enkele politieagenten naar het dorp van de daders om er ter genoegdoening vier grote varkens op te eisen. Daar werd hij echter opgewacht door zo’n tweehonderd krijgers die hem en zijn agenten met pijlen en stenen bedreigden. Gonsalves besloot daarom gericht te schieten, waarbij een van de aanvoerders van de krijgers werd gedood. Vervolgens kreeg hij vier varkens mee, die hij aan de clan van de vermoorde man en vrouwen overhandigde. Die zagen daarna af van bloedwraak. ‘Juist gehandeld,’ noteerde resident Eibrink Jansen.67

De Baliemvallei bleef ook in de maanden die volgden een voor Gonsalves en zijn agenten vaak onveilig gebied. Patrouilles die hij ondernam, werden soms vijandig door de lokale bevolking onthaald. Wanneer Dani’s daarbij met speren en pijlen aanvielen, werd door de patrouille eerst in de lucht geschoten en als dat niet het gewenste resultaat had, werd er ook gericht geschoten, waarbij soms een dode viel. In november 1958 ondernam Gonsalves een tocht naar het wrak van het vliegtuig van de Christian and Missionary Alliance dat drie jaar eerder tegen een bergwand te pletter was gevlogen. Toen hij door een dorpshoofd opzettelijk de verkeerde weg was gewezen, begon hij zijn geduld met de Dani’s te verliezen. Toen hij hem de volgende dag weer tegenkwam, ranselde hij hem af. Bij wijze van genoegdoening nam Gonsalves een varken en een stenen bijl in beslag. Verder stelde hij het lokale clanhoofd verantwoordelijk voor de veiligheid van zijn patrouille. Nadat het clanhoofd wegvluchtte, stak Gonsalves als waarschuwing het mannenhuis in zijn dorp in brand. Het wrak van het CAMA-vliegtuig kon door dit alles niet worden bereikt. Bij de terugtocht naar Wamena werden Gonsalves en zijn agenten door Dani’s met speren aangevallen. ‘Ik heb toen zelf met mijn revolver een schot gelost, waarop ook de politie het vuur opende. Hierop trokken de aanvallers zich terug,’ herinnerde hij zich in 1960.68

Gonsalves begon harder op te treden, terwijl hij onder meer nog steeds probeerde het vliegveld van Wamena aan te leggen. De katholieke missie in het gebied had overigens wel sympathie voor Gonsalves: met ‘zijn onmiddellijk en krachtdadig optreden bij ongeregeldheden en het stimuleren van werkzaamheden van de mensen aan grote projecten als vliegveld en weg door de vallei’ waren de missionarissen het wel eens, schreef franciscaner ressortleider Herman Peters, die ook oog had voor diens ‘impulsief karakter’ en de ‘vaak zeer moeilijke situaties in deze nog zo ruige vallei’ waarmee hij werd geconfronteerd en ‘waarin hij vaak naar eigen inzicht en aanvoelen moest handelen’.69

In maart 1959 was er sprake was een toenemende onrust in de Baliemvallei, meer in het bijzonder in het gebied rondom de Ibelerivier. Daar woedde een dodelijke ziekte onder de kostbare varkens en een ambitieus lokaal dorpshoofd, Pumansilon, verspreidde het verhaal dat de ziekte was veroorzaakt door de aanwezigheid van blanken in de vallei. Die moesten daarom allemaal gedood worden. De eerste die werd aangevallen was missionaris Arie Blokdijk, maar de aanslag op zijn leven mislukte. Gonsalves trok er vervolgens met een deel van zijn politiemacht op uit om orde op zaken te stellen, maar moest halverwege terugkeren naar Wamena omdat in de omgeving van de bestuurspost Dani’s met elkaar in conflict waren gekomen met 22 doden tot gevolg. Voor Pumansilon was het een bewijs dat hij machtiger was dan het Nederlandse bestuur. Een aanval op een post van de CAMA volgde, die door de snelle komst van Gonsalves en een politiemacht kon worden afgeslagen. Vanuit Hollandia gaf resident Eibrink Jansen aan Gonsalves de opdracht ‘afdoende en harde maatregelen te nemen’. Gonsalves trok vervolgens op 9 april 1959 naar het dorp van Pumansilon en kwam hem onderweg tegen. Hij besloot de confrontatie met het met een speer gewapende dorpshoofd aan te gaan en naderde hem tot anderhalve meter afstand. Pumansilon kon niet anders dan zijn speer richting Gonsalves werpen. Deze schoot vervolgens onmiddellijk het dorpshoofd met zijn junglekarabijn een kogel door het hoofd. Ook een adjudant van Pumansilon werd door een van de Papoea-agenten gedood. Gonsalves klom op een hek en riep uit: ‘Ik heb twee varkens gedood, wie nog durft iets tegen mij te doen, komt maar.’70

Gonsalves rapporteerde aan resident Eibrink Jansen dat ‘het gebeurde er zeer toe heeft bijgedragen dat het bestuursprestige aanzienlijk is toegenomen’.71 Of het prestige van het Nederlandse bestuur daadwerkelijk was toegenomen en er in werkelijkheid niet veel meer sprake was van een toegenomen angst onder de bevolking voor controleur Gonsalves, was overigens maar de vraag. In ieder geval leek het erop dat voor Gonsalves ‘zeer hard’ optreden dé manier was om de onderlinge gewelddadigheden en oorlogen tussen de Dani’s te stoppen en de Baliemvallei te pacificeren. Op het kantoor van resident Eibrink Jansen in Hollandia redigeerde controleur Kees Lagerberg de rapporten die er uit de verschillende onderafdelingen binnenkwamen, ook de rapporten van Gonsalves uit de Baliemvallei. Hem vielen de verslagen van het harde beleid in de Baliemvallei op en teneinde zichzelf beter op de hoogte te stellen van de situatie bezocht hij in mei 1959 enkele dagen Wanema. Lagerberg constateerde onmiddellijk dat Gonsalves ‘in overspannen toestand zijn beleid voerde’. De controleur leed doorlopend aan woedeaanvallen. ‘Dit bleek uit het snel achtereen driftig worden op de meest uitlopende personen,’ schreef Lagerberg. ‘Een enkele maal merkte ik zelfs op dat hij snel achtereen zijn woede luchtte in het Engels tegenover een zendeling, in het Maleis tegenover de politie en in het Dani’s tegenover een Baliemer. Ik kreeg daarbij bovendien dan nog een verklaring in het Nederlands.’ Eenmaal terug in Hollandia adviseerde Lagerberg resident Eibrink Jansen Gonsalves door een andere bestuursambtenaar te vervangen. Er bleek echter geen geschikte kandidaat voorhanden te zijn. Vandaar dat werd besloten in de persoon van inspecteur E.H. Markhorst een ervaren politieman naar de Baliem te sturen. Deze kreeg van Eibrink Jansen de opdracht mee zo nodig Gonsalves af te remmen bij ‘onbesuisd optreden’, terwijl Lagerberg hem waarschuwde dat de controleur ‘tot de tanden gewapend rondliep en te vlot was in het gebruik van vuurwapens’. De opdracht was duidelijk: Gonsalves moest onder controle worden gebracht.72

Maar Gonsalves wilde op zijn beurt de Baliemvallei hoe dan ook pacificeren. Het werk eiste echter zijn tol. In mei 1959 werd Gonsalves volledig uitgeput een week opgenomen in het ziekenhuis van Hollandia en kreeg hij het advies het rustiger aan te doen. Daarna keerde hij echter weer terug naar de Baliemvallei om er vrijwel onafgebroken te patrouilleren. Een voorstel van zijn hand om de vallei te voorzien van een netwerk van posten zodat repressie veel minder nodig zou zijn, werd in Hollandia weliswaar goedgekeurd, maar vanwege een gebrek aan mensen en middelen niet uitgevoerd. Sterker nog: toen zijn ambtenaar voor de administratie werd overgeplaatst, werd deze niet vervangen. De stemming van Gonsalves werd er hierdoor niet beter op. Toen inspecteur Markhorst begin juli in Wamena aankwam, trof hij een controleur aan die volgens hem ‘om het zacht te zeggen een tikkeltje neurotisch was’. Om het minste of geringste barstte Gonsalves in woede uit.73 En ondanks zijn verwoede pogingen de vrede in de Baliemvallei te handhaven, barstte begin oktober 1959 de spreekwoordelijke bom. Een aantal geruchten was genoeg om verschillende clans overvallen op elkaar te laten plegen, waarbij vele tientallen Dani’s werden gedood. Er werden onmiddellijk extra politieagenten naar de vallei gestuurd en ook resident Eibrink Jansen reisde naar Wanema om zich van de ontwikkelingen op de hoogte te stellen. Als waarschuwing liet hij een verlaten dorp afbranden en dreigde hij met ‘nog krachtiger maatregelen’. Hierop werden verschillende daders aan het Nederlandse bestuur uitgeleverd. Ze werden naar Hollandia gebracht om er te worden veroordeeld tot werkstraffen.74

De les die Gonsalves uit de gebeurtenissen trok, was dat de Baliemvallei met nog hardere hard moest worden bestuurd. Lijfstraffen waren nodig om Dani’s werkelijk het gezag van het Nederlandse bestuur te laten aanvaarden. De naar aanleiding van de oorlogen naar de Baliemvallei gestuurde antropoloog en aspirant-controleur Jan Broekhuijse herinnerde zich later ‘het geluid van de dof snijdende slagen’ waarover geen misverstand kon ontstaan. Een Dani die blijkbaar tegenover Gonsalves had gelogen, kreeg van hem ‘vijfentwintig slagen met de gummistok’ op zijn achterwerk.

Tot dat doel werd de Dani in de wacht tussen 4 agenten strak gespannen en verrichte de Controleur zijn werk. Na deze behandeling viel de Dani flauw. Hij werd met een emmer water overgoten, kwam bij en werd vervolgens of in de gevangenis opgesloten, of naar huis gestuurd.

De Papoea-agenten volgden het voorbeeld van de controleur en gingen er steeds meer toe over arrestanten te slaan om ze tot bekentenissen te dwingen. Ook werd er nog steeds tijdens patrouilles gericht op Dani’s geschoten en werden gidsen over wie Gonsalves niet tevreden was, ‘afgeranseld’. Ondertussen werden verschillende groepen Dani’s gedwongen te werken aan de voltooiing van het vliegveld van Wamena. Dit gebeurde door hen te bedreigen met het platbranden van hun dorpen.75 Maar het vliegveld kwam gereed. Eind oktober 1959 kon daardoor de eerste Dakota van de Kroonduif in de Baliemvallei landen. Het leverde Gonsalves een tevredenheidsverklaring van gouverneur Platteel op, die hem prees voor zijn ‘beleid en doorzettingsvermogen’ en het ‘vertrouwen’ dat hij bij de bevolking had weten op te wekken.76

In januari 1960 vertrok Gonsalves met verlof eerst naar Hollandia en vervolgens naar Nederland. Hij werd opgevolgd door Carel Schneider, een in 1932 in Batavia geboren Leidse jurist die na een cursus van drie maanden aan het Koninklijk Instituut voor de Tropen in februari 1958 als bestuursambtenaar in Nieuw-Guinea was begonnen en bij zijn meerderen in Hollandia was opgevallen als een succesvol onderafdelingschef van het ressort Mimika.77 Gonsalves was tevreden over hoe hij de Baliemvallei aan Schneider had overgedragen. In zijn zogeheten memorie van overgave schreef hij dat zijn ‘krachtdadig optreden’ had geleid tot ‘een natuurlijk respect dat de Dani nu eenmaal heeft voor hem die zich sterk heeft getoond’. De Dani’s hadden tegenover het Nederlandse bestuur ‘een open en receptieve houding’ aangenomen. De ‘pacificatie’ van de Baliemvallei was ‘in eerste aanleg voltooid’, wat betekende dat er ‘een overkoepelend gezag’ was gevestigd waaraan onderlinge geschillen konden worden voorgelegd en dat optrad wanneer de openbare orde werd verstoord. Er was vrede in de vallei. ‘In plaats van krijg heeft men nu constructieve activiteiten gesteld, zoals aanleg van tuinen, groenteteelt, wegenaanleg, bouw van nieuwe dorpen e.d. Het gereedkomen van een nieuw dorp of een nieuwe tuin, de voltooiing van het vliegveld en gelijksoortige evenementen worden nu aangegrepen voor het organiseren van feesten en dansen, ter vervanging van de sociale functie van de overwinningsdans,’ aldus Gonsalves. Shangri-La bestond: het was tot stand gebracht door Rolph Gonsalves.78

De werkelijkheid was anders. Zendelingen uit de Baliemvallei schetsten resident Eibrink Jansen in ieder geval een geheel ander beeld. De Dani’s waren ‘doodsbang’ voor Gonsalves en vast van plan hem bij terugkomst met alle geweld uit de vallei te verwijderen. ‘Geweld wekt geweld op,’ constateerde de resident. ‘Weerstand neerslaan is de makkelijkste weg, maar geeft bepaaldelijk op den duur niet het gewilde resultaat.’ Voor Eibrink Jansen getuigde de tekst van de memorie van overgave van ‘zelfoverschatting’.79 Ook Gonsalves’ opvolger Schneider moest constateren dat er een ‘ontzaglijke angst’ voor de schietgrage controleur onder de Dani’s heerste. In het algemeen was men op contact met het Nederlandse bestuur in het geheel niet gesteld. ‘Van pacificatie in dit gebied is dan ook geen sprake,’ schreef Schneider in juni 1960. ‘De angst zit erin en zal nog wel lang levend blijven, aangezien de verhalen nu eenmaal bij ieder kampvuur aangedikt worden.’80

Desondanks kreeg in april 1960 de bijna 28-jarige Gonsalves een koninklijke onderscheiding. Hij werd vanwege zijn verdiensten in de Baliemvallei benoemd tot ridder in de Orde van Oranje-Nassau. In een Nederlandse krant viel in dit kader zelfs over ‘het wonder van Wamena’ te lezen.81 Bij de Dienst van Binnenlandse Zaken in Hollandia werd echter smalend over het ‘IJzeren Kruis 1e klasse’ gesproken dat Gonsalves was opgespeld – een verwijzing naar de onderscheiding die in het nationaalsocialistische Duitsland een belangrijke rol had gespeeld. In de kleine Nederlandse gemeenschap deden sowieso allerlei verhalen de ronde over het optreden van Gonsalves in de Baliemvallei. Het was voor de procureur-generaal bij het Hof van Justitie in Hollandia, Gerard von Meyenfeldt, aanleiding een onderzoek te starten.82 Dit onderzoek was het begin van de ‘kwestie-Gonsalves’, waarin uiteindelijk Von Meyenfeldt tot de conclusie kwam dat de pacificatieopdrachten die Gonsalves had gekregen ‘ten enenmalen onverantwoord’ waren geweest. Gegeven het ‘prehistorisch gedragspatroon’ van de Dani’s was het willen afdwingen van de ‘pax neerlandica door een piepjong pas beginnend bestuursambtenaar, met totaal onvoldoende hulpkrachten en -middelen, alleen maar een gevaarlijke dwaasheid’, aldus Von Meyenfeldt. Het bestuur had van Gonsalves iets onmogelijks gevraagd. ‘Lichamelijk en geestelijk heeft hij boven zijn krachten moeten leven. Voortdurende uitputting was het gevolg.’ Daarbij kwam nog de dreiging ‘de zondebok te worden van een niet verantwoord beleid van het bestuur’. Aansprakelijk voor de gebeurtenissen in de Baliemvallei was volgens Von Meyenfeldt het Nederlandse bestuur in de personen van resident Eibrink Jansen en gouverneur Platteel. Gonsalves kon beter niet vervolgd worden omdat dit hem onevenredig zou treffen. Wat voor Von Meyenfeldt hierbij meespeelde was dat de jonge controleur ‘een onkreukbaar, eerlijk mens’ leek te zijn, ‘een harde, toegewijde bekwame werker, die in zijn werk óók aan een respectabel idealisme vorm en gestalte heeft willen geven’. Een voortzetting van zijn carrière bij het Openbaar Ministerie achtte hij voor hem het best.83 Von Meyenfeldt was dus zeer kritisch op het met betrekking tot de Baliemvallei gevoerde beleid. Hij had het over ‘gezagsromantiek en ethische dromen uit een afgesloten koloniaal verleden’. Het was onjuist ‘een bestuursambtenaartje, in zijn eentje, hoewel uitgerust met vlag en alle macht’ de taak te geven een gebied te ‘pacificeren’. Dat werk moest door een team van deskundigen worden verricht, waarbij gezag niet uit de loop van een geweer moest komen, maar ‘moreel gefundeerd’ moest zijn.84

De conclusies en aanbevelingen van Von Meyenfeldt werden slechts ten dele gevolgd. Platteel was woedend over de suggestie dat er sprake was geweest van een verkeerd bestuursbeleid. Hij noemde Von Meyenfeldt iemand die ‘noch van land en volk, noch van bestuursproblemen enige kennis’ bezat. Het Openbaar Ministerie moest zich niet met het bestuur in Nieuw-Guinea bemoeien. Uiteindelijk kreeg Von Meyenfeldt de opdracht de vervolging van Gonsalves te staken en werd hij gedwongen ontslag te nemen. Hij kon zijn carrière bij het Nederlandse Openbaar Ministerie vervolgen. Maar er werden ook maatregelen genomen aan de kant van het bestuur. Zo vond de directeur van Binnenlandse Zaken Boendermaker Gonsalves ‘te emotioneel en te veel een romanticus’ die ‘te pas en te onpas met een pistool rondliep’ en mocht hij daarom niet meer terugkeren naar de Baliemvallei, maar werd hij in het rustige Teminaboean geplaatst.85 Verder was duidelijk dat resident Eibrink Jansen naast zijn werk in Hollandia onvoldoende oog had gehad voor het bestuur van de Baliemvallei. Besloten werd de functie van ‘commissaris voor de openlegging van het Centrale Bergland’ in het leven te roepen en daarin de ervaren bestuursambtenaar Raphael den Haan te benoemen. Hij moest leiding gaan geven aan de voorbereiding van de vestiging van een geregeld bestuur van het bergachtige binnenland van Nieuw-Guinea.86

Voor die vestiging van het bestuur was echter nauwelijks personeel voorhanden. Het Nederlandse gouvernement moest roeien met de riemen die het had. Buiten de hoofdplaats Wanema werden er nog drie bestuursposten ingericht waar twee administratieve ambtenaren en een Papoea-kandidaat-bestuursambtenaar werden geplaatst. Vanuit Wanema deed controleur Schneider samen met politie-inspecteur M.G. van Stigt en 26 Papoeapolitieagenten verder wat hij kon. Hij trad echter zo voorzichtig mogelijk op. ‘Als ik een fout maak, dan heb ik oorlog,’ vertelde hij in maart 1961 aan een journalist die in de Baliemvallei een reportage maakte. Soms kwam er een boodschapper bij hem met het bericht dat er ergens vier vrouwen waren gedood. Wat was vervolgens wijsheid? ‘Tot geweld ga je alleen over uit zelfbehoud. Dat is niet altijd te vermijden. Maar het brengt nooit een oplossing,’ aldus Schneider. Een zekere bitterheid over de situatie waarin hij zich bevond, maakte zich van hem meester. Vooral het grote gebrek aan personeel was hem een doorn in het oog. ‘Soms heb ik het gevoel, dat men mij – om met Karel Appel te spreken – maar wat laat aanrotzooien.’87

Ondanks zijn voorzichtige optreden kwam Schneider tijdens zijn werk regelmatig in gevaarlijke situaties terecht. Zo zag hij zich in oktober 1960 gedwongen Amoeli, een clanhoofd in het oosten van de vallei die iedereen in zijn omgeving die met de Nederlanders samenwerkte bedreigde met de dood, te arresteren. Amoeli had zich echter op de komst van Schneider en zijn patrouille voorbereid. Rondom zijn dorp waren versterkingen aangebracht en toen Schneider er arriveerde, schreeuwde hij allerlei verwensingen, die vertaald neerkwamen op: ‘ben je daar laffe worm, ik wacht allang op jullie’. Volgens Schneider was Amoeli ‘volkomen zelfbewust en onbevreesd’:

Geweren maken alleen maar lawaai, riep hij en beval krijgers zich achter enige borstweringen achter de kampong terug te trekken en zich gereed te maken voor de strijd. Zelf begaf hij zich naar zijn hut om speer en andere wapens te grijpen.

Amoeli liet zich echter verrassen door twee agenten die langs een andere weg het dorp waren binnengekomen en werd gevangengenomen. Er steeg ‘een oorverdovend gehuil’ rond het dorp op. Vervolgens werden Schneider en zijn agenten van allerlei kanten met stenen en speren bestookt. Een van de Dani’s kwam met een speer dicht in de buurt van Schneider, waarop een agent hem een kogel door het hoofd schoot. De gedode krijger bleek de rechterhand van Amoeli te zijn, volgens Schneider een ‘gevreesd vrouwen- en varkensdief’. Zijn dood maakte indruk in het gebied en bracht de rust er voorlopig weer terug.88

Amoeli werd in de provisorische gevangenis van Wanema opgesloten, maar wist anderhalve maand later te ontsnappen. Hij keerde terug naar zijn dorp. Om aan de omgeving duidelijk te maken dat hij er weer was, vermoordde hij in een ander dorp met bijlen en speren zes mannen en verminkte hij een vrouw, die later aan haar verwondingen zou overlijden. Controleur Schneider besloot bij wijze van ‘correctief politioneel optreden’ het uit grashutten bestaande dorp van Amoeli plat te branden en zeven varkens te confisqueren. Het brandende dorp was tot ver in de omtrek te zien. Een lokale Nederlandse zendingsarts, Wim Vriend, was dusdanig ontdaan over het optreden van Schneider, dat hij naar de plaatselijke bestuurspost liep om daar uit protest eigenhandig de Nederlandse vlag naar beneden te halen. Amoeli trok zich van dit alles weinig aan, verplaatste zich naar elders in de Baliemvallei en vermoordde daar nog eens zo’n dertig Dani’s. In Hollandia vond directeur van Binnenlandse Zaken Boendermaker dat Schneider juist had gehandeld. ‘Het vernietigen van de operatiebasis van een oorlogsleider die in een “amok”-stemming geraakt is, is praktisch de enige mogelijkheid tot effectief ageren,’ aldus Boendermaker, die ook besefte dat het platbranden van dorpen bij de ‘de niet-begrijpende buitenwacht’ de associatie met ‘terreurdaden tegen de burgerbevolking’ opriep. Schneider moest daarom terughoudend blijven optreden in de Baliemvallei. Amoeli zou uiteindelijk in april 1961 tegen de lamp lopen en als ‘de beul van de Baliemvallei’ naar Hollandia worden afgevoerd, waar hij een gevangenisstraf kreeg opgelegd.89

Schneider liet ondertussen een weg door de vallei aanleggen en probeerde de bevolking gewassen te laten verbouwen, het laatste overigens zonder enig succes. Aan de weg wilden de Dani’s nog wel werken, in de hoop dat na voltooiing ervan de blanken weer uit de vallei zouden vertrekken. In het verbeteren van de landbouw was echter niemand geïnteresseerd. Schneider constateerde dat de bevolking van de Baliemvallei nog steeds voor het grootste deel in haar ‘natuurstaat’ leefde, waarin ‘oorlog en strijd voorwaarden tot zinvol leven’ waren. De Dani’s stonden daarbij ‘nog vrijwel geheel afwijzend tegenover de ontwikkelingspogingen van het gouvernement’. Zending en missie werden door de Dani’s hooguit getolereerd.90 Ook volgens het nieuwsblad De Tifa was de ‘grootse pacificatie van de vallei’ nooit geworden wat ervan was gehoopt en verwacht. De Baliem werd daarentegen ‘weer een gewaardeerd werkterrein voor t.v.-parties, die op sensatie beluste kijkers kunnen vergasten op stamoorlogen en oncontroleerbare praktijken, nu het oude handwerk van vroeger door vele bewoners weer is opgenomen’.91

Vanaf 15 mei 1961 viel Schneider onder de ‘commissaris voor de openlegging van het Centrale Bergland’ Den Haan. Die vond dat de in zijn ogen ‘keiharde Danibevolking’ het voorzichtige beleid van Schneider aanzagen voor ‘zwakte aan de zijde van het gouvernement’. In de vallei bleven voortdurend moorden plaatsvinden. Vaak toonde de bevolking volgens Den Haan zich daarbij ‘over het algemeen zeer vijandig en weinig onder de indruk van de aanwezigheid van de politie’. Wat het bestuur niet hielp, was het door Amerikaanse CAMA-zendelingen demonstratief verbranden van heilige voorwerpen, wat gewelddadige tegenacties van de niet-bekeerde meerderheid van de bevolking uitlokte. Ook daarbij vielen er doden. In ieder geval was begin 1962 duidelijk dat de situatie in de Baliemvallei ‘verre van stabiel’ was en het verzet van ‘reactionaire adatkernen’ alleen maar toenam. Alleen een permanente versterking van de politiemacht in het gebied zou een verschil kunnen maken, aldus Den Haan. Maar in Nieuw-Guinea was aan alles gebrek, bij de politie zowel aan manschappen als kader.92

Moord in Nimboran

Nederlandse bestuursambtenaren konden er nooit zeker van zijn hoe zij door de Papoea’s in hun omgeving werden beoordeeld. Dit was ook in minder ‘wilde’ gebieden dan de Baliemvallei het geval. In de afdeling Nimboran probeerde de door idealisme gedreven controleur Andries Hilkemeijer het leven van de Papoea’s in zijn ressort te verbeteren. Hij was in 1929 in Arnhem geboren, had in Delft waterbouwkunde gestudeerd en was lid van de strengorthodoxe Gereformeerde Gemeenten. Zijn baan bij Rijkswaterstaat had hij opgegeven om in 1960 met zijn vrouw en dochter naar Nieuw-Guinea te gaan om daar, zoals het in zijn kring heette, ‘het zout der aarde’ te zijn. Hij werd al snel benoemd tot controleur van Nimboran, met nauwelijks enige ervaring die hem in zijn functie van pas zou komen.93 In de streek waren er spanningen tussen de Papoea’s die van de Nederlandse aanwezigheid profiteerden en zij die dat niet deden. De laatsten bliezen de ‘Kasièp-beweging’ nieuw leven in. De ontevreden Papoea’s hielden bijeenkomsten waarin zij zich aldus een van Hilkemeijers voorgangers, Kees Lagerberg, ‘dansend en naar ik meen, ook door het drinken van bepaalde gegiste drank, in trance werkt, waarna men hevig beweegt, zij het ook niet lang, zich op de grond werpt, vreemde taal uitslaat, schuimbekt, kortom in een toestand van bezetenheid raakt’. Het was de bedoeling dat de ‘Kasièp-geest’ zou neerdalen waardoor de Papoea’s ‘op gemakkelijke en wonderbaarlijke wijze’ van geld en goederen zouden worden voorzien. Het waren andere plechtigheden dan in Hilkemeijers Gereformeerde Gemeente gangbaar waren. In Nimboran was vanaf de heuvels nachtenlang het tromgeluid van de verschillende ceremonies te horen. Het maakte een ‘onheilspellende indruk’.94

Hilkemeijer trok zich van de spanningen in zijn gebied niets aan. In zijn afdeling was nog steeds de coöperatie ‘Jawa Datum’ actief, die landbouwproducten van de bevolking opkocht en verder een winkel en een mechanisch landbouwbedrijf beheerde. Van deze coöperatie was Hilkemeijer adviseur. Bijzondere aandacht had ook de verbetering van de woningen in het gebied. In november 1961 maakte Hilkemeijer vergezeld door twee politieagenten en enkele dragers een tournee door het westelijke deel van zijn ressort. In verschillende dorpen preekte hij tot de bevolking over de netheid en reinheid van hun paden en huizen. Op de zevende dag van hun tocht bereikten zij het dorp Djadam. Het lokale posthuis, dat voor overnachtingen bedoeld was, was in zo’n erbarmelijke staat dat Hilkemeijer zijn dragers alvast naar een volgend dorp liet doorlopen. Bij de inspectie van het dorp bleken verder twee van de huizen dusdanig bouwvallig dat hij opdracht gaf ze onmiddellijk af te breken. De restanten werden vervolgens verbrand. Een vrouw die een deur van de afgebroken huizen wilde redden, werd door Hilkemeijer met zijn wandelstok tot andere gedachten gebracht.

Wat Hilkemeijer niet wist was dat het ‘adathoofd’ van Djadam had gedroomd dat er een grote slang in mensengedaante het dorp zou binnenkomen. Wanneer de bevolking de slang zou doden, zou zij grote rijkdommen krijgen. Ook waren de bewoners van Djadam niet vergeten dat eerder in het jaar de Nederlandse politie-inspecteur E. Lammertse de vrouw van het waarnemende dorpshoofd naar Genjem had meegenomen om te proberen haar te ruilen tegen Japanse geweren die in het bezit van de Papoea’s waren. De ruil was gelukt, maar ondertussen was de vrouw een aantal keer door agenten misbruikt. De Nederlanders stonden er in Djadam niet goed op. Hilkemeijer en de twee agenten die hem vergezelden, vertrokken aan het einde van de dag uit Djadam richting het volgende dorp. Ze zouden niet ver komen. Dertien mannen overvielen hen en brachten hen met kapmessen om het leven. ‘Onmiddellijk na de moord begon de bevolking te zingen en te dansen,’ aldus een ooggetuige. De feesten werden in een ander dorp voortgezet en duurden zeker drie dagen en nachten. Een ingevlogen politiemacht zou de daders drie weken lang tevergeefs achtervolgen. Niet alleen bleken de voortvluchtigen meester ‘in het uitwissen van sporen en het maken van valse sporen’, ze kregen van velerlei kanten hulp. Het was duidelijk dat een deel van de bevolking van Nimboran genoeg had van het Nederlandse bestuur. Bij gebrek aan machtsmiddelen liet dat bestuur het er vervolgens bij zitten. Er restte weinig anders dan ‘slechts een afwachtende houding’ aan te nemen.95

De koers van Bot

Staatssecretaris Bot was na zijn aantreden nog vol enthousiasme begonnen het Nederlandse beleid in Nieuw-Guinea nader vorm te geven. Hij reisde daartoe begin januari 1960 naar het gebiedsdeel om er vrijwel alle streken te bezoeken om zich van de situatie ter plekke op de hoogte te stellen. Alleen de Baliemvallei zou hij niet bereiken omdat de weersomstandigheden steeds te slecht waren om ernaartoe te vliegen. In Merauke bezocht hij het Koemberijstproject, dat weliswaar nog steeds kampte met vogelplagen, maar toch ook beloofde in de toekomst voor Nieuw-Guinea de rijstimport overbodig te maken.96 In Képi ontmoette hij de paters Meuwese en Boelaars, die slechts met moeite konden accepteren dat de lokale bevolking zich nog steeds in een ‘overgangscrisis’ bevond, terwijl hij enkele dagen later vanuit de lucht kon zien dat de weg tussen Teminaboean en Ajamaroe voor de helft gereed was. In Ransiki en de Warmarevlakte waren er mogelijkheden de cacaocultuur uit te breiden. In alle plaatsen die hij bezocht kreeg hij een indruk van wat er in de jaren ervoor gedaan was om Nieuw-Guinea te ontwikkelen. De resultaten waren op zijn best bescheiden te noemen. In de hoofdstad Hollandia waren er daarbij sociale spanningen. Bij het vertrek van Bot vanaf het vliegveld van Sentani demonstreerden zo’n tweeduizend Indische Nederlanders en Papoea’s tegen de achterstelling in huisvesting en arbeidsvoorwaarden bij de import-Nederlanders. ‘Gelijke rechten voor allen,’ viel er op een van de protestborden te lezen. Een zichtbaar ontstemde Bot keurde de demonstranten geen blik waardig en vertrok per vliegtuig naar het Australische deel van het eiland.97

Eenmaal terug in Nederland noemde Bot de indrukken die hij had opgedaan ‘niet onbemoedigend’ en constateerde hij dat het Nederlandse bestuur in Nieuw-Guinea ‘in elk opzicht voor land en volk ten voordeel’ was. Wel vond hij dat het bestuur in Nieuw-Guinea het uiteindelijke doel van het Nederlandse beleid, de verwezenlijking van het recht van zelfbeschikking door de Papoea’s, wat uit het oog was verloren.98 Ten behoeve van een discussie in de ministerraad zette hij zijn gedachten verder op papier. Volgens hem moest het uitgangspunt van het Nederlandse beleid nog steeds de verplichting zijn Nieuw-Guinea ‘met een duidelijk sociaal-economisch en staatkundig programma’ te ontwikkelen, met het doel het gebied zo spoedig mogelijk een ‘economische, sociale, culturele en politieke zelfstandigheid’ te kunnen geven. Door daarbij ook de ‘rust en orde’ in het gebied te handhaven, leverde Nederland volgens Bot ‘een tweeledige bijdrage aan de vrije wereld in haar strijd voor betere levensomstandigheden en tegen het communistische expansionisme’. Het betekende voor Nederland ‘zowel een roeping als het brengen van offers’. Er waren voor Nederland echter ook pragmatische redenen om in Nieuw-Guinea het bestuur te voeren, zoals de mogelijkheid de ‘overzeese wetenschappelijke kennis en ervaring’ op peil te houden. Verder was Nieuw-Guinea een steunpunt voor de KLM en andere bedrijven in de regio en konden door het Nederlandse bestuur de zending en de missie er actief zijn en daarbij voorkomen dat de Papoea’s door hun aanraking met de moderne tijd in een ‘geestelijk vacuum’ zouden terechtkomen, dat anders volgens Bot ‘gemakkelijk’ door het communisme kon worden gevuld.

Bot begreep dat door de politieke ontwikkelingen in de wereld het niet vanzelfsprekend was dat Nederland ongestoord zijn taak in Nieuw-Guinea zou kunnen uitvoeren. De ontwikkelingen in Afrika, waar allerlei koloniën in rap tempo onafhankelijk werden, speelden op de achtergrond een belangrijke rol. Het was daarom essentieel dat Nederland een concreet tienjarenplan zou opstellen, met andere woorden een ‘ontwikkelingsprogramma’ in twee periodes van vijf jaar, als vervolg op het beleid in de jaren vijftig, dat slechts de basis had gelegd voor een effectief bestuur over het gebied. Er moest daarbij een concreet plan komen om binnen vier jaar geheel Nieuw-Guinea onder Nederlands bestuur te brengen. Verder moesten de Papoea’s ‘op korte termijn’ daadwerkelijk worden betrokken bij het bestuur door de inrichting van allerlei raden. En ten slotte moest de economie worden ontwikkeld. Voor een ‘zelfstandig volksbestaan’ was immers ‘een gezonde economische basis een onmisbare voorwaarde’. Daarbij ging het, naast om het uitvoeren van een aantal ‘noodzakelijke grote basisplannen’ zoals droogleggingen en het stichten van onderzoekcentra, vooral om ‘een dynamische bevordering van de huidige kleine landbouwactiviteit ten behoeve van het individuele Papoeagezin’. Voor dit alles waren de uitbreiding en intensivering van het onderwijs noodzakelijk. Op de dorpsscholen moesten in plaats van drie jaar elementair onderwijs in de toekomst cursussen van vier jaar of langer worden gegeven, terwijl ook het eenvoudige technische en landbouwonderwijs meer aandacht moest krijgen. De samenwerking met het door Australië bestuurde deel van het eiland Nieuw-Guinea moest daarbij verder worden ontwikkeld. Een toekomst waarin Nederlands-Nieuw-Guinea zich bij dit gebied zou aansluiten en vervolgens zelfstandig zou worden, kon Bot zich namelijk nog steeds goed indenken.99

De ministerraad nam Bots denkbeelden over. Op 5 april 1960 kon hij daardoor in de Tweede Kamer de opstelling van een ‘concreet, gecoördineerd langjarig ontwikkelings- en werkprogramma’ aankondigen. Tevens werd de instelling van de Nieuw-Guinea Raad in het vooruitzicht gesteld, waarin de bevolking ‘tot een verdere saamhorigheid’ zou worden gebracht en mede het beleid zou kunnen gaan bepalen. Verkiezingen voor deze raad zouden begin 1961 moeten plaatsvinden. Het bleef voor Nederland een grootse taak Nieuw-Guinea te ontwikkelen. ‘De vervulling van onze zo talloze facetten tellende taak in Nederlands Nieuw-Guinea is een uitdaging aan de innerlijke spankracht en scheppingskracht van het Nederland van vandaag en van morgen,’ aldus Bot, waarbij Nederland volgens hem vertrouwen kon putten uit zijn verleden.100

In het Nederlandse parlement kreeg Bot steun voor zijn koers. KVP-Tweede Kamerlid De Graaf had het daarbij over ‘hoe vaak overrompelend snel de politieke ontwikkeling’ zich in Afrika had voltrokken als gevolg van ‘de dekolonisatietendens, welke na de laatste oorlog over de wereld is gezwiept’. De ‘stormachtige ontwikkeling naar zelfstandigheid’ was niet te stuiten en de versnelde ontwikkeling van Nieuw-Guinea naar politieke zelfstandigheid was daarom noodzakelijk. Maar hij realiseerde zich tevens dat Nieuw-Guinea ‘het laagstontwikkelde gebied ter wereld’ was, ‘waarin kannibalisme en koppensnellerij nog feitelijkheden’ waren en er van geen nationaal besef ‘nog slechts weinig sprake’ was. Nieuw-Guinea zou met andere woorden een ‘bijna volwaardig democratisch Parlement’ krijgen, terwijl het slechts een ‘uiterst geringe sociale en economische structuur’ kende. Ook PvdA’er De Kadt herinnerde Bot eraan dat Nederland weliswaar streefde naar een zelfstandig Nieuw-Guinea, maar dat het land in het beste geval niet meer dan ‘het zwakste cocosnootrepubliekje ter wereld’ kon worden, met een vijandig Indonesië als buur. Maar ook hij wilde desondanks versneld vooruit met de ontwikkeling van het gebied. ‘Tien jaar is het maximum en dan moet men daarginds op eigen benen staan. Over verkorting van de termijn is altijd met ons te praten,’ aldus De Kadt. Over hoe Nieuw-Guinea dan versneld moest worden ontwikkeld, was hij niet duidelijk. Hij kwam niet verder dan tot de suggestie er een aparte ‘commissaris’ voor aan te stellen, die onafhankelijk van het gouvernement de ontwikkeling van Nieuw-Guinea kon versnellen.101

Hoe dit ook zij, door het optreden van Bot zat er plots weer vaart in het Nederlandse Nieuw-Guinea-beleid. Voor gouverneur Platteel was dat veel te veel vaart. Hij had aan het begin van zijn gouverneurschap al eens verklaard dat het verlenen van zelfbestuur aan de Papoea’s veel tijd zou vergen, ‘waarschijnlijk verscheidene generaties’. Het was voor De Kadt aanleiding geweest hem ‘een autocratische persoonlijkheid’ te noemen, ‘die weinig geschikt’ was Nieuw-Guinea tot zelfbestuur te brengen, ‘laat staan tot zelfbeschikking’.102 Naar aanleiding van de plannen van Bot probeerde Platteel de staatssecretaris duidelijk te maken dat Nieuw-Guinea helemaal niet in staat was een langjarig ontwikkelings- en werkprogramma op te stellen. Wie moest dat immers doen? Vanuit Suriname was de planoloog Bruynis ingevlogen om te helpen, maar die had na veertien dagen geconstateerd dat er in Nieuw-Guinea niet te leven en te werken viel en was vervolgens met zijn gezin naar Nederland vertrokken. Hij was niet de enige ‘spijt-contractant’ die het na korte tijd voor gezien hield in Nieuw-Guinea. Dit terwijl het volgens Platteel noodzakelijk was om het plan in Nieuw-Guinea zelf op te stellen, samen met degenen die ‘rechtstreeks en dagelijks’ met de uitvoering van het beleid bezig waren.103

Staatssecretaris Bot in een prauw bij een aantal paalwoningen (1960)

Bot had weinig begrip voor Platteels klachten. Nederland had een ‘nationale en internationale verplichting’ Nieuw-Guinea te ontwikkelen en hij droeg dan ook begin juni 1960 Platteel op ‘met alle ter beschikking staande middelen’ te werken aan ‘een onverwijlde afwerking van het driejarig ontwikkelingsplan’. Daarbij moest de gouverneur rekening houden met het ‘zo snel mogelijk gereed maken van de bevolking voor zelfbeschikking’.104 In een persoonlijke brief aan Bot probeerde Platteel nog eens begrip te kweken voor de slechte situatie waarin het Nederlandse bestuur zich in Nieuw-Guinea bevond. Zo was er geen president van het Hof van Justitie, had de almaar verlieslijdende scheepswerf in Manokwari geen directeur en kampte het korps bestuursambtenaren met ‘eeuwige vacatures’. Het was duidelijk dat degenen die met een vooroorlogse Indische ervaring naar Nieuw-Guinea waren gekomen om er te werken langzaam maar zeker met pensioen gingen. Volgens Platteel werd alles in Nieuw-Guinea draaiende gehouden door ‘een aantal lieden, die [zich] door hun capaciteit en enorme hoeveelheid werk die zij verzetten […] op eenzame hoogten’ bevonden. Onder hen waren er maar enkelen op wie het gouvernement kon bouwen. Werd er van de Nederlanders in Nieuw-Guinea daarom niet het onmogelijke gevraagd? ‘Het heeft geen zin harder op middelmatige mensen te drukken,’ aldus Platteel. De ‘gouvernements-prestaties’ waren al ‘tot de uiterste grens’ opgevoerd.105

Desondanks kon Platteel op 20 augustus de eerste exemplaren van het Ontwikkelingsplan voor Nederlands-Nieuw-Guinea voor 1961, 1962 en 1963 naar Den Haag sturen. Het was een verzameling van deelplannen van de verschillende diensten in Hollandia, tot één geheel geschreven door de directeur van Financiën, G.W. baron van der Feltz.106 Het plan bevatte een programma geheel Nieuw-Guinea onder Nederlands bestuur te brengen, dat bestuur tegelijkertijd te democratiseren, de economische ontwikkeling van het land ‘voort te stuwen’ onder meer door het uitvoeren van ‘grote basisplannen’, de stimulering van kleine landbouwbedrijven en van particuliere investeringen en het bevorderen van de culturele en sociale ontwikkeling van de bevolking. Ambities waren er genoeg. Het grote verschil met het voorafgaande beleid was dat niet langer de politieke ontwikkeling van Nieuw-Guinea gelijk op moest gaan met de economische ontwikkeling. De ‘politiek-bestuurlijk-culturele ontwikkeling’ van het land zou aanzienlijk worden versneld door onder meer de inrichting van de Nieuw-Guinea Raad en allerlei streekraden en door de ‘papoeanisering’ van het bestuursapparaat. Het was de bedoeling dat in 1970 93 procent van alle ambtelijke functies zou worden vervuld door Papoea’s. Het aantal Nederlanders in gouvernementsdienst zou daarbij dalen van 4200 tot 850, die een ‘corps van bijstand’ zouden vormen. Voor de uitvoering van de plannen werd van de Nederlandse regering voor de jaren 1961, 1962 en 1963 een totaalbedrag van 321 miljoen gulden verwacht. Het was slechts een kwart procent van het nationale inkomen van Nederland, wist men er in Hollandia nog bij te vermelden.107

Wie de plannen zouden moeten uitvoeren, was niet geheel duidelijk. De klachten van Platteel over het gebrek aan kundig personeel werden nog eens herhaald. Nederlanders verdienden in Nieuw-Guinea voor hetzelfde werk geen gulden meer dan in Nederland terwijl de kosten van levensonderhoud er veel hoger waren. Vanwege de plannen tot papoeanisering van het bestuursapparaat, had bijna niemand uitzicht op een langere carrière in Nieuw-Guinea. Daarbij kwam nog de onzekere internationale situatie, waarin het Nederlandse vliegkampschip de Hr. Ms. Karel Doorman onderweg naar en van Nieuw-Guinea in Australië en Japan werd geboycot en Soekarno op 17 augustus 1960 alle betrekkingen met Nederland verbrak. De Indonesische president kondigde daarbij aan dat Nieuw-Guinea niet meer via onderhandelingen, maar ‘op revolutionaire wijze’ zou worden bevrijd.108 Welke Nederlander was door dit alles nog bereid naar Nieuw-Guinea af te reizen? In het Ontwikkelingsplan voor Nederlands-Nieuw-Guinea voor 1961, 1962 en 1963 waren dan ook niet alleen ambities opgenomen, maar ook de constatering dat er in verschillende sectoren van het overheidsapparaat ‘verlammingsverschijnselen’ optraden. ‘Op vele punten kunnen de bestaande werkzaamheden nauwelijks meer gaande worden gehouden, laat staan dat men nieuwe ter hand zou kunnen nemen. Deze knelpunten vindt men in vrijwel alle sectoren van het apparaat, allereerst bij het Binnenlands Bestuur, maar ook bij de agrarische diensten, het onderwijs, de administratie, de technische diensten, de rechtspraak, kortom overal waar bekwame, ervaren en voor hun taak brekende mensen nodig zijn.’109

In Hollandia werd gehoopt dat in reactie op het indienen bij staatssecretaris Bot van het Ontwikkelingsplan voor Nederlands-Nieuw-Guinea voor 1961, 1962 en 1963 er Nederlandse deskundigen naar Nieuw-Guinea zouden worden gezonden om de uitvoering ervan verder te bespreken. Men vernam uit Nederland echter taal noch teken. Pas toen staatssecretaris Bot in december 1960 Nieuw-Guinea opnieuw bezocht, volgde als eerste reactie dat het ontwikkelingsplan in Den Haag ‘de volle aandacht’ had.110 Bot was als gast van de KLM naar Nieuw-Guinea gevlogen. De luchtvaartmaatschappij vierde daarmee dat het vliegveld van Biak was opgenomen in het netwerk waarin met straalvliegtuigen van het type DC-8 werd gevlogen. Biak was nu vanuit Schiphol binnen 26 uur te bereiken. Samen met de staatssecretaris waren er zestien Nederlanders die geacht werden ‘een doorsnee van het Nederlandse volk’ te vormen, voor een kennismaking naar Nieuw-Guinea gereisd. Onder hen bevonden zich de secretaris van de KNVB en de voorzitster van de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen. Samen met Bot bezochten ze onder meer de Baliemvallei. Eenmaal terug in Nederland prees Bot in een radiotoespraak de Nederlanders die ‘zonder veel ophef en met vaak zeer beperkte middelen zo ontzaglijk veel voor de ontwikkeling van land en volk van Nieuw-Guinea’ presteerden.111

Ondertussen waren ook de eerste projecten in Nieuw-Guinea gestart die door het EEG-Fonds voor de ontwikkeling van de landen en gebieden overzee werden gefinancierd. De goedkeuring van deze projecten door de Europese Commissie had nogal wat voeten in de aarde gehad. Aanvankelijk had het gouvernement van Nieuw-Guinea in 1958 simpelweg een lange lijst van grotere en kleinere projecten bij de Europese Commissie ingediend, zonder samenhang en al te veel toelichting. De Commissie had vervolgens al deze projecten afgewezen, mede omdat ze geen ‘aanvullend karakter’ hadden, zoals wel de bedoeling was. Soms was de bouw van een school of de aanleg van de weg in Nieuw-Guinea al begonnen voordat het verzoek tot financiering was ingediend. ‘Volstrekt onaanvaardbaar’, aldus de Commissie.112 Het Nederlandse bestuur en de Nederlandse regering hadden vervolgens grote moeite fatsoenlijke voorstellen voor de EEG op te stellen. Staatssecretaris Bot weet dit aan het ontbreken van uitgewerkte ontwikkelingsplannen en het gemis aan kennis en ervaring in zowel Hollandia als Den Haag. De inschakeling van particuliere adviesbureaus had verdere vertraging opgeleverd.113

Eind 1959 had de Europese Commissie uiteindelijk drie ontwikkelingsprojecten goedgekeurd. Het ging om een onderzoek naar de bevolkingsstructuur van Nieuw-Guinea, een geologisch onderzoek naar de aanwezigheid van ertsen in het gebied en de bouw van een landbouwproefstation in Manokwari. Dit proefstation stond onder auspiciën van de Stichting ‘Agrarisch Onderzoek ten behoeve van Nederlands Nieuw-Guinea’, die in 1957 was opgericht op basis van de adviezen van de Agrarische Commissie. De stichting had in Manokwari grootse plannen. Aan het proefstation zouden zo’n twintig academische onderzoekers worden verbonden en zo’n veertig landbouwkundigen met een middelbare opleiding. In de persoon van de Wageningse landbouwingenieur Klaas Ebes werd een directeur aangesteld en de bouw van het proefstation aanbesteed. Het was de bedoeling dat in de loop van 1962 het proefstation op volle kracht zou functioneren. Dan zou door een ‘systematische research-arbeid’ eindelijk ‘de achterstand in de agrarische ontwikkeling van Nederlands Nieuw-Guinea geleidelijk kunnen worden ingehaald’. Zelfs de ontwikkeling van de Ransikivlakte zou eindelijk ter hand kunnen worden genomen.114

Op 21 maart 1961 werd door de voorzitter en secretaris van de Stichting voor Agrarisch Onderzoek in Nieuw-Guinea, respectievelijk topambtenaar Krijger en de Wageningse hoogleraar Coolhaas, de eerste steen gelegd van de nieuwe gebouwen van het Agrarisch Proefstation. Aanwezig waren enkele hoogwaardigheidsbekleders uit Hollandia en de autoriteiten van Manokwari.115 Inmiddels was duidelijk geworden dat aan het proefstation ook een agrarisch opleidingscentrum zou worden verbonden, eveneens gefinancierd door de EEG. Krijger en Coolhaas verwachtten dat er in Manokwari nog jarenlang Nederlandse onderzoekers zouden werken. ‘O, maar wij rekenen niet met tien jaar, maar met een veel langere termijn,’ verklaarden ze nadat ze gevraagd was wat ‘papoeanisering’ voor hen betekende.116

Een ander project dat voor ondersteuning door het ontwikkelingsfonds van de EEG was ingediend, was het grote Koemberijstproject. Het ontwikkelen van een gemechaniseerd bedrijf dat groot genoeg was om in de bestaande binnenlandse vraag naar rijst te kunnen voorzien, was ondanks alle eerdere tegenslagen niet losgelaten. Aan de ministerraad werd in september 1960 een optimistisch getoonzet voorstel voorgelegd, waarin de voordelen van het project voor de volksgezondheid en de drinkwatervoorziening van Merauke werden bejubeld, naast het verdwijnen van de kostbare rijstimport. Het zou ‘een krachtige stoot’ geven aan de ‘economische en sociale vooruitgang’ van het zuiden van Nieuw-Guinea.117 De ministerraad ging akkoord met de subsidieaanvraag van ruim 47 miljoen gulden aan de EEG. Minister van Financiën Zijlstra had overigens grote twijfels over het project. Zo ging men voor Koembe uit van twee oogsten per jaar, waar dat in het Surinaamse Wageningen nog nooit gelukt was. Verder waren er de te voorziene personeelsproblemen. Niet alleen was onduidelijk of er lokaal wel voldoende capabele arbeiders te vinden waren, ‘de schaarste aan capabel en deskundig Nederlands personeel’ stond vast.118

De delegatie van het Directoraat-Generaal voor Ontwikkeling van Landen Overzee die van 15 november tot 4 december 1960 Nieuw-Guinea bezocht, bestudeerde het Koemberijstproject in elk detail. Het leverde een waslijst van kritische vragen op over de werkelijke kosten van het project, de bodemgesteldheid, die het vrijwel onmogelijk maakte het in cultuur te brengen gebied goed te ontginnen, het zoutgehalte van het rivierwater en het ontbreken van een plan tevens de landbouw van de lokale bevolking te verbeteren.119 Het duurde maanden voordat de vragen van de EEG-delegatie werden beantwoord. Op 20 mei 1961 werden ze aan het Directoraat-Generaal voor Ontwikkeling van Landen Overzee aangeboden. Daarbij werd ook de vestiging van inheemse landbouwbedrijfjes in het vooruitzicht gesteld. Een bepaald tijdschema kon hiervoor echter nog niet worden gegeven: ‘Het zal worden geëntameerd, zodra de bereidheid van de betrokken bevolking daartoe aanwezig is.’120 Uiteindelijk liet de Europese Commissie zich echter niet overtuigen. Op 21 maart 1962 liet zij de Nederlandse vertegenwoordiging bij de EEG in Brussel weten het Koemberijstproject niet te willen financieren. Het belangrijkste argument was ‘dat tot op heden de mechanische rijstcultures van het soort dat voor Koembe werd gepland, zich nooit in voldoende mate rendabel hebben getoond’.121

Aftocht

De Nederlandse regering had onder leiding van staatssecretaris Bot geen gebrek aan ambities met betrekking tot Nieuw-Guinea. Op 23 februari 1961 bood Bot aan de Tweede Kamer de begroting van Nieuw-Guinea voor 1961 aan, waarin zijn ‘langjarig ontwikkelings- en werkprogramma’ in concrete maatregelen was vertaald. Daarbij bevestigde hij dat het doel van het Nederlandse beleid ‘de versnelling van de staatkundige ontwikkeling en de verhoging van de materiële welvaart van de bevolking’ was. Ook het doel in 1970 zo’n 95 procent van het ambtelijk apparaat van Nieuw-Guinea te bemensen met Papoea’s werd vastgelegd. Om de hiervoor noodzakelijke scholing van Papoea’s te verbeteren, werd de oprichting van zes nieuwe zogeheten Primaire Middelbare Scholen – de ‘Papoea mulo’s’ – aangekondigd, naast de stichting van een uitgebreide technische school en een hbs met een leerprogramma dat was afgestemd ‘op de omstandigheden in Nieuw-Guinea’. Daarnaast moesten er in drie jaar dertig nieuwe vliegvelden worden aangelegd. Ook werd aangekondigd dat de ‘volkswoningbouw’ extra aandacht zou krijgen en de volksgezondheid zou worden verbeterd door extra middelen beschikbaar te stellen voor onder meer de malaria- en de tuberculosebestrijding. In Fakfak, Manokwari en Hollandia zouden er voetbalvelden worden aangelegd. Daarmee zou de ‘bestaande lust tot activiteit en dadendrang’ onder de in die plaatsen wonende Papoea’s ‘in gezonde banen’ kunnen worden geleid. Verder stond de uitbreiding en intensivering van het bestuur op het programma. Gebrek aan Nederlands personeel zou daarbij moeten worden opgevangen door de inschakeling van Papoea’s. Bot hield wel een slag om de arm bij het onder bestuur brengen van nieuwe gebieden. Er waren immers ‘vele onbekende factoren, die zich bij het betreden van nog niet ontsloten gebieden’ zouden kunnen voordoen. Het had daarbij weinig zin om ‘analfabeten met voorlichting te overstelpen of westerse bestuursvormen op een economisch onbetekenende basis op te zetten’. In meer ontwikkelde gebieden zouden er meerdere ‘streekgemeenschappen’ worden ingericht, elk met een verkozen ‘streekraad’. Samen met de Nieuw-Guinea Raad zouden zij zorgen voor een meer democratisch bestuur van Nieuw-Guinea.

Het minst uitgesproken was Bot over de ontwikkeling van de economie van Nieuw-Guinea. In feite was er nog steeds te weinig bekend over de economische mogelijkheden die het land bood. Onzekerheid was er vooral over ‘de mate van arbeidzaamheid van de bevolking’ en de ontwikkeling van het particuliere bedrijfsleven. Verder was inmiddels wel duidelijk dat er een fundamentele mentaliteitsverandering onder Papoea’s nodig was om hen tot landbouwer te maken, ‘een proces dat bepaaldelijk niet op een zeer korte termijn tot oplossing kan worden gebracht’, aldus Bot. Vooral de lange duur voordat een bepaald gewas iets opleverde, werkte ontmoedigend op de Papoea’s. Bot kwam daarom met het voorstel Papoea’s in te schakelen voor zowel de aanleg van eenvoudige wegen als tegelijkertijd de aanleg van ‘bevolkingstuinen voor exportgewassen’. Voor de wegaanleg zouden zij dan loon kunnen ontvangen en er materieel al wat op vooruit kunnen gaan in afwachting op de oogst van exportgewassen. Een voorbeeld hiervan was het Rubber/wegenproject in Zuid-Nieuw-Guinea, dat echter kampte met een gebrek aan voldoende plantmateriaal zodat de rubberplanten te wijd uit elkaar werden geplant en onkruid al snel weer aangeplante percelen overwoekerde. In Nieuw-Guinea bleven ontwikkelingsprojecten mislukken.122

Met de totale export van Nieuw-Guinea was het ondertussen slecht gesteld. Zo had de NNGPM in juli 1959 inderdaad besloten het belangrijkste deel van haar activiteiten af te stoten. Veel van de faciliteiten van de oliemaatschappij had de overheid noodgedwongen moeten overnemen. Naar te exploiteren voorraden nikkel, ijzer en kobalt werd nog zonder succes gezocht. En ook de bosbouw bood nog weinig vooruitzichten. In Nieuw-Guinea moest het hout over grote afstanden en onder moeilijke omstandigheden vervoerd worden. Gebieden die zich voor exploitatie leenden, lagen ver of te ver van de kust.123

Ook staatssecretaris Bot kon dus weinig veranderen aan de geringe mogelijkheden die er bestonden om Nieuw-Guinea daadwerkelijk economisch te ontwikkelen. En hoe zou het land zonder economische ontwikkeling ooit op eigen benen kunnen staan? Nederland ondersteunde Nieuw-Guinea in 1961 met ruim 94 miljoen gulden, zodat het bestuur er zijn werk kon doen en bijvoorbeeld het onderwijs kon worden uitgebreid. Maar ook op het laatste vlak waren de doelen uiteindelijk bescheiden. De Nederlandse regering verwachtte dat binnen tien jaar de Primaire Middelbare Scholen zo’n tweeduizend leerlingen zouden hebben afgeleverd, de Lagere Technische School zo’n driehonderd leerlingen en de hbs zo’n tweehonderd leerlingen. Zo mogelijk zouden veertig Papoea’s in Nederland een universitaire studie hebben afgerond. Daarmee zou er weliswaar een kleine Papoea-elite zijn gevormd, maar die zou in het niet vallen tegenover de totale bevolking van in 1970 zeker meer dan 700.000 Papoea’s. Zou zo’n kleine elite ooit in staat zijn een op een uiterst wankele economische basis gegrondvest Nieuw-Guinea een toekomst te geven? Probeerde Bot met andere woorden niet het onmogelijke te bereiken?124

De directeur voor Financieel en Economische Zaken voor Nieuw-Guinea van het ministerie van Binnenlandse Zaken, Kottier, merkte tijdens een bezoek aan Hollandia in maart 1961 dat er onder de ambtenaren van het gouvernement nog maar weinig optimisme was over de mogelijkheden Nieuw-Guinea daadwerkelijk te ontwikkelen. Sterker nog, zij waren overduidelijk ‘geschrokken’ van het feit, dat in de toelichting op de begroting voor 1961 over het werkplan zo positief was geschreven. Dat staatssecretaris Bot het Ontwikkelingsplan voor Nederlands-Nieuw-Guinea voor 1961, 1962 en 1963 had vertaald in de begroting van Nieuw-Guinea, was niet wat men in Hollandia had verwacht. ‘Men voelt zich gebonden en heeft zich onvoldoende gerealiseerd, dat dit een gevolg zou zijn van het ingediende plan. Men had blijkbaar tijd voor discussie willen hebben en een bepaalde reactie, om zich nog eens te kunnen beraden over de al of niet uitvoerbaarheid,’ aldus Kottier. Slechts weinigen hadden er nog echt zin in. ‘De stemming is in het algemeen niet zo erg goed. Men grijpt alles aan om klachten te formuleren.’125

De grootste zorg was het gebrek aan gekwalificeerd personeel waarmee het gouvernement in Nieuw-Guinea kampte. Gouverneur Platteel had er al over geklaagd en voor gewaarschuwd. Maar ook de parlementaire missie die Nieuw-Guinea in 1961 bezocht, moest constateren dat de situatie op personeelsgebied zowel binnen de overheid als in de particuliere sector ‘uitermate zorgwekkend’ was. De tekorten in de sector van het onderwijs en bij de administratieve diensten werden zelfs als ‘schrikbarend’ gekarakteriseerd. De parlementaire missie constateerde:

Geheel het ambtelijke apparaat in het gebiedsdeel wordt gekenmerkt door een uiterst ijle bezetting; bij zo goed als elke dienst en elk ressort hangt van één enkele functionaris af hoe het werk wordt gedaan.

Zeker Indische Nederlanders besloten steeds vaker hun baan in Nieuw-Guinea voor een functie in Nederland in te ruilen. Banen in het inmiddels economisch florerende Nederland waren er in overvloed en de in het vooruitzicht gestelde papoeanisering van instellingen en bedrijven in Nieuw-Guinea beloofde voor hun toekomst weinig goeds. Zo waren medio 1961 van 6500 ambtelijke functies in Nieuw-Guinea slechts 4900 daadwerkelijk bezet, in 750 gevallen door niet voldoende gekwalificeerde personen. Ook het Binnenlands Bestuur kampte met personeelsproblemen. Jonge bestuursambtenaren zonder enige ervaring kregen zelfstandige bestuursposten toegewezen. En de wisseling in de bezetting was een dusdanig snelle, dat, zo noteerden de parlementariërs, ‘vrijwel geen enkele bestuursambtenaar langer dan hooguit twee, drie jaar op een bepaalde post doorbrengt’.126

Op de achtergrond speelden nadrukkelijk de internationale ontwikkelingen, die een voortgezet Nederlands bestuur over Nieuw-Guinea steeds onzekerder maakten. Na het echec van de reis van de Karel Doorman had minister-president De Quay in september 1960 tijdens een cocktailparty met buitenlandse journalisten zich voorstander getoond van een ‘internationalisatie’ van de Nieuw-Guineakwestie, door het bestuur over het gebied onder toezicht van de Verenigde Naties te brengen. Het kwam hem op veel kritiek te staan en al snel werd duidelijk dat de secretaris-generaal van de VN Dag Hammarskjöld er weinig in zag. Ondertussen brokkelde de Amerikaanse steun voor het Nederlandse beleid gestaag af, mede omdat Indonesië steeds nauwere banden aanhaalde met de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten het land niet van zich wilden vervreemden. Onder de nieuwe Amerikaanse president John F. Kennedy werden er begin 1961 al plannen ontwikkeld om Nieuw-Guinea aan Indonesië over te dragen. Bij de plechtige installatie van de Nieuw-Guinea Raad op 5 april 1961 waren er geen vertegenwoordigers van de Amerikaanse regering aanwezig. Volgens De Kadt kon dit laatste moeilijk anders worden geïnterpreteerd dan als ‘een klap in het gezicht van de Nederlandse regering’.127

Die regering besefte uiteindelijk dat om het initiatief te kunnen houden, het een diplomatieke vlucht naar voren moest maken. Op 1 september 1961 ging de ministerraad akkoord met het zogeheten ‘plan-Luns’, waarin Nederland zich bereid verklaarde de soevereiniteit over Nieuw-Guinea over te dragen aan de bevolking, het gebied onder internationaal beheer te stellen en verder te gaan met het leveren van een financiële bijdrage. De bevolking van Nieuw-Guinea moest uiteindelijk zelf de toekomstige status van het gebied bepalen. Aan Indonesië kon daarom geen rol worden gegeven. Eind november ging het plan echter ten onder in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. In reactie hierop gingen er in Nederland steeds meer stemmen op om met Indonesië onderhandelingen over de toekomst van Nieuw-Guinea te starten, ook binnen het kabinet. Een tegenovergesteld signaal was het op 1 december in Nieuw-Guinea hijsen van een nationale vlag en het verheffen van een gezang uit een liederenbundel van de zending tot volkslied. Op 17 december vielen Indiase troepen het Portugese Goa aan de westkust van India binnen. Twee dagen later gaf Soekarno in Jogjakarta drie bevelen aan het Indonesische volk: er moest voorkomen worden dat Nederland een Papoeastaat op Nieuw-Guinea zou creëren, vóór het einde van 1962 moest de Indonesische vlag overal in het gebied wapperen en ten slotte moest het Indonesische leger zich gereedmaken voor de volledige mobilisatie.128 Staatssecretaris Bot concludeerde hierna dat mede door ‘het wankele thuisfront’ het niet meer mogelijk was dat Nederland zich zou beperken tot ‘zonder meer, eenzijdig en uitsluitend voort te gaan met de ontwikkelingsarbeid’ in Nieuw-Guinea, ‘hoe veelbelovend deze op zichzelf ook moge zijn en hoe zwaar de terzake internationaal aanvaarde plicht ook moge wegen’. Het bestuur over Nieuw-Guinea moest op de een of andere manier worden geïnternationaliseerd.129

Door alle ontwikkelingen ging begin 1962 de meeste aandacht van het Nederlandse bestuur in Nieuw-Guinea niet langer uit naar de ontwikkeling van het land, maar naar de voorbereiding op een eventueel militair conflict met Indonesië. Daarbij werden er plannen gemaakt voor de evacuatie van de Nederlanders naar de grotere plaatsen aan de noordkust of zelfs naar het buitenland. Platteel wilde daarbij indien nodig het Nederlandse bestuur en de politie uit verschillende delen van het gebied terugtrekken. Voor Bot was dat echter ‘onder geen enkele omstandigheid […] verantwoord en aanvaardbaar’, zo liet hij de gouverneur weten.130 Op 12 januari besloot Bot zelf naar Nieuw-Guinea te reizen om zich van de toestand ter plaatse op de hoogte te stellen.131 Toen hij op maandagmorgen 22 januari op Biak landde, was enkele dagen ervoor in de Etnabaai een omvangrijke infiltratiepoging van het Indonesische leger door de Nederlandse marine verhinderd, waarbij een Indonesische motortorpedoboot tot zinken was gebracht. Bot verklaarde op Biak dat onder de gegeven omstandigheden niets beter was ‘dan om naar goed Hollandse trant het hoofd koel te houden en vooral de normale gang van zaken zo doeltreffend mogelijk voort te zetten’.132

Bot merkte tijdens zijn reis door Nieuw-Guinea dat velen er anders over dachten. Volgens de resident van Hollandia Fred Winia vonden de meeste Nederlanders ‘dat de zaak aan het afglijden’ was en de overdracht van het bestuur aan Indonesië binnen één jaar onvermijdelijk was geworden. Er was daarom sprake van een ‘algehele stemming van depressie’. De uittocht van Nederlanders en Indische Nederlanders hield aan, waardoor onder meer steeds meer ‘hiaten in het gouvernementsapparaat’ ontstonden. De toestand was volgens Winia ‘onhoudbaar’ en kon eigenlijk niet langer voortduren. De commissaris voor het Centrale Bergland Den Haan was ook uitgesproken pessimistisch over de toekomst. De administratieve ambtenaren met wie hij werkte, hadden allemaal te kennen gegeven hun contracten niet te zullen verlengen. ‘Zij zien hier geen toekomst meer, beschouwen het als een aflopende zaak,’ aldus Den Haan, die de instelling van zijn commissariaat ‘niet meer dan een organisatorische maatregel’ noemde. In Merauke schetste resident Eibrink Jansen het beeld waarin men zich ‘als het ware in een schiettent’ voelde zitten, ‘waarbij de schutter, met name Soekarno, als psychopaat tot onberekenbare en onberedeneerbare daden in staat wordt geacht’. De resident van Fakfak, J.W. van Eck, vertelde Bot tijdens diens bezoek aan de plaats dat bestuursambtenaren veel minder dan voorheen bereid waren in het binnenland te tourneren. ‘Men acht er een zeker risico aan verbonden en dat heeft men er niet meer voor over.’ In Teminaboean ontmoette Bot controleur Gonsalves, die hem vertelde dat ‘Papoea-voormannen’ een toegeven van Nederland aan Indonesië zouden beschouwen als verraad en dat zij zich dan ook tegen de aanwezige Nederlanders zouden keren. Het was een somber beeld dat Bot in elke plaats die hij bezocht werd geschilderd.133

Voordat Bot weer naar Nederland terugreisde, werd hij op Biak ontvangen door de resident van de afdeling Geelvinkbaai, Pim Kouwenhoven. Hij vertelde dat er onder zijn bestuursambtenaren ‘een algemeen gevoelen van onbehagelijkheid’ heerste, vooral omdat de toekomst volledig ongewis was. Onder de rest van de Nederlandse bevolking was de stemming niet veel beter. Daar groeide het besef dat men uiteindelijk niet in Nieuw-Guinea thuishoorde. ‘Men is “uitgezonden” en het verblijf in Nieuw-Guinea wordt steeds meer als een intermezzo beschouwd,’ aldus Kouwenhoven. ‘Ook onder de Indische Nederlanders, aanvankelijk als blijvers aangeduid, is men vrijwel unaniem tot de overtuiging gekomen, dat men op een gegeven tijdstip het land zal verlaten.’134

Bot moest na afloop van zijn reis toegeven dat de samenleving in Nieuw-Guinea een ‘labiel beeld’ vertoonde. Toch wenste hij niet op te geven. Hij vond dat er nog steeds ‘alle potentieel’ aanwezig was ‘om positief de taak waarin men oprecht gelooft en welks resultaten men dagelijks voor ogen ziet’ voort te zetten. De stopzetting van de ‘ontwikkelingstaak’ door Nederland zou ‘door zijn ernstig frustrerende werking […] desastreuse gevolgen’ hebben en was dan ook onwenselijk. Nederland moest zijn beleid in Nieuw-Guinea ‘krachtig en vastberaden’ voortzetten.135 Dit betekende vooral dat er verder moest worden gegaan met de inrichting van ‘streekgemeenschappen’ met eigen ‘streekraden’. De eerste daarvan, Biak-Noemfoor, was overigens al in de tweede helft van 1959 tot stand gekomen. Gouverneur Platteel had toen gesproken over een ‘vast en duidelijk merkteken langs de door de Nederlandse regering voor land en volk van Nieuw-Guinea uitgestippelde weg’.136 In 1961 waren de streekgemeenschappen van Dafonsoro voor het gebied rondom Hollandia, Japen-Waropen, Fakfak en Radja-Ampat gevolgd.137 Nu was het de bedoeling nog eens vijf streekgemeenschappen in te richten, onder meer in Nimboran en Ransiki. Op 16 februari werd in Merauke de raad van de streekgemeenschap Animha – ‘De Ware Mens’ – plechtig geïnstalleerd. Resident Eibrink Jansen had het daarbij over ‘een monument van groei’ en een ‘fascinerende en vreugdevolle taak’.138 De streekgemeenschap kreeg de beschikking over 50.000 gulden, dat voor de helft moest worden besteed aan de aanleg en het onderhoud van ‘landwegen, bruggen en voetpaden’.139

De meeste Nederlandse bestuursambtenaren hadden geen moeite met de geforceerde democratisering van het bestuur. Het betekende voor hen wel een zekere omschakeling en heroriëntering. ‘Voor opheffen en ontwikkelen trad bijstand verlenen in de plaats,’ constateerde de chef van het kabinet van gouverneur Platteel, Cor Stefels. ‘De Papoea’s zouden het zelf gaan doen, zouden het niet altijd meer doen op de manier die de Nederlanders het beste leek.’ Dat waren mooie woorden, maar in de praktijk kregen de streekgemeenschappen beperkte middelen en beperkte taken. Daarbij durfde de streekraad van Radja Ampat de aanleg en verbetering van sportterreinen en ‘andere ontspanningscentra’ niet voor zijn rekening te nemen ‘aangezien men nog niet voldoende ervaring heeft en het risico te groot acht’.140

Vonden bestuursambtenaren een en ander nog wel een interessante ontwikkeling, andere Nederlanders zagen er weinig in. Zij waren helemaal niet naar Nieuw-Guinea gekomen om er te werken aan een min of meer democratisch bestuur, maar om het land te ontwikkelen. ‘Onderwijzers, landbouwkundigen, artsen enz. zijn […] niet uit politieke interesse naar Nieuw-Guinea gegaan; hun belangstelling geldt hun werk en bevrediging daarin kunnen zij slechts vinden als zij tenminste de overtuiging hebben dat het niet tevergeefs zal zijn gedaan,’ aldus Stefels. Het was gegeven de omstandigheden moeilijk die overtuiging vast te houden. Daarmee was ook de ‘ideële achtergrond’ van het werken in Nieuw-Guinea volgens Stefels ‘steeds meer afgebrokkeld en uiteindelijk vrijwel tot het absolute minimum gereduceerd’.141

In het ziekenhuis van Hollandia werkte ondertussen de directrice Co Aalders onverstoorbaar verder, ook al gonsde het er van geruchten ‘waardoor vele mensen nerveus rondrennen met plannen en ook reeds geboekte passages’, schreef zij althans in januari 1962 aan haar familie in Nederland. Zij probeerde ‘bij de dag te leven’ en zich op haar werk te concentreren. ‘De zorg voor alle patiënten en ook onze leerlingen waar nog zovele jonge kinderen van 15 en 16 jaar onder zijn die ook voor hier zo ver van hun ouderlijk huis zijn, geeft ons elke dag zoveel te denken en te doen dat er weinig tijd blijft om te piekeren.’142 In de maanden die volgden, werd zij echter enkele malen geveld door ziekte en belandde zij zelf in het ziekenhuisbed. Bloedverlies en bloedarmoede waren de klachten, ‘staal en lever en extra biefstuk’ de remedies. Begin augustus was ook voor Aalders duidelijk dat de dagen van het Nederlandse bestuur over Nieuw-Guinea geteld waren. Onder Amerikaanse druk was Nederland in maart 1962 namelijk met Indonesië gaan onderhandelen over de toekomst van het gebied, waarbij de Amerikaanse regering een plan had ingebracht dat de overdracht van het bestuur aan allereerst een VN-tussenbestuur en uiteindelijk Indonesië inhield: het ‘plan-Bunker’, genoemd naar de Amerikaanse bemiddelaar Ellsworth Bunker.143 ‘Gisteren hoorden wij dat eind Augustus de UNO al hier zal komen,’ schreef zij aan het begin van die maand. Het was volgens haar ‘een vervelende tijd’ waarin ook ‘wel wat narigheden’ werden verwacht. Aalders verzamelde haar foto’s en zette een ingepakte handkoffer klaar voor het geval ze plotseling zou moeten vertrekken.144 Haar medische klachten noopten haar echter eerst zich te laten opereren. Ze bleek baarmoederkanker te hebben. De ingreep verliep goed. Toen zij op 20 augustus uit het ziekenhuis werd ontslagen, was bekend dat Nederland en Indonesië overeenstemming over Nieuw-Guinea hadden bereikt die onder meer de overdracht op 1 oktober van het bestuur aan de Verenigde Naties inhield. ‘Het is een zeer trieste tijd. Iedereen is somber gestemd en hoe kan het anders,’ schreef Aalders. ‘Iedere dag verandert de situatie nu hier. Wij zullen trachten bij de dag te leven: “want iedere dag heeft genoeg aan zijn eigen kwaad”.’145

Aalders nam zich voor op haar post te blijven totdat er zich een opvolgster zou aandienen. Anderen in haar omgeving maakten een andere keuze en vertrokken al in de loop van september. ‘In de stad is het al duidelijk zichtbaar dat er vele vrouwen en kinderen vertrokken zijn en in de kerk eveneens,’ noteerde zij op 16 september.146 Staatssecretaris Bot had eerder de ambtenaren in Nieuw-Guinea opgeroepen ook na 1 oktober nog op hun post te blijven. Hij was er eind augustus zelf voor naar het gebied gevlogen. Maar van wat hij in Nieuw-Guinea aantrof, was hij geschrokken. Er heerste volgens hem onder de Nederlandse ambtenaren van hoog tot laag een ‘geest van defaitisme en passieve gedesinteresseerdheid’. Bot zou het hun kwalijk nemen.147

Op 28 september vertrok gouverneur Platteel definitief naar Nederland. Eerst hield hij nog een toespraak in het gebouw van de Nieuw-Guinea Raad. Volgens een ooggetuige was hij geëmotioneerd en zag hij er ‘doodsbleek’ uit. Platteel was ‘begrijpelijk ontroerd op dit historische en tragische moment!’, noteerde ook de correspondent van Vrij Nederland, die vervolgde: ‘Spoedig weer wegkruipend achter een façade van ambtelijke termen en formuleringen met een toon die doet denken aan een notaris die een akte voorleest.’148 Na zijn toespraak ging het naar het vliegveld Sentani, waar hij erewacht inspecteerde voordat hij in de Dakota van de Kroonduif stapte die hem naar het vliegveld op Biak bracht. Ook daar werd een erewacht geïnspecteerd. Vervolgens werd het vliegtuig naar Schiphol genomen. De laatste paar dagen van Nederlands Nieuw-Guinea was Henk Veldkamp de hoogte gezagsdrager in het gebied. Op 1 oktober nam de United Nations Temporary Executive Authority het bestuur over Nieuw-Guinea over.149

‘Het is hier tot heden rustig. Niet dat het prettig is deze zaak te zien afbreken; want als je jaren werkte aan de opbouw, is en blijft het een trieste geschiedenis dit mee te maken. Het is niet anders dan afscheid nemen en wegbrengen,’ schreef Jo Aalders op 4 november 1962 vanuit Hollandia aan haar familie in Nederland. Terwijl veel Nederlanders rondom 1 oktober waren vertrokken, was zij op haar post gebleven. Inmiddels was haar Indonesische opvolgster in Hollandia gearriveerd, een inspectrice bij het ministerie van Gezondheid in Jakarta die met een beurs van de WHO in Toronto en Wellington had gestudeerd. Ze was ‘een prettige en flinke persoonlijkheid’, aan wie Aalders haar werkzaamheden overdroeg.150 Op 2 januari 1963 nam zij afscheid van haar leerlingen en verpleegsters in Hollandia. ‘Er was een versierde stoel waar mijn naam op gemaakt was,’ schreef ze. ‘Enkele mantries spraken een afscheidswoord. […] Zelf heb ik in enkele woorden bedankt en hen allen het beste gewenst, ik vond het te moeilijk om meer te zeggen.’ Op 4 januari vertrok Aalders per vliegtuig van Nieuw-Guinea. Vanuit het vliegtuigraam kon ze het ziekenhuis waar ze jarenlang had gewerkt nog zien liggen.151

*

Voor staatssecretaris Bot was het moeilijk te accepteren dat de rol van Nederland in Nieuw-Guinea was uitgespeeld. ‘Het binnenleiden van de Papoea in de gemeenschap der volkeren was een gerechtvaardigde taak,’ zei hij in een interview met De Telegraaf van 29 september 1962. ‘Dat deze zo’n abrupt einde zou vinden, had ik in 1959 niet gedacht.’ Het interview werd in zijn werkkamer afgenomen, waar ook een grote wereldbol stond met Nieuw-Guinea in het zicht. Hij wees ernaar:

Over hulp aan onontwikkelde gebieden gesproken. Daar lag een terrein voor Nederland. Het was bezig een ‘modelbedrijf’ van hulp aan een minder ontwikkeld gebied te worden, niet in de laatste plaats door de steeds positievere deelneming daaraan van de Papoea’s zelf.152

Dat verschillende Papoea’s door het lidmaatschap van onder meer streekraden en de Nieuw-Guinea Raad bij het bestuur van het gebied waren betrokken, was een feit. Maar het begrip ‘modelbedrijf’ voor het Nederlandse bestuur en beleid in Nieuw-Guinea was wel heel optimistisch. Daarvoor waren er te veel ontwikkelingsprojecten mislukt en was een te groot deel van het gebied nog niet onder bestuur gebracht. Maar Bot zag het anders. Wellicht was hij een van de personen waar Nieuw-Guinea, om met Paul van ’t Veer te spreken, bezit van had genomen.

Nieuw-Guinea bleef daarbij een gebied met drassige en moerassige vlakten, steile bergketens, in het noorden onbevaarbare rivieren en ondoordringbaar oerwoud. Het trok eind jaren vijftig en begin jaren zestig antropologen en filmmakers die op zoek waren naar mensen die nog in het stenen tijdperk leefden of datgene wat er zich op de witte plekken op de kaart bevond. Een documentairefilm van een van deze bezoekers, Pierre-Dominique Gaisseaus Le Ciel et la Boue, zou worden bekroond met een Oscar. Steeds waren het Nederlandse bestuursambtenaren die met de expedities meegingen en fungeerden als contactpersoon voor het gouvernement.153 In de Baliemvallei was dat Jan Broekhuyse, die een Amerikaanse expeditie begeleidde die opnamen maakte van elkaar met geweld bestrijdende Dani’s. Hij werd er door de zending en missie in het gebied vervolgens van beschuldigd het voeren van oorlog te stimuleren. In mei 1961 moest hij er zich tegenover het openbaar ministerie in Hollandia over verantwoorden. Toen hij echter duidelijk maakte dat hij en de Amerikaanse expeditieleden slechts waarnamen wat er zich in de Baliemvallei afspeelde, was de lucht geklaard.154

Het beeld dat deze bezoekers van Nieuw-Guinea in hun films en publicaties schetsten, van een gebied waarin nog vele Papoea’s onder uiterst primitieve omstandigheden leefden en niet of nauwelijks onder Nederlands bestuur waren gebracht, was ook onderdeel van de werkelijkheid van Nieuw-Guinea. Er werd aan het einde van de Nederlandse periode door het bestuur nog steeds met zo’n 300.000 Papoea’s – iets minder dan de helft van de bevolking – geen regelmatig contact onderhouden. En de conflicten en gewelddadigheden waarmee het Nederlandse bestuur zo nu en dan te maken had in ‘bestuurd gebied’, gaven geen aanleiding te denken dat het een gemakkelijke opgave zou zijn geweest dat bestuur daadwerkelijk uit te breiden. In ‘bestuurd gebied’ hadden onder anderen bestuursambtenaren, landbouwingenieurs, artsen, verpleegsters en onderwijzers er het beste van proberen te maken. Het meest succesvol waren de inspanningen op het terrein van de gezondheidszorg geweest, waarbij in 1961 22 ziekenhuizen in bedrijf waren, naast 112 poliklinieken. Eind 1961 waren 250.000 Papoea’s tegen malaria beschermd door de inzet van insecticiden, soms in combinatie met massale medicatie. Halverwege 1961 waren 400.000 Papoea’s met injecties behandeld tegen framboesia, dat in bepaalde gebieden als gevolg daarvan vrijwel geheel was verdwenen. Ook tuberculose en lepra werden met succes bestreden.155

De ontwikkeling van het onderwijs was langzamer gegaan. In 1961 telden de ruim 700 door het gouvernement gesubsidieerde driejarige dorpsscholen van de zending en de missie ruim 30.000 leerlingen, die uiteindelijk het niveau van de eerste of tweede klas van de Nederlandse lagere school bereikten. Ongeveer 3000 leerlingen volgden wat meer voortgezet basisonderwijs op vervolgscholen en centrale dorpsscholen, ongeveer 5000 leerlingen zaten op volwaardige lagere scholen. 400 Papoea’s volgden onderwijs op de Primaire Middelbare Scholen, 542 Papoea’s zaten op de opleidingsscholen voor dorpsonderwijzers. Verder volgden zo’n 200 Papoea’s onderwijs op de Lagere Technische School en telde de hbs in Hollandia 22 Papoealeerlingen.156 Dat betekende onder meer dat de geschoolde bovenlaag van de Papoeabevolking nog uiterst klein was.

Ook op economisch gebied waren de resultaten van het Nederlandse ontwikkelingswerk in Nieuw-Guinea bescheiden te noemen. In het laatste rapport dat Nederland over zijn bestuur bij de Verenigde Naties inleverde, werd geconstateerd dat ‘het algemene economische beeld van Nederlands-Nieuw-Guinea nog steeds dat van een zeer onderontwikkeld land’ was: ‘Vooral in het binnenland leeft de bevolking nog grotendeels in de gesloten dorpshuishouding.’157 Ook de parlementaire missie die Nieuw-Guinea in mei en juni 1961 had bezocht, had in haar rapport geconstateerd ‘dat Nieuw Guinea de eerste tientallen jaren stellig niet op eigen economie zal kunnen drijven’. Het was zelfs ‘zeer de vraag, of dit ooit het geval zal zijn’. Het was een realistische constatering. ‘Op economisch terrein denkt de bevolking nog niet verder dan een varken, dat wil zeggen als we genoeg gegeten hebben, gaan we slapen,’ zei het Papoealid van de Nieuw-Guinea Raad Marcus Kaisiepo tijdens de behandeling van de begroting van de Dienst van Economische Zaken.158 Slechts op kleine schaal werden er producten geëxporteerd, zoals cacao. De waarde ervan was in 1961 iets meer dan 100.000 gulden. Vanuit de omgeving van Fakfak werd in datzelfde jaar voor zo’n 400.000 gulden aan nootmuskaat en foelie geëxporteerd.159 De houtproductie was economisch belangrijker. In 1960 werd voor meer dan een miljoen gulden aan vooral hardhout geëxporteerd. Het aanplanten van cultuurbossen zou op termijn voor nog meer inkomsten gaan zorgen. Jaarlijks werd echter slechts 100 hectare aan bos aangeplant, dat pas na tientallen jaren geëxploiteerd zou kunnen worden.160 Palmbomen leverden nog het meest op. In 1961 werd voor 2,2 miljoen gulden aan kopra geëxporteerd. ‘Uiteraard bevinden zich in dit land dingen, die voor export in aanmerking komen,’ vertelde Kaisiepo in de Nieuw-Guinea Raad. ‘Maar de bevolking denkt niet verder dan vandaag of morgen. […] Zaken als het hanteren van de patjol, het op pad gaan de bossen in, het aan de slag gaan om de economie tot ontwikkeling te brengen, hebben nog niet het hart van vele jongeren gestolen.’161

Ondertussen waren de olieopbrengsten tot vrijwel nul gedaald. Wel was de interesse van verschillende bedrijven gewekt voor de winning van ertsen. Zo hadden de Oost-Borneo Maatschappij en de Freeport Sulphur Company uit New York in september 1961 de Zuid Pacific Koper Maatschappij opgericht om te proberen de kopervoorraden op meer dan 3300 meter hoogte in het Carstenszgebergte te exploiteren. Verder had het gouvernement van Nederlands Nieuw-Guinea in maart 1962 een overeenkomst gesloten met de een maand eerder opgerichte Pacific Nikkel Mijnbouw Maatschappij. Deze maatschappij, waarin United States Steel, Wm.H. Müller en co., de Oost-Borneo Maatschappij en de Nederlandse Handelsmaatschappij deelnamen, zou gaan speuren naar te ontginnen ertsen in het Cycloopgebergte en op het eiland Waigeo. Of deze bedrijven succes zouden hebben, was onzeker. Zeker het Carstenszgebergte was zeer onherbergzaam en moeilijk te bereiken. Om het daar aanwezige koper te kunnen winnen, zouden eerst grote investeringen moeten worden gedaan. En of Nieuw-Guinea en de Papoea’s uiteindelijk voordeel zouden hebben bij deze mijnbouw was ook nog maar de vraag.

De ontwikkeling van Nieuw-Guinea was vanaf 1 oktober 1962 echter niet langer de verantwoordelijkheid van Nederland. ‘Onze koloniale taak is ten einde,’ verklaarde ARP-voorman Sieuwert Bruins Slot hierover in de Tweede Kamer. Enerzijds was er bij hem het ‘verdriet’ over de ‘tragische wijze’ waarop een en ander was gebeurd, maar anderzijds ook de dankbaarheid dat een ‘nutteloos en zinloos bloedvergieten’ was voorkomen. Misschien overheerste in Nederland vooral het gevoel van opluchting. PvdA-leider Jaap Burger had het over ‘de molensteen Nieuw-Guinea’ die van de Nederlandse hals was gevallen. Niet alleen was Nederland in de wereld zo goed als alleen komen te staan in het streven Nieuw-Guinea verder te besturen, personen die het konden weten, beseften dat het werkelijk ontwikkelen van het gebied de krachten van het land wel eens te boven konden gaan. Bruins Slot riep de Nederlanders op een streep onder het verleden te zetten. Hij concludeerde: ‘Het heeft geen zin om ons te verdiepen in en te wrokken over mogelijkheden, die niet bleken te bestaan. Het gaat nu om de mogelijkheden van de toekomst.’162

1 Hoge commissaris Van Bylandt, ‘Verdere beschouwing betreffende het Nieuw Guinea beleid’, 13 maart 1956, in: P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten met medewerking van M. Scherer en A.E. Wassing, Nederlands-Indonesische betrekkingen 1950-1963 (Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, Den Haag 2006); https://resources.huygens.knaw.nl/watermarker/pdf/nib/pdf_afbeeldingen/6000/6221.pdf

2 W. Schermerhorn, ‘Ons beleid ten aanzien van de minder ontwikkelde gebieden’, Socialisme en Democratie 13 (1956) 109-115, aldaar 112.

3 Handelingen Eerste Kamer, 1956-1957, 228.

4 P.J.A. Idenburg, ‘De verhouding Nederland-Indonesië’, Socialisme en Democratie 13 (1956) 527-552, aldaar 530.

5 Oproep van de Generale Synode der Nederlandse Hervormde Kerk tot bezinning op de verantwoordelijkheid van het Nederlandse volk inzake de vraagstukken rondom Nieuw-Guinea (Den Haag, 1956).

6 De Volkskrant (4 januari 1957).

7 Kijne aan gouverneur Van Baal en diverse andere personen, 31 december 1957, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10871.

8 Het vraagstuk Nieuw-Guinea. Rapport van de Dr. Wiardi Beckman Stichting (Amsterdam, 1958).

9 Handelingen Tweede Kamer, 1958-1958, 337 (Welter) en 349 (De Kadt).

10 Jan Willem Brouwer, ‘De Nieuw-Guinea kwestie’, in: Jan Willem Brouwer en Jan Ramakers (red.), Regeren zonder rood. Het kabinet De Quay 1959-1963 (Amsterdam, 2007) 149-245, aldaar 162-163.

11 Algemeen Handelsblad (9 oktober 1958); A.E. Kersten, Het vodje van Dulles 1958-1962. Amerikaanse steun of een dagdroom van Luns? (Leiden, 2005) 4-7.

12 D. Dijksman en J. Jansen van Galen, ‘Oud-minister Theo Bot: “Ik ben een technocraat”’, Haagse Post (9 april 1983).

13 L.G.M. Jaquet, Aflossing van de wacht. Bestuurlijke en politieke ervaringen in de nadagen van Nederlandsch-Indië (Rotterdam, 1978) 84-85.

14 ‘Dagboek van Bot als waarnemend aspirant-controleur in Soekaboemi’, januari 1941, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 565 Th.H. Bot, nummer toegang 2.21.281.14, inv.no. 11.

15 Tien jaar Japansch gewroet in Nederlandsch-Indië (Batavia, 1942) 3-4.

16 De Tijd – Maasbode (16 december 1959).

17 Bob de Graaff, ‘Deep throat en de boundary riders. Contacten tussen de ambtenaren van Overzeese Gebiedsdelen en Buitenlandse Zaken op het dieptepunt van het Nederlands-Indonesische conflict’, in: P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten (red.), De leeuw en de banteng. Bijdragen aan het congres over de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950, gehouden in Den Haag van 27-29 maart 1996 (Den Haag 1997) 73-94, aldaar 80-83.

18 Th.H. Bot, ‘Prof.dr. C. Gerretson en “De Stuw”’, De Opdracht. Tijdschrift gewijd aan het nieuwe Indië (juni en augustus 1946); Th.H. Bot, ‘Opzet of schuld(ige nalatigheid)’, in Je Maintiendrai. Weekblad voor Personalistisch Socialisme 6 (28-6-1946) 9.

19 Th.H. Bot, ‘Realistisch perspectief. Het verenigd Koninkrijk der Nederlanden’, De Groene Amsterdammer (27 maart 1948).

20 Bot aan minister-president Beel, 29 juli 1948, in: Van der Wal, Drooglever en Schouten (red), Officiële bescheiden, XIV, no. 269.

21 Bot aan Van Roijen, 10 maart 1950, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 282 Dr. J.H. van Roijen, nummer toegang 2.21.183.70, inv.no. 28.

22 Bot aan Van Roijen, 27 september 1950, in: ibidem, inv.no. 33; B., ‘Nederlands Nieuw-Guinea en de wereld’, Internationale spectator 4 (1950) no. 20, 7-11.

23 Peo Hansen en Stefan Jonsson, Eurafrica. The Untold History of European Integration and Colonialism (Londen, 2014) 147-154.

24 ‘Memorandum m.b.t. Frans-Belgische plannen m.b.t. inschakeling overzeese gebieden in de Gemeenschappelijke Markt’, 4 oktober 1956, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministeries voor Algemeene Oorlogvoering van het Koninkrijk (AOK) en van Algemene Zaken (AZ): Kabinet van de Minister-President (KMP), nummer toegang 2.03.01, inv.no. 2848.

25 Notulen ministerraad 25 februari 1957, in: NL-HaNA, Ministerraad, 2.02.05.02, inv.no. 411.

26 Th.H. Bot, ‘Enkele aspecten van de z.g. technische bijstand aan de minder ontwikkelde gebieden in Azië’, Katholiek staatkundig maandschrift 5 (1951-1952) 225-239 en 265-281, aldaar 227-230 en 281.

27 ‘Rede uitgesproken ter gelegenheid van het eerste lustrum van de A.L.M.A. door Mr. Th.H. Bot. Voorzitter van de A.L.M.A., in de aula van de R.K. Universiteit te Nijmegen, op Zaterdag 7 Juni 1952’, in: ALMA. Contactblad van de Academische Lekenactie 5 (1952-1953) I, 3-19; Jan Willemsen, ‘Academische Leken Missie Actie’, in: Jaarboek van het Katholiek Documentatiecentrum 10 (1980) 61-79.

28 De Maasbode (19 mei 1958); de Volkskrant (20 mei 1958).

29 Leidsch Dagblad (26 februari 1965).

30 De Tijd (16 december 1959); de Volkskrant (12 december 1959).

31 Van Baal aan Helders, 25 mei 1957, in: NL-HaNA, Baal, van, 2.21.205.02, inv.no 129.

32 Memoires van Platteel, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 409 P.J. Platteel, nummer toegang 2.21.215, inv.no. 17.

33 Piet Platteel aan Greet Laseur, 26 juli 1947, in: ibidem, inv.no. 66.

34 Piet Platteel aan Greet Laseur, 2 januari 1950, in: ibidem.

35 Piet Platteel aan Greet Laseur, 26 februari 1950, in: ibidem.

36 P.J. Platteel, ‘Een beschouwing bij het verbreken der Nederlands-Indonesische Unie’, Handvest 1 (april 1956) no. 11, 5-11.

37 De Tifa (29 maart 1958); de Volkskrant (9 april 1958).

38 De Tijd (31 maart 1958).

39 Verslag van de Parlementaire Missie naar Nieuw-Guinea 1957, in: Handelingen Tweede Kamer, 1957-1958, bijlage 5164, nr. 2.

40 Nieuw Guinea Koerier (20 november 1959).

41 L.H. Huizenga en M. de Vries, ‘De landbouwkernen op Japen en in de Waropen in 1958-1960’, Nieuw-Guinea Studiën 6 (1962) 299-342.

42 Ibidem.

43 De Tifa (29 november 1958).

44 Controleur van Teminaboean Cappetti aan resident van West Nieuw-Guinea Van Bodegom, 18 augustus 1958, in: UBL Collectie Cappetti, inv.no. 161.

45 ‘Maandverslag van de controleur van Teminaboean over de maanden augustus en september 1958’, in: ibidem, inv.no. 139.

46 Gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel aan minister van Binnenlandse Zaken Toxopeus, 5 december 1959, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11371.

47 De Volkskrant (11 september 1958; 17 december 1958); De Maasbode (21 januari 1959).

48 A.W. Bor, ‘Rechtspraak in Nieuw-Guinea met inbegrip van de ontwikkeling in voormalig Nederlands Oost-Indië, waaruit zij is voortgekomen’, Tijdschrift voor strafrecht 63 (1954) 236-268, aldaar 259-264. Rudy de Iongh, ‘“Tourism destroys what it intends to enjoy”. Bestuurswerk en toerisme in de Mappi en Asmat’, in: Schoorl (red.), Besturen, 507-538, aldaar 513.

49 Gouverneur Platteel aan staatssecretaris Bot, 18 maart 1961, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 8544; F.H. Peters, ‘Overzicht van het Warmare migratieproject 1959-1960’, 15 januari 1961, in: ibidem; Frans Peters, ‘HPB Manokwari. Besturen over een grote bandbreedte’, in: Schoorl (red.), Besturen, 149-191, aldaar 171-183.

50 F.H. Peters, ‘Overzicht van het Warmare migratieproject 1959-1960’, 15 januari 1961, in NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 8544.

51 ‘Nota n.a.v. een artikel in de Tifa van 21 november 1959’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 8090.

52 G. Hekstra en B. Schlette, Verslag van de bodemkundige kaartering van een terrein, gelegen bij de samenvloeiing van de Akimoega met de Akaro (Hollandia, 1960) 19.

53 ‘Bestuursverslag v/d Afd. Fakfak over september 1959’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 8090; de Tifa (21 november 1959).

54 Resident van Fakfak Winia aan gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel, 5 november 1959, in: ibidem.

55 L.P.J. Smeets, ‘Naar en in het opleidingsinstituut voor administratieve ambtenaren B.B. te Hollandia’, Indisch Missietijdschrift 39 (1956) 65-74; Hans G.T. van Raay, Nederlands Nieuw-Guinea. De AA van het BB (1954-1962) (Bergen, 2005); Wim van de Waal, Een roeping, een taak! Bestuursambtenaar in Nieuw-Guinea, 1959-1962 (Leiden, 2018).

56 Hein van der Schoot, ‘Van Potoway tot Agimuga. Perikelen rondom transmigratie’, in: Schoorl (red.), Besturen, 449-465, aldaar 458-465; de Tifa (16 december 1961); https://merelhubatka.nl/de-brieven/index.html

57 Gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel aan minister van Binnenlandse Zaken Toxopeus, 12 september 1959, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10825.

58 Ibidem, ‘Dreigende mislukking van Mappi-streekplan’ en ‘Het Mappi-streekplan dreigt te mislukken’, De Tifa (22 en 29 augustus 1959); J. Boelaars, Tot mensen gezonden (Oegstgeest 1986) 76-78.

59 Boelaars, Tot mensen gezonden, 80.

60 Gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel aan minister van Binnenlandse Zaken Toxopeus, 12 september 1959, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10825; Karel Knödler, ‘Resident van Zuid-Nieuw-Guinea: directe vertegenwoordiger van de gouverneur’, Schoorl (red.), Besturen, 343-386, aldaar 364-365.

61 Limburgsch Dagblad (12 en 26 augustus 1959). Eindhovensch Dagblad (27 augustus 1959).

62 Martien Blondel, ‘Nederlands bestuur op Nieuw Guinea schiet tekort’, De Linie (5 september 1959) 1-2.

63 Gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel aan minister van Binnenlandse Zaken Toxopeus, 12 februari 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 10825. Knödler, ‘Resident van Zuid-Nieuw-Guinea’, 367; de Tifa (24 oktober 1959).

64 R.A. Gonsalves en G.J. Verhoog, Mr. Gonsalves. Memoires (Amsterdam en Antwerpen, 1999) 28-63.

65 Gouverneur Platteel aan staatssecretaris Bot, 15 december 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11495.

66 Proces verbaal verhoor R.A. Gonsalves, 23-25 november 1960, in: ibidem.

67 Ibidem; Jan Broekhuijse, De Harvard-Peabody Expeditie naar de Dani van de Baliem-vallei. Ethnografische en Autobiografische Notities. Exploratieressort Oostelijk Bergland. 1959–1962 (z.p., 2020).

68 Proces verbaal verhoor R.A. Gonsalves, 23-25 november 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11495.

69 Ressortleider van de missie in de Baliem H.L. Peters aan gouverneur Platteel, 16 juli 1960, in: ibidem, inv.nr. 11497.

70 C.J. Schneider, ‘Rapport van enige te Wamema en omgeving vernomen verhalen omtrent het optreden van controleur R.A. Gonsalves’, 12 juni 1960, in: ibidem.

71 Controleur Gonsalves aan resident Eibrink Jansen, 10 april 1959, in: ibidem.

72 Proces verbaal verhoor E.H. Markhorst, 11 juli 1960, in: ibidem. Proces verbaal verhoor C.S.I.J. Lagerberg, 11 juli 1960, in: ibidem; Nota van advocaat-generaal bij het Hof van Justitie van Nieuw-Guinea, W. van Vliet, 15 juli 1960, in: ibidem.

73 Proces verbaal verhoor E.H. Markhorst, 11 juli 1960, in: ibidem.

74 Resident van Hollandia Eibrink Jansen aan gouverneur Platteel, 13 oktober 1959, in: ibidem, inv.nr. 10825.

75 Proces verbaal verhoor J.Th. Broekhuyse, 8 juli 1960, in: ibidem, inv.nr. 11497.

76 Gouverneur Platteel aan controleur Gonsalves, 21 oktober 1959, in: ibidem, inv.nr. 11495.

77 Directeur Binnenlandse Zaken Boendermaker aan gouverneur Platteel, 9 juni 1960, in: NL-HaNA, Platteel, 2.21.215, inv.no. 36.

78 R.A. Gonsalves, ‘Memorie van overgave van de controleur te Wamena’, 25 januari 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.no. 407.

79 Ibidem.

80 C.J. Schneider, ‘Rapport van enige te Wamena en omgeving vernomen verhalen omtrent het optreden van Controleur I BB Mr. R.A. Gonsalves’, 12 juni 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11497.

81 Deventer Dagblad (21 mei 1960).

82 G.W. von Meyenfeldt, ‘Rapport’, 9 juli 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11497.

83 Procureur-generaal Von Meyenfeldt aan gouverneur Platteel, 5 december 1960, in: ibidem.

84 Procureur-generaal Von Meyenfeldt aan minister van Binnenlandse Zaken Toxopeus, 19 december 1960, in: ibidem, inv.nr. 11326.

85 Directeur Binnenlandse Zaken Boendermaker aan gouverneur Platteel, 9 juni 1960, in: NL-HaNA, Platteel, 2.21.215, inv.no. 36.

86 Bot aan Platteel, 4 maart 1961, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 10955; Besluit van de gouverneur van Nederlands-Nieuw-Guinea, 10 mei 1961, no. 166, in: ibidem; de Tifa (10 juni 1961).

87 Algemeen Handelsblad (16 maart 1961).

88 C.J. Schneider, ‘Rapport van de gebeurtenissen op 1 oktober 1960 rond de bestuurspost Kulima’, 8 oktober 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11326.

89 Controleur Schneider aan wnd. Resident van Hollandia, 11 december 1960, in: ibidem. Proces-verbaal verhoor Schneider, 16 december 1960, in: ibidem; directeur van Binnenlandse Zaken Boendermaker aan gouverneur Platteel, 17 december 1960, in: ibidem; Algemeen Dagblad (20 april 1961).

90 Controleur Schneider aan resident van Hollandia Eibrink Jansen, 24 oktober 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11326.

91 De Tifa (10 juni 1961).

92 Commissaris Den Haan aan gouverneur Platteel, 28 februari 1962, in: ibidem.

93 L. Vogelaar, Op de bres voor Nieuw-Guinea (z.p., 2013) 90-108.

94 Lagerberg, ‘Hollandia en controleur in het veld’, in: Schoorl (red.), Besturen, 54-57; C.S.I.J. Lagerberg, ‘Memorie van Overgave van de onderafdeling Nimboran’, 29 april 1959, in: NL-HaNA, Koloniën / Memories van Overgave, 2.10.39, inv.nr. 385.

95 ‘Verslag van de moord te Djadam op 15 november 1961 en de gevolgen daarvan’, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11594. Trajanus S. Boekorsjom, ‘Do not insult Papuans in front of me’, in: Leontine Visser (red.), Governing New Guinea. An oral history of Papuan administrators, 1950-1990 (Leiden, 2012) 21-54, aldaar 34-40; Frans H. Peters, Vervlogen verwachtingen. De teloorgang van Nieuw-Guinea in 1961-1962 (Leiden, 2010) 95-99.

96 Zie voor de vogelplagen waarmee het Koembe-project kampte: A. Hoogerwerf, Enkele gegevens over het vogelschade-onderzoek bij het Rijstbedrijf ‘Koembe’ te Koerik (nabij Merauke) Zuid Nieuw-Guinea (1962).

97 Verslag van een reis van de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Mr. Th.H. Bot naar Nederlands-Nieuw-Guinea, Australisch Nieuw-Guinea, Australië en de Verenigde Staten van Amerika van 9 januari – 24 februari 1960 (1960) 4-30; Algemeen Dagblad (12 februari 1960); Gouverneur Platteel aan minister van Binnenlandse Zaken Toxopeus, 4 maart 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11410.

98 Verslag van een reis van de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, 1-3 en 31-42.

99 Th. Bot, ‘Nota inzake doelstelling en taak van Nederland met betrekking tot Nederlands-Nieuw-Guinea’, 26 maart 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11433.

100 Handelingen Tweede Kamer, 1959-1960, 2466-2467 en 2494.

101 Handelingen Tweede Kamer, 1960-1961, De Graaf (2008-2009) en De Kadt (2014).

102 Handelingen Tweede Kamer, 1959-1960, 2420.

103 Gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel aan staatssecretaris Bot, 11 mei 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11380. Zie over ‘spijt-contractanten’: Reisverslag Kottier, 1961, in: ibidem, inv.no. 11537 en ‘Verslag van de parlementaire missie naar Nieuw-Guinea 1961’, Handelingen Tweede Kamer, 1961-1962, bijlage no. 6558, no. 2, 19; de Tifa (14 mei 1960).

104 Staatssecretaris Bot aan gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel, 9 juni 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11380.

105 Platteel aan Bot, 18 juni 1960, in: NL-HaNA, Platteel, 2.21.215, inv.nr. 36.

106 Gouverneur van Nieuw-Guinea Platteel aan staatssecretaris Bot, 20 augustus 1960, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11380.

107 Ontwikkelingsplan voor Nederlands-Nieuw-Guinea voor de jaren 1961-1962-1963 (z.p., 1960) passim.

108 P.B.R. de Geus, De Nieuw-Guinea kwestie. Aspecten van buitenlands beleid en militaire macht (Leiden 1984) 126-127.

109 Ontwikkelingsplan, III-2 – III-3 en XV-3 – XV-4.

110 ‘Verslag van de parlementaire missie 1961’, 12.

111 Nieuw Guinea Koerier (23 december 1960).

112 Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan minister-president Beel, 8 januari 1959, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 7433.

113 Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Bot aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 8 april 1960, in: ibidem.

114 ‘Agrarisch proefstation te Manokwari’, 1959, in: ibidem, inv.no. 7916.

115 ‘Kort verslag van de reis naar Nederlands-Nieuw-Guinea van de voorzitter en de secretaris der Stichting voor Agrarisch Onderzoek van 23 februari – 27 maart 1961’, in: ibidem, inv.no. 10939.

116 Nieuw Guinea Koerier (11 maart 1961).

117 Het Koembe-rijstproject, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 8343; zie ook: Koembe rijstproject. Nederlands Nieuw-Guinea. Algemeen plan (’s Gravenhage, 1960) in: ibidem, inv.no. 8346.

118 Minister van Financiën Zijlstra aan staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Bot, 4 november 1960, in: ibidem, inv.nr. 8343.

119 Directeur-generaal voor Ontwikkeling van Landen Overzee aan permanente vertegenwoordiger bij de EEG J. Linthorst Homan, 7 januari 1961, in: ibidem.

120 ‘Beantwoording der in de nota van 3 januari 1961 van de Delegatie van het Directoraat-Generaal voor Ontwikkeling van Landen Overzee vervatte opmerkingen inzake het Koembe-Rijstproject’, 20 mei 1961, in: ibidem.

121 President van de Groep voor Ontwikkeling van Landen Overzee H. Rochereau aan permanente vertegenwoordiger bij de EEG J. Linthorst Homan, 21 maart 1962, in: ibidem. J.C.M. Bakker, Strategie van het economische ontwikkelingswerk in het voormalige Nederlands Nieuw-Guinea (Tilburg, 1965) 111-116.

122 Kottier aan Netherlands Liaison Officer Hollandia, 27 december 1962, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 7551; Ambassadeur van Nederland in Kuala Lumpur Van Gulik aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 10 juli 1961, in: ibidem, inv.no. 11237.

123 Begroting van Nederlands-Nieuw-Guinea voor het dienstjaar 1961. Memorie van Toelichting, Handelingen Tweede Kamer, 1960-1961, bijlagen no. 6277, no. 3.

124 Algemeen Handelsblad (1 maart 1961).

125 Reisverslag Kottier, 1961, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.nr. 11537.

126 ‘Verslag parlementaire missie 1961’, 20-21 en 23; Nieuw-Guinea Koerier (19 augustus 1961).

127 Het Parool (30 maart 1961). Drooglever, Daad van Vrije Keuze, 373-399.

128 Ibidem, 399-448.

129 Bot, ‘Enkele aspecten van eventuele mogelijkheden voor het verdere Regeringsbeleid ten aanzien van Nederlands-Nieuw-Guinea’, 21 december 1961, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11600.

130 Bot aan Platteel, 17 januari 1962, in: ibidem, inv.nr. 11625.

131 Bot aan Platteel, 12 januari 1962, in: ibidem.

132 ‘Verslag van een reis van de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Mr. Th.H. Bot naar Nederlands-Nieuw-Guinea van 19 januari – 6 februari 1962’, in: NL-HaNA, Bot, 2.21.281.14, inv.no. 44.

133 Ibidem.

134 ‘Algemeen stemmingsbeeld afdeling Geelvinkbaai’, februari 1962, in: Nationaal Archief, Den Haag, Gouvernement Nederlands Nieuw-Guinea, nummer toegang 2.10.60, inv.no. 20.

135 ‘Verslag van een reis van de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Mr. Th.H. Bot naar Nederlands-Nieuw-Guinea van 19 januari – 6 februari 1962’, in: NL-HaNA, Bot, 2.21.281.14, inv.no. 44.

136 Gouverneur Platteel aan directie Nieuw-Guinea ministerie van Binnenlandse Zaken, 10 november 1959, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 7778.

137 Frits Veldkamp, ‘Een laat experiment in democratie’, in: Schoorl (red.), Besturen, 539-564. Peters, Vervlogen verwachtingen, 71-84 en 197-201.

138 Nieuw Guinea Koerier (2 maart 1962).

139 Gouverneur Platteel aan staatssecretaris Bot, 13 december 1961, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 8714.

140 Gouverneur Platteel aan staatssecretaris Bot, 12 september 1962, in: ibidem, inv.no. 8702.

141 Bijdrage Steffels aan de nota van Z.E. de Gouverneur, 13 april 1962, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Koloniën: Kabinet Gouverneur van Nederlands Nieuw-Guinea: Serie C, nummer toegang 2.10.36.13, inv.no. 12.

142 Aalders aan familie Kousemaker-Aalders, 19 januari 1962, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1403.

143 Drooglever, Daad van Vrije Keuze, 437-491.

144 Aalders aan familie Kousemaker-Aalders, 2 augustus 1962, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1403.

145 Aalders aan familie Kousemaker-Aalders, 19 augustus 1962, in: ibidem.

146 Aalders aan familie Kousemaker-Aalders, 16 september 1962, in: ibidem.

147 Bot aan Toxopeus, 1 september 1962, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 11667.

148 Vrij Nederland (13 oktober 1962).

149 Peters, Vervlogen verachtingen, 281-282.

150 Aalders aan de familie Kousemaker-Aalders, 4 november 1962, in: NIOD, 247 Collectie Correspondentie, inv.no. 1403.

151 Aalders aan de familie Kousemaker-Aalders, 2 februari 1963, in: ibidem. ‘Vlaardingse zuster Jacoba Aalders deed op Nieuw-Guinea historisch werk’, Nieuwe Vlaardingsche Courant (27 september 1963).

152 De Telegraaf (29 september 1962).

153 Jan Sneep, Einde van het stenen tijdperk. Bestuursambtenaar in het witte hart van Nieuw-Guinea (Amsterdam, 2005) 143-171; Rudy de Iongh, ‘“Tourism destroys what it intends to enjoy”. Bestuurswerk en toerisme in de Mappi en Asmat’, in: Schoorl (red.), Besturen, 507-538, aldaar 511-513.

154 Broekhuyse, De Harvard-Peabody expeditie.

155 Rapport inzake Nederlands-Nieuw-Guinea over het jaar 1961 uitgebracht aan de Verenigde Naties ingevolge artikel 73 E van het Handvest, 115-119. Vogel, Beleid van de Dienst van Gezondheidszorg, 288-307.

156 Rapport inzake Nederlands-Nieuw-Guinea over het jaar 1961 uitgebracht aan de Verenigde Naties ingevolge artikel 73 E van het Handvest, 136-140.

157 Ibidem, 25.

158 Handelingen Nieuw-Guinea Raad (10 juli 1961) 85-87.

159 Rapport inzake Nederlands-Nieuw-Guinea over het jaar 1961 uitgebracht aan de Verenigde Naties ingevolge artikel 73 E van het Handvest, 32-34.

160 ‘Verslag parlementaire missie 1961’, 13 en 27-30.

161 Handelingen Nieuw-Guinea Raad (10 juli 1961) 88-89.

162 Handelingen Tweede Kamer, 1961-1962, 1229 (Burger) en 1254 (Bruins Slot).

8

Een basis waarop niets gebouwd wordt

Het Nederlandse bestuur over Nieuw-Guinea was ten einde gekomen. Dit betekende echter niet dat in Nederland de wens arme gebieden in de wereld te helpen er minder op was geworden. Ook in dit kader was er overigens sprake van opluchting, nu het voor sommigen ‘koloniale’ project Nieuw-Guinea te ontwikkelen ten einde was gekomen. De Nederlandse regering liet koningin Juliana in de troonrede van 1962 tot tevredenheid van velen verklaren dat zij ‘grote waarde’ hechtte aan de programma’s van de Verenigde Naties voor ‘gemeenschappelijke hulpverlening aan landen waar de welvaartsontwikkeling’ achterbleef. Er werd hiervoor steeds vaker een nieuw woord gebruikt: ‘ontwikkelingshulp’. De Nederlandse regering had op 18 augustus 1962, dus nog vóór de overdracht van het bestuur over Nieuw-Guinea aan de Verenigde Naties, een nieuwe nota over deze hulp aangeboden aan de Tweede Kamer. In de nota werd verwezen naar het in december 1961 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties uitgeroepen ‘United Nations Development Decade’. Rijke landen hadden zich daarbij verplicht extra inspanningen te leveren om de ontwikkeling van de arme gebieden in de wereld te bevorderen. Aan het einde van de jaren zestig moest daardoor het nationaal inkomen van de arme landen met ten minste 5 procent per jaar toenemen.1 Dit was een mooi streven, maar in de jaren vijftig was de kloof tussen arm en rijk alleen nog maar toegenomen. De hulpverlening in deze tijd had het verschil niet kunnen maken. De Nederlandse regering sprak over ‘de wanverhouding in welvaart tussen onderontwikkelde en rijke landen’ die zich had ‘verdiept’, terwijl een ‘perspectief van spoedige verbetering’ ontbrak. ‘De groei van de welvaart in achtergebleven gebieden verloopt traag, veel trager in ieder geval dan het snel voortschrijdende ontwikkelingsproces in de geïndustrialiseerde landen,’ zo viel er in de nota te lezen.

De Nota over de hulp aan minder ontwikkelde gebieden was het resultaat van een lange ambtelijke en interdepartementale worsteling, waarin de chef van de directie Internationale Organisaties van het ministerie van Buitenlandse Zaken Jan Meijer een belangrijke en doorslaggevende rol speelde.2 Uiteindelijk waren alle ministeries het erover eens geworden dat het ‘hoofdmotief’ voor de hulpverlening de ‘solidariteit met de bevolking van de achtergebleven landen’ moest zijn. Idealisme was met andere woorden nog steeds een belangrijke officiële drijfveer. Daarnaast was er de politieke wens internationale spanningen, extremisme, chaos en oorlogsgevaar tegen te gaan, waarbij er een alternatief geboden moest worden voor de hulp die de communistische wereld de arme landen bood. Ontwikkelingshulp was dus ook een wapen in de Koude Oorlog. Ten slotte zou de hulp aan minder ontwikkelde landen op langere termijn de rijke landen economisch voordeel bieden. Aan een welvarender wereld kon immers meer worden verkocht. Eigenbelang werd met andere woorden niet geschuwd.

Het verlenen van hulp langs multilaterale weg via onder meer de programma’s van de Verenigde Naties bleef daarbij de voorkeur hebben, ook al werd bilaterale hulp niet uitgesloten. Sterker nog: ‘in een evenwichtig programma van Nederlandse bestedingen ten behoeve van minder ontwikkelde gebieden’ moest aan bilaterale steun een ‘aanvullende plaats’ worden gegeven. Bilaterale hulp kon namelijk bijdragen aan de bevordering van de ‘culturele en sociale betrekkingen’ tussen Nederland en de ontvangende landen en leiden tot ‘een geneigdheid’ bij het ontvangende land in Nederland orders te plaatsen. Het uitzenden van Nederlandse deskundigen naar de minder ontwikkelde landen moest verder worden voortgezet, net zoals het verstrekken van beurzen aan en het opleiden van personen uit die gebieden in Nederland. De Nederlandse positie in de wereld stond daarbij wel onder druk, ‘door wegvallen en veroudering van vroegere tropische ervaring, door groeiende vraag naar deskundigheid in het eigen land en door onvoldoende aanwas van nieuwe gespecialiseerde mankracht’. Er brak een tijd aan waarin Nederland steeds minder zou kunnen bouwen op de deskundigheid uit het oude Nederlands-Indië.

De nota schatte dat Nederland in 1963 ruim 152 miljoen gulden zou besteden aan de ontwikkeling van de Nederlandse Antillen, Suriname en Nieuw-Guinea en voor respectievelijk 47,5 miljoen, 19,3 miljoen en 13,9 miljoen gulden zou bijdragen aan het EEG Ontwikkelingsfonds, het fonds van de Wereldbank bestemd voor de armste landen ter wereld en het Special Fund van de Verenigde Naties. Het Expanded Program of Technical Assistance van de Verenigde Naties kon op een bijdrage van 6,5 miljoen gulden rekenen. Het meeste Nederlandse ontwikkelingsgeld was dus nog steeds bestemd voor de overzeese delen van het Koninkrijk. Veel kleinere bedragen waren beschikbaar voor deelname aan het Wereldvoedselprogramma en verschillende bilaterale Nederlandse programma’s. Ten slotte wilde Nederland een eenmalige bijdrage leveren aan de oprichting van een ‘instituut voor sociale ontwikkelingsplanning’. Het laatste was een initiatief van het hoofd van hoofdafdeling Maatschappelijk Werk en Maatschappelijk Opbouwwerk van het ministerie van Maatschappelijk Werk, Piet van Loon. Het instituut moest in Genève worden gevestigd en onderzoek gaan doen naar de relatie tussen sociale en economische vooruitgang.3

De Nota over de hulp aan minder ontwikkelde gebieden kon onmiddellijk rekenen op forse kritiek. ‘Zelden hebben wij een stuk gelezen, waar de daden in zo’n diepe tegenstelling stonden tot de woorden als in dit geval,’ schreven de aan het ISS verbonden priester-socioloog J.A. Ponsioen en de economen Jan Tinbergen en Harry de Lange in het tijdschrift Wereld-in-formatie van de NOVIB. Ze waren meer dan teleurgesteld: ‘We zijn blijkbaar in Nederland onmachtig om de dingen die groot zijn ook groot te behandelen.’ Ponsioen, Tinbergen en De Lange, die gedrieën de redactie van Wereld-in-formatie vormden, hadden in de nota mooie woorden gelezen, maar ze hadden ook geprobeerd de in de nota genoemde bedragen bij elkaar op te tellen en geconstateerd dat er in 1963 niet meer geld voor ontwikkelingshulp beschikbaar zou zijn dan in 1962. Er zou in 1963 eerder minder worden uitgegeven omdat verschillende uitgavenposten nog onzeker waren. Met een dergelijke ‘anti-climax’ was voor de drie deskundigen de nota ‘weinig zinvol’ geworden. ‘We hopen zeer dat bij de bespreking van de nota in de Kamer de verklaring van deze afgrond tussen woorden en daden duidelijk zal worden.’4 De kritiek van Ponsioen, Tinbergen en De Lange werd door het bestuur van de NOVIB schriftelijk aan de Tweede Kamer overgebracht, waarbij woorden als ‘bijzonder ontnuchterend’ en ‘teleurstellend’ werden gebruikt.5

De stevige kritiek van de NOVIB op de regeringsnota ging niet onopgemerkt voorbij. Op het ministerie van Buitenlandse Zaken was men not amused. Zo vond de chef van de directie Internationale Organisaties Meijer dat de NOVIB niet langer een ‘non-politieke inzamelingsorganisatie’ was, maar zich had ontpopt tot een ‘pressure group’ die zich toelegde op ‘agitatie tegen het regeringsbeleid’.6 En die agitatie was ook nog eens succesvol. Tijdens de behandeling van de nota in de Tweede Kamer in het begin van november 1962 wees PvdA’er Ruygers op de berekeningen van Ponsioen, Tinbergen en De Lange, noemde hij de mogelijke krimp van de Nederlandse ontwikkelingshulp onaanvaardbaar en eiste hij in een motie dat Nederland in 1963 voor die hulp 400 miljoen gulden oftewel 1 procent van het nationale inkomen beschikbaar zou stellen. Het was volgens hem de enige manier waarop Nederland nog kleur kon geven aan zijn buitenlands beleid. ‘Een gecoördineerde, geconcentreerde en verdubbelde inspanning zal ons land in staat stellen in de wereld nog op een andere manier mee te spreken dan b.v. een land als Luxemburg of IJsland,’ aldus Ruygers. Ook VVD’er Simon Korteweg had ‘grotere bedragen’ verwacht, terwijl KVP’er Pieter Blaisse voorstelde de bijdragen van de Nederlandse regering ten behoeve van de ontwikkelingslanden in het jaar 1963 met ten minste 100 miljoen gulden te verhogen. ARP’er Barend Biesheuvel verklaarde dat zijn partij de bijdrage uit de publieke middelen voor ontwikkelingshulp sowieso te laag achtte. En namens de CHU verklaarde jonkvrouw Christine Wttewaall van Stoetwegen dat meer gedaan moest worden: ‘Er zal geen achteruitgang, maar vooruitgang moeten komen, omdat de nood zo groot is.’ Ze voegde er nog aan toe: ‘Nu de ogen van de wereld zijn opengegaan voor deze nood, moet elk land helpen, het gezegende Nederland niet in het minst.’7 De motie van Ruygers werd uiteindelijk niet aangenomen, maar de regering deed wel de toezegging te streven naar verschuivingen in de begroting, waardoor er in 1963 meer middelen voor ontwikkelingshulp beschikbaar zouden komen. In ieder geval kon een belangrijk deel van het geld dat bedoeld was voor de ontwikkeling van Nieuw-Guinea een andere bestemming krijgen. Daarvan zouden ook Suriname en de Nederlandse Antillen kunnen profiteren. Ook Geert Ruygers vond dat een prima idee. Hulp aan Suriname en de Nederlandse Antillen was immers hulp aan zelfstandige landen binnen het Koninkrijk der Nederlanden geworden en had daarom geen koloniaal karakter meer.

De industrialisatie van Suriname

In Suriname was begin 1958 minister-president Ferrier erin geslaagd met het Amerikaanse ALCOA een overeenkomst te sluiten over onder meer de bouw van een stuwdam met een waterkrachtcentrale in de Surinamerivier. Het ging uiteraard om het veelbesproken Brokopondoplan. Enkele weken later verloor de coalitie waarop de regering van Ferrier was gebouwd haar meerderheid in de Staten van Suriname, waarop er eind juni 1958 nieuwe verkiezingen werden gehouden en er een nieuwe regering werd gevormd. De nieuwe regering stond onder leiding van Freek Emanuels, in 1910 uit Surinaamse ouders in Rotterdam geboren en in Nederlands-Indië opgegroeid, voor gouverneur Van Tilburg ‘een man, die minder gemakkelijk gezag uitoefent dan Dr. Ferrier’. Achter de schermen trok overigens de leider van de Nationale Partij Suriname en formateur van de nieuwe regering, Jopie Pengel, aan de touwtjes. ‘Zoals een vader zijn kind koestert en leidt, zo tracht Pengel dit kabinet onder zijn invloed te houden,’ constateerde Van Tilburg.8

De ministers die zich in de nieuwe regering met de ontwikkeling van Suriname zouden gaan bezighouden, waren drie relatief jonge Surinaamse intellectuelen. De belangrijkste van hen was de 39-jarige Frank Essed, die minister van het nieuwe departement van Opbouw was geworden. Hij had aan de Wageningse landbouwhogeschool bosbouw gestudeerd en was er in 1957 gepromoveerd.9 Bij hem was er teleurstelling over de houding van Nederland ten aanzien van de ontwikkeling van Suriname, ook al betaalde het twee derde van de kosten van het Tienjarenplan, deels natuurlijk via een lening. ‘Waarom heeft men in Nederland toch zo weinig belangstelling voor Suriname?’ vroeg hij zich af. ‘Waarom wel miljoenen geïnvesteerd in Nieuw-Guinea, een verloren zaak, en miljoenen gestort in fondsen voor hulp aan achtergebleven gebieden, terwijl Suriname alleen een Amerikaans bedrijf kan krijgen, dat het Brokopondoplan wil uitvoeren?’ Niemand in Suriname vond het volgens Essed prettig dat de Amerikaanse belangen in het land steeds groter werden. ‘Wij hadden het gevoel: als Brokopondo door Nederland was gefinancierd, dan was het ook meer Surinaams geweest.’10 Naast Essed waren de 35-jarige Jules Sedney als minister van Financiën en de 34-jarige Paul van Philips als minister van Economische Zaken voor de ontwikkeling van Suriname belangrijk. Beiden waren gepromoveerd bij Cees Goedhart aan de Universiteit van Amsterdam. Sedney had een proefschrift geschreven over Het werkgelegenheidsaspect van het Surinaamse Tienjarenplan, waarin hij had gewezen op de zeer lage arbeidsproductiviteit in Suriname en ‘het grote verschil in economische mentaliteit’ tussen zijn land en de meer ontwikkelde landen in de wereld.11

Surinaamse leiders in Nederland. V.l.n.r. Frank Essed, Johan Kraag en Jules Sedney

Pengel had tijdens de regeringsformatie met allerlei figuren uit de Surinaamse samenleving gesproken en aan de nieuwe ministers een, wat hij noemde, ‘dossier vol kostbare gegevens’ gegeven. Desondanks duurde het twee maanden voordat er een regeringsprogramma was opgesteld. De ministers moesten eerst nog worden ingewerkt en werden volgens gouverneur Van Tilburg verder ‘van alle kanten’ belaagd door ‘politieke vrienden en vriendjes, die geen ogenblik wensten te wachten met het incasseren van het loon in de vorm van baantjes of gunsten’ voor de door hen tijdens de verkiezingen bewezen diensten. De ministers hadden het daar onmiddellijk druk mee. Maar uiteindelijk was het regeringsprogramma gereed. Een centraal thema was het verbreden van de economische basis van het land door de verdere ontwikkeling van de industrie. Er moest een ‘gunstig investeringsklimaat’ komen dat buitenlands kapitaal en buitenlandse ondernemingen zou gaan aantrekken. Ook de bevordering van het toerisme moest ‘krachtig ter hand worden genomen’. Verder werd er een ‘agrarisch productieplan’ in het vooruitzicht gesteld dat moest gaan zorgen voor het verhogen van de landbouwproductie en het verbeteren van de inkomens van de boeren.12 Van Tilburg noemde het regeringsprogramma ‘een redelijk verstandig stuk, waarin tal van goede plannen en voornemens tot uiting zijn gebracht’.13 Daarbij tekende hij aan dat de Surinaamse ministers ‘een sterk nationalistisch standpunt’ innamen en van Nederland vooral meer geld wilden ontvangen ‘zonder eerst zelf tot enige bezuiniging en belastingverhoging over te gaan’.14 Een hoge inflatie lag op de loer, ook door de relatief grote sommen geld die er door de uitvoering van het Tienjarenplan en het Brokopondoproject het land in stroomden. Minister van Financiën Sedney wilde zich hierbij overigens graag laten informeren door deskundigen. Hijzelf benaderde daarvoor zijn promotor Goedhart, terwijl minister-president Emanuels contact opnam met Piet Lieftinck, die hij als directeur van het IMF uit Washington kende toen hij daar op de Nederlandse ambassade had gewerkt.

De Surinaamse regering wachtte de eventuele komst van Lieftinck en Goedhart overigens niet af. Zo werd er in september 1958 een Adviesraad voor de evaluatie van het Tienjarenplan ingesteld met Lou Lichtveld als een van de belangrijkste leden.15 En verder ging minister van Opbouw Essed aan de slag met de zoektocht naar bodemschatten in het uitgestrekte en veelal onbekende binnenland van Suriname. Hij liet hiertoe een plan ontwerpen dat de aanleg van zeven landingsstrips in het binnenland inhield en het vandaar uit verkennen van het gebied, deels door expedities op de grond, deels door het in kaart brengen van het gebied vanuit de lucht. Het plan werd ‘Operation Grasshopper’ of in het Nederlands ‘Operatie Sprinkhaan’ genoemd. De kosten werden op zo’n 22 miljoen Surinaamse gulden geschat. Om een deel van de kosten te dekken, wilde de Surinaamse regering bij het Special Fund van de Verenigde Naties een bedrag van 5 miljoen Amerikaanse dollar aanvragen.16 Uiteindelijk beoordeelde het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken dat een dergelijke aanvraag geen kans van slagen had. Doordat de leden van de VN maar mondjesmaat aan het Special Fund hadden willen bijdragen, beschikte het in 1959 over een kapitaal van slechts 26 miljoen dollar.17 Uiteindelijk werd er voor Operatie Sprinkhaan een bedrag van 750.000 dollar aangevraagd en verkregen. De overige middelen kwamen vooral uit het budget voor het Tienjarenplan.

De uitvoering van Operatie Sprinkhaan werd gecoördineerd door de onderdirecteur van het Planbureau, landbouwingenieur Snijders. De Nederlandse bioloog en filmmaker Peter Creutzberg maakte er onder de titel Gevleugelde verovering een documentaire over, waarin hij ook aandacht besteedde aan de rol die de marrons erin speelden. Want voordat er in het binnenland een landingsstrip kon worden aangelegd, moest er in de meeste gevallen eerst een stuk oerwoud worden gekapt. En dat was het werk van de marrons, die via de rivieren in hun korjalen naar de plaatsen trokken waar ze aan de slag moesten. Een recensent van de film had het over ‘een avontuur, dat een grootse en bovenmenselijke strijd is tegen de stroomversnellingen en het oerwoud’. De film was volgens hem een ‘loflied op de bosneger, wiens krachten onuitputtelijk zijn’.18 Nadat de marrons het voorwerk hadden verricht, kon de in Suriname actieve dochtermaatschappij van de Nederlandse Heidemaatschappij, de Land Development and Reclamation Company (Lareco), verder met de aanleg van de landingsstrips. In 1960 waren de vliegvelden Tafelberg en Kayser gereed, twee jaar later die van Coeroeni, Kabalebo, Poloemeu, Oelemari en Sipaliwini. Al in 1961 had de speurtocht naar de bodemschatten in het Surinaamse binnenland resultaat. In het Bakhuysgebergte in het westelijk deel van Suriname werden grote hoeveelheden bauxiet ontdekt.19

Ondertussen waren er verschillende rapporten verschenen over de ontwikkeling van Suriname. Ook de economen Goedhart en Lieftinck hadden inmiddels Suriname bezocht en hun bevindingen op papier gezet. Voorafgaande aan hun bezoek hadden ze overigens elk 300 Surinaamse gulden gekregen om tropenkleding aan te schaffen. In Suriname waren ze onthaald door de regering, hadden ze een bezoek aan Brokopondo gebracht en waren ze naar het district Nickerie gereisd. Ze hadden verder allerlei cijfers en gegevens gekregen en waren na veertien dagen weer vertrokken. Goedhart en Lieftinck behoorden hiermee tot de westerse experts die zich in een heel korte tijd op de hoogte stelden van de situatie in een ontwikkelingsland en vervolgens zwaarwegende adviezen gaven. Wat was hun indruk? Vooral dat Suriname dankzij het Tienjarenplan allerlei achterstanden had weggewerkt. De resultaten van alle inspanningen lieten ‘zich uiteraard niet kwantitatief meten’, aldus Goedhart en Lieftinck, maar hadden ‘een belangrijke bijdrage’ geleverd ‘tot het scheppen van de voorwaarden voor het verhogen der productie’. De werkelijke ontwikkeling van Suriname moest nog beginnen. Goedhart en Lieftinck waren hierover niet pessimistisch, ook al wezen zij op problemen als de verborgen werkeloosheid op het platteland en in de ambtenarij, het gebrek aan voldoende vakbekwaam en leidinggevend personeel en het achterblijven van de ontwikkeling van de landbouw en het industriële midden- en kleinbedrijf. Het economische klimaat in Suriname was door het Tienjarenplan in ieder geval verbeterd.

De totstandkoming van nieuwe werken door het gehele land heeft bij de bevolking zelve zowel als bij de geïnteresseerde buitenlandse ondernemingen, het gevoel tot leven gebracht dat het land bezig is zich op te heffen uit de verwaarloosde toestand waarin het in de loop van tientallen voorafgaande jaren was geraakt.

Het was een ‘gevoel’ dat de twee economen na een bezoek van twee weken aan Suriname probeerden te schetsen.

Hun aanbeveling was verder om in Suriname niet alles tegelijk op te pakken. Beter was het wat langer over het Tienjarenplan te doen. Ook moest de Surinaamse overheid de eigen financiën op orde brengen, onder meer door te stoppen met de ‘verkapte werkverschaffing in het ambtenarenapparaat’ en het verhogen van de invoerrechten en de belastingen. Maar het belangrijkste advies was dat er alles aan gedaan moest worden Suriname productief te maken. Het was volgens Lieftinck en Goedhart een ‘dwingende noodzaak’ te werken aan ‘een zo snel mogelijke en zo groot mogelijke produktiviteitsverhoging’. Daarbij wezen beide economen op de landbouw, waar ‘belangrijke knelpunten en weerstanden’ moesten worden overwonnen door bij het ontwikkelen van polders ook aandacht te geven aan allerlei sociale voorzieningen en het landbouwonderwijs en de landbouwvoorlichting te verbeteren, ook door het aantrekken van buitenlandse technische hulp. Verder moest de kleine industrie worden ontwikkeld, door betere scholing en de aanleg van bedrijventerreinen. Over de ‘verder liggende industrialisatiekansen’ voor Suriname lieten Lieftinck en Goedhart zich niet uit.20

Voor het laatste onderwerp was door de Surinaamse regering de hulp ingeroepen van een andere expert, de directeur voor de industriële ontwikkeling van het Nederlandse ministerie van Economische Zaken, W.L. van Lakerveld. Hij reisde in dezelfde periode als Lieftinck en Goedhart naar Suriname en verbleef er drie weken om er in totaal vijftig gesprekken te voeren. Het was zijn eerste kennismaking met de tropen en enige kennis van de problemen van de economisch minder ontwikkelde landen had hij ook niet. Hij hield in zijn rapport, dat hij in oktober 1959 afrondde, dan ook een slag om de arm. Een verblijf van drie weken in een onbekend land was volgens hem volstrekt onvoldoende om een gedegen advies op te stellen.21 Maar in zijn rapport wilde hij wel constateren dat Suriname geïsoleerd was gelegen, ver weg van afzetmarkten en ook niet gelegen aan een belangrijke verkeersroute. Het land moest zich daarom richten op ‘de produktie van zo hoog mogelijk veredelde weinig volumineuze goederen […] zulks zoveel doenlijk op basis van eigen grond- en hulpstoffen’. Geen eenvoudige opgave! Van Lakerveld gaf in zijn rapport ook nog een waarschuwing. ‘Het creëren van industriële projecten, anders dan op solide economische basis,’ leverde volgens hem slechts rampzalige gevolgen op.

Juist bij de nog weinig ontwikkelde industrielanden is wijs beleid ter zake van het tempo dringend geboden en dient men de nodige zelfbeheersing te hebben. Het is zo begrijpelijk, dat men de realisatie van enigszins spectaculaire projecten najaagt. Deze zijn immers zichtbare en tastbare tekenen van de vooruitgang. Later betaalt men echter het gelag van geforceerde tempo en blijkt een anti-industrialisatie-effect te zijn gesorteerd.

Dacht hij toen hij dit opschreef aan het Brokopondoproject? Concrete aanbevelingen om bepaalde industriële projecten te ontwikkelen, deed Van Lakerveld verder niet.22

De Surinaamse regering had meer verwacht van Van Lakerveld. Pas maanden nadat hij zijn rapport had ingeleverd, kreeg hij een kort bedankbriefje van minister Van Philips. Meer enthousiasme was er voor het werk van de Adviesraad voor de evaluatie van het Tienjarenplan, die in december 1959 met een rapport kwam waarin stond wat de regering graag wilde lezen. Nodig was ‘een versnelde economische ontwikkeling’ door het doen van meer ‘direct productieve investeringen’. Ook moest de voorlichting over het Tienjarenplan worden verbeterd. ‘Immers zelfs de beste plannen zullen slechts dan verwezenlijkt kunnen worden en het beoogde effect sorteren, wanneer zij door de bevolking en haar leiders begrepen worden, geestdriftig aanvaard en bij voortduring gedragen worden.’ En hieraan schortte het in Suriname. De Surinaamse bevolking moest ‘voor alles’ de ‘diepere zin van het ontwikkelingsstreven’ gaan onderkennen, en gaan begrijpen ‘waarom, wanneer en hoe de gestelde doeleinden worden gematerialiseerd’. Er moest met extra energie aan de ontwikkeling van Suriname worden gewerkt. De Adviesraad schatte dat er voor de intensivering van het Tienjarenplan een extra investering van ruim 20 miljoen Surinaamse gulden noodzakelijk was.23

Rapporten en adviezen genoeg! De vertegenwoordiger van Nederland voor het Tienjarenplan in Paramaribo dacht er het zijne van. Die vertegenwoordiger was overigens vanaf december 1958 Louis Brants, die Rinse Brink was opgevolgd. Ook Brants had een Indische carrière achter de rug. Hij was in 1903 in Rotterdam geboren, had er economie gestudeerd en was vervolgens in Nederlands-Indië gaan werken bij de Cultuur-, Handel- en Industrie-Bank. In 1954 was hij in het onafhankelijke Indonesië voorzitter van het Algemeen Syndicaat van Suikerfabrikanten en van de Vereniging ‘Het Proefstation voor de Java-Suikerindustrie’ geworden. Eind juli 1957 keerde hij voor een verlof van zes maanden terug naar Nederland. Vanwege de nationalisatie van alle Nederlandse bedrijven in Indonesië in december 1957 kon hij niet meer naar het land terugkeren.24 Hij was voor de functie in Suriname aanbevolen door het Eerste Kamerlid Jochum van Bruggen, die op de hbs zijn leraar wiskunde was geweest. Volgens Van Bruggen bezat Brants grote diplomatieke talenten. Brants had hem verteld dat wanneer je met Indonesiërs sprak het de kunst was ‘te zorgen niet op hun tenen te trappen en op te passen, dat zij zelf hun tenen zonder dat je het merkt onder je schoenen schuiven’.25 Het was een kwaliteit die hem in Paramaribo van pas kwam. Verzoeken vanuit Nederland zich al te nadrukkelijk met het Surinaamse beleid te bemoeien, legde hij naast zich neer. Wel bracht hij aan minister Essed zijn twijfels over of Suriname een extra investering in het Tienjarenplan wel zou kunnen verwerken.26

Minister Essed was echter ambitieus en wilde het Tienjarenplan met een bedrag van 50 miljoen Surinaamse gulden uitbreiden. Hij wilde het extra geld onder meer besteden aan een stuwdam in de Saramaccarivier, inclusief de aanleg van een kanaal naar het Brokopondostuwmeer om daardoor meer elektriciteit te kunnen opwekken, die weer aan de industrie zou kunnen worden geleverd. Verder moest er meer geld naar de ontwikkeling van de haven van Paramaribo, de bouw van een nieuwe Centrale Markt, de uitvoering van streekplannen en de bouw van woningen en scholen. Om al deze projecten te kunnen verwezenlijken zou het Tienjarenplan tot 1970 moeten doorlopen.27 Voor de uitbreiding van het Tienjarenplan was Nederlandse financiële steun noodzakelijk. De Surinaamse regering wilde in april met een delegatie naar Nederland komen om die steun te bepleiten.

In Nederland was na het opheffen van het ministerie van Zaken Overzee de verantwoordelijkheid voor de relaties met Suriname en de Nederlandse Antillen belegd bij een viceminister-president die werd ondersteund door een ‘kabinet’ dat onder leiding stond van directeur Arie Jonkers. Viceminister-president was VVD’er en minister van Verkeer en Waterstaat Henk Korthals. Hij was in 1911 in Dordrecht geboren, had gestudeerd aan de Nederlandsche Handels-Hoogeschool en gewerkt voor de NRC voordat hij voor uiteindelijk de VVD lid van de Tweede Kamer was geworden. Hij had zich bij zijn aantreden als minister in 1959 voorgenomen ‘al datgene te doen’ wat kon bijdragen aan ‘de versterking van de Koninkrijksband’ en zich te onthouden van ‘het innemen van een formalistisch en perfectionistisch standpunt’, omdat dit volgens hem ‘in de zich zo snel evoluerende wereld funest zou zijn voor het behoud van de goede verhoudingen’ tussen Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen.28 Korthals was zich met andere woorden bewust van de snel veranderende positie van Europa in de wereld en wilde zich opstellen als een vriend van de rijksdelen in de West. Vlak voordat de Surinaamse delegatie naar Nederland wilde vertrekken, bracht hij een bezoek aan die overzeese rijksdelen. In Suriname werd hij met de nodige argwaan ontvangen. Pengel veronderstelde zelfs dat zijn reis bedoeld was om het bezoek van de Surinaamse delegatie aan Nederland te verhinderen. Veel Surinaamse politici vonden toch al dat Nederland zich nog te veel met het bestuur van hun land wilde bemoeien. Een voorbeeld was de goedbedoelde poging van de Nederlandse minister van Justitie Albert Beerman geweest in Suriname het recht op cassatie bij de Nederlandse Hoge Raad in te voeren. ‘De houding van bedoelde minister riekt naar kolonialisme,’ had Pengel in zijn krant Nieuw Suriname geschreven.29 Maar Korthals slaagde erin de verhoudingen te verbeteren door in een paar dagen achter gesloten deuren allerlei besprekingen te voeren. Ook maakte hij van de gelegenheid gebruik het Wageningenproject te bezoeken en maakte hij een rondrit langs verschillende projecten van het Tienjarenplan.30

Vrijwel onmiddellijk na het bezoek van Korthals reisde de omvangrijke Surinaamse delegatie die bestond uit minister-president Emanuels, de ministers Essed en Sedney en de Statenleden Jopie Pengel, Just Rens, Coen Ooft, Jagernath Lachmon, Henk Heidweiller en Harry Radhakishun via Curaçao, Aruba, New York en Londen naar Nederland.31 Ze arriveerden er op 22 april. Gouverneur Van Tilburg had Korthals aan de vooravond van het bezoek laten weten dat ‘de grote vreugde van de meeste heren (Emanuels is hier beslist uit te zonderen) over het weerzien van het grootsteedse nachtleven’ niet onderschat moest worden.32 Haast om de Nederlandse regering te spreken hadden de Surinamers inderdaad niet. Het eerste gesprek tussen hen en een vertegenwoordiging van de Nederlandse regering vond pas op zaterdag 7 mei plaats en verliep volgens Korthals ‘bepaaldelijk stroef’. Volgens hem speelden daarbij de ontwikkelingen in Afrika een belangrijke rol. Daar werden steeds meer landen volledig onafhankelijk. Waar het autonome Suriname eerst voorop had gelopen, leek nu alles in Afrika sneller te gaan. Ook de toespraak van de Britse premier MacMillan in het parlement van Zuid-Afrika over de onvermijdelijke dekolonisatie van het continent en de slachting onder zwarte betogers die door de politie in het Zuid-Afrikaanse Sharpeville was aangericht, hadden in Suriname grote indruk gemaakt. De ontwikkeling van Suriname kon daarom niet snel genoeg gaan, ook omdat bijna de helft van de bevolking van het land jonger was dan 14 jaar. Als er binnen een paar jaar niet een duidelijke verbetering van de welvaart tot stand was gebracht, zou er gemakkelijk sociale en politieke onrust kunnen ontstaan.33

De reis van de Surinaamse delegatie naar Nederland was nauwelijks voorbereid. De plannen waarmee zij het Tienjarenplan wilde uitbreiden, waren niet uitgewerkt en over wat zij nu precies aan de Nederlandse regering wilde vragen, waren de leden ervan het nog niet eens.34 Viceminister-president Korthals verzocht de Surinaamse delegatie daarop te komen met ‘een duidelijke gedocumenteerde uiteenzetting van hetgeen men wil’.35 Het was Essed die met hulp van de directeur van het Surinaamse Planbureau Van der Peijl de plannen op een rij zette en verder uitwerkte. Ondertussen bepleitte Korthals de extra hulp aan Suriname in de ministerraad. Minister van Financiën Zijlstra plaatste daar een aantal kanttekeningen bij. Suriname was ‘economisch heel klein’ zodat er niet onbeperkt geld kon worden ingepompt. Het was Zijlstra duidelijk ‘dat men in een gemeenschap met de omvang als van de gemeente Zwolle niet in korte tijd honderden miljoenen kan verwerken; dit lukt eenvoudig niet’. Wel wilde hij instemmen met een verlenging van het Tienjarenplan en daarvoor het geld beschikbaar stellen.36

Op 16 mei 1960 vroeg de Surinaamse delegatie in een memorandum aan de Nederlandse regering precies zo’n verlenging. Voorgesteld werd het Tienjarenplan te laten lopen tot 1970 en de financiering ervan te regelen. Doel was het verhogen van het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking en het scheppen van een gunstig klimaat voor particuliere investeringen. Met de verlenging van het Tienjarenplan tot 1970 stemde de Nederlandse regering graag in. De Surinaamse en Nederlandse regeringen kwamen verder overeen voor het plan 80 miljoen Surinaamse gulden extra beschikbaar te stellen, nog steeds volgens de verdeelsleutel waarin Suriname een derde van het Tienjarenplan zelf betaalde en Nederland een derde van het bedrag aan Suriname schonk en een derde als lening beschikbaar stelde. En mocht er inderdaad een stuwdam in de Saramaccarivier worden gebouwd, dan was een verdere verhoging van de middelen met 20 miljoen Surinaamse gulden mogelijk.37

Onder de Surinaamse delegatieleden was er sprake van gemengde gevoelens. Had men niet nog meer geld kunnen krijgen?38 Gouverneur Van Tilburg was daarentegen verrast over de vrijgevigheid van Nederland. ‘Naar mijn smaak is men erg royaal geweest in Den Haag en ik vrees dat de heren zwaar over het paard getild terugkomen,’ zo schreef hij althans.39 De meeste leden van de delegatie reisden na hun bezoek aan Nederland door naar achtereenvolgens Ghana, India en Japan. Op 22 juni keerden zij naar Suriname terug, waar hun een heldenontvangst wachtte. Duizenden Surinamers waren met bussen naar vliegveld Zanderij gekomen om de ministers en Statenleden te begroeten. Langs de weg naar Paramaribo stond een dansende menigte de delegatie toe te juichen. Er werd langs verschillende erepoorten naar het Mr. J.C. Bronsplein gereden, waar verschillende toespraken werden gehouden. De delegatie was teruggekeerd met 100 miljoen gulden in de binnenzak. Het bazuinkoor van Jopie Vrieze zorgde voor een passende omlijsting van de sprekers. ‘Een zeer tevreden massa trok nadat alle sprekers waren uitgesproken al zingende heen,’ noteerde Pengels krant Nieuw Suriname.40

Meer ontwikkelingsgeld betekende echter nog niet vanzelf meer ontwikkeling. Vandaar dat de Surinaamse delegatie in Nederland ook een ontmoeting had gehad met werkgeversorganisaties. Daarin hadden zij geprobeerd Suriname aan te prijzen als een politiek stabiel land waarin zonder risico kon worden geïnvesteerd. Het land kon volgens minister-president Emanuels ook dienen als ‘invalspoort voor Latijns-Amerika’. Dat het in dat kader geïsoleerd lag, vertelde hij er niet bij. Pengel roemde op zijn beurt ‘het grote goed van de arbeidsvrede’, die volgens hem bestond omdat ‘de Surinaamse arbeider zich ervan bewust is, dat zijn land een economische achterstand moet inhalen en zodoende […] bereid is om voor het welzijn van de toekomstige generaties offers te brengen’.41

Desondanks waren er in 1960 nauwelijks industriële bedrijven in Suriname actief. Uitzonderingen vormden de Surinaamse Brouwerij van de Zeeuwse broers Arthur en Piet Dumoleijn en de Nederlandse Amstel Brouwerij, die vanaf 1955 in Paramaribo het Parbo Bier produceerde. Verder was er de in 1947 opgerichte Bruynzeel Suriname Houtmaatschappij. Drijvende kracht achter het laatste bedrijf was de Zaandamse ondernemer Willem Bruynzeel, die zich al vóór de Tweede Wereldoorlog had afgevraagd waarom het in de Nederlandse koloniale gebieden niemand ooit gelukt was om op het gebied van hout succesvol te ondernemen. De oorlogsjaren had hij gebruikt om zich verder in de problematiek te verdiepen en plannen te maken. Vanwege de revolutie in Indonesië was zijn belangstelling uitgegaan naar Suriname. Het tropische bos bleek er echter niet eenvoudig te exploiteren. Niet alleen was het aantal voor de houtindustrie geschikte bomen per hectare beperkt, ze waren ook relatief dun en vertoonden daarbij allerlei gebreken. Het was daarom het best het hout in Suriname zelf te verwerken en vervolgens te exporteren. Bruynzeel kocht in de Verenigde Staten de modernste machines voor een fineer- en triplexfabriek. Wat volgens hem verder hielp waren de ‘werklust der bevolking’ en de grote Surinaamse rivieren, die uitermate geschikt bleken voor het transporteren van hout.42

Op initiatief van gouverneur Van Tilburg organiseerde Bruynzeel eind 1959 een bezoek aan Suriname van een groep Nederlandse industriëlen onder wie directeuren van Philips, de KLM, de Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie, de Koninklijke Papierfabrieken Van Gelder Zonen en de Hollandsche Beton Maatschappij. De industriëlen kwamen opgewekt van hun negendaagse reis terug. Ze hadden een goede indruk gekregen van de Surinaamse economie en waren volgens Bruynzeel ‘zonder uitzondering diep onder de indruk […] van hetgeen in Suriname in de afgelopen jaren is bereikt’.43 Maar dat leidde niet tot nieuwe investeringen. Alleen de Koninklijke Nederlandse Zoutindustrie verklaarde geïnteresseerd te zijn in de ontwikkeling van een chemiefabriek, onder voorwaarde dat ze het uit zout gewonnen chloor zouden kunnen afzetten bij de papierfabriek die Van Gelder Zonen eventueel in Suriname zou vestigen. Andere bedrijven beseften na hun bezoek aan Suriname vooral dat het land maar een zeer kleine binnenlandse markt had en ver van andere markten verwijderd lag. Pengel beklaagde zich erover, tot ongenoegen van gouverneur Van Tilburg. ‘Ik heb het kletsverhaal van Pengel over het niet-bereid zijn van Nederlandse investeerders gelezen,’ schreef hij. ‘Alsof Suriname nu werkelijk iets te bieden heeft voor potentiële investeerders. Mij dunkt dat als Van Gelder Papier doorzet en de Koninklijke Nederlandse Zout komt nog, dat ze dan erg tevreden mogen zijn. Laat men toch in Suriname goed begrijpen dat een door negers bestuurd land vandaag voor een investeerder beslist niet aantrekkelijk is.’44

Van Gelder Zonen zou zich overigens in 1962 geheel uit Suriname terugtrekken. De papierfabriek kwam er niet en daarmee werd aan de voorwaarde die de Koninklijke Nederlandse Zout had gesteld voor zijn vestiging in het land niet voldaan. Ook de chemiefabriek kwam er daardoor niet. De reden voor het vertrek van Van Gelder Zonen uit Suriname was dat het niet mogelijk was gebleken op een rendabele wijze naaldbomen aan te planten en in cultuur te brengen, ook al was er sprake van een ‘haast verbijsterend-snelle groei’ van de bomen. Suriname lag uiteindelijk ook te ver weg van de markten voor het papier.45 Het idee dat Suriname moest industrialiseren werd echter niet opgegeven. Er was al in Paramaribo een Stichting Industrie Ontwikkeling Suriname opgericht om ondernemers te helpen zich in het land te vestigen en in juni 1962 kwam er op initiatief van Bruynzeel de Industriële Adviesraad voor Suriname en de Nederlandse Antillen tot stand. Erevoorzitter werd prins Bernhard. Die noemde bij de installatie van de Adviesraad in het chique Haagse Hotel Wittebrug de belangstelling van het Nederlandse bedrijfsleven voor de West ‘teleurstellend’. Dit terwijl de kloof tussen Nederland, waar sprake was van economische groei en ‘expansiedrift’, en Suriname en de Nederlandse Antillen, waar nog steeds ‘onafgebroken werkeloosheid’ heerste, alleen maar groter werd. De Adviesraad ging proberen daar iets aan te veranderen.46

De Nederlandse Antillen als ontwikkelingsland

Goede relaties binnen het Koninkrijk waren het belangrijkste doel waarnaar Korthals als viceminister-president streefde. Dat gold uiteraard ook de Nederlandse Antillen, waar nog steeds op Nederlandse steun voor de ontwikkeling van de eilanden werd gehoopt. De directeur van zijn kabinet Jonkers pakte daarom in mei 1959 de Antilliaanse draad weer op en vertelde hem dat er na het verzoek om steun van Yrausquin in 1956 uitsluitend sprake was geweest van het schrijven van rapporten door Nederlandse deskundigen. De problemen op de Antillen waren volgens Jonkers ‘intussen nog klemmender geworden’ en een oplossing ervoor noemde hij ‘urgent’. Nederland moest volgens hem daarom bereid zijn de helft van de kosten van de ontwikkelingsplannen voor Bonaire en de Bovenwindse Eilanden voor zijn rekening te nemen.47 Uiteindelijk ging de Nederlandse regering op 4 december 1959 akkoord met de financiële ondersteuning van de ontwikkeling van deze vier arme eilanden. Er was een driejarenplan opgesteld dat 24 miljoen Nederlandse gulden kostte. Hierbij was ervoor gekozen dezelfde methodiek toe te passen als bij de financiering van het Tienjarenplan van Suriname: de Nederlandse Antillen namen een derde van de kosten van de plannen voor hun rekening en Nederland twee derde, waarbij er voor de helft sprake was van een lening en voor de helft van een gift.48 Vervolgens zouden de viceminister-president Korthals en minister van Financiën Zijlstra nog enige tijd touwtrekken over de terugbetalingstermijn van de Nederlandse lening.49 Vandaar dat pas in december 1960 de wet van kracht werd die de deelname van Nederland aan het driejarenplan voor de ontwikkeling van Bonaire en de Bovenwindse Eilanden regelde. Over de trage gang van zaken was men op de Antillen niet tevreden. Volgens gouverneur Antonius Speekenbrink was het er aanleiding tot ‘belangrijke teleurstelling en ontstemming’.50

De bestuurscolleges van de eilandgebieden Aruba en Curaçao gingen ondertussen elk voor de ontwikkeling van het eigen eiland aan de slag, zonder te proberen een samenhang tussen de plannen aan te brengen. Het bestuur van Curaçao had eind 1959 het Nederlands Economisch Instituut opdracht gegeven de noodzakelijke maatregelen te formuleren die nodig waren om het eiland verder te kunnen ontwikkelen. In januari 1960 kwam het NEI met een alarmerend rapport. De Curaçaose gemeenschap stond ‘op economisch gebied voor uitermate ernstige problemen’, zo viel te lezen. De ‘afbrokkeling van de, in feite reeds te smalle, bestaansbasis’ moest tot ‘een ernstig verval van welvaart leiden’, tenzij er ‘krachtige maatregelen’ werden genomen. ‘Curaçao is een ontwikkelingsgebied,’ was de conclusie. De economie was weliswaar niet onderontwikkeld, maar er was wel een grote verborgen werkloosheid en winsten die de olie-industrie maakte, vloeiden naar het buitenland. Er moest een ‘bijna geheel nieuwe economie’ worden opgebouwd, waarbij de lonen en het prijspeil drastisch omlaag moesten worden gebracht. Nieuwe investeringen moesten worden aangetrokken, door scholing moest de arbeidsproductiviteit worden verbeterd en de infrastructuur moest worden gemoderniseerd en uitgebreid. Zonder Nederlandse hulp ging dit allemaal niet. En er was geen keuze: de ‘afbrokkeling van de economische basis van de samenleving’ was immers al begonnen.51

Het rapport van het NEI was geen uitgewerkt plan voor de ontwikkeling van Curaçao. Het opstellen van zo’n plan zou nog wel enige tijd in beslag nemen, maar desondanks waren er volgens de gezaghebber van Curaçao Michiel Gorsira ‘dringende werken’ die geen enkel uitstel konden lijden. Het ging om de verbetering van de haven van Willemstad, de uitbreiding van het vliegveld, de bouw van een brug over de St. Annabaai en de uitbreiding van het waterdistillatiebedrijf.52 Ook de gezaghebber van Aruba, Frederick Beaujon, kwam met een lijst van ‘urgente projecten’. Hier ging het om het verlengen van de startbaan van het vliegveld zodat er in de toekomst ook straalvliegtuigen konden landen, het verbeteren van de haven van Oranjestad, de aanleg van een industriehaven in Barcadera en de uitbreiding van de water- en elektriciteitsfabriek.53

In april 1960 reisde viceminister-president Korthals na zijn bezoek aan Suriname naar de Nederlandse Antillen. Samen met de chef van zijn kabinet Jonkers en de directeur-generaal van Rijkswaterstaat A.G. Maris bezocht hij in twee weken tijd alle Nederlands-Antilliaanse eilanden. Korthals zegde daarbij toe dat hij graag zogeheten ‘urgente projecten’ ter financiering aan de Nederlandse regering wilde voorleggen, in afwachting van het vaststellen van een algemeen ontwikkelingsplan voor de Nederlandse Antillen. Hem was duidelijk geworden dat bijvoorbeeld het verbeteren of aanleggen van vliegvelden zo snel mogelijk ter hand moest worden genomen om de Amerikaanse toeristen die niet langer welkom waren op Cuba richting de Nederlandse Antillen te lokken. ‘Deze eilanden moeten zo spoedig mogelijk geschikt gemaakt worden voor de toeristenstroom uit de Verenigde Staten,’ verklaarde hij na afloop van zijn bezoek aan de Antillen.54

Maar niet iedereen in Nederland was ervan overtuigd dat de Antillen moesten worden ondersteund. Waren de Antillen wel een ontwikkelingsland? En hoe zaten ze nu precies in elkaar? Zes eilanden, twee welvarend, vier armoedig, met een regering voor het geheel, maar ook met afzonderlijke eilandsbesturen. Toen in augustus 1960 de gezaghebber van Curaçao Gorsira in Nederland overlegde met de interdepartementale commissie voor de steun aan de Nederlandse Antillen en vervolgens een gesprek met minister Zijlstra wenste, reageerde de laatste verbolgen. Gezaghebbers van Antilliaanse eilanden konden geen gesprekspartners van Nederlandse ministers zijn, dat konden namens de Antillen alleen collega-ministers zijn. En per eiland kon geen hulp worden verleend. Zijlstra voegde hieraan toe: ‘Ik ben tot 20 augustus a.s. niet bereikbaar, ook daarna is toezegging voorshands onmogelijk.’55 Op de Antillen vergeleken sommige ministers deze houding met de vrijgevigheid waarmee de Nederlandse regering op verzoeken om steun vanuit Suriname had gereageerd. Het gaf hun volgens gouverneur Speekenbrink het gevoel ‘dat Suriname bij Nederland momenteel een “enfant chérie”’ was. Dit terwijl de Antilliaanse politici steeds bevreesder werden voor de gevolgen van de toenemende werkloosheid ‘met name onder de opgroeiende en van school afkomende jeugd’.56

Tijdens het bezoek van de Antilliaanse ministers Yrausquin en Ciro Kroon en de gezaghebbers van Aruba en Curaçao in november 1960 aan Nederland was Zijlstra milder gestemd. Hij ging er samen met zijn collega Korthals mee akkoord dat Nederland voor een bedrag van 135 miljoen gulden garant zou staan voor leningen die de Antilliaanse regering zou aangaan voor de financiering van de zogeheten ‘urgente projecten’. Verder werd afgesproken dat de Antillen begin 1962 een meerjarenplan zouden indienen en dat Nederland uiterlijk in november 1963 een definitief besluit over ‘hulp en bijstand’ zou nemen.57 Begin december 1960 bezocht Zijlstra vervolgens zelf Curaçao en Aruba. Daar werd hem duidelijk welke problemen er waren in verband met de groei van de bevolking en de reeds bestaande werkloosheid onder de personen tussen de 18 en 25 jaar. Het werd hem duidelijk dat er hulp moest worden geboden. Hij verklaarde daarbij dat er net zoals in Suriname een ‘permanente vertegenwoordiger van Nederland’ op de Antillen moest komen die toezicht kon houden op de uitvoering van de ontwikkelingsplannen. Ook wilde hij een onafhankelijk advies over de toekomstmogelijkheden van de Antilliaanse economie laten opstellen. Het duo Lieftinck en Goedhart zou dat vast kunnen.58

De ontwikkeling van Bonaire, Sint-Maarten, Saba en Sint-Eustatius werd ondertussen daadwerkelijk ter hand genomen. Dit betekende dat op Bonaire in afwachting op betere tijden de exploitatieverliezen van het enige fatsoenlijke hotel op het eiland, Hotel Zeebad, werden overgenomen en het vliegveld werd uitgebreid zodat er voortaan ook grotere vliegtuigen konden landen. Voor cruiseschepen werd de steiger vergroot. Op het eiland werden verder wegen aangelegd en werden de water- en energievoorzieningen verbeterd. Ook werd er in de plantage Aruba geïnvesteerd om er de groenteteelt te bevorderen. Op Sint-Maarten was de uitbreiding van het vliegveld het belangrijkste ontwikkelingsproject. Er werd een nieuwe start- en landingsbaan aangelegd en een nieuw stationsgebouw gebouwd. Verder werden de water- en elektriciteitsvoorzieningen uitgebreid en nieuwe verharde wegen aangelegd, ook een weg naar het Franse deel van het eiland. Bij Pointe-Blanche kwam een steiger voor de aanleg van cruiseschepen. Op Saba werd op het vlakke gedeelte van het eiland een klein vliegveld aangelegd, dat genoemd zou worden naar minister Yrausquin, die in juni 1962 onverwachts zou overlijden. Ook werd er door de gezaghebber van het eiland voor 3000 gulden een motorboot voor de visserij aangeschaft. Slechts weinig werd geïnvesteerd in Sint-Eustatius, waar alleen enkele wegen werden opgeknapt. Het bleef een leeg eiland met zo’n duizend inwoners en een groter aantal geiten en ezels, waar men graag droomde over het rijke verleden.59

Op Aruba en Curaçao werden de ‘urgente projecten’ uitgevoerd. Dit betekende dat er gewerkt werd aan de vliegvelden en de havens en de water- en elektriciteitsfabrieken werden uitgebreid. Ook werd begonnen met de bouw van de brug over de St. Annabaai. Voor de projecten op Curaçao was bijna 42 miljoen Antilliaanse gulden uitgetrokken, voor die op Aruba 71 miljoen Antilliaanse gulden. Relatief werd er dus veel meer geïnvesteerd in de Arubaanse economie, die duidelijk op die van Curaçao vooruitliep. Op Aruba was daarbij voor het toerisme in juli 1959 een groot hotel geopend, het door Amerikanen gedreven Aruba Caribbean Hotel. ‘De ligging is ongeëvenaard,’ schreef een bezoekster. ‘Eenzaam ligt het hoge moderne gebouw aan het blinkend witte strand. Het uitzicht over kust, zee en het gehele westelijke deel van het eiland is onvergetelijk.’ Voor verder vermaak was er in het hotel een ‘floorshow’ en een casino, niet exact het type verblijf dat Cohen Henriquez en Thijsse voor ogen hadden voor het Antilliaanse toerisme.60

In juni 1961 arriveerden de Amsterdamse hoogleraar Goedhart en de directeur van het IMF Lieftinck op Curaçao. Zij keken er rond, verzamelden informatie en spraken met allerlei relevante personen om het opstellen van hun rapport vervolgens over te laten aan een medewerker van het IMF. Door ziekte van deze medewerker kon het rapport pas in juli 1962 aan de regering van de Nederlandse Antillen worden aangeboden. Lieftinck en Goedhart adviseerden voorzichtig aan te doen met de ontwikkeling van Aruba en Curaçao. Als er in een te korte tijd te veel geld in beide eilanden zou worden geïnvesteerd, was een ‘welvaartsroes’ waarin particulieren voor consumptieve uitgaven veel geld zouden gaan lenen, niet ondenkbeeldig. Daarnaast moest de overheid ‘de teugels van het uitgavenbeleid’ zo strak mogelijk houden en zorgen voor een grotere belastingopbrengst zodat het ook zelf meer zou kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de eilanden. ‘Bereidheid tot het leveren van een eigen additionele bijdrage kan aan het vertrouwen in het land, dat van buitenlandse financiële hulp afhankelijk is, slechts ten goede komen,’ aldus Lieftinck en Goedhart. De regering van de Nederlandse Antillen besloot hun rapport uitsluitend vertrouwelijk te delen.61

Ondertussen hadden de eilandbesturen van Aruba en Curaçao volgens afspraak hun meerjarenplannen opgesteld en in maart 1962 bij de Antilliaanse regering ingediend. Er was overigens in beide gevallen geen sprake van een gestructureerde opzet. Het waren eerder lange lijsten van mogelijke projecten. Daarbij waren er ook reguliere begrotingsposten in de lijsten opgenomen, in de hoop dat Nederland er financieel aan zou willen bijdragen. Het ging om onder meer het onderhoud van wegen en het verstrekken van studiebeurzen aan Antilliaanse studenten om in Nederland of de Verenigde Staten te studeren. Er was door de Antilliaanse regering geen poging gedaan de plannen van Aruba en Curaçao tot één geheel te smeden.62 Nederland had beloofd uiterlijk in november 1963 tot een oordeel over de Antilliaanse plannen te komen, hetgeen echter na de geplande verkiezingen voor de Tweede Kamer in mei van dat jaar was. Tijdens een bezoek van de Antilliaanse ministers Kroon en Henriquez aan Nederland in november verzekerde Korthals hun zich over die verkiezingen geen zorgen te maken. Over het beleid ten aanzien van de Nederlandse Antillen bestonden er namelijk tussen de Nederlandse politieke partijen geen meningsverschillen.

Viceminister-president Henk Korthals (rechts) en de directeur van zijn kabinet Arie Jonkers (links) onderweg naar de West (1962)

Vlak na de verkiezingen van mei 1963 reisden Korthals, Zijlstra en een zestal Haagse ambtenaren onder wie directeur Jonkers naar de Nederlandse Antillen om er over de hulp aan de ontwikkeling van de eilanden afspraken te maken met de Antilliaanse regering. Korthals woonde op Aruba allereerst de opening bij van de ammoniakfabriek van de Esso door gezaghebber Oscar Henriquez, die hem dankte voor de Nederlandse steun bij de aanleg van de industriehaven en de uitbreiding van de water- en elektriciteitsfabriek.63 In Willemstad op Curaçao volgde het overleg met de Antilliaanse regering. Afgesproken werd dat Nederland voor de ontwikkeling van de Antillen meer geld ter beschikking zou stellen. Voor zogeheten ‘niet-rendabele projecten’ kwam er 60 miljoen Antilliaanse gulden beschikbaar, oftewel circa 120 miljoen Nederlandse gulden, de helft in de vorm van een schenking, de andere helft als lening. Daarnaast zou Nederland garant staan voor in totaal 125 miljoen Antilliaanse gulden aan leningen die de Antillen zouden aangaan voor de realisatie van ‘rendabele projecten’. Er kwam daarbij geen Nederlandse missie op de Antillen om op de inzet van de middelen toezicht te houden. Wel werd afgesproken dat ‘uitgewerkte projecten’ eerst aan de Nederlandse regering ter goedkeuring zouden worden voorgelegd, voordat er financieringshulp zou worden verleend. Hoe dit ook zij: er was definitief een ontwikkelingshulprelatie tussen Nederland en de Nederlandse Antillen ontstaan, voor de politieke en economische elite op de Antillen een poging economische neergang en sociale onrust te voorkomen, voor de Nederlandse regering een manier de goede verhoudingen tussen beide landen binnen het Koninkrijk der Nederlanden te behouden.64

Agrarische bedrijven in Suriname

In Suriname bleef de ontwikkeling van het land ondertussen achter bij de verwachtingen. Daarbij stond eind jaren vijftig de toekomst van het paradepaardje van de Nederlandse hulp aan het land, het Wageningenproject van de SML, opnieuw ter discussie. De belangrijkste reden hiervoor was dat elders op de wereld de rijstproductie aanzienlijk was toegenomen, waardoor er op de wereldmarkt sprake was van dalende prijzen. En daar hadden de Wageningse ingenieurs niet op gerekend. Waren zij uitgegaan van een prijsstijging vanwege de groei van de wereldbevolking, eind jaren vijftig lagen de prijzen voor rijst juist zo’n 20 tot 30 procent beneden die van 1948. Verder waren de aanlegkosten van de polder en de installaties veel hoger uitgekomen dan oorspronkelijk gedacht. In plaats van de geschatte 16,5 miljoen gulden had eind jaren vijftig het project al zo’n 64 miljoen gulden gekost. Dit betekende dat het Wageningenproject nog steeds niet rendabel was. Dit kwam ook omdat in de delen van de polder waar eerst bos had gestaan de rijstaanplant vaak door schimmels werd aangetast. Ook was door wat een waarnemer ‘de rigoureuze machinale ontginning’ van het gebied noemde, het biologisch evenwicht er compleet verstoord. Veel van de vogels waren verjaagd, waardoor in de rijstvelden de waterslakken vrij spel hadden. Ook had men met ratten- en rupsenplagen te kampen. Een en ander werd bestreden door een veelheid van pesticiden, van DDT, HCH tot Dieldrin, die echter maar deels succes hadden. Het leidde allemaal tot lagere opbrengsten per hectare dan was voorzien. Ook was er nog steeds geen tweede gewas gevonden dat met succes kon worden verbouwd. Dit alles betekende niet alleen dat het project onrendabel was, maar ook dat een van de oorspronkelijke doelen ervan, de vestiging van zelfstandige Nederlandse boerenbedrijven in Suriname, onhaalbaar was geworden. De polder bij Wageningen zou volgens de SML in de toekomst alleen rendabel geëxploiteerd kunnen worden als ‘één grote rijstonderneming’ met Nederlandse bedrijfsleiders en Surinaamse arbeiders. Een dergelijke vorm van exploitatie bood de Nederlanders ook de gelegenheid regelmatig met verlof te gaan, hetgeen volgens de SML ‘in het Surinaamse klimaat noodzakelijk blijkt om het arbeidstempo te behouden’.65

De raad van commissarissen van de SML, onder voorzitterschap van de bedenker van het Wageningenproject Eijsvoogel, gaf begin 1959 directeur Witte en accountant J. Jongerling opdracht te berekenen op welke basis het project uiteindelijk wel rendabel zou kunnen worden. Zij kwamen al snel tot de conclusie dat een bedrijf van 6000 hectare hierin nooit zou kunnen slagen. Een uitbreiding ervan tot 10.000 hectare gaf daarentegen de kans op termijn wel een kleine winst te boeken door de overheadkosten minder te laten stijgen dan de opbrengsten. De kosten van de inpoldering van de extra 4000 hectare land werden geschat op 26 miljoen gulden, zodat het totaal door Nederland in het Wageningenproject geïnvesteerde bedrag zou oplopen tot 90 miljoen gulden.66 De raad van commissarissen van de SML nam de conclusies van Witte en Jongerling over en verzocht in juli 1959 minister Korthals nog eens 26 miljoen gulden in het Wageningenproject te investeren. Daarbij werd ook voorgesteld Surinaamse boerenbedrijven aan het project te verbinden. Gedacht werd aan een proefpolder met twaalf bedrijven van 24 hectare die gebruik zouden kunnen maken van de technische adviezen, het machinepark en de rijstpellerij van de SML. De SML zou zodoende een ‘kernbedrijf’ worden met daaromheen Surinaamse boerenbedrijven. Eijsvoogel zag weer een nieuwe toekomst voor zijn geesteskind: ‘Deskundigen zien hierin een mogelijkheid om de Surinaamse landbouw belangrijk vooruit te helpen,’ schreef hij aan minister Korthals. ‘Reeds het werken op het grote bedrijf heeft vele Surinamers een beter inzicht gegeven in de eisen welke een goed onderhoud van machines stelt. Een leemte blijft echter nog bestaan op het gebied van georganiseerde bedrijfsvoering. Indien deze leemte kan worden opgevuld kan het proefobject slagen.’67

Minister Korthals stond tegenover elk plan dat Suriname of de Nederlandse Antillen vooruit kon helpen welwillend en nam daarom ook het verzoek van de SML over. Voor hem was duidelijk dat er sprake zou zijn van ‘onherstelbare schade’ voor Suriname als investeringsgebied wanneer het Wageningenproject zou worden opgegeven. Welk project zou immers dan wel kans van slagen hebben in het land? ‘De economische en politieke repercussies, welke van het prijs geven het gevolg zouden zijn, maken dit alternatief ten enenmale onaanvaardbaar,’ aldus Korthals. Dit terwijl er op landbouwkundig en ander terrein een schat van ervaring werd opgedaan die ook elders op de wereld in het kader van de ontwikkelingshulp kon worden toegepast. Ook stond het prestige van Nederland op het spel. ‘Liquidatie van het project, dat in het buitenland wordt gezien als een der meest geslaagde en grootse experimenten voor de mechanisatie van de tropische landbouw, zou de goede Nederlandse naam op dit gebied zeer veel schade berokkenen.’ Dan was het beter nog eens in de SML te investeren in de hoop dat het bedrijf uiteindelijk wel rendabel zou kunnen worden.68 De economen Goedhart en Lieftinck kwamen in hun adviesrapport over Suriname tot dezelfde conclusie. ‘Het bedrijf van deze stichting en de voortzetting en ontwikkeling daarvan zijn van grote betekenis voor Suriname,’ schreven zij.69

De voorzitter van de raad van commissarissenvan de SML, Wim Eijsvoogel

Binnen de Nederlandse regering had minister van Financiën Zijlstra echter zo zijn twijfels. Toen de uitbreidingsplannen van de SML op 30 november 1959 in de ministerraad werden besproken, kon er dan ook geen besluit worden genomen. Op de achtergrond speelden op dat moment ook de geluiden uit Suriname over de herziening van het Tienjarenplan.70 De twijfels van Zijlstra werden er niet minder op toen in het voorjaar van 1960 Eijsvoogel een nieuwe berekening maakte van de kosten van de uitbreiding van het Wageningenproject tot 10.000 hectare. Die bleken inmiddels tot bijna 30 miljoen gulden te zijn opgelopen.71 Verder klopte de SML later in het jaar voor extra financiële steun bij de regering aan omdat de oogst was tegengevallen.72 Minister Zijlstra besloot daarop zelf naar Suriname te reizen om zich van de situatie op de hoogte te stellen.

Bij aankomst op 20 november 1960 werd Zijlstra ontvangen door waarnemend gouverneur Kees Nagtegaal. Gouverneur Van Tilburg verbleef vanwege een zware operatie aan een van zijn longen en een behandeling van zenuwontstekingen in zijn benen in Nederland. Nagtegaal zorgde ervoor dat er in Paramaribo weer eens een heuse ‘receptie met muziek in de tuin’ was. Door de ziekte van Van Tilburg was dat er al enige tijd niet meer van gekomen. Zijlstra vermaakte zich opperbest. ‘Vooral het vooruitzicht van de tocht binnendoor naar Wageningen draagt daar bijzonder toe bij,’ noteerde Nagtegaal.73 De dag na de receptie vertrok Zijlstra samen met de thesaurier-generaal van het ministerie van Financiën Emile van Lennep en vergezeld door waarnemend-gouverneur Nagtegaal en de Surinaamse ministers Sedney en Rambaran Mishre richting Wageningen. De tocht maakten zij deels met de auto en deels met het motorschip Oranje. Wageningen was immers nog steeds niet over de weg te bereiken. Het gezelschap werd er anderhalve dag tussen de tropische buien door met jeeps en speedboten rondgeleid en kreeg de film Zwampoogst van Peter Creutzberg te zien. Het zag er allemaal indrukwekkend uit, maar directeur Witte moest toegeven dat vanwege de verder dalende rijstprijzen het uitbreiden van de polders tot 10.000 hectare ‘als zijnde zinloos’ terzijde moest worden geschoven. Kon deze conclusie snel worden getrokken, dat gold ook voor de mogelijkheid helemaal met het Wageningenproject te stoppen. Ook voor Zijlstra was duidelijk dat het ‘abandonneren’ van het project onwenselijk was. Hij kwam tot dezelfde conclusies als eerder zijn collega Korthals. Voor Nederland zou het opgeven van het Wageningenproject een ‘geducht prestigeverlies betekenen’, terwijl het voor Suriname ‘zeer onaangenaam’ zou zijn. ‘De kans tot het creëren van Surinaamse middengrote landbouwbedrijven zou verkeken zijn,’ concludeerde hij. ‘Voorts zou het mislukken van een zo grote buitenlandse investering repercussies kunnen hebben op de bereidheid tot buitenlandse investeringen in Suriname.’ ‘Wageningen’ moest daarom in de lucht worden gehouden en nuttig voor de Surinaamse economie worden gemaakt. Het land Suriname moest daartoe actief bij de exploitatie worden betrokken onder meer door vanuit het Tienjarenplan de vestiging van middelgrote Surinaamse landbouwbedrijven financieel te ondersteunen.74

In Suriname ging directeur Witte enthousiast aan de slag met de plannen middelgrote Surinaamse landbouwbedrijven aan de SML te verbinden.75 Het Wageningenproject zou nog meer dan voorheen in het teken staan van de ontwikkeling van Suriname. Om een en ander met de Surinaamse regering te bespreken, reisde in april 1961 een delegatie namens de SML onder leiding van de plaatsvervangend voorzitter van de raad van commissarissen Mesu naar Paramaribo. De andere leden van de delegatie waren directeur Witte, secretaris Jongerling en de directeur van het kabinet van viceminister-president Jonkers. De laatste verklaarde in een bijeenkomst met onder anderen minister-president Emanuels en de ministers Sedney en Essed dat ‘de bevordering van de Surinaamse landbouw’ de enig overgebleven doelstelling van de SML was. Wageningen moest in het vervolg gezien worden als een groot proefstation waaromheen Surinaamse ‘randbedrijven’ konden worden ontwikkeld. Om de juiste bedrijfsgrootte ervan te kunnen bepalen, moest er een proefpolder van 300 hectare worden aangelegd. De eerste vraag die Emanuels in reactie hierop stelde was of ook in de toekomst de exploitatieverliezen van de SML door Nederland zouden worden gedragen. Er zat voor Jonkers weinig anders op dan dit te bevestigen. Het zorgde voor een welwillender houding bij de Surinaamse bewindslieden. Als ‘Wageningen’ Suriname maar geen geld zou gaan kosten! Essed stelde voor de ‘proefstationgedachte’ verder te realiseren door in Wageningen een landbouwbedrijfsschool te vestigen en de samenwerking met de Landbouwhogeschool in het Nederlandse Wageningen uit te breiden.76

De SML bood in januari 1962 haar definitieve plannen voor de toekomst aan viceminister-president Korthals aan. Daarin stelde de stichting voor dat de Nederlandse staat een belangrijk deel van de schulden van de stichting zou kwijtschelden, de Surinaamse overheid de openbare diensten in Wageningen voortaan voor haar rekening zou nemen en er 5 miljoen gulden ter beschikking zou worden gesteld om allerlei zaken in het gebied te verbeteren. De SML sprak daarbij eufemistisch van ‘afrondingsinvesteringen’ in huisvesting en allerlei installaties. Verder moest de mogelijkheid worden opengehouden de polder met 1000 hectare uit te breiden om de overheadkosten te kunnen drukken. Namens de raad van commissarissen van de SML moest voorzitter Eijsvoogel toegeven dat het Wageningenproject ‘van zakelijk standpunt beschouwd’ nog steeds ‘onzekere elementen’ in zich bleef bergen. Anders gezegd: er zou waarschijnlijk nog steeds jaarlijks geld moeten worden bijgelegd. Vandaar dat hij andere argumenten gebruikte om het voorstel van de SML te verdedigen. Zo had volgens hem het Wageningenproject de binnenlandse voedselvoorziening van Suriname veiliggesteld en ‘mede door de uitstekende leiding in Suriname, zeer veel goodwill gekweekt onder de Surinaamse bevolking’. Verder waren er nieuwe rijstvariëteiten ontwikkeld en zou het in de toekomst als ‘kernbedrijf’ de Surinaamse landbouw kunnen helpen ontwikkelen. Eijsvoogel bleef ondanks alle problemen een trotse ingenieur. Het Wageningenproject had ‘alom in de wereld de aandacht getrokken’ en had ‘dus de Nederlandse naam gediend’.77

De zeventien Nederlandse boeren die vooral als bedrijfsleiders voor de SML in Wageningen werkten, waren ondertussen behoorlijk ontevreden over de ontwikkelingen. Bij Korthals klaagden zij erover dat zij hun krachten beter hadden kunnen geven aan een ontginningsproject in Nederland met betere perspectieven.78 Eijsvoogel erkende dat er onder de boeren ontevredenheid heerste, zeker omdat het Wageningenproject niet meer zou worden uitgebreid en de Nederlandse gemeenschap ter plekke daardoor niet meer zou groeien. De meesten van hen wilden weer terug naar Nederland, ook in verband met de opvoeding van hun kinderen. Hij vroeg Korthals daarom ervoor te zorgen dat zij een boerderij in de oostelijke Flevopolder konden krijgen. De viceminister-president zou hierin slagen. Vanaf 1962 zouden er jaarlijks twee boerenbedrijven in de Flevopolder beschikbaar komen voor de Nederlandse boeren van de SML, mits zij uiteraard aan de normale voorwaarden voldeden.79

Uiteindelijk kwam het ook tot een sanering van de schulden van de SML. In 1964 nam de Nederlandse staat voor een bedrag van bijna 63 miljoen gulden diverse schulden van de SML over. De stichting was er niet in geslaagd van het Wageningenproject een commercieel succes te maken. Wel werd er uiteraard rijst verbouwd en was er een dorp met zo’n 2500 inwoners ontstaan, inclusief een eenvoudig hotel dat de naam De Wereld had gekregen. De hoop was erop gericht dat er rondom Wageningen middelgrote Surinaamse bedrijven konden worden ontwikkeld. In Suriname bleven velen het Wageningenproject beschouwen als een Nederlandse aangelegenheid. ‘U moet Wageningen zien, dat is typisch Nederlands en daarvan zult u genieten,’ kreeg bijvoorbeeld het PvdA-Kamerlid Cees Egas te horen toen hij in augustus 1964 als lid van een parlementaire delegatie Suriname bezocht. Zijn plezier in het bezoek aan het project was volgens zijn zeggen ‘onmiddellijk wel wat verminderd’.80

Surinamers waren iets enthousiaster over de agrarische projecten van het Tienjarenplan. Die werden gezien als ‘Surinaamse projecten’. Zoals het Santo Bomaproject, waarmee in juni 1959 een begin was gemaakt. Dit project behelsde de ontginning en sanering van een 8000 hectare groot gebied ten zuidoosten van het Saramaccakanaal ten behoeve van de landbouw. Onderdeel van het project was de vestiging van het Lands Bacoven Bedrijf in het gebied, een ‘kernbedrijf’ voor de bacovencultuur. Bossen werden gekapt, wegen en sloten aangelegd. In omvang deed het project in niets onder bij het Wageningenproject. Het kernbedrijf was circa 100 hectare groot en had arbeiders in loondienst. Deze arbeiders leerden hoe ze de bacoven moesten planten, onderhouden en oogsten. Rondom het kernbedrijf werden verder 26 kleine landbouwbedrijven van zo’n 3 hectare gevestigd die verplicht waren eveneens bacoven te verbouwen. In 1961 was er een eerste oogst van zo’n 560.000 kilo bacoven.81

Een jaar later werd het gemaal Santo Boma opgeleverd, dat zowel voor irrigatie als drainage kon zorgen. Naast het Lands Bacoven Bedrijf en de daarbij horende kleine bedrijven werden er zo’n 350 percelen van 3 à 4 hectare aan kleine, vooral Javaanse boeren uitgegeven. Deze boeren hadden een laag opleidingsniveau. Het overgrote deel van hen kon nauwelijks lezen en schrijven. Landbouwvoorlichters van de overheid werden door hen gewantrouwd en ze werkten op hun bedrijven zonder veel enthousiasme. ‘Van een streven om bij de bestaande situatie te komen tot een zo hoog mogelijke productiviteit is niets te merken,’ zo werd er in 1964 over de boeren gerapporteerd. Velen wilden in Paramaribo aan de slag. Vooral de jongere generatie wilde liever een inkomen verdienen met ‘schone handen’ dan hele dagen op het land in de grond te ploeteren.82 Zo bleven de vele inspanningen van het Tienjarenplan die gericht waren op de ontwikkeling van de landbouw zonder grote resultaten. De inkomens van de boeren bleven laag en het leven in de stad bleef trekken.

De bodem van de schatkist

Naast het Santo-Bomaproject werden er in het kader van het Tienjarenplan allerlei andere projecten uitgevoerd, als het om infrastructuur ging veelal door Nederlandse aannemers. Zo werd de oost-westverbinding aangelegd, kwam er een melkcentrale en een baksteenfabriek en werden er scholen, ziekenhuizen, sportterreinen en woningen gebouwd. Ook kwam om het toerisme te bevorderen in Paramaribo het moderne hotel Torarica tot stand. De gedachte was dat ook Suriname een graantje zou kunnen meepikken van de groei van het toerisme in het Caribisch gebied. De officiële opening van Hotel Torarica door prinses Irene verliep overigens chaotisch. Een rondleiding door het gebouw was door de vele, vooral Amerikaanse belangstellenden, onder wie filmster Dina Merrill, niet mogelijk. Maar er was een modern hotel in Paramaribo, inclusief zwembad en airconditioning. Vanuit Torarica moesten toeristen ook naar het binnenland worden gelokt. Daartoe was er met middelen van het Tienjarenplan de Maatschappij tot Exploitatie van Toeristenverblijven Suriname opgericht. Deze maatschappij zorgde voor de bouw van guesthouses op het Stoelmanseiland en het eiland Tamara. Nu het Tienjarenplan op stoom was gekomen, was er aan projecten en dus aan uitgaven geen gebrek. De uitgaven van de Surinaamse regering groeiden ook door aanbieden van werkverschaffing aan werkelozen en het laten toenemen van het aantal ambtenaren. Zo werkten er eind 1963 op de departementen in Paramaribo circa 15.000 ambtenaren, met daarbij nog 2500 Surinamers in dienst van de werkverschaffing. Vijf jaar eerder, in 1958, telden de departementen nog maar 9500 ambtenaren. Dit betekende dat de kosten van het overheidsapparaat in vijf jaar tijd waren toegenomen van 22 miljoen in 1958 tot 42 miljoen Surinaamse gulden in 1963.83

Begin 1961 was het viceminister-president Korthals duidelijk dat het mede hierdoor met de Surinaamse overheidsfinanciën de verkeerde kant op ging. Hij hoefde daartoe alleen maar te lezen wat minister Sedney in de Surinaamse Staten had gezegd. Die had verklaard dat de uitgaven van de Surinaamse regering bezig waren ‘de grens van het fysiek en financieel mogelijke te overschrijden’. Korthals wilde echter alleen maar voorzichtig waarschuwen.84 In september 1961 kondigde Sedney voor 1962 een begrotingstekort van bijna 10 procent aan. Het ging om een bedrag van 7,9 miljoen Surinaamse gulden. Sedney rechtvaardigde dit tekort door te wijzen op de rol die de Surinaamse regering speelde bij de ontwikkeling van het land. Ooit zou er sprake zijn van particulier initiatief om de economie te ontwikkelen, maar eerst moesten ‘alle remmende factoren op de weg naar zelfontplooiing, zowel van de individu als van de natie’ worden opgeruimd. Er kon dan ook niet worden bespaard op bijvoorbeeld het Tienjarenplan. Sedney wilde daarentegen dat Nederland een groter aandeel van de financiering van dit plan voor zijn rekening zou nemen. De afspraak dat Suriname een derde van het plan financierde, had voor hem in ieder geval geen ‘sacrale betekenis’.85

Gouverneur Van Tilburg had een ander oordeel. Hij sprak over de ‘voor deze bestuursperiode kenmerkende lichtzinnige wijze van financieel beleid’ waarin geen verandering zou komen zolang ‘de machtige Pengel-en-zijn-fractiegenoten’ het voor het zeggen zouden hebben. Impopulaire maatregelen als het verhogen van de belastingen zouden er in ieder geval niet worden genomen.86 Er was daarentegen sprake van een ‘va-banque-politiek’. Van Tilburg herkende wat er in Suriname gebeurde in de woorden van de president van de International Finance Corporation (een onderdeel van de Wereldbank) Bob Garner, die door het tijdschrift Time waren opgetekend. Garner had bij zijn afscheid van de IFC zijn zorgen uitgesproken over de verraderlijke gevolgen voor landen van een te grote afhankelijkheid van buitenlandse hulp. ‘There are too many instances where the obvious attitude is that the chief responsibility of a government is to secure the maximum help from abroad, with lesser responsibility to mobilize its own resources.’ Dit was volgens Van Tilburg precies wat er in Suriname gebeurde. Het geven van extra financiële hulp deed volgens Garner in dergelijke gevallen meer kwaad dan goed. Werkelijke economische ontwikkeling werd er niet door bereikt. Daarvoor was het particuliere initiatief noodzakelijk. Garner was tot de volgende conclusie gekomen:

Economic development or lack of it is primarily due to differences in people – in their attitudes, customs, traditions, and the consequent differences in their political, social and religious institutions.

Van Tilburg zette er twee uitroeptekens achter. Hij had echter weinig hoop dat het Surinaamse financiële beleid zou veranderen.87 Viceminister-president Korthals had in tegenstelling tot Van Tilburg begrip voor de Surinaamse regering en waarschuwde ‘dat een in gang gezette ontwikkeling doorgaans niet zonder grote schade’ kon worden onderbroken. Een oplossing bood wellicht het ontwikkelingsfonds van de EEG dat voor Suriname beschikbaar zou komen zodra het land zich met de gemeenschap had geassocieerd.88 In Paramaribo stelde Louis Brants voor het geld uit Brussel simpelweg te gebruiken voor de dekking van het Surinaamse aandeel in de bekostiging van het Tienjarenplan.89

De Surinaamse regering had al in december 1960 de wens geuit Suriname te associëren met de EEG. De besprekingen hierover tussen de Europese Commissie en de Nederlandse regering waren na de zomer van 1961 daadwerkelijk begonnen, maar hadden een jaar later nog geen definitief resultaat gehad. Daardoor had Suriname in de zomer van 1962 nog steeds geen toegang tot het Ontwikkelingsfonds van de EEG. De bodem van de Surinaamse schatkist kwam ondertussen letterlijk in zicht. In augustus 1962 moest minister-president Emanuels aan viceminister-president Korthals melden dat de Surinaamse staat niet meer in staat was zijn leningen af te lossen. Nergens was er nog een bank bereid Suriname geld te lenen. ‘De gebruikelijke mogelijkheden zijn thans uitgeput,’ moest Emanuels toegeven, ‘de banken weigeren verder crediet te verlenen en dringen dagelijks aan op aflossing.’ Geld om na augustus nog salarissen te kunnen betalen, was er niet. ‘De algemene toestand in het Land is door de geschetste omstandigheden ongunstig beïnvloed en de toenemende onrust is waarneembaar,’ aldus Emanuels, die hoopte dat Nederland te hulp zou willen komen.90

De meest acute problemen konden worden opgelost doordat SURALCO bereid was vervroegd aan zijn belastingverplichtingen te voldoen, waardoor er 4 miljoen Surinaamse gulden de staatskas instroomde en de regering toch in staat bleek bij een bank een overbruggingskrediet van 3,5 miljoen gulden te krijgen. Voor een structurele oplossing reisde minister Sedney naar Nederland. In een brochure over De toestand van ’s lands financiën had hij de relatief hoge overheidsuitgaven verdedigd. Juist omdat er nauwelijks sprake was van particuliere investeringen in het land moest de overheid de economische ontwikkeling gaande houden.

Zolang het particuliere initiatief achterwege blijft moet de overheid steeds verder gaan met nieuwe en omvangrijke investeringen om het eenmaal bereikte niveau van economische activiteit op peil te houden en om (aanvullende) werkgelegenheid te scheppen voor de snelgroeiende bevolking. Na acht jaar ontwikkelingsactiviteit is de taak van de overheid om als gangmaker op te treden eerder toe- dan afgenomen.

Daarbij bestreed de Surinaamse regering met ruim 3 miljoen Surinaamse gulden via werkverschaffing ook de werkloosheid in Paramaribo. Bezuinigingen zouden volgens Sedney alleen maar leiden tot het vertragen van allerlei ontwikkelingsprojecten en een nog groter leger aan werklozen.91

Volgens Louis Brants was er sprake van een ‘cri de coeur’ van de zijde van Sedney. De Nederlandse vertegenwoordiger voor het Tienjarenplan in Paramaribo voegde daaraan nog toe dat de overheidsfinanciën van Suriname er in feite nog slechter voor stonden dan Sedney beschreef. Er werd vooral nauwelijks rekening gehouden met de onderhoudskosten van alle door het Tienjarenplan ontwikkelde projecten. Sterker nog, op het onderhoud van gebouwen, irrigatiewerken en wegen werd alleen maar bezuinigd.92 Eind oktober 1962 kwam Sedney met de pet in de hand aan op luchthaven Schiphol. Hij trof in Nederland nog steeds een regering aan die tegenover Suriname een bijzonder welwillende houding had aangenomen. Minister Korthals streefde nu eenmaal bij ‘de beoordeling van verzoeken om bijstand’ naar ‘het innemen van een ruim standpunt’. De verhoudingen in het Koninkrijk moesten goed blijven. De Nederlandse regering besloot Suriname dan ook te helpen. Het gaf het land een overbruggingskrediet van 15 miljoen Surinaamse gulden, beloofde in 1963 extra financiële hulp te geven en ging ermee akkoord dat de gehele EEG-bijdrage aan Suriname gebruikt kon worden voor de financiering van het Tienjarenplan. Dit laatste betekende dat de kosten voor de ontwikkeling van Suriname via het Tienjarenplan nu volledig door Nederland en de EEG werden gedragen.93

Zo was er veel ontwikkelingsgeld in Suriname geïnvesteerd zonder dat de ontwikkeling van het land werkelijk op gang was gekomen. Er was vooral infrastructuur aangelegd, maar dat had nog niet tot veel bedrijvigheid geleid. De voorzitter van de vaste Tweede Kamercommissie voor Suriname en de Nederlandse Antillen, VVD’er Cornelis Berkhouwer, constateerde in februari 1963: ‘Al ben ik dan geen econoom, ik meen toch te mogen zeggen, dat, als op de hulpverlening voor de verbetering van de infrastructuur geen industriële investeringen volgen, een basis wordt gelegd, waarop niets wordt gebouwd.’94 Het was tijd voor weer nieuwe adviseurs. Om een plan te maken het westen van Suriname te ontwikkelen en daarbij het bauxiet in het Bakhuysgebergte te benutten, werd met succes een beroep gedaan op een oude bekende: ingenieur Van Blommestein. Voor de algemene planvorming van de Surinaamse economie was al in 1961 als regeringsadviseur de Rotterdamse hoogleraar Jan Tinbergen aangetrokken. Tinbergen was op dat moment een econoom van wereldfaam die mede zijn sporen had verdiend met het nadenken en publiceren over de economische ontwikkeling van de wereld.

Jan Tinbergen

Over de econoom Jan Tinbergen is al veel gezegd en geschreven. Toch verdient hij ook hier aandacht omdat hij tot een van de grondleggers van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking kan worden gerekend. Hij werd in 1903 in Den Haag geboren, doorliep er de hbs en ging vervolgens in Leiden natuurkunde studeren. Hij voelde zich al op jonge leeftijd betrokken bij maatschappelijke vraagstukken en was geschokt door de armoedige omstandigheden waarin Leidse arbeidersgezinnen moesten leven. In Leiden was hij een van de oprichters van de lokale afdeling van de Sociaal-Democratische Studenten Club. Tijdens zijn studie was de hoogleraar theoretische natuurkunde Paul Ehrenfest voor hem een vaderfiguur die hem aanmoedigde zich toe te leggen op de wiskundige economie en de statistiek. In 1929 promoveerde Tinbergen bij Ehrenfest met zijn proefschrift Minimumproblemen in de natuurkunde en de economie. In het voorwoord schreef hij: ‘Het is moeilijk te zeggen, hoe intensief en hoe veelzijdig de invloed van de dagelikse leiding van Prof. Ehrenfest op mij geweest is. Zijn pakkende kolleges, de echt levende diskussies op het colloquium en daarbuiten […], de internationale sfeer, werkten krachtig op me in en leerden me vooral hoe nodig het is steeds te zoeken naar het essentiële in de problemen.’ Het laatste zou voor Tinbergen gedurende zijn gehele leven een belangrijke leidraad blijven: vóór alles was het belangrijk het probleem zo helder mogelijk te definiëren voordat er aan oplossingen kon worden gedacht.95

Tinbergen ging na zijn promotie werken bij het Centraal Bureau voor de Statistiek, waar hij onderzoek deed naar de economische conjunctuur. Hij hoopte met behulp van statistiek en wiskunde een economisch model te ontwikkelen waarmee onder meer de grote werkloosheid in zijn tijd kon worden bestreden. Wetenschap moest voor Tinbergen maatschappelijk nut hebben. In 1933 werd hij tevens buitengewoon hoogleraar aan de Nederlandsche Handels-Hoogeschool in Rotterdam. Zijn inaugurele rede ging veelzeggend over Statistiek en wiskunde in dienst van het konjunctuuronderzoek. Twee jaar later was hij samen met de econoom Hein Vos de belangrijkste auteur van het Plan voor de Arbeid van de SDAP, waarin een pleidooi gehouden werd voor een ‘positieve crisisbestrijding’ door het verhogen van de koopkracht, het bestrijden van de werkloosheid en het op grote schaal uitvoeren van openbare werken. Hiermee hing de noodzaak samen te komen tot een industrialisatieplan voor Nederland. Na de aanleg van een moderne infrastructuur moest de bestaande industrie worden uitgebreid en nieuwe industrie ontwikkeld. Het Plan voor de Arbeid had ook aandacht voor Nederlands-Indië. Tinbergen en de zijnen hadden voor de kolonie hetzelfde recept voor ogen als voor Nederland. ‘Als crisispolitiek is het uitvoeren van openbare werken voor het herstellen van het levenspeil en het vergroten van de omvang van de binnenlandse markt, aangewezen,’ aldus de sociaaldemocratische deskundigen. En naast het bevorderen van de landbouw, omdat daarin nu eenmaal het grootste deel van de Indonesische bevolking werkzaam was, was vervolgens ook in Indonesië industrialisatie van levensbelang. Die industrialisatie moest deels aansluiten bij de bestaande inheemse nijverheid en worden bevorderd door een op te richten investeringsfonds. Het zou Nederlands-Indië uit het ‘crisismoeras’ trekken, waarna het politiek onafhankelijk zou kunnen worden en zelf zijn economische koers zou kunnen bepalen.96

De sober levende Tinbergen was inmiddels getrouwd met de in Nederlands-Indië geboren juriste Tine de Wit, met wie hij vier dochters zou krijgen. In 1936 verhuisde het gezin naar Genève, waar Tinbergen voor de Economic Intelligence Service van de Volkenbond ging werken. Hij schreef er het tweedelige Statistical Testing of Business Cycle Theories, waarin hij in het eerste deel de methode van de econometrie uiteenzette. Het werk werd voorgelegd aan de beroemde Britse liberale econoom J.M. Keynes, die er grote bezwaren tegen had, onder meer omdat Tinbergens modellen te simpel waren voor de complexe en vooral veranderlijke economische werkelijkheid. Later zou Tinbergen er de Nobelprijs voor krijgen. Hij keerde in 1938 weer terug naar Nederland en hervatte zijn werkzaamheden voor het CBS en de Handels-Hoogeschool in Rotterdam. Tijdens de Duitse bezettingstijd werkte hij onverstoorbaar verder en publiceerde hij zelfs een Duitstalig artikel in het Weltwirtschaftliches Archiv. In 1944 verscheen van zijn hand De les van dertig jaar, waarin hij onder het kopje ‘Hitler aan het werk’ zonder enige kritische noot de ‘ongekende stijging van de productie en de werkgelegenheid’ in Duitsland beschreef.97 Van enig verzet tegen de Duitse bezetter was geen sprake. Na afloop van de oorlog vroeg Hein Vos, inmiddels minister van Handel en Nijverheid in het kabinet-Schermerhorn-Drees, aan Tinbergen een voorstel voor een economisch planningsbureau te formuleren. Dit deed Tinbergen en een en ander leidde tot de oprichting van het Centraal Planbureau, waar hijzelf directeur van werd. Het luidde een tijd in waarin hij vooral de belangrijkste economisch adviseur van de Nederlandse regering was, niet langer werkend aan het front van de wetenschap, maar met de ambitie maatschappelijke vraagstukken op te lossen.98

In 1951 reisde Tinbergen naar New Delhi om er deel te nemen aan de 27ste International Statistical Conference. Het zou uiteindelijk zorgen voor een wending in zijn carrière. Er waren zo’n driehonderd deelnemers naar de hoofdstad van India gekomen, de helft ervan uit het buitenland. Ze werden bij de opening van de conferentie onder anderen toegesproken door de Indiase premier Jawaharlal Nehru. Die verklaarde dat statistiek hem hielp de noden van de 361 miljoen inwoners van zijn land te begrijpen. Ook beschreef hij de pogingen te komen tot een vijfjarenplan voor de ontwikkeling van India, dat in ieder geval gebaseerd kon worden op empirische gegevens over economie en samenleving. Tinbergen was onder de indruk van de toespraak van Nehru en van wat hij in India waarnam. De armoede op straat was met niets in Europa te vergelijken. Terug in Nederland schreef Tinbergen over de existentiële problemen waarmee de Indiase bevolking te kampen had. Daarbij was het voedselprobleem ‘bijzonder nijpend en ware er niet de Oosterse berusting, welhaast ondragelijk’. Hij herhaalde wat Nehru over de Indiase economie had gezegd. Het grootste probleem van het land was dat er te weinig landbouwgrond werd bewerkt, dat deze grond ‘voor een deel versnipperd was in te kleine percelen’ en er ‘zeer traditionele methoden’ werden gehanteerd. India was verder een land ‘met geringe kapitaalvoorziening per hoofd der bevolking bovendien’, waardoor de levensstandaard tot de laagste ter wereld behoorde. ‘De taak waarvoor de bevolking en de Regering van India staan, wil men het land uit zijn ellende verheffen, is zeer zwaar,’ concludeerde Tinbergen. Daarbij was volgens hem extra financiële hulp van rijke landen onontbeerlijk. Uiteraard bestond er vervolgens het gevaar dat een en ander slechts zou leiden tot een sterkere bevolkingsgroei zonder welvaartsverhoging. Gelukkig ondernam de Indiase regering pogingen via family-planning de bevolkingsgroei tegen te gaan, volgens Tinbergen overigens bij een bevolking van ‘grotendeels ongeletterde mensen […] geen eenvoudige zaak’.99

Tinbergen kon na zijn bezoek het vraagstuk van de minder ontwikkelde landen in de wereld niet meer loslaten. Toen het Institute for Social Studies in Den Haag zijn deuren opende, was Tinbergen daarom niet toevallig een van de eerste docenten. Hij gaf er college over het gebruik van econometrische modellen in centrale economische planning en vond vooral studenten uit India onder zijn gehoor. In het najaar van 1953 doceerde hij op uitnodiging van de Amerikaanse econoom Howard M. Teaf jr. in de Verenigde Staten op Haverford College, een kleine instelling met een quaker-achtergrond waar een opleiding bestond gericht op technische assistentie aan minder ontwikkelde gebieden. Teaf doceerde op zijn beurt met een Fulbright-beurs aan het ISS. Tijdens een toespraak in november 1953 op Haverford verklaarde Tinbergen dat het ‘wereldprobleem nr. 1’ gevormd werd door de uitzonderlijke verschillen in levensstandaard tussen de minder ontwikkelde landen en de westelijke wereld. ‘Volledige samenwerking tussen Westerse efficiency en technische vakbekwaamheid, de spaarzaamheid en eenvoud van de Quakers en het geduld en de cultuur van het Oosten zullen nodig zijn om een oplossing te vinden.’ Een eenvoudig vraagstuk was het met andere woorden niet.100

Terug in Nederland moest hij zich als directeur van het CPB weer op binnenlandse economische thema’s richten, waarbij hij overigens in oktober 1954 suggereerde het overschot op de betalingsbalans te gebruiken voor het vergroten van de Nederlandse hulp aan arme gebieden in de wereld. Een maand later was hij een van de Nederlanders die naar Mexico reisde om daar de regering te adviseren over de ontwikkeling van de kuststreek ten zuiden van Texas. Tinbergens denken richtte zich steeds meer op de problematiek van de minder ontwikkelde gebieden in de wereld. In een uitgebreide bewerking van een in 1945 gepubliceerd werk, dat in 1954 onder de titel International Economic Integration verscheen, schreef hij dat de minder ontwikkelde gebieden in de wereld zo’n 10 tot 15 miljard dollar nodig hadden voor hun ontwikkeling. Tinbergen schatte in dat die landen zelf door besparingen zo’n 5 miljard dollar konden opbrengen en internationale organisaties zo’n 2 miljard. De rest moest worden geschonken door de rijke landen via wat hij een ‘international investment budget’ noemde, maar wat als SUNFED op de internationale politieke agenda stond. In januari 1955 werd Tinbergen het hoofd van de nieuwe afdeling Evenwichtige Internationale Ontwikkeling van het Nederlands Economisch Instituut in Rotterdam. Ook in 1955 werd hij door de Verenigde Naties uitgenodigd om als lid van een commissie van deskundigen SUNFED verder vorm te geven. Het was een internationale erkenning van zijn werk op het terrein van hulp aan minder ontwikkelde landen. Omdat zijn werkzaamheden gericht op de minder ontwikkelde wereld steeds meer van zijn tijd vergden, besloot hij halverwege 1955 ontslag te nemen als directeur van het CPB.101

Tinbergen legde ondertussen aan het Nederlandse publiek uit dat het verlenen van hulp aan minder ontwikkelde landen urgent was. In een interview met Wim Polak van Het Vrije Volk zei hij daarbij te geloven ‘dat de politieke druk, die deze landen zelf kunnen uitoefenen’ groot genoeg zou zijn om ervoor te zorgen dat dit ook echt zou gebeuren. Het ontwikkelingsproces kon volgens hem ‘enorm versneld worden’ als er door de rijke landen kapitaal en kapitaalgoederen beschikbaar zouden worden gesteld in de vorm van schenkingen. Dit was echter slechts een eerste stap: het ‘grootste knelpunt voor de ontwikkeling van deze landen’ was volgens Tinbergen ‘soms echter niet het gebrek aan kapitaalgoederen als wel het gebrek aan vakmensen, aan middelbaar technisch personeel en aan industriële geest’. Voor de oplossing van dit laatste zouden ‘de komende tien jaren wellicht beslissend zijn’. En ook daarvoor was veel geld nodig.102

Jan Tinbergen in 1960

In Socialisme en Democratie voegde Tinbergen hieraan zijn zorgen toe over de snelle toename van de wereldbevolking. Doordat vooral in de minder ontwikkelde landen de bevolking snel groeide, zorgde de bescheiden ontwikkeling van de economie er niet voor een vermindering van de armoede. Die werd eerder alleen maar erger. ‘Het is de taak der economen, te wijzen op de ernstige gevolgen voor het algemeen welzijn en daarmee ook de politieke stabiliteit en dus indirect ook weer het geestelijk welzijn van de wereld, verbonden aan een snelle bevolkingstoename,’ aldus Tinbergen. Het was een vraagstuk dat ‘in het centrum van onze aandacht’ moest worden gesteld. Over de vraag hoe landen ontwikkeld moesten worden, had Tinbergen geen specifieke ideeën. Het ene land was immers het andere niet. Als de ontwikkeling maar ‘evenwichtig’ was. Dit betekende dat in landen verschillende sectoren van de economie in onderlinge samenhang moesten worden ontwikkeld en er internationaal gestreefd moest worden naar ‘een zekere arbeidsverdeling’ tussen ontwikkelde en onderontwikkelde landen. Verder was het ‘evenwicht in de tijd’ belangrijk. ‘Het is met name schadelijk voor elke ontwikkeling, wanneer zij met horten en stoten geschiedt,’ aldus Tinbergen. Een ‘zekere stabilisatie in de prijzen van grondstoffen’ was daarom ‘een levensbelang voor vele onder ontwikkelde gebieden’.103

Tinbergen wilde graag dat het programma voor de hulp aan de minder ontwikkelde landen in kwantitatieve termen werd opgesteld. Als richtlijn stelde hij voor om 1 procent van het nationale inkomen van de rijke landen aan te wenden voor de ontwikkeling van de overige landen. Daarnaast moest het Westen ook de eigen maatschappij verder hervormen, terwijl oorlog uiteraard voorkomen moest worden. Dit laatste betekende voor hem onder meer het tonen van ‘iets meer begrip’ voor communisten. ‘Wij zullen moeten beseffen dat zij er zijn, dat zij een grote macht hebben; en dat hun bepaalde dingen ernst zijn, waarvoor ook wij staan. Voorts, dat, wanneer bij hen bepaalde inzichten evolueren, we de wereld geen dienst bewijzen door het deze ontwikkeling moeilijk te maken.’104

Het leverde Tinbergen een woedende reactie van Jacques de Kadt op. Die herinnerde hem eraan dat het communisme in Rusland slechts had gezorgd voor ‘de genadeloze heerschappij van de nieuwe uitbuitersklasse over het Russische volk en over alle andere volken die in de Russische machtssfeer kwamen’. Hij wilde in ieder geval van een toenadering tot de communistische wereld niets weten en niets te maken hebben met het ‘socialisme merk Tinbergen-Chroesjtsjow’. Tinbergen mocht dan wel een gerespecteerd econoom zijn, zijn politieke kompas stond volgens De Kadt bijzonder slecht afgesteld. De Kadt maakte zich verder geen illusies over de politieke wensen van de leiders van de minder ontwikkelde landen. Die waren simpelweg uit op de ondergang van het Westen. ‘Dan eerst hebben wij, naar hun opvattingen, het verdiende loon voor de misdaden die we in Azië en Afrika hebben gepleegd,’ aldus De Kadt, die vervolgde: ‘En aangezien ze weten en voelen dat de Russen het ook op onze ondergang gemunt hebben, zal de Russische populariteit in die landen altijd enorm veel groter zijn dan de onze, ook al zouden wij vele malen meer aan de ontwikkeling dier onderontwikkelde gebieden ten koste leggen dan de Russen, wat we trouwens voortdurend gedaan hebben.’105

Ondanks de kritiek van De Kadt bleef Tinbergen door velen in Nederland en elders gerespecteerd. In 1956 trad hij op als adviseur van de Indiase regering en reisde hij naar het land af. Wederom troffen hem de overvolle treinen, de primitieve winkels, de honderdduizenden daklozen in de steden en het achtergebleven onderwijs. ‘Het Westen is te kort geschoten,’ concludeerde hij na terugkomst in Nederland. ‘Wij moeten leren denken en doen in wereldverantwoordelijkheden. […] Er is genoeg te doen en nog zijn wij niet te laat.’106 Met ingang van 1 september 1957 werd hij benoemd tot hoogleraar in de wiskundige economie en ontwikkelingsprogrammering aan de Nederlandse Economische Hogeschool in Rotterdam. Hij volgde daarmee de vooruitstrevende econoom George Gonggrijp op, van wie de leeropdracht bij zijn aantreden in 1926 ‘koloniale economie’ was geweest, die later was veranderd in ‘oosterse economie’. Gonggrijp was overigens een zoon van de bekende resident van Rembang die velen nog kenden onder diens pseudoniem ‘Opheffer’. De tijden waren veranderd. Gonggrijps opvolger Tinbergen had niets met koloniale of oosterse economie en had ook geen Indische achtergrond, maar stortte zich op de ‘ontwikkelingsprogrammering’.

In 1958 publiceerde Tinbergen voor het Economic Development Institute van de International Bank for Reconstruction and Development, een onderdeel van de Wereldbank, hierover het boekje The Design of Development. Het was een handleiding voor beleidsmakers. Tinbergen legde erin uit dat ontwikkelingsbeleid allereerst moest bestaan uit het creëren van algemene voorwaarden die gunstig waren voor de ontwikkeling van een economie, zoals een betrouwbare overheid, een goed monetair beleid en goede sociale voorzieningen. Verder moest er een investeringsplan worden opgesteld gericht op publieke werken en moesten er private activiteiten en investeringen worden gefaciliteerd en gestimuleerd. Ten slotte moesten ondernemers en burgers bewust worden gemaakt van de voordelen van ontwikkeling via wetenschappelijk onderzoek, statistiek en voorlichting. Om de consistentie te waarborgen tussen verschillende onderdelen van het ontwikkelingsbeleid en een evenwichtige groei te realiseren zonder al te grote conjunctuurschommelingen was economische ‘programmering’ noodzakelijk. Tinbergen besefte overigens maar al te goed dat ‘programmering’ geen alternatief was voor het gezonde verstand. Het was hooguit een aanvulling daarop: ‘It cannot replace common sense and it should not. It does supplement it, particularly with regard to order of magnitude of the phenomena involved.’ Aan het slot van zijn betoog relativeerde hij ook de waarde van de wetenschappelijke kennis over ontwikkelingsvraagstukken. Men moest volgens hem niet vergeten dat de wetenschap op het gebied van ontwikkelingsbeleid nog lange tijd slechts een bescheiden rol zou kunnen spelen. Immers: ‘The relevant facts of life are too many and too varied to make it possible to reach decisions without a strong intuitive feeling for human relations.’107

In verschillende voordrachten legde Tinbergen vervolgens uit dat het ontwikkelingsvraagstuk ‘in de eerste plaats een vraagstuk van productiviteit’ was. De ‘welstand der minder ontwikkelde gebieden vereist meer produktie’, aldus Tinbergen, waarbij industrialisatie noodzakelijk was. Daarvoor moest op ‘twee fronten’ worden gewerkt. Allereerst moest er geïnvesteerd worden in materiële goederen en in de tweede plaats in mensen in de vorm van scholing. Daarnaast was er ‘grote behoefte aan meer ondernemersgeest,’ die volgens hem in de minder ontwikkelde landen onvoldoende aanwezig was of niet op de juiste manier werd aangewend. Het bleef een ingewikkeld vraagstuk. ‘Het gaat erom, een zeer gecompliceerd geheel zodanig tot ontwikkeling te brengen, dat allerlei evenwichten niet verbroken worden.’ Tinbergen noemde het laatste ‘het geheim van elke ontwikkelingspolitiek’. Rijke landen moesten geld geven en zich daarnaast inspannen ‘op technisch, organisatorisch en paedagogisch gebied’, waarbij zij op voet van gelijkheid met de minder ontwikkelde landen moesten samenwerken. ‘Wij moeten ons er voor hoeden uitsluitend op onze eigen perfectionistische wijze te willen handen en moeten er in berusten, dat er mensen zijn, die andere maatstaven aanleggen en een eigen levensstijl hebben.’108

Tinbergen liet zich graag uitnodigen om als deskundige regeringen van economische adviezen te voorzien. In 1961 ging hij in op een uitnodiging van de Surinaamse regering adviseur voor de ontwikkeling van het land te worden. Hij reisde tweemaal af naar Suriname en Surinaamse ministers, met name Frank Essed, kwamen bij hem in Nederland op bezoek. Suriname was een land dat Tinbergen na aan het hart kwam te liggen, volgens hem ‘typisch een land in de eerste stadia van ontwikkeling’ met een uiterst bescheiden levenspeil op het platteland, grote verschillen in inkomen en status, een overschot aan ongeschoolde arbeid en een ‘schrikbarend’ hoge bevolkingstoename. Suriname was echter ook een land dat ruimhartig door Nederland werd gesteund. Die hulp stak volgens hem ‘zeer gunstig’ af bij wat de grote meerderheid van ontwikkelingslanden kregen. Toch had die steun niet tot een sterke ontwikkeling geleid. Tinbergen verklaarde dit als volgt: er was veel geïnvesteerd in de exploratie van het land, die niet onmiddellijk tot bedrijvigheid had geleid, en het was een feit dat er voor eigen producten maar een heel kleine markt was. Economische integratie met naburige landen was dan ook noodzakelijk. Het meest ingewikkeld was echter de menselijke kant van het ontwikkelingsproces. ‘Behalve investeringen in materiële goederen – fabrieken, dammen, polders, boerderijen – zijn er ook veranderingen nodig in de menselijke houdingen en gedragingen; is er behoefte aan ondernemende, hardwerkende mensen op verschillende niveaus,’ aldus Tinbergen. ‘Hier kan elk volk uiteraard zelf het meeste doen – en ook het meeste zelf bederven.’109

In maart 1962 gaf minister Essed het Surinaamse Planbureau, dat inmiddels weer onder leiding van Herman Teunissen stond, de opdracht een ‘Integraal Opbouwplan 1963-1972’ op te stellen, dat moest zorgen voor onder meer een groei van het reële nationale inkomen met maar liefst 7 procent per jaar en een verbetering van de werkgelegenheid en de betalingsbalans. Exact een jaar later was het ‘raamwerk’ van het opbouwplan mede dankzij de hulp van Tinbergen gereed. Het was een doorwrocht geheel waarin een werkplan vooraf werd gegaan door een analyse van ‘macro-economische grootheden en verschijnselen’. Teunissen had verder van Tinbergen geleerd dat in het ‘systeem van planning’ een onderscheid gemaakt moest worden in een drietal fasen, allereerst de ‘macrofase’, vervolgens de ‘sektorfase’ en ten slotte de ‘projectfase’. Het raamwerk behelsde slechts de eerste twee fasen van de planning. Specifieke projecten moesten op een later moment worden geformuleerd. Was het raamwerk van het opbouwplan hierdoor een doorwrocht werkstuk, concreet wilde het maar een enkele keer worden. Zo werd de uitbreiding van het aantal middenstandsrijstbedrijven aanbevolen, het stimuleren van de export van bewerkt hout, de oprichting van nieuwe, niet nader omschreven ‘stuwende industrieën’ en de bouw van een waterkrachtwerk in de Saramaccarivier. Volledige werkgelegenheid zou er echter niet mee kunnen worden gerealiseerd. Vandaar dat ook de emigratie van ‘daartoe geschikte arbeiders’ naar Nederland moest worden georganiseerd. Het moest een tijdelijke maatregel zijn, want uiteindelijk moesten de migranten weer naar Suriname terugkeren. ‘Indien degenen die naar Nederland emigreren in de gelegenheid zouden kunnen worden gesteld aldaar een goede vakopleiding te doorlopen dan zou met deze emigratie een dubbel doel zijn gediend,’ aldus viel er in het Integraal Opbouwplan te lezen. Jan Tinbergen kon zich met de aanbevelingen, zo schreef hij, ‘geheel verenigen’.110

Suriname volgde zo Tinbergens ideeën, zonder dat dit tot werkelijk nieuwe inzichten leidde. Nieuw was alleen de mogelijke emigratie van Surinamers naar Nederland als antwoord op de groei van de bevolking. De reputatie van Tinbergen leed er niet onder. Het Amerikaanse Twentieth Century Fund vroeg hem bijvoorbeeld een boek te schrijven over hoe de westerse wereld nieuwe verhoudingen moest opbouwen met de minder ontwikkelde landen. Het leverde in 1962 het ambitieuze Shaping the World Economy. Suggestions for an International Economic Policy op, waarin Tinbergen schreef over een wereld in transitie waarin het belangrijkste vraagstuk de ontwikkeling van de economisch achtergebleven landen was. Aan het probleem werkten twee ‘artsen’ – ‘two doctors’ –, te weten de westerse wereld en het communistische blok, waartussen Tinbergen geen al te grote tegenstellingen zag. Elementen van beide systemen konden gecombineerd worden en Tinbergen verwachtte dat er uiteindelijk sprake zou zijn van een mixed system. In ieder geval moest er een internationale economische orde worden geschapen gebaseerd op efficiëntie en solidariteit. Daarbij was een belangrijke rol weggelegd voor de Verenigde Naties, die wereldwijde economische doelen moesten vaststellen die vervolgens door allerlei internationale organisaties moesten worden nagestreefd. En om de welvaartsverschillen in de wereld te verkleinen, moesten minder ontwikkelde landen hun productie jaarlijks met minstens 2 tot 4 procent extra verhogen. Dit vereiste volgens Tinbergen een verdubbeling van de hulp van de rijke landen, onder meer via een nieuw op te richten internationale financiële autoriteit.111 Harry de Lange was onder de indruk. Hij schreef: ‘Het zou van groot belang zijn, indien alle Nederlanders, die in de internationale politiek een rol spelen, dit door Tinbergen ontvouwde programma als hun eigen programma zouden willen en kunnen aanvaarden.’112

Studenten en deskundigen

Tinbergen was zich ervan bewust dat de ontwikkeling van een land ook mensenwerk was. Onderwijs was daarbij een belangrijk middel om een bevolking van een land gereed te maken voor de moderne tijd. Desondanks kwam het onderwijs in zijn modellen slechts op een zeer rudimentaire wijze terug. De sociale en culturele aspecten van het ontwikkelingsvraagstuk werden helemaal niet meegenomen.113 Andere wetenschappers en intellectuelen hadden daar wel aandacht voor, zoals de rector van het ISS in Den Haag, Egbert de Vries. Die reisde voor de Wereldraad van Kerken de wereld over om er de volgens hem ‘koortsachtige maatschappelijke ontwikkelingen’ waar te nemen en er ideeën over te formuleren. Vooral in Afrika veranderden ‘de algemene stemming, de verwachtingen, kortom de psychologische achtergrond van het politieke en sociaal-economische gebeuren […] uitzonderlijk snel’. De Vries voorspelde dat in Afrika in de jaren zestig mede dankzij ontwikkelingshulp het inkomen per hoofd van de bevolking aanmerkelijk sneller zou stijgen dan in niet-communistisch Azië. ‘De politieke, geestelijke en economische problemen van Afrika zijn overweldigend, maar er wordt tenminste hard aan gewerkt en de veranderingen zijn zichtbaar en overtuigend.’ De sociale vraagstukken die werden veroorzaakt door ‘het snelle doordringen van de geldhuishouding, de industrialisatie, en de urbanisatie’ werden echter met de dag ‘minder oplosbaar’. Zo werden mannelijke arbeiders uitgebuit en vooral gehuisvest in haastig gebouwde stadswijken terwijl hun vrouwen op het platteland achterbleven. Afrika kon de hulp van rijke landen in de vorm van handel en van technische en financiële bijstand goed gebruiken. Daarbij moesten de Europese landen zich volgens De Vries van ‘alle vormen van kolonialisme en imperialisme’ ontdoen en bijvoorbeeld niet dromen van een ‘Eurafrika’. ‘De oude littekens doen nog zoveel pijn dat men hiervoor uiterst gevoelig is.’114

In 1961 publiceerde De Vries voor de Wereldraad van Kerken het boek Man in Rapid Social Change, waarin hij de problemen die voortkwamen uit de snelle modernisering van de samenlevingen in de wereld analyseerde. Vanuit een christelijke visie probeerde hij ook oplossingen aan te dragen, of in ieder geval voor de mensheid een koers uit te stippelen. Daarbij ging het om het familieleven, het onderwijs, de sterke bevolkingsgroei in relatie tot de landbouwproductie, de snelle industrialisatie en sterke urbanisatie en de ethische en morele vragen die dat allemaal opleverde. De Vries riep op te komen tot een ‘verantwoordelijke emancipatie’, waarbij menselijke waardigheid, sociale rechtvaardigheid, vrijheid, verantwoordelijk burgerschap en solidariteit voorop moesten staan. Daarbij moesten de christenen helpen de wereld leefbaar te houden, ondanks de druk en de spanningen die de snelle technologische en sociale veranderingen teweegbrachten.115 Volgens de filosoof Ernest Gellner was het boek van De Vries ‘an extremely useful contribution’ aan het begrijpen van de ontwikkelingen in de wereld en ‘an heroic undertaking’.116

De Vries belichtte ook de technische en financiële hulp die de rijke landen de minder ontwikkelde wereld boden. Die hulp was inmiddels algemeen geaccepteerd als een normaal onderdeel van internationale samenwerking. De Vries verklaarde daarbij een groot voorstander te zijn van hulp in multilateraal verband, ook omdat bijvoorbeeld de Verenigde Naties dan een coördinerende rol konden spelen. Voor hem waren het verstrekken van financiële steun aan arme landen, het werk van experts in ontwikkelingslanden en het geven van universitair onderwijs aan studenten uit die landen de belangrijkste elementen van de ontwikkelingshulp. De expert moest daarbij de karakteristieken van de koloniale bestuursambtenaar, de missionaris en de handelaar in zich verenigen.

He must combine efficiency in administration and technical alertness with missionary dedication. His function is never ‘technical’ in the material sense, he must first of all establish good communications with the people in his new environment. He brings the spirit of his own culture and must harmonize it with that of the others. […] His attitude and behaviour, both in his assignment and in his personal life, determine to a large extent the success of his mission. Technical competence is, of course, an important factor, but is by no means the decisive one.

Studenten uit de minder ontwikkelde landen die in rijke landen studeerden, kenden hun eigen uitdagingen. Voor hen bestond het gevaar dat zij het contact met de samenleving waaruit zij vandaan kwamen tijdens hun studie zouden verliezen. Vandaar dat zij het best konden worden opgeleid in speciaal voor hen opgerichte instituten voor academisch onderwijs. Dan werd hun studie volgens De Vries een weg naar een diepe en grondige emancipatie van de persoonlijke adolescentie en tegelijkertijd de voorbereiding op een leven gewijd aan dienstbaarheid.117

Een van die bijzondere academische instellingen was uiteraard het Institute for Social Studies in Den Haag, waarvan De Vries zelf rector was. Het instituut vierde in 1962 zijn tienjarige bestaan en De Vries begreep dat het belangrijk was daar uitgebreid aandacht aan te besteden. Er werd een programma van vier dagen georganiseerd met deelname van onder anderen prins Bernhard en prinses Beatrix. Bij gebrek aan eredoctoraten werden zeven wetenschappers die zich voor het ISS hadden ingezet, onder wie Jan Tinbergen, benoemd tot ‘fellow’. In 1962 werd ook de vijfhonderdste student bij het ISS ingeschreven. Helemaal zonder zorgen over het ISS was De Vries overigens niet. De belangstelling voor de tweejarige multidisciplinaire opleiding met daarin vooral aandacht voor economie, sociologie en bestuurskunde, bleef achter bij de verwachtingen, mede vanwege de hoge toelatingseisen. Populairder waren de drie cursussen van zes maanden gericht op respectievelijk social welfare policy, public administration en economic planning and social accounting. In ieder geval groeide het studentenaantal gestaag. Dat zorgde ervoor dat Paleis Noordeinde langzaam maar zeker te klein werd voor het instituut. Studenten die er wat langer studeerden moesten ruimte maken voor nieuwkomers en naar een kamer in de stad verhuizen. De Vries was over het algemeen tevreden met de resultaten van de opleidingen aan zijn instituut. In ieder geval maakten vooral in Afrika alumni met een diploma van het ISS op zak razendsnel carrière.118

Niet alleen het ISS bestond in 1962 tien jaar, dat was uiteraard ook het geval voor NUFFIC, dat ooit onder meer was opgericht om het ISS te besturen. Een jaar eerder had in Delft het International Training Centre for Aerial Survey onder leiding van Wim Schermerhorn zijn tienjarig bestaan gevierd. Het ITC was inmiddels gevestigd in een modern, negen verdiepingen hoog gebouw aan de Kanaalweg in Delft, waarin naar het voorbeeld van het ISS ook de studenten waren gehuisvest. Schermerhorn woonde zelf op de bovenste verdieping. Voor de deur was er een allegorisch kunstwerk van de Nijmeegse beeldhouwer Charles Hammes neergezet waarin met wat goede wil een vliegtuig of vogel viel te ontdekken. In de eerste tien jaar van het bestaan studeerden er 765 personen aan het ITC, die vanaf 1959 ook een bachelor en masterdiploma konden krijgen in ‘photogrammetric engineering’.119

Wim Schermerhorn geeft prins Bernhard een rondleiding in het nieuwe gebouw van het itc in Delft (1956)

In de jaren vijftig waren meer programma’s ontwikkeld voor studenten uit de minder ontwikkelde landen. In Delft was in 1955 het Research-instituut voor Bedrijfswetenschappen onder voorzitterschap van B.W. Berenschot begonnen met het aanbieden van de ‘International Course on small-scale industries’. Het initiatief was genomen door de Delftse ingenieur Yap Kie Han, nadat hij een reis door India en andere landen in de regio had gemaakt. Uitgangspunt vormden de managementproblemen van bedrijven en overheidsinstellingen in de minder ontwikkelde landen, die anders bleken te zijn dan in de rijke wereld.120 Eveneens in Delft was in 1957 op initiatief van NUFFIC-directeur Quik en de directeur van het Waterloopkundig Laboratorium Jo Thijsse, de andere zoon van de bekende natuurbeschermer, de ‘International Course on Hydraulic Engineering’ gestart. Er waren 44 deelnemers uit twintig verschillende landen, de meeste van hen uit Pakistan. In 1962 kwam hier nog een ‘International Course on Sanitary Engineering’ bij.121 In 1957 was in Eindhoven het Philips International Institute of Technological Studies gestart, waar studenten gedurende een jaar konden studeren. In 1958 werd verder in Rotterdam de ‘International Course on Building’ aangeboden, een initiatief van het Bouwcentrum in samenwerking met The International Federation for Housing and Townplanning en TNO. Drijvende kracht ervan was de directeur van het Bouwcentrum, Jan van Ettinger, die voorspelde dat de wereldbevolking in het jaar 2000 uit 5 miljard mensen zou bestaan en vond dat er veel meer moest worden gedaan om tot een voor iedereen bewoonbare wereld te komen. Hij constateerde dat eind jaren vijftig slechts een kwart van de mensheid goed gevoed en behoorlijk gehuisvest was. ‘Deze minderheid ziet zich geplaatst tegenover een overmacht van armoede en bijna onoplosbare maatschappelijke problemen, terwijl de wereld steeds kleiner wordt en de onderlinge afhankelijkheid steeds groter,’ aldus Van Ettinger. Hij zag het Bouwcentrum als ‘een van de drijvende krachten’ van een ‘over de gehele wereld lopende keten’ van instituten die werkten aan een betere wereld met betere huisvesting, geleid door het devies: ‘Gesticht door enkelen om allen te dienen met de kennis van velen.’122 Al deze internationale cursussen zouden later tot volwaardige instituten uitgroeien gericht op studenten uit ontwikkelingslanden. Ze waren een bewijs dat velen in de Nederlandse samenleving met de overdracht van kennis de wereld wensten te helpen ontwikkelen.

In Wageningen had de Landbouwhogeschool voor een andere structuur gekozen. Daar was in september 1953 het Internationaal Landbouw Studiecentrum opgericht, dat studenten uit minder ontwikkelde landen in enkele maanden probeerde voor te bereiden op deelname aan het reguliere onderwijs van de hogeschool. Deze voorbereidende cursus bleek echter geen succes te zijn. Het lukte niet de studenten op het niveau te brengen zodat ze aan de Wageningse ingenieursstudie konden beginnen. In 1959 werd besloten de cursus te stoppen en een alternatief te ontwerpen. Een commissie stelde een driejarige Engelstalige opleiding landbouwplantenteelt en veeteelt voor, maar die kwam niet van de grond. In juli 1961 waarschuwde Wim Eijsvoogel, inmiddels voor de tweede maal rector magnificus van de Landbouwhogeschool, tegen het naar Nederland halen van studenten uit minder ontwikkelde landen, zeker wanneer dat Afrikaanse landen betrof. ‘Vooral op landbouwgebied geeft het onoverkomelijke moeilijkheden omdat de mensen uit de minder ontwikkelde gebieden, zelfs al hebben zij landbouw gestudeerd, in de verste verte niet die opleiding hebben gehad die het hun mogelijk kan maken hun studie in Wageningen verder voort te zetten,’ zei hij, waarbij hij ook ‘uitdrukkelijk’ waarschuwde tegen ‘oriëntatiereizen waarbij verwachtingen gewekt worden die zeker niet gerealiseerd kunnen worden’.123 Dit betekende uiteraard niet dat wat inmiddels het Internationaal Agrarisch Centrum werd genoemd, helemaal niets deed. Het ontving buitenlandse bezoekers en fellows, en organiseerde internationale bijeenkomsten en jaarlijks een zomercursus landbouwvoorlichting voor professionals uit de hele wereld.124 En in 1962 startte het in Wageningen gevestigde International Institute for Land Reclamation and Improvement een ‘Post-Graduate Course on Land Drainage’ van drie maanden. Dertig deelnemers uit de gehele wereld namen eraan deel.125

Wim Schermerhorn betreurde in het voorjaar van 1963 in de Eerste Kamer de toevallige manier waarop al het onderwijs voor studenten uit de minder ontwikkelde landen tot stand was gekomen. Het geheel maakte volgens hem de indruk ‘bijzonder weinig systematisch te zijn opgezet’ en slechts het resultaat te zijn van persoonlijke initiatieven. En juist in Wageningen, de meest logische plek om de ‘grote tropische ervaring’ van Nederland op het gebied van irrigatie, tropische landbouw, hygiëne en andere onderwerpen aan de rest van de wereld over te dragen, was nauwelijks iets tot stand gebracht. Schermerhorn hekelde het gebrek aan een samenhangend beleid op het terrein van de ontwikkelingshulp en bepleitte daarom de instelling van een ‘Raad voor Internationale Hulp’ onder de minister van Buitenlandse Zaken. ‘Een soort onderwijsraad voor het internationale onderwijs’ zou er onderdeel van uit moeten maken. Hierdoor zou de samenhang tussen de Nederlandse hulp aan de minder ontwikkelde landen en het internationale onderwijs in Nederland kunnen worden verzekerd. Tegelijkertijd zou een belangrijk deel van de kosten van het internationale onderwijs moeten worden gedekt vanuit de in de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken opgenomen middelen voor ontwikkelingshulp.126 Een onderwijsraad voor het internationale onderwijs zou er niet komen. De regering erkende het internationale onderwijs wel als ‘een belangrijke vorm van hulpverlening aan de ontwikkelingslanden’ en stemde in er ‘afzonderlijke fondsen’ voor te reserveren ‘in het kader van het hulpverleningsprogramma’. Het internationale onderwijs bleef de verantwoordelijkheid van het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, maar zou voortaan voor een belangrijk deel worden gefinancierd uit de middelen voor ontwikkelingshulp.127

Naast het ontvangen van fellows en studenten uit de minder ontwikkelde landen, stuurde Nederland ook nog steeds deskundigen naar die landen, vooral in het kader van allerlei programma’s van de Verenigde Naties, maar ook op verzoek van individuele regeringen. Een centrale rol hierbij speelde ook nog steeds het Bureau voor Internationale Technische Hulp, waar in augustus 1962 directeur Bannier werd opgevolgd door zijn plaatsvervanger Warmenhoven. Het Bureau moest overigens steeds meer moeite doen om de juiste deskundigen te vinden en over te halen voor het werk in de ontwikkelingslanden. Het was financieel minder aantrekkelijk geworden tijdelijk in het buitenland te werken door de stijging van de lonen en de groei van de werkgelegenheid in Nederland. Maar vooral raakte het reservoir van deskundigen uit het voormalige Nederlands-Indië langzaam maar zeker uitgeput, deels omdat zij een leeftijd hadden bereikt waardoor ze niet meer voor uitzending in aanmerking kwamen, deels omdat zij in Nederland een goede carrière hadden gemaakt. Desondanks lukte het in 1962 in totaal 446 deskundigen voor kortere of langere tijd uit te zenden, vooral naar Afrika en Latijns-Amerika. Daarvan traden 244 personen in dienst van internationale organisaties en 202 van individuele overheden. Nederland stuurde ook een kleine groep zogeheten ‘assistent-deskundigen’ naar de minder ontwikkelde wereld. Dit waren veelal jonge academici die werden toegevoegd aan meer ervaren deskundigen en zodoende ‘tropenervaring’ konden opdoen.128

Het werk van de uitgezonden assistent-deskundigen en deskundigen was niet zonder problemen. Rudie van Lier beschreef in 1962 de ambivalentie waarmee deskundigen in de minder ontwikkelde wereld werden ontvangen. In die wereld zwaaiden in de regel nationalistische intellectuelen de scepter. Dat was inmiddels ook in Suriname het geval. En deze nationalistische intellectuelen wisten heel goed dat ze buitenlandse deskundigen nodig hadden, maar ze zagen hen tegelijkertijd als representanten van een wereld waarvan ze zich net hadden bevrijd. De ambivalentie werd verder in de hand gewerkt doordat men van de buitenlandse deskundige vaak zeer hoge verwachtingen had. Er werden soms zelfs wonderen verwacht. ‘Wanneer men zulke hoge verwachtingen heeft, van iedereen, ook van zichzelf, leidt dit altijd tot teleurstelling,’ aldus Van Lier. ‘Het blijkt immers dat niemand toveren kan. Zo gebeurt het dan ook vaak dat deskundigen met veel hoera-geroep worden binnengehaald en dat men hun vertrek na een aantal maanden met een snier becommentarieert.’ Er waren overigens verschillen tussen wat Van Lier de ‘expert-medewerker’ en de ‘expert-adviseur’ noemde. ‘Expert-medewerkers’ waren bijvoorbeeld landbouwkundigen die samenwerkten met lokale boeren. Zij werden in de regel nog wel gewaardeerd in tegenstelling tot veel van de ‘expert-adviseurs’, die van achter een bureau in de minder ontwikkelde landen kwamen vertellen ‘hoe het wel moest’. Die schreven onder meer rapporten die noodzakelijk waren om hulpgelden te kunnen ontvangen. ‘Soms is het voor de betrokken politici irrelevant hoe zo’n rapport eruit ziet. Als het geld er maar komt; want daar gaat het in laatste instantie om.’

Deskundigen gingen uiteraard met de beste bedoelingen naar de ontwikkelingslanden. Maar niet iedereen was goed voorbereid op wat ze er aan konden treffen. Specifieke kennis van het land waar zij naartoe werden uitgezonden, hadden zij in de regel niet. Verrassingen lagen dan ook op de loer. ‘De expert is een middenklasser. Hij is in de regel een ingenieur, een dokter, een professor, stellig iemand uit een keurige middenklasse-gezin, die helemaal nooit iets te maken heeft gehad met “corrupte zaken”,’ aldus Van Lier. En met ‘corrupte zaken’ werd hij wel geconfronteerd.

Hij gaat soms ’s middags naar huis, misselijk van zijn nieuwe ervaringen en vraagt zich af: Is het eigenlijk geen tijd om mijn biezen te pakken? Maar hij geeft het toch niet op. Hij meent dan de situatie te kunnen veranderen. Vaak ook kan hij moeilijk terug. Hij heeft immers zijn betrekking in het eigen land voor een paar jaar opgegeven en ziet tegen het risico van een ontslagaanvrage op. Hij wil ook met het oog op een volgende missie niet de naam van ‘lastig’ krijgen of het odium van een mislukte uitzending op zich laden. Er worden dan pleisterwerkzaamheden verricht. Hij gaat zijn tijd uitzingen of uitzieken.129

Ook volgens de Leidse hoogleraar Brand werd er te weinig rekening gehouden met wat hij het ‘sociaal-politieke klimaat in de onontwikkelde landen’ noemde. Dat klimaat zorgde er volgens hem voor dat goedbedoelde adviezen van westerse deskundigen weinig effect hadden. Zo ontbrak in de ontwikkelingslanden de juiste ‘sociale discipline’, waardoor bijvoorbeeld ambtenaren te laat op hun werk kwamen, lange lunchpauzes hielden en weer vroeg naar huis gingen. Op het platteland en in de landbouw werd door lokale stedelijke elites neergekeken en deze kregen daarom niet de aandacht die nodig was. En in veel landen was er een ‘corrupte regeringskliek’ die geen belang had bij al te grote veranderingen in de maatschappij. De westerse deskundige moest dan ook tevreden zijn met kleine veranderingen. ‘Hij moet evenzeer diplomaat zijn als vakman; een dromerige idealist is even schadelijk als een doorgewinterde cynicus als expert in de meeste onontwikkelde landen,’ aldus Brand. Het waren kanttekeningen die in Nederland voor kennisgeving werden aangenomen.130

Honger

De armoede in de wereld was er in de jaren vijftig niet minder op geworden, evenals de honger en ondervoeding. ‘De menselijke ellende, die men in steden als Oud-Delhi en Calcutta ziet, tart elke beschrijving. Honderden, duizenden mensen, die op straat slapen en sterven, ondervoed, bedelend in drommen, kinderen met uitgezworen ogen, het is afgrijselijk.’ Aldus beschreef Brand wat hij zag in de steden van Azië.131 In het NOVIB-tijdschrift Onze wereld probeerde in 1960 landbouwingenieur Carbasius Weber de ‘wereld-van-de-honger’ te schetsen. Vooral het lot van de ondervoede kinderen liet hem niet onberoerd. Hij beschreef hoe in de Aziatische steden kinderen op westerse bezoekers afkwamen wanneer die hun hotel verlieten.

De donkere ogen gloeien als levende edelstenen in het vaal-bruine gezichtje, dat oplicht uit een verwarde haardos, nooit geknipt, van vuil aaneengekoekt. De voorste van het groepje licht zijn vuile jute hemdje op: ‘Eén stuiver, mijnheer’, klatert het om je heen. Ze bieden zich lichamelijk te koop aan voor het bedrag van één stuiver, die hun, per geslaagde transactie, kans zal geven om ergens wat zoetigheid te kopen, aanvulling van het water-diëet. De pure, absolute gruwel van dit aanbod stokt in je keel.132

Tegen onder meer deze achtergrond nam eind 1958 de directeur-generaal van de FAO, de Indiase diplomaat Binay Ranjan Sen, het initiatief een ‘Free-the-World-from-Hunger Year’ te organiseren. Op veel enthousiasme van Nederland kon hij aanvankelijk niet rekenen. Zo’n jaar zou volgens Nederlandse ambtenaren alleen maar ‘voedsel geven’ aan de neiging bij belangengroepen in rijke landen ‘het produceren van commercieel onverkoopbare overschotten te rechtvaardigen met verwijzingen naar het gebrek van de miljoenen in minderontwikkelde landen’. De voorstellen van Sen hadden ‘teveel een propagandistisch karakter’. Er was sprake van een ‘fanfare’ die slechts ‘ijdele illusies’ kon wekken. Natuurlijk kon het ‘hongerjaar’ gebruikt worden om ‘het wereldgeweten wakker te schudden’, maar dit wakker schudden moest een zeker perspectief hebben in concrete acties.133 Ondanks deze Nederlandse bezwaren besloot een grote meerderheid van de lidstaten van de FAO in 1960 wereldwijd een vijfjarige Freedom from Hunger Campaign te starten, waarbij iedereen werd opgeroepen vrijwillige bijdragen te geven aan het Freedom from Hunger Campaign Trust Fund.134

De Nederlandse regering besloot hierop 20.000 dollar aan de FAO te schenken ter leniging van de administratieve kosten van de campagne, maar verder het te laten bij het door koningin Juliana uitspreken van haar persoonlijke sympathie. Het ministerie van Landbouw nam echter ook contact op met de NOVIB om te bekijken of deze organisatie een rol kon spelen in de Freedom from Hunger Campaign. Voor de NOVIB kwam dit verzoek op het juiste moment. Het bestuur ervan had namelijk na de moeizame gang van zaken bij de projecten in Soedan en Griekenland besloten in de toekomst geen eigen projecten meer in ontwikkelingslanden uit te voeren. De gedachte was nu geld in te zamelen en dat aan organisaties van de Verenigde Naties ter beschikking te stellen voor in samenspraak met de NOVIB nader vast te stellen projecten. Het was een koerswijziging die op het ministerie van Buitenlandse Zaken overigens werd toegejuicht, waarbij aan de NOVIB werd gesuggereerd zich helemaal niet meer met de keuze van projecten bezig te houden en een en ander over te laten aan bijvoorbeeld de FAO.135 De NOVIB sprak met het ministerie van Landbouw af dat het in Nederland een inzamelingsactie zou organiseren ten behoeve van de Freedom from Hunger Campaign. Over de besteding van de ingezamelde gelden zou het in 1946 opgerichte Nederlands Nationaal FAO-comité vervolgens een besluit nemen.136

De voorzitter van de NOVIB De Vries had echter zo zijn eigen contacten bij de FAO en had zich al gecommitteerd een bijdrage te leveren aan het project dat de voedselvoorziening van het Midden-Oosten moest verbeteren door nieuwe tarwe- en gerstvariëteiten te introduceren, het gebruik van kunstmest te bevorderen en experts in plantkunde en ziektebestrijding in te zetten.137 De opbrengst van alle NOVIB-acties van 1960 moesten hieraan ten goede komen. Het ministerie van Buitenlandse Zaken sprak van ‘ongewenste rechtstreekse contacten’ met de FAO en pleitte in een vergadering van het nationale FAO-Comité voor een ‘nauwkeurig toezicht op de werkzaamheden van de NOVIB’, mede gezien de ‘minder gunstige ervaringen in het verleden’ en de noodzaak ‘de opwekking van ongefundeerde verwachtingen’ te voorkomen. Er werd op het ministerie nog steeds met de nodige argwaan naar de NOVIB gekeken. De beide vicevoorzitters van de NOVIB, vakbondsman André Kloos en jurist Frans baron van Voorst tot Voorst, werden benaderd en beloofden Egbert de Vries, die ook volgens hen ‘in zijn enthousiasme voor een goede zaak wel eens te hard holt’, voortaan ‘binnen de perken te houden’.138

Hoe dit ook zij, in mei 1960 organiseerden de Nederlandse bakkers de bonkaartenactie ‘Brood in de wereld’. Ze verkochten aan hun klanten voor een kwartje per stuk kopieën van distributiekaarten uit de week van Dolle Dinsdag, ‘door velen nog herkend als symbool van leven in de donkere dagen van de oorlog’. De actie leverde bijna 200.000 gulden op. Eind oktober volgde de Anti Honger Actie van de NOVIB waarbij voorzitter De Vries de Nederlanders voorhield dat een gift van één gulden het voedsel voor een jaar van één medemens veiligstelde. ‘Het perspectief, dat met deze campagne wordt geboden, is werkelijk groots,’ viel er in het NOVIB-tijdschrift Onze wereld te lezen. ‘Wanneer allen meedoen, zal het inderdaad mogelijk blijken om de honger en ondervoeding en hun nasleep van ziekten en vroeg sterven, een radicaal halt toe te roepen.’ Daarbij was er een groot vertrouwen in westerse technische kennis: ‘Wij weten dat ons technisch kunnen praktisch voor niets halthoudt.’139 Er werd 685.000 gulden opgehaald met allerlei lokale acties. De Nederlanders bleken offeringsgezind. Het belangrijkste deel van het geld werd volgens afspraak besteed aan het FAO-project om de voedselvoorziening van het Midden-Oosten te verbeteren. Daarnaast werd 125.000 gulden aan het Nederlandse UNICEF-comité overhandigd en 50.000 gulden aan de FAO gegeven ter bestrijding van de hongersnood in Congo.140

In het voorjaar van 1961 trad Egbert de Vries wegens zijn vele buitenlandse verplichtingen af als voorzitter van de NOVIB. Hij werd opgevolgd door baron Van Voorst tot Voorst, die na overleg met het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn bestuur ervan wist te overtuigen een ‘moestuinen-project’ van de FAO in West-Afrika te gaan ondersteunen. Daartoe richtten de NOVIB en het nationaal FAO-Comité in oktober 1961 de ‘Nederlandse Stichting ter Voorbereiding en Uitvoering van het Erfgewassenproject’ kortweg ‘NEDERF’ op. Tot directeur van de stichting werd Gerardus Terra benoemd, een in 1902 in Blerick geboren landbouwingenieur die vooral in Nederlands-Indië zijn sporen had verdiend. Daar was hij in 1929 tuinbouwconsulent bij de Landbouwvoorlichtingsdienst geworden en had hij zich vervolgens vooral beziggehouden met de verbetering van het dieet van de Javanen, dat voldoende calorieën opleverde, maar volgens hem een ‘vaak totaal foutieve qualitatieve samenstelling’ had. In 1938 publiceerde hij met twee collega’s voor het Instituut voor Volksvoeding in Batavia een rapport met een tienpuntenplan waarin werd gewezen op het belang gebruik te maken van de erven rondom de huizen van de bevolking. Die erven waren stuk voor stuk klein, maar vormden bij elkaar opgeteld zo’n 20 procent van de oppervlakte van de landbouwgronden van Java en Madoera. Er konden, als er althans verschillende maatregelen werden genomen, op grote schaal klapper, pisang, papaja, peulvruchten en bladgroenten worden verbouwd, waardoor het dieet van de bevolking kon worden verbeterd.141

Landbouwingenieur Terra had in zijn werk al snel geleerd dat zijn in hoofdzaak technisch-natuurwetenschappelijke opleiding in de praktijk ontoereikend was. Technisch mogelijke en economisch verantwoorde projecten konden dan wel onder de bevolking worden aanbevolen, in de praktijk bleef, zo herinnerde hij zich later, verwezenlijking ‘vaak een vrome wens, omdat deze projecten geen weerklank vonden bij de tani’. Door schade en schande wijs geworden, richtte Terra zich ook en vooral op de sociale omstandigheden van de inheemse bevolking.142 De Tweede Wereldoorlog zorgde voor een ruwe onderbreking van zijn werkzaamheden. Hij bracht de oorlogsjaren in krijgsgevangenschap door in Thailand. Na de Japanse nederlaag keerde hij weer terug naar Batavia om zijn werk weer op te pakken, waarbij hij onder meer een studiereis naar de Verenigde Staten maakte. In 1951 werd hij benoemd tot hoogleraar in de geschiedenis, etnologie en sociologie van de landbouw, de landbouwbedrijfsleer en de landbouwvoorlichtingsmethodiek aan de faculteit voor Landbouwwetenschap van de Universiteit van Indonesië in Bogor, een functie die hij tot eind 1953 zou bekleden. Toen keerde hij terug naar Nederland, waar hij landbouwkundig adviseur van de Grontmij in De Bilt werd. De problematiek van de minder ontwikkelde landen liet hem echter niet los. Hij schreef er verschillende artikelen over en werd in 1957 lid van het dagelijks bestuur van de NOVIB.

Als directeur van NEDERF kon Terra voortbouwen op de resultaten van zijn vergelijkbare werk in Nederlands-Indië. Vanaf eind oktober 1961 werd er in het kader van de Anti Honger Actie van de NOVIB ruim een miljoen gulden voor het ‘erfgewassenproject’ opgehaald. Een maand later startte de Nederlandse Jeugdgemeenschap de 10x10-actie, waarin jongeren tien weken lang tien procent van hun zakgeld voor het goede doel opzij zouden zetten. Het leverde nog eens ruim anderhalf miljoen gulden op. In februari 1962 vertrok Terra samen met de Amsterdamse hoogleraar Voedingsleer in de tropen Janus Oomen naar West-Afrika. Oomen had net zoals Terra een lange carrière in de tropen achter de rug, eerst als missiearts in Nederlands-Indië en na de oorlog in dienst van de WHO. Beide Nederlanders maakten een reis vol verrassingen en ontberingen, vooral omdat op verschillende plaatsen niemand over hun komst was ingelicht. De reis ging langs allerlei instellingen in Ghana, Sierra Leone, Ivoorkust, Dahomey (het huidige Benin) en Nigeria, waar Europeanen, Amerikanen en Canadezen er het beste van probeerden te maken, als onder meer medewerker van de FAO, missionaris of arts in een zendingsziekenhuis. Alleen in Sierra Leone werden ze enthousiast ontvangen. Daar was men ook van hun komst op de hoogte. Het werd Terra en Oomen duidelijk dat West-Afrika begin jaren zestig voor wat betreft de teelt van voedselgewassen achterliep op het Nederlands-Indië van de jaren dertig. Een Nederlands ‘erfgewassenproject’ zou dan ook zeker in een behoefte voorzien. Daarbij moest ook geprobeerd worden de consumptiegewoonten te veranderen. ‘Een eetcultuur is bij de bevolking niet aanwezig, zodat ook bij de bereiding van de aanwezige voedselgewassen verbeteringen zijn aan te brengen,’ rapporteerde Terra. Zijn collega Oomen verklaarde: ‘Op onze rondreis hebben wij ervaren, dat een groot deel van de ellende, de grote kindersterfte en ziekten het gevolg zijn van slechte voeding en ontbreken van hygiëne. Zo dicht mogelijk bij hun huizen gaan we de mensen laten zien, hoe zij hierin verbetering kunnen brengen.’ Het bestuur van NEDERF besloot het werk te beginnen eerst in Sierra Leone en snel daarna in Dahomey. De projecten zouden worden uitgevoerd onder auspiciën van de FAO en vijf jaar in beslag nemen.143

Het in de praktijk brengen van de plannen had echter nogal wat voeten in de aarde. De Afrikaanse landen waar de NOVIB actief wilde zijn, waren onafhankelijk en lieten zich vanuit Nederland of Rome niet vertellen wat goed voor hen was. Vooral de gesprekken met de regering van Sierra Leone verliepen stroef. Die was vooral geïnteresseerd in het verbouwen van exportgewassen en niet in de aanleg van moestuinen. Uiteindelijk kwamen de NOVIB, de FAO en Sierra Leone niet tot overeenstemming. Brieven vanuit Nederland werden daarbij simpelweg niet meer beantwoord. Om aan de Nederlandse bevolking positieve verhalen te kunnen vertellen, moest er daarom wat gebeuren. Vooral NOVIB-directeur Ger van Vlijmen wilde zo snel mogelijk alternatieve projecten, maar dat was geen eenvoudige opgave. Alleen in het westelijk deel van Nigeria leek het mogelijk een erfgewassenproject te starten. Voor de regering van Dahomey bleken de kosten van de eigen bijdrage te hoog. Hier kon de NOVIB een mouw aan passen door ook een deel van die kosten voor haar rekening te nemen. Het bestuur van NEDERF kwam tot de conclusie ‘dat het blijkbaar moeilijker is geld te geven dan in te zamelen’.144

Uiteindelijk lukte het in 1963 in Dahomey een erfgewassenproject te starten. Projectleider was Gerrit Elemans, die vóór de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië als employé voor de Maatschappij Pamanoekan- en Tjiasemlanden en als tuinbouwkundig ambtenaar voor de provincie Midden-Java had gewerkt. Tijdens de oorlog had hij als krijgsgevangene de Birmaspoorlijn moeten aanleggen. Nu trad hij in dienst van de FAO en vestigde hij zich in de hoofdstad Porto Novo. Daar werd hij geconfronteerd met een overheid waarbinnen volgens Terra ‘met de bekende traagheid’ werd gewerkt. Het was voor Elemans een bijzonder teleurstellend begin van zijn tijd in het land. ‘Hij wil graag opschieten en iets tot stand brengen en stuit daarbij op allerlei moeilijkheden, zodat er tot nog toe weinig bereikt is en hij in een ietwat pessimistische stemming is geraakt,’ constateerde Terra in september 1963. Gelukkig was toen Elemans’ landrover gearriveerd, zodat hij zich makkelijker in het land kon bewegen en de regering bij verschillende werkzaamheden kon helpen.145 Pas nadat in Dahomey in november 1963 een staatsgreep had plaatsgevonden, kreeg Elemans van de regering alle steun voor zijn werkzaamheden aan het erfgewassenproject.146

Het project werd uitgevoerd in het zuidoosten van het land in een streek waar zo’n miljoen mensen woonden die traditioneel een dieet hadden van vooral gestampte knollen en wit maismeel, aangevuld met wat bonen, vis en groenten. Vee werd er nauwelijks gehouden uit angst voor de door tseetseevliegen overgebrachte dodelijke slaapziekte. Elemans ging op zoek naar een manier waarop het dieet kon worden aangevuld met eiwitten en vitamine B door bonen en groenten. Hij legde daarvoor een tuin van ongeveer 30 hectare aan waar hij met zo’n tachtig man personeel probeerde de voor het doel meest geschikte en soms van elders op de wereld geïmporteerde gewassen te selecteren. Verder kwam vanuit Nederland de jonge landbouwhuishoudlerares Charlotte Over naar Dahomey. Zij ging de lokale bevolking leren haar eetgewoontes aan te passen. Zij leidde daartoe leerlingen op en trok met hen langs de dorpen in het gebied. ‘Charlotte voert een vreedzaam gevecht met de bevolking van Dahomey. Haar wapens zijn kennis, idealisme en durf. Haar vijanden: achterlijkheid, onkunde en bijgeloof,’ zo viel er in het katholieke weekblad voor vrouwen Beatrijs over haar werk te lezen. De lezeressen van het tijdschrift werd een beeld geschetst waarin bewondering voor het werk van Over doorklonk: ‘In haar eentje staat ze daar, tussen de geiten en de kippen, als een blanke medicijnvrouw een brug te slaan tussen Afrika’s middeleeuwen en Europa’s beschaving.’ Nieuwe gerechten met bonen en bladgroenten vonden hun weg naar de dorpen. En in Nederland vonden nieuwe donaties hun weg naar de NOVIB.147

Door alle ervaringen kwam Terra tot de conclusie dat om de ontwikkeling van arme landen op gang te brengen community development de belangrijkste methode was. Ontwikkelingslanden waren immers bijna uitsluitend landbouwlanden waar de bevolking ‘uit haar onwetendheid en bijgeloof’ verlost moest worden, zodat zij zou gaan streven naar verbetering van haar bestaan: ‘Zij moet gaan reageren op de veranderende omstandigheden en op den duur bewust gaan medewerken aan haar eigen ontwikkeling,’ aldus Terra. En dat was niet eenvoudig. Uiteraard was het mogelijk gemeenschappen op het platteland te overtuigen van onder meer betere voeding en betere hygiëne en kon men de productiviteit van hun land verhogen, als er vervolgens geen markt voor hun landbouwproducten was, bleef de ontwikkeling beperkt. Tegelijkertijd met de ontwikkeling van gemeenschappen op het platteland moest er daarom een koopkrachtige markt worden geschapen door de ontwikkeling van industrie, mijnbouw, visserij, handel, transport en andere diensten. Maar zelfs dan was men er nog niet. Wat ook nodig was, was de inrichting van grotere boerenbedrijven. Landbouwers in de tropen bezaten vaak niet meer dan 1 à 2 hectare aan grond, wat te weinig was om werkelijk uit de armoede te kunnen komen. Alles moest tegelijk worden aangepakt, aldus Terra, in het bijzonder ‘het vraagstuk van een groter, lonend, permanent gezinsbedrijf’. De door de NOVIB gefinancierde projecten in West-Afrika vormden slechts een bescheiden begin.148

*

Het thema ontwikkelingshulp viel niet meer uit de Nederlandse samenleving weg te denken. Maatschappelijke organisaties organiseerden studiedagen over het onderwerp en politieke partijen publiceerden er adviezen over. Vakbonden en studentenorganisaties namen het initiatief voor acties om geld voor ontwikkelingslanden op te halen. De kerkelijk omroep IKOR (Interkerkelijk Overleg inzake Radioaangelegenheden) zamelde al vanaf 1957 geld in via ‘De Wilde Ganzen’, korte radioprogramma’s van hooguit drie minuten waarin een concreet hulpproject centraal stond. Een van de bedenkers van de actie, Siebenda Marianne Holsteijn, had bij de Deense theoloog-filosoof Søren Kierkegaard gelezen over wilde ganzen die probeerden tamme soortgenoten te bevrijden uit ‘het onnutte, middelmatige leven’, waarbij juist christenen konden hopen dat tamme ganzen weer wild konden worden.149

Ook de werkgeversverenigingen bogen zich over het vraagstuk van de ontwikkelingshulp. Zij kwamen in december 1960 met een rapport met daarin hun visie over de samenwerking met ontwikkelingslanden. Hierin gaven zij aan ‘vanuit een zekere mate van verantwoordelijkheid als eigen belang’ te willen bijdragen aan de ‘verhoging van het welvaartspeil’ in de minder ontwikkelde landen. Dit wilden zij doen door in die landen te investeren, de handel ermee te bevorderen en er kennis te brengen. De Nederlandse regering moest daartoe wel de bilaterale hulp uitbreiden en daarbij zogeheten ‘gebonden leningen’ verstrekken, met andere woorden ontwikkelingslanden verplichten de gegeven hulp in Nederland te besteden. Verder moest er vanwege allerlei politieke risico’s een garantiefonds voor investeringen in ontwikkelingslanden komen en in de diplomatie meer aandacht voor handelsbevordering.150 Het rapport van de werkgevers werd weinig enthousiast ontvangen. PvdA’er Ruygers vond dat ‘het gehele vraagstuk’ van de ontwikkelingshulp te veel werd getrokken ‘in de sfeer van exportbevordering en bilateralisme’. In de Eerste Kamer noemde ARP’er De Gaay Fortman verder sommige denkbeelden ‘bedenkelijk’. Vooral de gebonden leningen wees hij van de hand. Ze waren een belemmering om vooruit te komen. ‘Van de zijde van de minder ontwikkelde landen accepteert men ze niet of men accepteert ze grommend, omdat men er politieke beïnvloeding achter ziet.’ VVD’er Delprat was het met hem eens en noemde gebonden leningen ‘een vorm van discriminatie en als zodanig verwerpelijk’.151

Kregen de werkgevers voor hun ideeën over gebonden leningen de handen niet op elkaar, over het voorstel te komen tot een garantiefonds voor investeringen in ontwikkelingslanden werd met de regering en het parlement verder gesproken. Maar er gebeurde in de praktijk weinig. De Nederlandse regering gaf er de voorkeur aan een internationaal systeem van garanties op multilaterale basis op te zetten. ‘Men studeert, men praat en men heeft het daarmee zó druk dat er geen tijd meer is om ook nog iets te doen,’ constateerden de werkgevers teleurgesteld in juni 1962.152 Ook de Nota over de hulp aan minder ontwikkelde gebieden van minister Luns stelde teleur. Deze had volgens de werkgevers te weinig oog voor het feit dat ‘de belangen van een ontwikkelingsland én van het Nederlandse bedrijfsleven’ in de praktijk goed samen konden gaan. In hun ogen was het positief dat in het Kamerdebat over de nota de meeste deelnemers vooral pragmatische standpunten innamen, bijvoorbeeld ten aanzien van de mogelijkheid bilateraal hulp te verlenen. Opvattingen konden zich daardoor in de richting van die van het bedrijfsleven bewegen. Een jaar later, in november 1963, verklaarde de nieuwe minister van Economische Zaken Koos Andriessen ‘dat hulp en exportbevordering in belangrijke mate in elkaars verlengde kunnen liggen, zodat men het ontwikkelingsland, dat de hulp ontvangt, kan dienen en het eigen bedrijfsleven kan bevorderen’. Dat was volgens Andriessen ‘ook van belang voor het ontwikkelingsland zelf’. Hoewel er nog geen concrete maatregelen waren genomen, keken de werkgevers optimistisch naar de toekomst.153

Naast de Nederlandse werkgevers hadden ook de katholieke missie en de protestantse zending bij de regering aangeklopt om steun voor hun werk in de ontwikkelingslanden. Daarbij ging het hun uiteraard niet om het bekeren van mensen in Afrika en Azië, maar om de scholen, ziekenhuizen en andere projecten die zij er hadden opgezet. Over de relatie tussen missie en zending enerzijds en de ontwikkelingshulp anderzijds liepen de meningen overigens ook in christelijke kring uiteen. De katholieke voorzitter van de NOVIB, baron Van Voorst tot Voorst, vond bijvoorbeeld dat de kerk zich moest concentreren op haar religieuze taak. De katholieke missie moest in zijn ogen daarom ‘niet meedoen aan economische hulpverlening, aan hongerleniging, de basisontwikkeling’ en in eerste instantie geen ‘kerkelijke scholen en ziekenhuizen gaan bouwen’.154 Voor anderen was het werken aan de sociale en economische ontwikkeling van gemeenschappen juist een onlosmakelijk onderdeel van het werk van zending en missie. Allerlei organisaties zonden dan ook nog steeds artsen, verpleegsters, landbouwspecialisten en anderen naar zendings- en missiegebieden. Vanaf het midden van de jaren vijftig zorgde de Katholieke Arbeidersjeugd ervoor dat ook jongeren – ‘Kajotters’ en ‘Kajotsters’ – naar Afrika en Azië gingen om er vooral te helpen bij de bouw van scholen, kerken en ziekenhuizen. Daarnaast werkten jonge vrouwen die lid waren van de katholieke beweging De Graal in Afrika en Azië als onder meer verpleegster, sociaal werkster en jeugdleidster. Bij de behandeling in de Tweede Kamer van de Nota over de hulp aan minder ontwikkelde gebieden in november 1962 vroeg KVP’er Pieter Blaisse aandacht voor de rol die missie en zending speelden in arme landen. Ontwikkelingshulp was volgens hem ‘niet alleen een kwestie van economische opbouw met technische ondersteuning’, maar draaide vooral om ‘zwaarwegende problemen van menselijke opvoeding en sociale aanpassing’ – het terrein van de zending en missie. Hij bepleitte daarom met enige nadruk dat de overheid ‘de ontwikkelingsarbeid van particuliere instellingen en organisaties’ financieel moest gaan ondersteunen.155

Blaisse vond zowel het katholieke PvdA-Kamerlid Ruygers als de katholieke minister Luns tegenover zich. Die waren het met elkaar eens dat overheden in het Westen niet de indruk moesten wekken het christendom als exportartikel te zien. Dat was ook in het belang van missie en zending, die bijvoorbeeld ondanks politieke spanningen in Indonesië hun werk hadden kunnen blijven doen.156 De wens subsidie te krijgen van de overheid ging echter niet meer weg, vooral niet onder de diverse missieorganisaties. De protestantse zending was traditioneel terughoudender in haar relatie met de overheid. Desondanks riepen eind september 1963 het Centraal Missie Commissariaat en de Nederlandse Zendingsraad gezamenlijk de nieuwe Nederlandse regering op over te gaan tot zowel een ‘aanmerkelijke verhoging’ van de overheidsmiddelen voor ontwikkelingshulp als het financieel ondersteunen van de ‘ontwikkelingsarbeid van particuliere organisaties als Zending en Missie’. Daarnaast stelden zij de oprichting van een ‘nationale adviesraad voor ontwikkelingshulp’ voor, waarvan naast vertegenwoordigers van de overheid, ook onafhankelijke deskundigen en vertegenwoordigers van missie en zending deel moesten uitmaken. Het laatste zou een erkenning zijn van ‘de lange en continue ervaring’ die zending en missie hadden in het contact met minder ontwikkelde landen. De raad moest tot taak krijgen om ‘elke aanvraag voor een overheidsbijdrage ten behoeve van een ontwikkelingsproject op haar gegrondheid te onderzoeken en daarover rapport uit te brengen aan de Regering’.157

Tegen de vorming van een nationale adviesraad bestond weinig bezwaar, als die maar nergens zeggenschap over zou krijgen. Minister van Buitenlandse Zaken Luns dacht aan een gezelschap van maar liefst zestig personen onder voorzitterschap van Jan Tinbergen.158 De financiering of medefinanciering van ontwikkelingsprojecten van zending en missie was een vraag van een andere orde. Om daarover een beslissing te kunnen nemen, moest volgens Luns eerst een ambtelijke commissie worden ingesteld, die hoorzittingen moest gaan houden om daarna een advies uit te brengen. Dat zou tijd in beslag nemen. Pas in 1965 zou er daarom eventueel sprake kunnen zijn van een aanpassing van het Nederlandse beleid waardoor particuliere organisaties overheidsgeld zouden kunnen krijgen voor hun werk in ontwikkelingslanden. Zending en missie moesten geduld hebben.159

Ondertussen wenste nog een andere maatschappelijke organisatie van de Nederlandse overheid steun voor het werk in de minder ontwikkelde wereld. Het ging om de Nederlandse Jeugdgemeenschap, die belangstelling had jonge vrijwilligers naar ontwikkelingslanden te sturen. Inspirerend voorbeeld was daarbij onder meer het Amerikaanse Peace Corps, dat door president Kennedy in 1961 in het leven was geroepen.160 In november 1962 richtte de NJB samen met de NOVIB de Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps op. De voorzitters van beide organisaties vormden het voorlopige bestuur ervan.161 De stichting had de ambitie vóór het einde van 1963 de eerste vrijwilligers uit te zenden. Het moest dan gaan om ‘gewone mensen’ als ‘metselaars en timmerlieden’ en ‘onderwijzers en verpleegsters’ die bereid waren twee jaar te werken in gebieden ‘waar het leven armoedig en naar westerse maatstaven primitief’ was.162 Op het ministerie van Buitenlandse Zaken werd er onmiddellijk bezorgd naar deze ontwikkeling gekeken. Er was bij voorbaat geen enkel vertrouwen dat de Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps in staat zou zijn jonge Nederlanders voor hun taak in de minder ontwikkelde landen op te leiden en projecten te kiezen, uit te voeren of te begeleiden. Vooral de betrokkenheid van de NOVIB, ‘welks falen in Soedan ons grote ellende heeft berokkend, en waardoor de onrust verwekkende activiteiten van Prof. E. de Vries extra voelbaar zullen zijn’, betekende een ‘weinig vertrouwenwekkende factor’, zo werd de ministerraad voorgehouden.163 Nog voordat er door de Stichting Jongeren Vrijwilligers Corps verdere stappen konden worden gezet, besloot minister Luns het initiatief naar zich toe te trekken. Ook hij zag voorlopig niets in het door particuliere instanties uitzenden van vrijwilligers. ‘In het huidige experimentele stadium is beperking tot uitzending onder overheidsverantwoordelijkheid geboden,’ zo vertelde hij in de ministerraad. Hij stelde daarom voor een ‘Nederlands Vrijwilligers Programma’ op te richten, dat zou vallen onder het Bureau Internationale Technisch Hulp op zijn ministerie.164

Jonge ontwikkelingswerkers: koningin Juliana ontvangt op Paleis Soestdijk een delegatie van het Jongeren Vrijwilligers Programma (1963)

Na steun van de ministerraad te hebben gekregen, kondigde Luns zijn plannen voor een Nederlands Vrijwilligers Programma tijdens een persconferentie op 12 februari 1963 aan, tot grote verrassing van de initiatiefnemers van het Jongeren Vrijwilligers Corps, die een dag later bijeen zouden komen.165 ‘Minister Luns heeft de show gestolen,’ constateerde de fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, Anne Vondeling.166 De vergadering van de initiatiefnemers van het Jongeren Vrijwilligers Corps verliep een dag later ‘moeizaam en emotioneel’, waarbij de plannen van Luns ‘met gemengde gevoelens’ werden ontvangen.167 De NJB en de NOVIB hadden echter geen andere keus dan de organisatie van het vrijwilligersprogramma aan het ministerie van Buitenlandse Zaken te laten. Dat ministerie beschikte immers over de middelen om zo’n programma te financieren. Voor een ‘experimentele fase’ ervan in 1963 had het al onmiddellijk 800.000 gulden ter beschikking gesteld. En voor het jaar erop kwam er vier miljoen gulden in de begroting te staan. Het ministerie liet er verder geen gras over groeien. Op 25 april 1963 werd de staf van het Jongeren Vrijwilligers Programma geïnstalleerd en was de eerste folder met een oproep aan jonge Nederlanders zich aan te melden als vrijwilliger gereed.168

Het eerste project waar vrijwilligers naartoe zouden worden uitgezonden, lag in de buurt van de plaats Bamenda in het westen van Kameroen en had tot doel een vervallen landbouwinstituut nieuw leven in te blazen. Uit honderden aanmeldingen werden er twaalf jonge vrouwen en dertien jonge mannen geselecteerd, een gezelschap dat bestond uit onder anderen landbouwingenieurs, onderwijzers, een arts en een verpleegster. Op 15 augustus begonnen zij aan hun opleiding aan het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam. Onderdeel daarvan was het op een braakliggend terrein bij de Sloterplas leren rijden in een jeep, naast cursussen Engels, hygiëne en medische zorg, sport en lichamelijke oefening, ‘technische aanpassing’, ‘studie van land en volk’ en ‘westerse waarden’.169 Uiteindelijk vertrokken in november 1963 vol goede moed 21 vrijwilligers onder leiding van landbouwingenieur Louis Kortenhorst richting Kameroen. De 35 jaar oude Kortenhorst had voor de FAO al ervaring opgedaan in Libië en Nigeria. De dag voor hun vertrek waren ze op paleis Soestdijk door koningin Juliana ontvangen, ten teken dat er sprake was van een bijzondere missie. Het was de bedoeling dat ze in Kameroen twee jaar zouden gaan werken. Dat na aankomst in Kameroen bleek dat er slechts sprake was van individuele projectjes, waar geen samenhang tussen bestond, de lokale overheid volstrekt ongeïnteresseerd was in wat de Nederlanders kwamen doen en de chef van het Jongeren Vrijwilligers Programma Pim Kouwenhoven – de man achter het mislukte Nimboranproject op Nieuw-Guinea – er persoonlijk moest ingrijpen, is een ander verhaal.170

1 Resolutie no. 1710 (XVI): ‘United Nations Development Decade. A programme for international economic co-operation’ (19 december 1961).

2 D.A. Hellema, ‘“Beschamende situaties”. De eerste staatssecretaris en de oprichting van DGIS’, in: Nekkers en Malcontent (red.), Vijftig jaar, 127-144, aldaar 130-132.

3 Nota over de hulp aan minder ontwikkelde landen, 18 augustus 1962, in: Handelingen Tweede Kamer, 1961-1962, bijlagen 6817, no. 1; P.C.J. van Loon aan hoofd van de directie Internationale Organisaties J. Meijer, 19 december 1961, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Maatschappelijk Werk, nummer toegang 2.27.02, inv.no. 327.

4 J.A. Ponsioen, J. Tinbergen en H.M. de Lange, ‘Twee-derde’, Wereld-in-formatie 4 (1962) nr. 3, 58-64.

5 Voorzitter en secretaris Bestuur Nederlandse Organisatie voor Internationale Bijstand Van Voorst tot Voorst en Van Dam aan Tweede Kamer der Staten-Generaal, 26 oktober 1962, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 304.

6 Chef Directie Internationale Organisaties, ministerie van Buitenlandse Zaken Meijer aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 28 oktober 1962, Dierikx e.a. (red.), Ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 305. Zie ook: Dierikx, ‘“Mister Ontwikkelingshulp”’, 150-151.

7 Handelingen Tweede Kamer, 1962-1963, 161-163 (Ruygers), 165 (Korteweg), 174 (Blaisse), 176 (Biesheuvel), 180 (Wttewaall van Stoetwegen).

8 Gouverneur van Suriname Van Tilburg aan minister van Zaken Overzee Helders, 6 oktober 1958, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1241.

9 Roy Khemradj, Frank Essed. De mobilisatie van het Eigene. Biografie van een Surinaamse visionair (z.p. 2025) 21-105.

10 Het Vrije Volk (14 oktober 1959).

11 Jules Sedney, Het werkgelegenheidsaspect van het Surinaamse Tienjaren Plan (Amsterdam, 1955) 58 en 125.

12 Regeringsprogramma, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1241.

13 Gouverneur van Suriname Van Tilburg aan minister van Zaken Overzee Helders, 6 oktober 1958, in: ibidem.

14 Gouverneur van Suriname Van Tilburg aan minister van Financiën Hofstra, 25 november 1958, in: ibidem, inv.no.1693.

15 Nederlandse missie voor het Tienjarenplan Suriname Brink aan minister van Zaken Overzee Helders, 22 september 1958, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 7540.

16 Minister-president Emanuels en minister van Opbouw Essed aan de managing director van het United Nations Special Fund Paul G. Hoffman, 19 mei 1959, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1658.

17 Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan gevolmachtigd minister van Suriname Pos, 7 juli 1959, in: ibidem.

18 Algemeen Dagblad (13 april 1961).

19 H. Dost, Opbouw 1958-1963. De nationale visie (Paramaribo 1963) 56-71; Hillebrand Ehrenburg en Marcel Meyer, Bouwen aan de wilde kust. II. Geschiedenis van de civiele infrastructuur van Suriname 1945-2020. (Volendam, 2019) 214-220.

20 P. Lieftinck en C. Goedhart, Rapport inzake de vermoedelijke expansieve invloed op de Surinaamse volkshuishouding van de uitvoering van het Brokopondoplan en andere tegelijk daarmede te entameren ontwikkelingsprojecten: tevens houdende advies over het in verband hiermede te volgen Regeringsbeleid ter handhaving van de interne en externe stabiliteit en verdere voorwaarden voor een gezonde economische groei van Suriname (1959).

21 Van Lakerveld aan gouverneur van Suriname Van Tilburg, 16 oktober 1959, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 229.

22 W.L. van Lakerveld, ‘Enkele aspecten van de industrialisatie van Suriname’, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Overzeese Gebiedsdelen, Directie Suriname en de Nederlandse Antillen, nummer toegang 2.10.35.01, inv.no. 117.

23 Rapport van de Adviesraad voor de herziening van het Tienjarenplan (december 1959).

24 Brants aan minister van Zaken Overzee Helders, 15 augustus 1958, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 843.

25 Van Bruggen aan chef van de directie Suriname en Nederlandse Antillen Jonkers, 12 en 26 september 1958, in: ibidem.

26 Brants aan viceminister-president Korthals, 12 maart 1960, in: ibidem, inv.no. 672.

27 Vertegenwoordiger van Nederland voor het TJP Suriname Brants aan viceminister-president Korthals, 26 april 1960, in: ibidem.

28 Korthals, ‘Nota inzake de effectuering van het Kabinetsbeleid gedurende de laatste drie en een half jaar betreffende de betrekkingen binnen het Koninkrijk’, in: Nationaal Archief, Den Haag, Collectie 311 H.A. Korthals, nummer toegang 2.21.183.48, inv.no. 35.

29 Nieuw Suriname (12 maart 1960).

30 Nieuw Suriname (8 april 1960). ‘Rondrit langs Tienjaren-projecten’, 9 april 1960, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 310.

31 Minister-president Emanuels aan minister-president De Quay, 30 maart 1960, in: ibidem, inv.no. 269.

32 Gouverneur Van Tilburg aan viceminister-president Korthals, 14 maart 1960, in: ibidem, inv.no. 1315.

33 Notulen Ministerraad, 13 mei 1960, in Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 218.

34 Vertegenwoordiger van Nederland voor het Tienjarenplan Brants aan viceminister-president Korthals, 7 maart 1960, in: Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Missie van Deskundigen voor het Tienjarenplan / Nederlandse Ontwikkelingshulp in Suriname (TJP / VMOS), nummer toegang 2.10.20, inv.no. 35.

35 Van der Peijl aan Nagtegaal, 11 mei 1960, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1315.

36 Notulen Ministerraad, 13 mei 1960, in Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 218.

37 ‘Protocol van besprekingen’, 25 mei 1960, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 672.

38 Van der Peijl aan Nagtegaal, 19 mei 1960, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 1315.

39 Van Tilburg aan Nagtegaal, 2 juni 1960, in: ibidem, inv.no. 269.

40 Nieuw Suriname (23 juni 1960); Khemradj, Frank Essed, 147-152.

41 ‘Bijeenkomst met Surinaamse delegatie’, De Nederlandse industrie (1960) 363.

42 W. Bruynzeel aan gouverneur van Suriname, 2 augustus 1946, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 9765; W. Bruynzeel, ‘Wel en wee van een industrieel in Suriname’, De Nederlandse industrie (1959) 643-645.

43 ‘Ondernemers in Suriname’, De Nederlandse industrie (1959) 751-756.

44 Van Tilburg aan Nagtegaal, 17 februari 1961, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 3022. In reactie op: Nieuw Suriname (11 februari 1961).

45 J.H. Becking, ‘De ontwikkeling van het bosbeheer in Suriname’, Nederlands Bosbouwtijdschrift 36 (1964) 192-209, aldaar 206-208; P. Smidt, ‘Het Pinus experiment van Van Gelder Zonen N.V. in Suriname’, Nederlands Bosbouwtijdschrift 36 (1964) 328-330.

46 ‘Rede van Z.K.H. de Prins der Nederlanden op woensdag 20 juni 1962’, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 2280.

47 Jonkers aan Korthals, 12 november 1959, NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 448.

48 Notulen ministerraad, 4 december 1959, in: NL-HaNA, Ministerraad, 2.02.05.02, inv.no. 410.

49 Viceminister-president Korthals aan minister-president De Quay, 29 juni 1960, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 454.

50 Speekenbrink aan Korthals, 10 september 1960, in: ibidem, inv.no. 475.

51 De economische ontwikkeling van Curaçao. Een overzicht van de mogelijkheden en voorwaarden, januari 1960, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 472.

52 ‘Opstelling van een ontwikkelingsplan voor langere termijn voor het Eilandgebied Curaçao. Dringende werken, die in dit ontwikkelingsplan passen, doch geen uitstel kunnen lijden’, 3 mei 1960, in: ibidem, inv.no. 475; Gezaghebber van Curaçao Gorsira aan Jonkers, 9 mei 1960, in: ibidem, inv.no. 474.

53 ‘Nota betreffende de noodzaak tot een planmatige economische ontwikkeling van het eilandgebied Aruba en beschrijving van de werken met een urgent karakter, welke in dit kader passen’, 4 juni 1960, in: ibidem.

54 Amigoe di Curacao (25 april 1960); Jonkers aan Korthals, 8 augustus 1960, in: ibidem, inv.no. 475.

55 Jonkers aan Korthals, 8 augustus 1960, in: ibidem.

56 Gouverneur van de Nederlandse Antillen Speekenbrink aan viceminister-president Korthals, 26 september 1961, in: ibidem.

57 ‘Beginselovereenkomst tussen Nederland en de Nederlandse deelneming in de financiering van de ontwikkeling van de Nederlandse Antillen’, 23 november 1960, in: ibidem, inv.no. 476.

58 Gouverneur van Nederlandse Antillen Speekenbrink aan Jonkers, 16 december 1960, in: ibidem, inv.no. 475; Minister van Financiën Zijlstra aan viceminister-president Korthals, 16 december 1960, in: ibidem, inv.no. 859.

59 Jaarverslag no. 1. 3-Jarenplan voor de ontwikkeling van Bonaire en de Bovenwindse Eilanden (aanloopperiode t/m 31 december 1961); Jaarverslag no. 2. 3-Jarenplan voor de ontwikkeling van Bonaire en de Bovenwindse Eilanden (periode 1 jan t/m 31 december 1962), in: ibidem, inv.no. 452. F.J. van Wel, ‘Sint Eustatius. Zit in het verleden een toekomst?’, Oost en West 59 (1966) no.8, 12-14.

60 W.J. Vreede, ‘Toerist op Aruba’, Oost en West 55 (maart 1962) 9-10.

61 P. Lieftinck en C. Goedhart, ‘Rapport over de vooruitzichten voor expansie van de economie der Nederlandse Antillen in het licht van de bestaande ontwikkelingsplannen, met advies over de financiële draagkracht van het land en dezelfde kredietwaardigheid, met het oog op het aangaan van buitenlandse leningen’, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 859.

62 Tienjarenplan Curaçao (14 dln.; Willemstad, 1962); ‘Tienjarenplan Aruba’, in: NL-HaNa, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 480; J. Hartog, ‘Tienjarenplan Curaçao: gigantische projecten’ en ‘Tienjarenplan Aruba: forse aanpak van initiatieven’, Oost en West 55 (1962) no. 8, 6-7 en 10-11.

63 Amigoe di Curacao (30 mei 1963).

64 Protocol van conclusies betreffende de besprekingen tussen de delegaties van de Nederlandse en Antilliaanse Regeringen inzake de Nederlandse hulpverlening ter uitvoering van de eerste phase van een meerjarig ontwikkelingsplan voor de Nederlandse Antillen (lopende tot eind 1966), in: Handelingen Tweede Kamer, 1963-1964, bijlage 7524, no. 3, bijlage.

65 Eijsvoogel aan minister van Zaken Overzee Helders 22 september 1958, en: Eijsvoogel aan de minister van Zaken Overzee a.i. Korthals 3 juli 1959, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 973; Theodorus Petrus Maria de Wit, The Wageningen rice project in Surinam. A study on the development of a mechanized rice farming project in the wet tropics (’s-Gravenhage 1960) 262-285.

66 L.G. Witte en J. Jongerling, Rapport inzake de werkzaamheden en verdere ontwikkelingsmogelijkheden van de Stichting voor de ontwikkeling van Machinale Landbouw in Suriname, 21 mei 1959, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 973.

67 Voorzitter raad van commissarissen Eijsvoogel aan minister Korthals, 3 juli 1959, in: ibidem.

68 Minister van Zaken Overzee Korthals aan minister-president De Quay, 25 juli 1959, in: ibidem.

69 Lieftinck en Goedhart, Rapport inzake de vermoedelijke expansieve invloed.

70 Notulen van de 11de vergadering van de Raad van Commissarissen van de SML, 26 maart 1960, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 986.

71 Voorzitter RvC SML Eijsvoogel aan directeur Kabinet van de Viceminister-President Jonker, 24 mei 1960, in: ibidem, inv.no. 973.

72 Voorzitter RvC SML Eijsvoogel aan directeur Kabinet van de Viceminister-President Jonkers, 9 november 1960, in: ibidem.

73 Nagtegaal aan Van Tilburg, 21 november 1960, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 3022.

74 L.G. Witte, ‘Verslag bezoek minister Zijlstra’, 7 december 1960; E. van Lennep ‘Aide mémoire’, 27 november 1960, en minister van Financiën Zijlstra aan Viceminister-President Korthals, 14 december 1960, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, inv.no. 973; Waarnemend gouverneur Nagtegaal aan directeur Kabinet van de Viceminister-President Jonkers, 7 december 1960, in: ibidem, inv.no. 269; Notulen van de 13de vergadering van de raad van commissarissen van de SML, 30 juli 1960, en Notulen van de 16de vergadering van de raad van commissarissen van de SML, 28 januari 1961, in: ibidem, inv.no. 986.

75 Nagtegaal aan Van Tilburg, 16 januari 1961, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 3022.

76 Notulen van de (buitengewone) 62ste vergadering van de Raad voor Economische Aangelegenheden uit de Ministerraad, 11 april 1961, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, inv.no. 973. Notulen van de 17de vergadering van de Raad van Commissarissen van de SML, 10 juni 1961, in: ibidem, inv.no. 986.

77 ‘Rapport van de Raad van Commissarissen van de Stichting voor de Ontwikkeling van Machinale Landbouw in Suriname inzake de toekomstige ontwikkeling van het Wageningen-project’, 16 januari 1962, in: ibidem, inv.no. 973. Het rapport van de RvC was gebaseerd op het ‘Rapport inzake de ontwikkeling van Wageningen, Suriname, als kernbedrijf’, van Witte en Jongerling van 9 oktober 1961, in: ibidem.

78 De boeren van Wageningen aan Viceminister-President Korthals, 25 maart 1961, in: ibidem.

79 Minister van Financiën Zijlstra aan Viceminister-President Korthals, 29 maart 1962, ibidem.

80 Handelingen Tweede Kamer, 1964-1965, 1023.

81 Charles van Santen, Het kleinlandbouwers Bacoven project Santo Boma, Suriname (1964).

82 Kraker, J.P. de, Evaluatie-onderzoek in het Santo-Boma-project (Paramaribo: [s.n.] 1964) 115; A.J. Schouten, De sociale en economische verzorging van de agrarische bevolking in Suriname. De invloeden van het centraplan in Santo-Boma en omgeving, Alkmaar en Storkoe (1964) 38-41.

83 ‘De toestand van ’s lands financiën’, 1 september 1961, en ‘Nota betreffende de toestand van ’s lands financiën behorende bij de ontwerp-begroting voor het dienstjaar 1964’, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 2067.

84 Viceminister-president Korthals aan minister-president Emanuels, 1 februari 1961, in: ibidem, inv.no. 2061.

85 De toestand van ’s lands financiën (Paramaribo, 1961) 26.

86 Gouverneur Van Tilburg aan viceminister-president Korthals, 19 september 1961, in: HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 2062.

87 Gouverneur Van Tilburg aan viceminister-president Korthals, 18 december 1961, in: ibidem.

88 Viceminister-president Korthals aan gouverneur Van Tilburg, 20 november 1961, in: ibidem.

89 Brants, ‘Memorandum voor de gouverneur van Suriname. Financiële toestand Suriname’, 7 december 1961, in: ibidem.

90 Minister-president Emanuels aan viceminister-president Korthals, 16 augustus 1962, in: ibidem, inv.no. 880.

91 De toestand van ’s lands financiën (1 september 1962), in: ibidem, inv.no. 2067.

92 ‘Memorandum van de Vertegenwoordiger van Nederland voor het Tienjarenplan Suriname’, 10 september 1962, in: NL-HaNA, Tienjarenplan / Ontwikkelingshulp Suriname, 2.10.20, inv.no. 37.

93 Ministerie van Financiën Juli 1958 – April 1963. 5 jaar financieel en fiscaal beleid in Suriname (Paramaribo 1963) 13-16.

94 Handelingen Tweede Kamer, 1962-1963, 751.

95 Erwin Dekker, Jan Tinbergen. Een econoom op zoek naar vrede (Amsterdam, 2021) 31-100.

96 Het plan voor de arbeid. Rapport van de commissie uit NVV en SDAP (Amsterdam, 1935) 9-44 en 298-312.

97 J. Tinbergen, De les van dertig jaar. Economische ervaringen in mogelijkheden (Amsterdam, 1944) 67-70; Jan Pen, ‘Met Jan Tinbergen – I’, Hollands Maandblad (2005) no. 697, 3-8, aldaar 8.

98 Dekker, Jan Tinbergen, 224-230.

99 Jan Tinbergen, ‘Actuele economische problemen van India’, Economisch-statistische berichten 73 (1952) no. 1808, 41-43. Zie ook: J. Tinbergen, International economie cooperation (Amsterdam, 1945) 4; J. Tinbergen, ‘Development cooperation as a learning process’, in: G.M. Meier en D. Seers (red.), Pioneers in development (New York, 1984) 315-331.

100 Het Vaderland (30 december 1952); Algemeen Handelsblad (6 november 1953).

101 Het Vrije Volk (22 oktober 1954); Algemeen Dagblad (17 december 1954).

102 Het Vrije Volk (29 april 1955).

103 J. Tinbergen, ‘Economische aspecten van het ontwikkelingsvraagstuk, geïllustreerd aan de problemen van India’, Socialisme en Democratie 12 (1955) 455-460, aldaar 458-459.

104 J. Tinbergen, ‘De internationale taak van de sociaal-democratie’, Socialisme en Democratie 14 (1957) 84-89, aldaar 88; J. Tinbergen, ‘Internationale socialistische politiek’, Socialisme en Democratie 14 (1957) 666-671, aldaar 671.

105 J. de Kadt, ‘Veertig jaar later. Het communistische Rusland en de westerse wereld (benevens enige opmerkingen over de voorstellen van prof. J. Tinbergen)’, Socialisme en Democratie 14 (1957) 688-704.

106 Het Vrije Volk (7 maart 1956).

107 J. Tinbergen, The design of development (Baltimore, 1958) 9-28 en 69.

108 J. Tinbergen, ‘Het vraagstuk van de minder ontwikkelde gebieden’, Wereld-in-formatie 2 (1960) no. 1, 27-31, aldaar 27; J. Tinbergen, ‘Algemene problematiek van de hulpverlening in de ontwikkelingsgebieden’, Wereld-in-formatie 4 (1962) no. 4, 19-30, aldaar 26.

109 J. Tinbergen, ‘Suriname vergeleken met andere ontwikkelingslanden’, Oost & West 56 (1962) no. 2, 5-6.

110 Raamwerk integraal opbouwplan Suriname 1963-1972 (Paramaribo, 1963) 1-10, 73 en 167-170.

111 Jan Tinbergen, Shaping the world economy. Suggestions for an international economic policy (New York, 1962) 1-39, 91-179.

112 Paraat (28 november 1964).

113 J. Tinbergen, ‘De betekenis van onderwijs en opleiding voor de economische ontwikkeling’, Wereld-in-formatie 3 (1961) no. 3, 3-10; Dekker, Jan Tinbergen, 276-280.

114 E. de Vries, ‘Afrikaanse impressies’, Socialisme en Democratie 17 (1960) 274-278.

115 Egbert de Vries, Man in Rapid Social Change (Londen, 1961) 234-240.

116 ‘Review by Ernest Gellner of Man in Rapid Social Change by Egbert de Vries’, International Affairs 38 (1962) 224-225.

117 De Vries, Man in rapid socical change, 200-211.

118 Het Parool (5 oktober 1962).

119 ‘Ten years of ITC’ en ‘Report on the period 7th september 1959 – 5th september 1961’, in: ITC Information nr. 6; Disco, 60 Years of ITC, 27-34.

120 Foundation Training Courses and Research, Final report International Course on Small-Scale Industries, October 3, 1955-March 29, 1956 (Delft, 1956).

121 H.G. Quik, ‘The international course in Hydraulic Engineering’, in: Selected aspects of hydraulic engineering (Delft 1963) 169-184.

122 ‘Rede ir. Van Ettinger’, Bouw (1958) 334-336; ‘Internationale Bouwcursus “I.C.B.”’, Bouw (1958) 1042-1043.

123 Notulen van de vergadering van het Internationaal Agrarisch Centrum, 4 juli 1961, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselveiligheid: Directie Landbouwonderwijs, nummer toegang 2.11.56, inv.no. 169.

124 Jaarverslag 1962 Stichting Internationaal Agrarisch Centrum Wageningen (Wageningen, 1963).

125 Annual report 1962 Institute for Land Reclamation and Improvement (Wageningen, 1963) 23-24.

126 Handelingen Eerste Kamer 1962-1963, 332 en 2270-2271.

127 Minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen a.i. Klompé aan minister-president De Quay, 5 maart 1963, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 314.

128 ‘De uitzending van assistent deskundigen’, Internationale Technische Hulp 8 (1958) no. 1, 14-16; Commissie Internationale Technische Hulp aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 9 maart 1961, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 232 en 232a; Jaarverslag over 1962 van de Commissie voor Internationale Technische Hulp en het Bureau voor Internationale Technische Hulp (Den Haag, 1963).

129 R.A.J. van Lier, ‘Mentale en sociale aspecten van technische hulp’, Landbouwkundig tijdschrift 74 (1962) 376-388.

130 W. Brand, ‘Ekonomische hulp aan on-ontwikkelde gebieden’, Wereld-in-formatie 1 (1959) no. 1-2, 35-44.

131 Ibidem, 35.

132 F.B. Carbasius Weber, ‘De grote honger’, Onze wereld 4 (1960) no. 1, 24-25.

133 Rondschrijven directeur-generaal FAO Sen, december 1958, en directeur voor de Internationale Organisatie van het ministerie van Landbouw, visserij en voedselvoorziening Van Oosten aan ministerie van Zaken Overzee, 7 april 1959, in: NL-HaNA, Koloniën / Dossierarchief, 2.10.54, inv.no. 7646; Memo bespreking ‘hongerjaar’ van FAO, 18 maart 1959, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 23396.

134 Rondschrijven directeur-generaal FAO Sen, februari 1960, in: ibidem.

135 Aantekening over het bezoek van de heren Bn. Van Voorst tot Voorst en Kloos van de NOVIB, in: NL-HaNA, Buitenlandse Zaken / Code-Archief 55-64, 2.05.118, inv.no. 10357.

136 Memo Wereldcampagne van de FAO tegen de honger, 5 oktober 1960, in: ibidem, inv.no.23396.

137 Assistent-Director-General Parker aan secretaris van de NOVIB Van Vlijmen, 12 augustus 1960, in: ibidem.

138 Memo Wereldcampagne van de FAO tegen de honger, 5 oktober 1960, in: ibidem.

139 ‘Brood in de wereld’, Onze wereld 4 (1960) no. 1, 27; E. de Vries, ‘Brood voor het Midden-Oosten’, Onze wereld 4 (1960) no. 2, 7-8.

140 ‘Resultaat en besteding’, Onze wereld 5 (1961) no. 1, 2.

141 W.F. Donath, J.H. de Haas en G.J.A. Terra, Nota over de mogelijkheden ter verbetering van de volksvoeding en de daartoe te treffen voorbereidingen en maatregelen (Januari 1938) 2, 19-20.

142 G.J.A. Terra, Cultuurtype, landbouw en welvaart in Indonesië (Jakarta en Groningen, 1952) 30-31.

143 Chronologisch verslag Afrika-reis prof. Terra – prof. Oomen, 21 maart 1962, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Landbouw: Directie Algemene Zaken, nummer toegang 2.11.55, inv.no. 410. Verslag van de 5de vergadering van het bestuur NEDERF, 15 mei 1962, in: ibidem. Limburgsch Dagblad (2 juli 1962).

144 Verslag NEDERF over oktober 1962, in: NL-HaNA, Landbouw / Algemene Zaken, 2.11.55, inv.no. 410. Verslag van de 8ste vergadering van het bestuur van NEDERF, 22 januari 1963, in: ibidem.

145 Rapport verloop werkzaamheden van de stichting NEDERF, afgesloten 31 augustus 1963, in: ibidem.

146 Verslag vergadering NEDERF, 10 december 1963, in: ibidem.

147 G.J.A. Terra, ‘Produktie van tropische voedingsmiddelen in verband met moderne kwaliteitseisen’, Landbouwkundig tijdschrift 77 (1965) 601-614, aldaar 613; Willem Smitt, ‘De medicijnvrouw komt uit Nederland’, Beatrijs 25 (1967) no. 2, 52-57.

148 G.J.A. Terra, ‘De achtergebleven welvaart in de ontwikkelingsgebieden’, Streven 18 (1964-1965) 35-47, aldaar 33-37 en 47.

149 Het Vrije Volk (18 juli 1959).

150 Het Verbond van Nederlandsche Werkgevers, het Centraal Sociaal Werkgevers Verbond, het Katholiek Verbond van Werkgeversvakverenigingen, het Verbond van Protestants-christelijke Werkgevers in Nederland en de commissie ontwikkelingslanden, Samenwerking met ontwikkelingslanden (z.p., 1960) 25-28.

151 Handelingen Tweede Kamer 1960-1961, 515 (Ruygers); Handelingen Eerste Kamer, 1960-1961, 3171 (De Gaay Fortman) en 3178 (Delprat).

152 ‘Wachten op Godot’, De Nederlandse industrie (1962) 422.

153 Handelingen Tweede Kamer, 1963-1964, 549. ‘Ontwikkelingslanden’, De Nederlandse industrie (1963) 938-939.

154 De Tijd / De Maasbode (15 december 1962).

155 Handelingen Tweede Kamer, 1962-1963, 169.

156 Handelingen Tweede Kamer, 1962-1963, 204-205 (Ruygers) en 210 (Luns).

157 Directeur Centraal Missie Commissariaat Croonenburg, voorzitter moderamen Nederlandsche Zendingsraad Van Randwijck en algemeen secretaris Verkuyl aan minister van Buitenlandse Zaken Luns, 25 september 1963, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 326; zie ook: J. Verkuyl, ‘Wat bewoog zending en missie om een adres aan de Nederlandse regering te richten betreffende hulp aan ontwikkelingslanden?’, Wereld-in-formatie 5 (1963) no. 4, 5-10. J. Bos en G.H.A. Prince, ‘Partners in ontwikkeling. De beginperiode van het (kerkelijke) particuliere ontwikkelingswerk’, in: Nekkers en Malcontent (red.), Vijftig jaar, 163-182, aldaar 168-170.

158 Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan minister-president Marijnen, 11 november 1963, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 332.

159 Handelingen Tweede Kamer, 1963-1964, OCV/UCV, C352-C355.

160 N.O. Steenbrink, ‘De Nederlandse jeugd en de hulp aan de ontwikkelingsgebieden’, in: M. Bos e.a., Nederlands taak inzake samenwerking met de ontwikkelingslanden (Den Haag, 1963) 39-49.

161 Voorzitter Steenbeek en secretaris Baron van Voorst tot Voorst aan het bestuur van het Instituut voor de Tropen, 20 december 1962, in: NL-HaNA, KIT Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2.20.69, inv.no. 3610.

162 Het Vrije Volk (28 december 1962).

163 Memorandum ‘Vrijwilligerscorps ten behoeve van minder ontwikkelde gebieden’, 28 oktober 1962, in: Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Buitenlandse Zaken: Afdeling Jongeren Vrijwilligers (AJV), nummer toegang 2.05.378, inv.no. 46.

164 Minister van Buitenlandse Zaken Luns aan minister-president De Quay, 1 februari 1963, in: Dierikx e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1989, I, no. 310.

165 ‘Tekst van de verklaring van minister J. Luns aan de Nederlandse pers op 12 februari 1963’, Internationale technische hulp 13 (1963) no. 3, 1-4.

166 De Waarheid (16 februari 1963).

167 Verslag van de vergadering van de Raad van Bijstand van de Stichting ‘Jongeren Vrijwilligers Corps’ op 13 februari 1963, in: NL-HaNA, KIT Koninklijk Instituut voor de Tropen, 2.20.69, inv.no. 3610.

168 Toespraak van minister Luns bij de installatie van de staf van het Jongeren Vrijwilligers Programma, 25 april 1963, in: NL-HaNA, Buza / Afd. Jongeren Vrijwilligers, 2.05.378, inv.no. 46; Handelingen Eerste Kamer, 1962-1963, bijlagen no. 6900, no. 94a; Handelingen Tweede Kamer, 1963-1964, bijlagen no. 7400, no. 2.

169 Elisabeth van Schelle, ‘“De Kameroeners”. Jongeren Vrijwilligers Programma’, Oost en West 57 (1963) no. 1, 8-9.

170 ‘Jonge vrijwilligers naar Kameroen vertrokken’, Internationale technische hulp 13 (1963) no. 12, 1-2. ‘Maandrapport Jongeren Vrijwilligers Programma over de maand oktober 1964’, in: NL-HaNA, Buza / Afd. Jongeren Vrijwilligers, 2.05.378, inv.no. 46. Brinkman, Bricks, mortar and capacity building, 45-92.

Epiloog

Na 1963 is er in de geschiedenis van de Nederlandse hulp aan de minder ontwikkelde landen sprake van een nieuwe periode. Steeds meer maatschappelijke organisaties zoals het bedrijfsleven, de zending en de missie wensten erbij betrokken te worden, er was afscheid genomen van de ‘neokoloniale’ pogingen Nieuw-Guinea te ontwikkelen en een nieuwe generatie van jonge, idealistische ontwikkelingswerkers stond klaar om te gaan werken in Afrika, Latijns-Amerika en Azië. Grondleggers van de Nederlandse hulp aan minder ontwikkelde landen als Egbert de Vries, Jan Paul Bannier en Wim Schermerhorn en veel van de experts die naar de minder ontwikkelde landen waren uitgezonden en hun carrière waren begonnen in Nederlands-Indië, gingen met pensioen of naderden de pensioengerechtigde leeftijd. Tegelijkertijd betekende het einde van het Nederlandse bestuur over Nieuw-Guinea dat er weer een nieuwe groep personen met ‘tropenervaring’ was die zou omzien naar een andere, deels internationale werkkring. Het einde van Nederlands Nieuw-Guinea betekende ook dat er meer geld beschikbaar kwam voor andere vormen van ontwikkelingshulp dan aan de eigen Rijksdelen. De nieuwe regering die onder leiding van minister-president Marijnen in juli 1963 aantrad, verklaarde in dit kader dat er ‘voorzieningen’ zouden worden getroffen om het Nederlandse beleid ten aanzien van de hulp aan de ontwikkelingslanden ‘te versterken door middel van hechte coördinatie’. Dit voornemen leidde in november 1963 tot de benoeming van Isaäc Diepenhorst tot staatssecretaris van Buitenlandse Zaken belast met de hulpverlening aan ontwikkelingslanden, waarmee Nederland voor het eerst een aparte bewindspersoon voor dit beleidsterrein kreeg.1

Ook in 1963 werden de diplomatieke betrekkingen met Indonesië hersteld, waardoor het mogelijk werd nieuwe relaties met het land op te bouwen. Het geven door Nederland van ontwikkelingshulp zou hier onderdeel van worden. Als ‘kwartiermaker’ werd de diplomaat Henk Leopold naar Jakarta gestuurd. Hij moest er onder meer de vestiging van de Nederlandse ambassade voorbereiden en trof er dezelfde ambivalentie aan die Rudie van Lier had omschreven bij zijn schets van hoe westerse ontwikkelingswerkers in minder ontwikkelde landen werden ontvangen. Leopold schreef over

de dichte nevel van tegenstrijdige gevoelens, van onbekende politieke en psychologische factoren; het rookgordijn van achterdochtige vriendelijkheid of vriendelijke argwaan; de ondefinieerbare sfeer van blijdschap bij de Indonesiërs over de herstelde banden, met tegelijk een afwerend gebaar, vol van historisch vooroordeel. Een wonderlijk mengsel van verboden vreugde over het weer Nederlands kunnen spreken, en vrees voor eigen sentiment en ressentiment, en voor wat de buurman zou kunnen zeggen.

Ontwikkelingslanden hadden zich aan hun koloniale overheersers ontworsteld en onmiddellijk daarna klopten diplomaten en ontwikkelingsexperts uit dezelfde landen op hun deuren om hen te helpen. Die hulp was soms welkom, maar de gevoelens erover waren gemengd. Dat merkte Leopold onmiddellijk bij zijn hernieuwde kennismaking met Indonesië.2

In Indonesië, of liever gezegd: in Nederlands-Indië lagen ook de wortels van de Nederlandse hulp aan de minder ontwikkelde landen in de wereld. Het besef dat Nederland een morele verplichting had de welvaart van de inheemse bevolking van Nederlands-Indië te bevorderen of in ieder geval in de kolonie de armoede te bestrijden, had in het begin van de twintigste eeuw geleid tot de zogeheten ethische politiek. Die ethische politiek had bestaan naast het door de koloniale overheid bevorderen van de belangen van het westerse bedrijfsleven, dat soms ten koste ging van de positie van de inheemse bevolking, en een politiek waarin verzet tegen de Nederlandse aanwezigheid in de Indische archipel met harde hand werd onderdrukt. Maar in deze koloniale context hadden Nederlanders oprecht aan de verbetering van de levensomstandigheden van de inheemse bevolking gewerkt, zoals ook Wim Schermerhorn in 1951 opmerkte toen hij de nieuwe inspanningen om de minder ontwikkelde landen te helpen in context plaatste. Veel Nederlanders in dienst van de Nederlands-Indische overheid waren inderdaad ‘ontwikkelingswerkers avant la lettre’ geweest. Er waren irrigatie- en andere infrastructurele werken aangelegd, er was geprobeerd de landbouw, het onderwijs en de gezondheidszorg te verbeteren, via migratie was getracht de bevolkingsdruk op Java en Madoera te verminderen en door het verstrekken van microkredieten was getracht de economie te stimuleren. Er was in de jaren dertig zelfs een bescheiden bedrag van 25 miljoen gulden door Nederland aan Nederlands-Indië geschonken voor ‘welvaartszorg’.

Vooruitstrevende landbouwingenieurs en bestuursambtenaren als Egbert de Vries en Ok van der Plas hadden daarbij geleerd dat om succes te hebben met maatregelen de welvaart te verhogen, vooral samen met de inheemse bevolking moest worden opgetrokken. Maatregelen aan de bevolking opleggen of opdringen had weinig zin. Landbouwingenieurs hadden daarbij beseft dat hun werk een wetenschappelijke basis moest hebben. Er was daarom onder meer onderzoek gedaan naar de sociaal-economische structuur van het Indonesische platteland, waarbij zoveel mogelijk was gestreefd naar ‘kennis van het landbouwbedrijf, a.h.w. van binnenuit gezien, dus uit het oogpunt van den boer’. Die kennis had zich vervolgens vertaald in projecten die aansloten bij de lokale karakteristieken van de landbouw en waaraan de lokale bevolking actief kon deelnemen. Er waren in de dorpen cursussen georganiseerd waarbij het geleerde door de lokale boeren onmiddellijk in de praktijk kon worden gebracht. Op Java en daarbuiten waren verder tientallen ‘zaadhoeven’ ingericht waar boeren kennis konden nemen van nieuwe producten en waar betere zaden waren ontwikkeld en uitgedeeld. En op allerlei verschillende manieren was aan boeren voorlichting gegeven, waarbij er onder meer wedstrijden en toneelvoorstellingen waren georganiseerd. Het had allemaal weinig weg van de karikatuur van ontwikkelingswerk als een ‘top-down, etnocentrische en technocratische benadering’, die mensen en culturen in minder ontwikkelde landen slechts als ‘abstracte concepten’ behandelde.3

De Nederlandse hulp aan de minder ontwikkelde gebieden in de wereld werd in de jaren vijftig en begin jaren zestig vrijwel volledig vormgegeven door personen die al een lange carrière in Nederlands-Indië achter de rug hadden. Er was daarom ook sprake van continuïteit tussen de welvaartszorg in Nederlands-Indië en de naoorlogse hulp aan minder ontwikkelde gebieden. Personen als Egbert de Vries vonden in dit kader de Amerikaanse benadering van deze hulp, waarin vooral de overdracht van technische kennis centraal stond, te eenzijdig. Alle aspecten van de samenleving in de minder ontwikkelde landen moesten worden ontwikkeld. De Vries hoopte dat Nederlandse deskundigen deze gedachte in de praktijk zouden brengen en dat zijn Institute of Social Studies in Den Haag er een bijdrage aan zou leveren. Ook de novib zou projecten ondersteunen gericht op het integraal ontwikkelen van een dorp of een streek, projecten die met andere woorden waren gericht op community development. Weinig Nederlanders die na de oorlog vormgaven aan de hulp aan minder ontwikkelde landen hadden daarbij moeite met het feit dat zij eerder hadden gewerkt voor de koloniale staat of in een koloniale context. Zij accepteerden veelal dat de tijden waren veranderd en gingen door met hun werk, zij het op een andere plek en in een andere context, maar met dezelfde motivatie en gedrevenheid. Bij hen was er geen sprake van een ‘trauma of decolonization’.4

In de jaren vijftig en het begin van de jaren zestig ging in het kader van de hulp aan minder ontwikkelde gebieden in de wereld de meeste Nederlandse aandacht uit en verreweg het meeste Nederlandse geld naar Suriname en Nieuw-Guinea. De ontwikkeling van de minder ontwikkelde delen van het Koninkrijk had nu eenmaal voorrang boven inspanningen elders in de wereld. Suriname en Nieuw-Guinea waren uiteraard twee volstrekt verschillende delen van het Koninkrijk. Suriname was vanaf 1954 een vrijwel volledig autonoom land met een eigen regering, Nieuw-Guinea een nauwelijks onder bestuur gebracht gebied waar het overgrote deel van de bevolking nog in uiterst primitieve omstandigheden leefde. Hoe moeilijk het was Nieuw-Guinea samen met de lokale bevolking te ontwikkelen, bleek wel uit het geringe resultaat van allerlei goedbedoelde ontwikkelingsprojecten. Wellicht het meest prestigieuze project was het Nimboran-project geweest, dat bedoeld was als een voorbeeld van community development. Uiteindelijk bleek het echter vooral het project van de lokale bestuursambtenaar te zijn waaraan de bevolking slechts meewerkte omdat het daartoe opdracht kreeg. Ook elders waren de resultaten van het ontwikkelingswerk bescheiden te noemen, terwijl in sommige streken Nederlandse bestuursambtenaren slechts in staat waren met veel kunst-en-vliegwerk onderling geweld tussen de Papoea’s tegen te gaan. Ook in Nieuw-Guinea was er geen sprake van het met ontwikkelingsprojecten onderwerpen van een willoze bevolking, maar veel meer van complexe relaties tussen Papoea’s, overheid, zending en missie. Daarbij was er van de zijde van de Papoea’s soms sprake van verzet, soms van het simpelweg negeren van de Nederlanders en soms van het aanvaarden van het Nederlandse bestuur en de Nederlandse aanwezigheid om er zelf beter van te worden.

De poging Nieuw-Guinea te ontwikkelen was een project geweest, niet bedoeld om er als Nederland beter van te worden, hoewel het sommige Nederlanders een goed gevoel gaf nog mee te tellen in de wereld van Zuidoost-Azië, maar wel door Nederlanders bedacht en onder Nederlandse leiding uitgevoerd. Het kon dan ook ‘koloniaal’ of ‘neokoloniaal’ genoemd worden. Suriname was anders. Daar waren de ontwikkelingsplannen door Surinamers opgesteld en bood Nederland slechts steun. Althans, zo had het er op het eerste gezicht uitgezien. In de praktijk waren het nog steeds veelal buitenstaanders geweest, soms van Surinaamse komaf, die de plannen hadden opgesteld. Ook het Surinaamse Planbureau werd vooral door Nederlandse deskundigen vormgegeven. De basisgedachte van de ontwikkelingsplannen voor Suriname was overigens simpel: naast allerlei sociale projecten werd geprobeerd de landbouw te verbeteren en uit te breiden en werd er nieuwe infrastructuur aangelegd. De industrialisatie van het land zou daarop volgen. Suriname kreeg daarbij hulp van een nieuwe figuur: die van de bezoekende en vervolgens rapporten schrijvende westerse expert. In het geval van Suriname leenden zich daarvoor niet de minsten, van imf-directeur Lieftinck tot latere Nobelprijswinnaar Tinbergen. Rapporten, plannen, adviezen en projecten konden echter niet voor een werkelijke ontwikkeling van het land zorgen, ondanks de forse financiële steun vanuit Nederland. Landbouwprojecten hadden weinig succes en op een enkele uitzondering na ontstond er geen industriële bedrijvigheid. Desondanks bleef Nederland Suriname financieel ondersteunen. Het voelde zich daartoe verplicht vanwege de Koninkrijksbanden, waarbij kritiek op bijvoorbeeld het alsmaar uitdijende ambtenarenapparaat in Paramaribo werd vermeden. Er was altijd de hoop dat het in de toekomst met Suriname beter zou gaan.

Het waren niet alleen bestuursambtenaren en landbouwingenieurs geweest die in Nederlands-Indië hadden vormgegeven aan de ethische politiek en de welvaartszorg, ook Delftse en later ook Bandoengse ingenieurs hadden dat gedaan. Deze ingenieurs vertegenwoordigden een andere koloniale traditie dan de bestuursambtenaren en de landbouwingenieurs. Zij hadden in het algemeen weinig opgehad met de traditionele inheemse samenleving, maar waren ervan overtuigd geweest dat moderne techniek voor vooruitgang zou zorgen. Zij waren het die in de Indische archipel grote bouwprojecten hadden ontworpen en uitgevoerd: spoorlijnen, woonwijken, irrigatiewerken, havencomplexen en waterkrachtwerken. Daarbij waren de ingenieurs niet alleen overtuigd geweest van de kracht van de moderne techniek, maar ook van hun eigen rol in het toepassen van die techniek. Toen in 1922 het Koninklijk Instituut van Ingenieurs zijn 75-jarige bestaan vierde, keek niemand ervan op dat de oud-directeur van het Indische departement van Burgerlijke Openbare Werken, P.J. Ott de Vries, in zijn feestrede verklaarde ervan overtuigd te zijn dat ‘indien onverhoopt onze natie het lot beschoren mocht zijn, eenmaal voor goed uit Indië te verdwijnen, […] het Nederlandsche volk het aan den Nederlandschen ingenieur te danken (zal) hebben, dat ook de Indiër zal moeten zeggen: “Ja de Hollanders zijn weggegaan, maar zij hebben hun monumenten achtergelaten.”’ Met andere woorden: ‘al mocht het verband tusschen beide landen verbroken worden, dan zal de Indiër toch altijd dankbaar moeten blijven voor het vele goede werk, dat de Nederlandsche ingenieur in zijn land tot stand heeft gebracht.’5

Ingenieurs die hun Indische carrière na de oorlog elders op de wereld voortzetten, waren onder anderen Wim Eijsvoogel en John van Blommestein. Zij ontwierpen grootse, of in ieder geval grote plannen om verschillende gebieden in de wereld te ontwikkelen en sloten daarbij veel meer dan de voormalige landbouwingenieur De Vries of de voormalige bestuursambtenaar Van der Plas aan bij het Amerikaanse denken over modernisering en ontwikkeling. Het bracht Suriname het Wageningenproject en het Brokopondoplan, Oost-Pakistan het Ganges-Kobadak-project en Nieuw-Guinea het Koembe-rijstproject. Kenmerkend waren het vaste geloof in de waarde en de mogelijkheden van de westerse technologie, de veronderstelde noodzaak van westerse leiding en de volstrekt ondergeschikte positie van de lokale bevolking, die hooguit mocht meewerken aan de verwezenlijking van de plannen. Steeds was er sprake van groot optimisme over de kansen op succes. Maar ondanks al het technische vernuft waren de plannen zeker niet altijd succesvol. Zo wist de Stichting voor Machinale Landbouw het prestigieuze Wageningenproject niet rendabel te maken en ook het Koembe-rijstproject bleek economisch niet levensvatbaar. Bijzonder was het Brokopondoplan, dat Suriname niet van buiten werd opgelegd, maar door ambitieuze Surinaamse politici werd mogelijk gemaakt. Het geloof in modernisering die moderne technologie kon brengen, was niet voorbehouden aan Amerikanen of anderen uit het Westen. Ook liet het Brokopondoplan zien dat regeringen van minder ontwikkelde landen ook zo hun eigen agenda’s volgden, niet gehinderd door de opvattingen van het land dat hun de meeste hulp verstrekte.

Met de uitvoering van het Brokopondoplan werd in de loop van 1959 begonnen door de aanleg van een weg van Paranam naar Afobaka, de plek waar de stuwdam zou komen. De 75 kilometer lange weg werd op 26 augustus 1960 door gouverneur Van Tilburg feestelijk geopend, waarbij hij aan het noordelijke begin van de weg telefonisch de bouwvakkers in Afobaka vroeg met de bouw van de stuwdam te beginnen. Daarmee stond ook definitief vast dat er zo’n vijfduizend Saramaccaners zouden moeten vertrekken uit hun vijfentwintig dorpen in het gebied dat uiteindelijk onder water zou komen te staan. Voor de directeur van het Brokopondo-bureau Herman Teunissen was duidelijk dat deze verhuizing ‘diep zal ingrijpen in de structuur van de Boslandmaatschappij’. Vandaar dat hij al in 1958 had gepleit voor een ‘streekontwikkelingsplan’ van 25 à 30 miljoen Surinaamse gulden, dat vooral de welvaart in het binnenland van Suriname moest verhogen door het stimuleren van de werkgelegenheid en het verbeteren van het onderwijs en de gezondheidszorg.6 Eveneens in 1958 had de Nederlandse districtscommissaris Jan Michels gewaarschuwd dat de noodzakelijke migratie van de marrons geen sinecure was.

De grote machteloosheid, dat je niets kan redden en dat alles straks in de bodem van dit immense stuwmeer zal verdwijnen, kan leiden tot emotionele uitbarstingen, die niet even gemakkelijk onder controle te krijgen zullen zijn. En daar moet de regering goed op voorbereid zijn.

Luchtopname van de aanleg van de stuwdam bij Brokopondo (1964)

Minister-president Emanuels reisde daarom in maart 1959 naar het binnenland om er met granman Aboikoni van de Saramaccaners over de kwestie te overleggen. Emanuels schetste daarbij de voordelen van het Brokopondoproject voor Suriname en Aboikoni verklaarde uiteindelijk zijn medewerking eraan te zullen verlenen. Hij had uiteraard geen andere keus en hoopte in geen geval, zo verklaarde hij, ‘dat de kist met goud die thans wordt aangeboden niet zal blijken een kist met gif te zijn’.7

Districtscommissaris Michels was een groot voorstander van het financieel schadeloosstellen van de Saramaccaners die uit hun dorpen zouden moeten vertrekken. Daarbij wilde hij ook dat het immateriële verlies zou worden gecompenseerd. De Surinaamse regering in Paramaribo had echter geen enkele interesse in het lot van de marrons en dus ook niet voor dat van de Saramaccaners. De plannen het binnenland te ontwikkelen, verdwenen in een diepe la en van een schadevergoeding was voorlopig geen sprake. Terwijl begin 1964 de bouw van de stuwdam bij Afobaka zijn voltooiing naderde, was de transmigratie van de Saramaccaners nog niet op gang gekomen. Sommigen van hen geloofden niet dat het water zou komen, anderen verschilden van mening of het beter was zich ten noorden of ten zuiden van het stuwmeer te vestigen en de meesten vonden dat de Surinaamse regering nog bij lange na niet had voldaan aan hun wens gekend te worden in de selectie van nieuwe vestigingsplaatsen, terwijl ook nog steeds gewacht werd op een redelijke schadevergoeding. De tijd begon echter te dringen. Op 1 februari 1964 werd de stuwdam tijdens een feestelijke plechtigheid gesloten en begon daarna het stuwmeer zich met water te vullen. Pengel, inmiddels minister-president, had het over een ‘groot historisch moment’ en van ‘een droom, een wensdroom’ die realiteit was geworden. De nationalistische politicus Eddy Bruma sprak voor de Surinaamse radio echter andere taal. Het had er volgens hem veel van weg dat de sluiting van de stuwdam samenviel met de beslissing van de regering om de vijfduizend bewoners van het stuwmeergebied ‘niet meer te doen transmigreren in de gewone zin van het woord, maar hen door het water te doen verdrijven’. Het was een dag die voor hem gemengde gevoelens opriep, met enerzijds bewondering voor het werk dat de arbeiders van suralco hadden verricht, maar met anderzijds ‘een onmiskenbaar gevoel schaamte’ voor de ‘gebrekkige wijze’ waarop de Saramaccaners tegemoet waren getreden.8

Uiteindelijk waren de Saramaccaners gedwongen hun dorpen één voor één te verlaten. Op 21 juni 1964 hielden de inwoners van een van de grootste dorpen in het gebied, Ganzee, een laatste dienst in hun kerk. Het was voor velen een zeer emotionele gebeurtenis. Na de dienst werd de negentiende-eeuwse kerkklok uit de toren naar beneden gehaald en werd er een stille omgang over het kerkhof gemaakt. Ook de doden zouden onder het water van het stuwmeer verdwijnen. De meeste Saramaccaners werden na hun vertrek gehuisvest in haastig op kale vlaktes gebouwde kampen, waar ze geen comfortabele prefab Bruinzeelwoningen aantroffen zoals die elders in Suriname werden neergezet, maar schamele hutten zonder water of elektriciteit. Ook was de voedselvoorziening niet op orde, zodat er enige tijd honger werd geleden.9 In 1965 was de situatie nauwelijks verbeterd en schreven de kapiteins van de Saramaccaners aan koningin Juliana, die op dat moment het dorp Klaaskreek bezocht, dat zij ‘in alles achteruit’ waren gegaan, ‘bijvoorbeeld geestelijk, lichamelijk en op maatschappelijk gebied’. Ze eisten in ieder geval ‘een billijke schadeloosstelling’.10 Het zou er niet van komen. Minister-president Pengel noemde protesterende Saramaccaners ‘domme, ongeschoolde mensen, die zich laten ophitsen’ en daarmee was de kous af.11

Koningin Juliana opende tijdens haar bezoek aan Suriname in 1965 wel de aluminiumsmelter van suralco in Paranam. Het bedrijf zou uiteindelijk voor zo’n drieduizend arbeidsplaatsen zorgen en gaan investeren in scholen, ziekenhuizen en andere sociale voorzieningen. Er waren met andere woorden Surinamers die profijt hadden van de activiteiten van suralco. Maar er brak voor Suriname geen gouden tijd aan. De winsten van suralco verdwenen immers naar het moederbedrijf alcoa in de Verenigde Staten. Het geloof in het nut van grote technologische projecten werd er in Suriname echter niet minder om. De adviseur van de Surinaamse regering John van Blommestein was in 1964 begonnen met het ontwerpen van een plan om het bauxiet in het Bakhuysgebergte te kunnen winnen, waarin er sprake was van stuwdammen, kanalen en waterkrachtcentrales. Terwijl de Saramaccaners door het wassende water uit hun dorpen werden verdreven, was er volgens de vertegenwoordiger van Nederland voor het Tienjarenplan in Paramaribo sprake van een heuse ‘Blommesteinkoorts’. Hij zag hoe de Surinaamse regering de ideeën van Van Blommestein aangreep ‘als wondermiddel om op lange termijn uit de moeilijkheden te komen, waarbij uit het oog wordt verloren dat de nabije toekomst minstens even belangrijk is als het opstellen van enorme plannen voor de verre toekomst.’ Het was ‘een soort vlucht uit de werkelijkheid’. Maar Suriname koesterde graag de droom van de gouden toekomst die gebracht zou worden door de ‘Messias’ die luisterde naar de naam Van Blommestein.12

*

Bij de Nederlandse hulp aan de minder ontwikkelde gebieden in de wereld was er na de Tweede Wereldoorlog vooral sprake van verlicht eigenbelang in combinatie met ideële motieven gericht op het verwezenlijken van wereldwijde sociale rechtvaardigheid. Het bijdragen aan de ontwikkeling van Suriname, de Nederlandse Antillen en Nieuw-Guinea werd daarbij vooral gezien als het voldoen aan de morele verplichting die Nederland nu eenmaal ten opzichte van deze landen had. Economische motieven speelden bij de besluitvorming in het kader van de hulp aan minder ontwikkelde gebieden op de achtergrond steeds een rol, maar waren in de jaren vijftig en begin van de jaren zestig nooit doorslaggevend. Het uitzenden van Nederlandse experts naar de minder ontwikkelde landen zou wellicht op termijn kansen voor de Nederlandse export opleveren, net zoals het uitvoeren van ontwikkelingsprojecten dit zou kunnen doen, maar het was niet het doel ervan. En het economisch nut voor Nederland van de hulp aan de ontwikkeling van Suriname en Nieuw-Guinea was respectievelijk volstrekt onzeker en volledig afwezig. Voor Suriname was er vanuit het Nederlandse bedrijfsleven nog wel belangstelling. Nederlandse ondernemers gingen zich op uitnodiging in Suriname oriënteren, maar dat leidde nauwelijks tot investeringen of bedrijvigheid. Nederlandse ingenieursbureaus verenigd in NEDECO waren ondertussen wel wereldwijd actief met het uitvoeren van projecten en het maken van studies die onder meer gefinancierd werden door de Wereldbank. Van de hulp aan de minder ontwikkelde landen werd door Nederlandse ondernemers dus wel degelijk geprofiteerd, maar nauwelijks via Nederlandse kanalen.13

De Nederlandse regering en veel Nederlanders die vormgaven aan de hulp aan de minder ontwikkelde gebieden waren ervan overtuigd dat de grote en toenemende welvaartsverschillen in de wereld gevaarlijk waren. Niet voor niets sprak Wim Schermerhorn in het begin van de jaren vijftig over een ‘soort klassenstrijd tussen de continenten’. Als er niets aan de welvaartsverschillen zou worden gedaan, dan lagen wereldwijde conflicten en oorlogen op de loer. Deze zorg vermengde zich al snel met de angst voor het communisme. De hulp aan minder ontwikkelde landen werd daarmee voor de Nederlandse regering en steeds meer Nederlanders een onderdeel van de strijd in de Koude Oorlog. Wanneer het Westen de minder ontwikkelde landen niet zou helpen, zo was de gedachte, dan zouden ze gemakkelijk onder invloed van de Sovjet-Unie kunnen raken. De toekomst van het Westen en dus ook van Nederland stond op het spel. De wereld werd daarbij ook snel kleiner. Deed Co Aalders in 1948 nog zes dagen over de vliegreis van Amsterdam naar Batavia, iets meer dan tien jaar later vlogen de dc-8’s van de klm binnen 26 uur via de Noordpool van Amsterdam naar Biak in Nieuw-Guinea. Een kleinere wereld betekende ook dat berichten over armoede en honger in Afrika en Azië steeds nadrukkelijker onder de aandacht kwamen van de bevolking in de relatief welvarende delen van de wereld. Het zorgde voor een gevoel van urgentie hier iets aan te doen.

Het uitzenden van experts naar Latijns-Amerika, Afrika en Azië diende ook op een andere wijze het verlichte eigenbelang. Academici en andere professionals die na de onafhankelijkheid van Indonesië er hun baan hadden verloren, kon zo een nieuwe werkkring worden geboden en ze hoefden niet te worden opgevangen door een Nederlandse samenleving die zich nog herstelde van de Tweede Wereldoorlog. Ook bleef Nederland de blik naar buiten richten en konden Nederlanders wereldwijd actief zijn en daarmee ook hun persoonlijke ambitie nastreven. Er waren nog steeds genoeg Nederlanders die internationaal van betekenis wilden zijn. Boden voorheen de koloniën een werkterrein voor rusteloze Nederlanders voor wie het eigen land te klein of te bekrompen was, waren er nu de veelal onafhankelijke minder ontwikkelde landen waar zij hun energie in kwijt konden, waarbij de gedachte dat zij daarmee de mensheid een dienst bewezen een prettige bijkomstigheid was. ‘Voor actieve, creatieve mensen zijn zulke landen een paradijs,’ constateerde ook Jan van Baal, die na zijn tijd in Nieuw-Guinea directeur van de afdeling Antropologie van het Koninklijk Instituut voor de Tropen was geworden. ‘Zij moeten erheen en zij zijn bereid om, nu er geen koloniale voordeur is, elke achterdeur van de hulpverlening te gebruiken die zij op een kier zien staan.’14

Uiteraard waren er ook Nederlanders die vooral door idealisme werden gedreven bij hun inzet voor de ontwikkeling van de wereld. Het betrof een diverse groep van mensen, van wie onder anderen iss-rector Egbert de Vries, Kamerlid Geert Ruygers en econoom Jan Tinbergen op de voorgrond traden, terwijl anderen op de achtergrond bleven. Een van degenen op de achtergrond was verpleegster Co Aalders, die haar carrière na haar tijd in Nieuw-Guinea voortzette in dienst van de Mission Aviation Fellowship in Suriname.15 Bij sommigen leefden ook grote zorgen over de uitputting van natuurlijke hulpbronnen en de daarmee samenhangende sterke toename van de bevolking in de wereld. Al in 1949 riep Egbert de Vries de mensheid op de wereld als rentmeester in beheer te nemen en een einde te maken aan de ‘plundering’ en ‘verkrachting’ ervan. De armoede en honger van vooral de massa’s in Azië deden Jan Tinbergen en anderen beseffen dat om de wereld een betere toekomst te geven ook en wellicht zelfs vooral de bevolkingsgroei moest worden tegengegaan.

Jan Tinbergen, Geert Ruygers en anderen waren verder grote pleitbezorgers van het idee dat kapitaal van de rijke landen naar de minder ontwikkelde landen moest worden overgeheveld. Daarbij werd gedacht aan een omvang van 1 procent van het nationale inkomen van de rijke landen. Dit idee had uiteraard geen koloniale wortels, maar paste veel meer in het Amerikaanse denken over de naoorlogse wereldorde, dat onder meer had geleid tot de Verenigde Naties, de Wereldbank, het imf en het Marshallplan. Omdat Nederland vooral de ontwikkeling van Nieuw-Guinea en Suriname financierde, droeg het in de jaren vijftig in financieel opzicht maar weinig bij aan de internationale instellingen die zich met de hulp aan de minder ontwikkelde landen bezighielden. Desondanks raakte de thesaurier-generaal van het ministerie van Financiën Van Lennep in 1960 geïnteresseerd in deelname aan wat de ‘Aid to India Club’ werd genoemd, een groep landen die op initiatief van de Wereldbank een deel van het derde vijfjarenplan van India wilde gaan financieren. Zonder minister van Financiën Zijlstra op de hoogte te stellen, nam Nederland in september 1960 deel aan een bijeenkomst van dit gezelschap. Het zorgde er uiteindelijk voor dat Nederland in 1962 aan het zogeheten ‘India Consortium’ zou deelnemen en 80 miljoen gulden aan goedkope leningen aan India beschikbaar zou stellen.16 Het schenken of het op gunstige voorwaarden lenen van grote sommen geld aan minder ontwikkelde landen werd overigens door personen als Tinbergen niet als voldoende gezien. Organisaties als de Verenigde Naties moesten ook zorgen voor een effectieve internationale economische planning en ontwikkeling. Tinbergen en anderen belichaamden het naoorlogse idealisme dat ijverde voor internationale samenwerking en solidariteit waarmee de armoede in de wereld zou worden bestreden en de wereldvrede zou worden gewaarborgd. Ze belichaamden ook het naoorlogse optimisme, want ook al waren er uitdagingen te overwinnen, de ontwikkeling van de minder ontwikkelde wereld zou uiteindelijk op gang komen en zichzelf gaan versterken. Het was het optimisme zoals in 1960 verwoord door de Amerikaanse econoom W.W. Rostow in zijn The Stages of Economic Growth. A Non-Communist Manifesto. Dat boek verscheen in hetzelfde jaar ook in het Nederlands en bood ‘arme volkeren’ volgens de Groningse hoogleraar Jan Pen een ‘hoopvol perspectief’.17 Ook de Nederlandse econoom Louis Zimmerman was in zijn eveneens in 1960 verschenen Arme en rijke landen. Een economische analyse gematigd optimistisch over de toekomst van minder ontwikkelde landen. Er bestond volgens hem ‘goede hoop’ dat er mede dankzij de westerse ontwikkelingshulp ‘een meer industriële economie’ zou ontstaan die zou leiden tot het toenemen van de welvaart.18

Uit idealisme was ook de novib geboren. Om dit idealisme om te kunnen zetten in daden moest het gedachtegoed van de organisatie wel aan de man worden gebracht. Daarbij werd bij inzamelingsacties graag op het gevoel gespeeld, onder meer door foto’s van uitgemergelde of zieke Aziaten en Afrikanen te publiceren. Maar ook de inzet van een spelelement werd niet geschuwd. Journalisten werden verder door de novib betaald om in de minder ontwikkelde landen reportages te maken. Verhalen over concrete projecten zouden Nederlanders immers kunnen overhalen geld voor het goede doel te doneren, vonden in ieder geval novib-oprichter Simon Jelsma en novib-directeur Ger van Vlijmen. Alleen zat lang niet elk land te wachten op de Nederlandse projecten. Het leek voor de novib soms gemakkelijker geld in Nederland in te zamelen dan in de minder ontwikkelde landen uit te geven.

Hadden alle inspanningen om de minder ontwikkelde landen te helpen zin gehad? Hadden de uitgezonden Nederlandse deskundigen in de vele landen waar ze hadden gewerkt een verschil kunnen maken? Hadden instellingen als het iss of het itc bijgedragen aan de ontwikkeling van de landen waar hun studenten vandaan kwamen? Er zullen ongetwijfeld positieve resultaten zijn geboekt, maar alle inspanningen ten spijt, de kloof tussen de rijke en arme delen van de wereld was begin jaren zestig alleen maar toegenomen. Er was daardoor sprake van ‘onbehagen rond de ontwikkelingshulp’, zoals de titel luidde van de oratie die ambtenaar-wetenschapper Ferdinand van Dam in mei 1964 uitsprak nadat hij in Groningen bijzonder hoogleraar was geworden. Hij haalde daarbij de retorische vraag die de Rotterdamse havenbaron K.P. van der Mandele had gesteld aan: ‘Wat is er tot dusverre terecht gekomen van de 26 miljard dollar, die het Westen in de jaren 1948-1958 in het bodemloze vat van de ontwikkelingslanden heeft geworpen ter verbetering van de infrastructuur van deze landen?’ Van Dam concludeerde dat er zowel in de beleidssfeer als in de wetenschap een ‘achterstand’ bestond die moest worden ingelopen.19 In ieder geval was het optimisme uit de jaren vijftig over het ontwikkelen van de wereld door het verspreiden van westerse technologische kennis in combinatie met doneren van geld niet terecht geweest. Ook de geschiedenis van de Nederlandse pogingen de ontwikkeling van Suriname te ondersteunen en de samenlevingen in Nieuw-Guinea vooruit te brengen, liet zien dat het ontwikkelingsvraagstuk ingewikkelder was dan eerder gedacht. In Suriname en Nieuw-Guinea waren belangrijk geachte projecten mislukt ondanks de relatief grote Nederlandse investeringen en ondanks de adviezen van de beste Nederlandse specialisten op het gebied van economie, landbouw en bestuur. Maar zelfs als ze wel waren gelukt, dan hadden ze slechts beperkt kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van Suriname en Nieuw-Guinea. Toen Egbert de Vries in maart 1966 afscheid nam als rector van het iss in Den Haag noemde hij het ontwikkelingsvraagstuk daarom een ‘structuurprobleem’ en voorspelde hij dat de kloof tussen arm en rijk voorlopig alleen maar groter zou worden. ‘Pas als de gehele wereld de economische vraagstukken onder ogen durft te zien, bestaat de kans, dat de oude en de nieuwe wereld tot elkaar komen,’ zo sprak hij.20 De Vries keek overigens tevreden terug op zijn jaren als rector van het iss. De functie was naar zijn zeggen ‘de meest stimulerende geweest van alle functies’ die hij had vervuld. ‘Het was zwaar, maar het houdt jong.’21 Hij keerde met zijn vrouw terug naar de Verenigde Staten, waar hun zeven kinderen waren blijven wonen en waar er inmiddels ook kleinkinderen waren geboren. Aan de Graduate School of Public and International Affairs van de University of Pittsburgh werd hij vervolgens benoemd tot hoogleraar International Development. Hij bleef zo lang mogelijk actief. Egbert de Vries zou uiteindelijk eind september 1994 in Pittsburgh overlijden.

In 1968 besloot de novib twee erepenningen uit te reiken aan Nederlanders die zich verdienstelijk hadden gemaakt voor de hulp aan de minder ontwikkelde wereld. Het ging om de ‘architect’ Jan Tinbergen en de ‘uitvoerder’ Charles Olke van der Plas. Eerder hadden de ‘baanbreker’ Egbert de Vries en de ‘idealist’ Han Hugenholtz een dergelijke penning ontvangen. De typeringen waren van prins Bernhard, die de onderscheidingen aan Tinbergen en Van der Plas op 16 mei 1968 in Utrecht uitreikte. De laatste werd een ‘voorbeeldig dienaar van de ontwikkelingslanden’ genoemd.22 Van der Plas had op zijn beurt grote bewondering voor Tinbergen. ‘Hij is een man die glashelder denkt en spreekt, iemand zonder illusies maar vol idealen, en dat is goed, want de grootste vijanden van idealen zijn de illusies,’ zo zei hij.23

De inmiddels 77-jarige Van der Plas werkte weer in Gambia, waarnaar hij in 1962 na een periode in dienst van de Verenigde Naties naar Laos te zijn uitgezonden, was teruggekeerd, eerst alleen om er op eigen kosten met een bandrecorder nieuwe geluidsopnamen van de lokale muziek te maken.24 Met een Citroën 2cv had hij daartoe het kleine West-Afrikaanse land doorkruist. Hij was echter vooral getroffen door de armoede en honger op het platteland, die deels veroorzaakt werd door het afpersen van de bevolking door handelaren in aardnoten uit de hoofdstad Bathurst en deels door de verwaarlozing van de rijstvelden die daarmee samenhing. Op allerlei plaatsen waren bruggen en dammen ingezakt en niemand nam het initiatief om ze te herstellen. ‘De dorpsmaatschappij is […] economisch, sociaal, zedelijk en zelfs cultureel in gruis gevallen,’ noteerde hij. ‘Er is hongersnood, waar welvaart was; losbandigheid i.p.v. strenge zeden en zelfs het fijne decorum en de oude muziek en dans verdwijnen.’ Van der Plas nam contact op met de minister-president van Gambia, Dawda Jawara, met het verzoek toestemming te krijgen in het binnenland een community development-project te mogen starten en er wat geld voor te krijgen. Community development was volgens Van der Plas ‘voor de Gambiase verhoudingen de enige mogelijkheid om aan de uitzuiging door de grote kooplieden en de corruptie een eind te maken.’ Jawara was de voorman van de Protectorate People’s Party die opkwam voor de belangen van de bewoners van dat binnenland. Van der Plas noemde hem een ‘hoogst bekwaam, rechtschapen en krachtig man’ en tot zijn tevredenheid ging hij graag zijn voorstel akkoord. Aan de novib in Nederland verzocht hij extra financiële steun. novib-directeur Van Vlijmen gaf hem graag wat bescheiden middelen ‘gezien de vele goede diensten’ die hij voor de novib in Griekenland had verricht. Met de verkregen steun bouwde Van der Plas in 1963 in het dorpje Kwinella in de Lower River Division van Gambia een school voor volwassenen. Daar leerde hij de lokale bevolking lezen en schrijven en hoe de rijstproductie kon worden vergroot door de aanleg van nieuwe rijstvelden, waarvoor nieuwe dammen en bruggen moesten worden gebouwd. Ook leidde hij jonge Gambianen op tot ontwikkelingswerker zodat ook in andere dorpen een begin kon worden gemaakt met community development. Dat ging overigens niet vanzelf. Aanvankelijk was er voor het ontwikkelingswerk slechts weinig belangstelling en waren de weinige leerlingen vooral afkomstig geweest uit de verstedelijkte elites. Zij bleken niet geschikt, waarna Van der Plas besloot uitsluitend nog te werken met kandidaten van het platteland die werden geselecteerd op basis van hun ‘verbondenheid met de bevolking’ en hun begrip voor de noodzaak ‘te luisteren voor men kon onderwijzen’. Van der Plas zelf zag af van iedere vorm van salaris: ‘Het is een voldoende voorrecht een zeer beschaafd, begaafd en in vele opzichten edel volk te dienen in zijn nood.’ Hij had slechts één voorwaarde gesteld: er moest voor het project snel een Gambiaan worden aangetrokken die hem zou kunnen opvolgen.25

Het community development-project dat in het binnenland van Gambia door Van der Plas werd uitgevoerd, kreeg inderdaad een tweede man die samen met de zes opgeleide Gambianen de staf van het project ging vormen. Kleine hoeveelheden materiaal en gereedschap werden aangekocht, waarmee de bevolking aan de slag ging om dijken te maken of te repareren en bruggen te bouwen. Hectaren aan rijstvelden konden hierdoor weer in gebruik worden genomen. Ook werd de meest eenvoudige gezondheidszorg uitgebreid, kwamen er kinderdagverblijven, zodat moeders op het land konden werken, en kregen leerlingen op school maaltijden aangeboden.26 Van der Plas, die door de lokale bevolking ‘Bora-ba’ – ‘Grote Baard’ – werd genoemd, werkte zelf zoveel mogelijk mee. De jaren gingen echter tellen: ‘Ik merk wel dat uren baggeren door moerassen vermoeiend begint te worden zodat ik ’s avonds uitgeput op mijn veldbed val,’ schreef hij.27 Het katholieke weekblad voor de vrouw Beatrijs beschreef hem in 1966 desondanks als ‘een bezeten idealist met een even bezeten werktempo’. Het was duidelijk dat Van der Plas haast had: ‘om zeven uur ’s ochtends rost hij al met zijn Landrover over de hobbelige paadjes naar de dorpjes in de wildernis, ondanks zijn chronische dysenterie en ondanks zijn maagkwaal. Zelden is hij voor het donker weer terug.’28

Van der Plas wisselde zijn werkzaamheden in Gambia af met een jaarlijkse wintersportvakantie in het Italiaanse Cortina d’Ampezzo. Tot op hoge leeftijd genoot hij ervan daar de besneeuwde pisten af te skiën. In de winter van 1967 liep hij er echter ook een zware longontsteking op nadat hij bij 6 graden vorst onder een open raam had geslapen. Het resultaat was een behandeling volgens de modernste methoden die hem tevens van zijn chronische bronchitis afhielp. Uiteindelijk voelde hij zich fitter dan ooit. ‘All muscle and no fat!’, noteerde hij tevreden. Eenmaal terug in Gambia zouden de regelmatige malaria-aanvallen hem echter blijven kwellen.29 Daarbij kreeg hij de naar zijn zeggen ‘gebruikelijke onduldbare hoofdpijnen’. Met Nivaquine en Daraprim kreeg hij de malaria vervolgens weer onder controle.30

Van der Plas als ontwikkelingswerker in Gambia (ca. 1968)

Het leidende principe van de community development in Gambia was dat de bevolking alles zelf moest doen, weliswaar geholpen, maar niet geleid door Van der Plas. ‘Het grondbeginsel van de community development is, dat de bevolking zichzelf helpen moet, initiatief moet nemen en verantwoordelijkheid moet dragen, daarbij gesteund door technisch advies.’ Dat was zeker in Gambia noodzakelijk vanwege de grote lokale verschillen in klimaat, bodem en waterhuishouding, waardoor de ‘grote ervaringskennis van de boeren’ onmisbaar was.31 Van der Plas noemde zichzelf een ‘Community Development Organiser’. Zijn aanwezigheid werd door de inwoners van Kwinella en omgeving gewaardeerd, ook omdat hij zonder salaris voor hen werkte en zijn bewondering voor hen niet verborgen hield. De mensen verrichtten volgens Van der Plas een heus wonder door oude instellingen weer op te bouwen, criminaliteit en prostitutie uit te bannen en vol energie het land te bewerken. De positie van vrouwen en meisjes verbeterde daarbij snel, vooral omdat ze dankzij de kinderdagverblijven zelfstandig konden werken. Van der Plas zag dat het uithuwelijken van jonge meisjes aan de hoogstbiedende tot het verleden ging behoren. De bevolking van Kwinella en de omliggende dorpen bewees volgens hem ‘welke bijzondere qualiteiten het bezit en buiten twijfel gesteld dat men door het volk te respecteren, te luisteren en van hen te leren de beste resultaten en meest efficiënte werkzaamheid verkrijgt en ernstige fouten kan vermijden.’32 Van de NOVIB kwam er steun in de vorm van geld, kunstmest, een vrachtwagen, een landrover en twee motorfietsen, gevolgd door een tractor. Ook USAID steunde de projecten. In de televisiedocumentaire Grote Baard in Gambia van Jan van Hillo, die in november 1968 door de NCRV werd uitgezonden, benadrukte Van der Plas, gezeten op de veranda van zijn bouwvallige woning, voor een groot publiek dat het essentieel was de bevolking van Gambia zelf de verantwoordelijkheid te laten nemen voor haar ontwikkeling. Dat principe moest volgens hem bij elke vorm van internationale hulp op de voorgrond staan.33

Het community development-project eindigde voor Van der Plas ondanks alle goede bedoelingen met teleurstellingen. Zo bleek zijn beoogde opvolger uiteindelijk totaal ongeschikt voor het ontwikkelingswerk te zijn. Niet iedereen was even idealistisch. Een ‘genadeloze profiteur’ noemde Van der Plas uiteindelijk zijn tweede man, ‘een psychopaat, die gnuffelt als zijn medewerkers bibberend voor hem staan en ieder medegevoel met zijn volk mist.’34 Ook het weer werkte niet mee. Vanaf 1968 kampte Gambia met aanhoudende droogte, waardoor drie jaar achter elkaar de rijstoogst mislukte. ‘De bevolking is van een moed en doorzettingsvermogen, dat bewondering afdwingt, maar het lijden van de kinderen doet hen zeer pijn,’ noteerde hij in mei 1971. Voedselhulp van onder meer usaid en de novib voorkwam de ergste hongersnood. Het werk viel Van der Plas door de honger die hij moest aanzien steeds zwaarder. Het was ‘vechten tegen de bierkaai’, maar dankzij de steun van de novib en andere organisatie nog steeds vol te houden. ‘Ik zou het betreuren niet op het veld van eer in het harnas te sneuvelen,’ schreef hij aan novib-directeur Van Vlijmen.35

In 1971 kreeg Van der Plas het verder aan de stok met de Gambiaanse autoriteiten in de hoofdstad Bathurst. Die merkten tot hun onvrede dat de plattelandsbevolking dankzij het community development-project zelfbewuster was geworden en zich niet meer door ambtenaren of politici vanuit de hoofdstad liet gezeggen wat te doen. Van der Plas begon veel tegenwerking te ondervinden en moest alle zeilen bijzetten om ervoor te zorgen dat er geen beslag op de bezittingen van het project werd gelegd. In het land waren volgens Van der Plas ‘echte stadsmensen’ aan de macht gekomen, die ‘in de plattelandsbevolking alleen bronnen van afpersing zien en zonder eigen cultuur een vlegelachtige variant geven van het ergste wat de Engelsen vaak kenmerkte.’ Hij troostte zich met de gedachte dat ‘de echte Gambiërs’ vierkant achter hem bleven staan, maar het werk bleef moeilijk en zwaar en de resultaten waren uiteindelijk beperkt.36 In juni 1972, vlak na zijn 81ste verjaardag, werd Van der Plas ernstig ziek en keerde hij definitief terug naar Nederland. Hij moest worden opgenomen in het verpleeghuis Zandhove in Zwolle, waar hij ieder begrip van tijd en plaats kwijtraakte. Van der Plas maakte daarom niet meer bewust mee dat het weekblad Margriet hem in het Kerstnummer van 1973 vol bewondering portretteerde. Hij overleed op 7 juni 1977, 86 jaar oud.37 Wellicht dat hij in zijn laatste jaren in een helder moment nog heeft gedacht aan de woorden die Opheffer in een van diens brieven aan de redactie van het Bataviaasch Handelsblad had geschreven: ‘Doe wèl en zie niet om… Zie niet om, zeg ik je! Want het kost je ’n illusie.’38

1 Hellema, ‘“Beschamende situaties”’, 133-138.

2 ‘Weerzien met Djakarta. Indrukken van een kwartiermaker, april-mei 1963’, in: P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten met medewerking van M. Scherer en A.E. Wassing, Nederlands-Indonesische betrekkingen 1950-1963 (Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, Den Haag 2006); https://resources.huygens.knaw.nl/watermarker/pdf/nib/pdf_afbeeldingen/8000/8101.pdf

3 Anton Perk, Historische ontwikkeling van de landbouw-voorlichting in Indonesië (4 dln.; Wageningen, 1957) III, 22-28, 34-78; Gé H.A. Prince, ‘Landbouwvoorlichting en onderwijs als onderdelen van de koloniale welvaartspolitiek’, NEHA-Jaarboek 62 (1999) 211-230, aldaar 220-224.

4 Arend Lijphart, The trauma of decolonization. The Dutch and West New Guinea (New Haven en Londen, 1966).

5 P.J. Ott de Vries, ‘De werkkring en de taak van den ingenieur in Nederlandsch Indië’, De Ingenieur, 37 (1922) 736-744, aldaar 737 en 743. Zie ook: J.A.A. van Doorn, De laatste eeuw van Indië. Ontwikkeling en ondergang van een koloniaal project (Amsterdam, 1994) 105-165; Frans Hüsken, ‘De ingenieurs en de koloniale erfenis’, in: Wim Ravesteijn en Jan Kop (red.), Bouwen in de Archipel. Burgerlijke Openbare Werken in Nederlands-Indië en Indonesië 1800-2000 (Zutphen, 2004) 291-295.

6 Directeur Brokopondo-bureau Teunissen aan minister-president Emanuels, 29 oktober 1958, in: NL-HaNA, Koloniën / dossierarchief, 2.10.54, no. 9754.

7 Nieuw Suriname (20 maart 1959); Erney R.A.O. Landveld, Alles is voor eeuwig weg. De transmigratie van marrons in historisch perspectief (Paramaribo, 2009) 60-70.

8 Ibidem, 127-134 en 218-220.

9 Ibidem, 118-119.

10 Kapiteins Zegelaar, Jozefzoon, Majoor, Tatoonboeka en Apely aan koningin Juliana, 9 oktober 1965, in: NL-HaNA, Gouverneur Suriname / Kabinet [digitaal duplicaat], 2.10.26, inv.no. 2661.

11 ‘Ontevredenheid onder de Boslandcreolen (Saramaccaners) te Brownsweg’, in: ibidem. Vgl: Richard Price, ‘The Afobaka Dam. A Crime against Humanity’, New West Indian Guide (2025) 1-35.

12 Vertegenwoordiger van Nederland voor het Tienjarenplan Jonkers aan het hoofd van het Kabinet van de Vice-Minister-President Jonkers, 23 juni 1964, in: NL-HaNA, Kabinet Vice-MP / KabSNA, 2.10.41, inv.no. 719.

13 Jan Willem Tellegen, Dutch engineers in a global market. Over half a century of cooperation in development and export of Dutch engineering consultancy (Den Haag 2008) 22-41.

14 J. van Baal, Mensen in verandering. Ontstaan en groei van een nieuwe cultuur in ontwikkelingslanden (Amsterdam, 1967) 170.

15 Leeuwarder Courant (2 maart 1968).

16 G.A. Posthumus, ‘Een “ideale vorm van hulp”. Bilaterale financiële hulpverlening, het India Consortium en de IGGI’, in: Nekkers & Malcontent (red.), Vijftig jaar Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, 145-162, aldaar 148-152.

17 J. Pen, ‘Theorie van Rostow biedt arme volkeren hoopvol perspectief’, Het Parool (9 juli 1960); zie ook: J.J.M. de Valk, ‘Nieuwe wegen voor het economisch denken. Het werk van Rostow en Galbraith’, Te elfder ure 8 (1961) 107-115.

18 L.J. Zimmerman, Arme en rijke landen. Een economische analyse (Den Haag, 1960) 129-130.

19 F. van Dam, Onbehagen rond de ontwikkelingshulp (Groningen, 1964) 6.

20 Tubantia (25 maart 1966).

21 Algemeen Handelsblad (21 maart 1966).

22 ‘Toespraak van ZKH de Prins der Nederlanden bij het overhandigen van de NOVIB-erepenning aan professor dr. J. Tinbergen en de heer Ch.O. van der Plas op donderdag 16 mei 1968’, in: NOVIB Jaarverslag 1968, 60-62.

23 Het Parool (18 mei 1968).

24 Zie voor Van der Plas’ werkzaamheden in Laos: C.O. van der Plas, ‘Rapport pour le gouvernement du Laos en conclusion de sa mission au royaume – juillet 1960 a fevrier 1961’, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 246.

25 NOVIB-directeur Van Vlijmen aan de leden van het Moderamen, 22 februari 1963; ‘Afschrift van een brief van de heer C.O. van der Plas d.d. 26-2-1963 bevattende gegevens over het community development project in Gambia’; en: Van der Plas aan Van Vlijmen, 4 juli 1967, in: Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Organisatie voor Internationale Ontwikkelingssamenwerking (NOVIB), Organisatie Projecten, nummer toegang 2.19.066, inv.no. 8. ‘Geschiedenis van het Community Development project’, NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 242.

26 ‘Een kort verslag over Community Development in Gambia’, z.d., in: NL-HaNA, NOVIB / Organisatie Projecten, 2.19.066, inv.nr. 8; Van der Plas aan Van Vlijmen, 4 juli 1967, in: ibidem.

27 Van der Plas aan Van Vlijmen, z.d., in: ibidem.

28 Willem Smitt, ‘Dit is hun kerstkind voor het hele jaar’, Beatrijs 24 (1966) no. 52, 82-92, aldaar 91.

29 C.O. van der Plas aan de permanent secretary, ministry of local government, lands and mines, Gambia, 1 februari 1967, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 242.

30 Van der Plas aan Tarenskeen, 22 december 1966, in: ibidem.

31 ‘De Gambia’, in: ibidem.

32 Ch.O. van der Plas, ‘Community development in een ontredderde maatschappij’, z.d., in: in: NL-HaNA, NOVIB / Organisatie Projecten, 2.19.066, inv.nr. 8.

33 Jan van Hillo, Grote Baard in Gambia (NCRV, 29 november 1968).

34 Van der Plas aan Van Vlijmen, 2 november 1969, in: NL-HaNA, NOVIB / Organisatie Projecten, 2.19.066, inv.no. 8.

35 Van der Plas aan Van Vlijmen, 31 mei 1971, in: NL-HaNA, Plas, van der, 2.21.266, inv.no. 242.

36 Van der Plas aan Van Vlijmen, 16 mei 1971, in: NL-HaNA, NOVIB / Organisatie Projecten, 2.19.066, inv.nr. 8.

37 Van der Plas-Pleijte aan Van Vlijmen, 30 december 1973, in: ibidem; ‘Neem een gast aan tafel’, Margriet (21 december 1973) 27-32.

38 G.L. Gonggrijp, Brieven van Opheffer aan de redactie van het Bataviaasch Handelsblad (3e druk; Maastricht, 1944) 15.

Bronnen

Onuitgegeven bronnen:

Nationaal Archief, Den Haag:

Ministerraad, nummer toegang 2.02.05.02.

Ministeries voor Algemeene Oorlogvoering van het Koninkrijk (AOK) en van Algemene Zaken (AZ): Kabinet van de Minister-President (KMP), nummer toegang 2.03.01.

Ministerie van Buitenlandse Zaken: Code-archief 1945-1954, nummer toegang 2.05.117.

Ministerie van Buitenlandse Zaken: Code-archief 1955-1964, nummer toegang 2.05.118.

Nederlandse Ambassade in Egypte (Caïro), nummer toegang 2.05.173.

Nederlandse Ambassade in Griekenland (Athene), nummer toegang 2.05.180.

Nationaal Archief, Den Haag, Nederlandse Ambassade in India (New Delhi) (1951-1974) en Consulaat(-Generaal) te Bombay (1931-1974), nummer toegang 2.05.187.

Nederlandse Ambassade in Pakistan [standplaats Karachi/Islamabad], nummer toegang 2.05.236.

Digitaal Duplicaat: Gouverneur van Suriname: Geheim Archief, nummer toegang 2.10.18.

Algemene Secretarie van de Nederlands-Indische Regering en de daarbij gedeponeerde Archieven, nummer toegang 2.10.14.

Nederlandse Missie van Deskundigen voor het Tienjarenplan / Nederlandse Ontwikkelingshulp in Suriname (TJP / VMOS), nummer toegang 2.10.20.

Ministerie van Koloniën: Kantoor Bevolkingszaken Nieuw-Guinea te Hollandia: Rapportenarchief, nummer toegang 2.10.25.

Beheer Surinaams Welvaartsfonds [digitaal duplicaat], 2.10.27.01.

Ministerie van Overzeese Gebiedsdelen, Directie Suriname en de Nederlandse Antillen, nummer toegang 2.10.35.01.

Ministerie van Koloniën: Kabinet Gouverneur van Nederlands Nieuw-Guinea: Serie C, nummer toegang 2.10.36.13.

Ministerie van Koloniën: Memories van Overgave, nummer toegang 2.10.39.

Kabinet van de Vice-Minister-President en Kabinet voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken, nummer toegang 2.10.41.

Ministerie van Koloniën en opvolgers: Dossierarchief, nummer toegang 2.10.54.

Gouvernement Nederlands Nieuw-Guinea, nummer toegang 2.10.60.

Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij: Personeelsdossiers: Geboortejaren ca. 1860-ca. 1960, nummer toegang 2.11.52.

Ministerie van Landbouw: Directie Algemene Zaken, nummer toegang 2.11.55.

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselveiligheid: Directie Landbouwonderwijs, nummer toegang 2.11.56.

Ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening: Directie Internationale Organisaties, nummer toegang 2.11.57.

Korps Mariniers, nummer toegang 2.13.141.

Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen: Onderafdeling Research van de Afdeling Research en Documentatie, nummer toegang 2.14.15.

Nederlandse Organisatie voor Internationale Ontwikkelingssamenwerking (NOVIB), Bestuur en Directie, nummer toegang 2.19.042.86.

Nederlandse Organisatie voor Internationale Ontwikkelingssamenwerking (NOVIB), Organisatie Projecten, nummer toegang 2.19.066.

Nederlandse Federatie Jeugd- en Jongerenwerk, nummer toegang 2.19.170.

Stichting voor Internationale Samenwerking in het Hoger Onderwijs (NUFFIC), (Raad van) Bestuur, nummer toegang 2.19.191.

Indisch Comité Wetenschappelijk Onderzoek Natuurwetenschap (ICWO) en aanverwante archieven, nummer toegang 2.20.34.

Stichting Agrarische Bedrijven Nederlands Nieuw-Guinea (SAB), nummer toegang 2.20.60.01.

Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), nummer toegang 2.20.69.

Collectie 316 Kapteyn, nummer toegang 2.21.096.

Collectie 359 P.J.A. Idenburg, nummer toegang 2.21.183.36.

Collectie 311 H.A. Korthals, nummer toegang 2.21.183.48.

Collectie 282 Dr. J.H. van Roijen, nummer toegang 2.21.183.70.

Collectie 385 J. van Baal, nummer toegang 2.21.205.02.

Collectie 429 W.J.H. Kouwenhoven, nummer toegang 2.21.205.30.

Collectie 409 P.J. Platteel, nummer toegang 2.21.215.

Collectie 515 Van Lier, nummer toegang 2.21.257.

Collectie 251 Ch.O. van der Plas, nummer toegang 2.21.266.

Collectie 565 Th.H. Bot, nummer toegang 2.21.281.

Archief W. Drees [levensjaren 1886-1988], nummer toegang 2.21.286.

Collectie E.J. à Campo, nummer toegang 2.21.392.

Ministerie van Maatschappelijk Werk, nummer toegang 2.27.02.

Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL):

Collectie J.Th. Broekhuijse

Collectie F.J.M. Cappetti

Collectie W.C. Klein

Collectie Van der Plas

Collectie C. Snouck Hurgronje, correspondentie Or. 8952 A 820.

International Institute of Social History, Amsterdam

Archief J.B.Th. Hugenholtz

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam:

247 Collectie Correspondentie

Uitgegeven bronnen:

Dierikx, M.L.J., e.a. (red.), Nederlandse ontwikkelingssamenwerking. Bronnenuitgave (6 dln.; Den Haag, 2002-2009).

Drooglever, P.J., en M.J.B. Schouten met medewerking van M. Scherer en A.E. Wassing, Nederlands-Indonesische betrekkingen 1950-1963 (Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, Den Haag 2006).

Wal, S.L. van der, P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten (red.), Officiële Bescheiden betreffende de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950 (20 dln.; Den Haag, 1971-1996).

Belangrijkste literatuur (zie voor de overige literatuur het notenapparaat):

Adelman, Jeremy, ‘Epilogue. Development dreams’, in: Stephen J. Macekura en Erez Manela (red.), The development century. A global history (Cambridge, 2018) 326-338.

Arens, Esther Helena, ‘Multilateral institution-building and national interest. Dutch development policy in the 1960s’, Contemporary European history 12 (2003) 457-472.

Baal, J. van, Godsdienst en samenleving in Nederlandsch-Zuid-Nieuw-Guinea (Amsterdam, 1934).

Baal, J. van, ‘De bevolking van Zuid-Nieuw-Guinea onder Nederlandsch Bestuur: 36 Jaren’, Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde 79 (1939) 309-414.

Baal, J. van, Over wegen en drijfveren der religie. Een godsdienstpsychologische studie (Amsterdam, 1947).

Baal, J. van, ‘De westersche beschaving als constante factor in het hedendaags acculturatieproces’, Indonesië 2 (september 1948) 102-139.

Baal, J. van, Volksopvoeding en onderwijs in Nieuw-Guinea (12 december 1950).

Baal, J. van, Het Nimboran ontwikkelingsplan (Hollandia, 1952).

Baal, J. van, Mensen in verandering. Ontstaan en groei van een nieuwe cultuur in ontwikkelingslanden (Amsterdam, 1967).

Baal, J. van, Ontglipt verleden. Verhaal van mijn jaren in een wereld die voorbijging (2 dln.; Franeker, 1989).

Bakker, J.C.M., Strategie van het economische ontwikkelingswerk in het voormalige Nederlands Nieuw-Guinea (Tilburg, 1965).

Beerends, Hans, en Marc Broere, De bewogen beweging. Een halve eeuw mondiale solidariteit (Amsterdam, 2004).

Beukering, J.A. van, ‘Het ladangvraagstuk. Een bedrijfs- en sociaal-economisch probleem’, Landbouw 19 (1947) 241-285.

Beukering, J.A. van, ‘Het werk in de proefpolder voor de mechanische rijstbouw in Nieuw-Nickerie’, Landbouwkundig tijdschrift 64 (1952) 378-387.

Beukering, J.A. van, Vraagstukken in verband met de ontwikkeling van minder ontwikkelde landen (Wageningen, 1952).

Beukering, J.A. van, ‘Lijnen van de agrarische ontwikkeling in Nieuw-Guinea’, Landbouwkundig tijdschrift Nieuw-Guinea nummer (1954) 17-29.

Beukering, J.A. van, ‘Regional development and agricultural extension’, Netherlands Journal of Agricultural Science 3 (1955) 93-99.

Beukering, J.A. van, ‘Problems of development in Ceylon’, Netherlands Journal of Agricultural Science 4 (1956) 237-246.

Bezemer, T.J., ‘De economie der Javaansche desa’, Tijdschrift voor economische geografie 1 (1910) 452-460 en 2 (1911) 10-19, 119-127 en 181-190.

Bierdrager, J., ‘Geschiedenis en ontwikkeling van de gezondheidszorg in Nederlands Nieuw-Guinea’, Medisch contact 15 (1960) 133-136 en 143-145.

Blommestein, W.J. van, Een Federaal Welvaartsplan voor het westelijk gedeelte van Java (Batavia, 1948).

Blommestein, W.J. van, Een combinatie-plan voor de Suriname-rivier (Den Haag, 1950).

Boeke, J.H., Tropisch-koloniale staathuishoudkunde. Het probleem (Leiden, 1910).

Boeke, J.H., ‘Agrarische hervormingen in het Verre Oosten’, Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen 14 (1951) 229-244.

Boeke, J.H., Dorpsherstel. Rede uitgesproken op 8 februari 1952 (Haarlem, 1952).

Boelaars, J., Papoea’s aan de Mappi (Utrecht en Antwerpen, 1957).

Boelaars, J., Tot mensen gezonden (Oegstgeest 1986).

Boelaars, J., Met Papoea’s samen op weg. De ontwikkeling van de mensen en de missionarissen (3 dln.; Kampen, 1992-1997).

Bot, Th.H., ‘Enkele aspecten van de z.g. technische bijstand aan de minder ontwikkelde gebieden in Azië’, Katholiek staatkundig maandschrift 5 (1951-1952) 225-239 en 265-281.

Brand, W., Het streven van de economisch onontwikkelde landen naar een hogere levensstandaard (Leiden, 1954).

Brand, W., ‘Ekonomische hulp aan on-ontwikkelde gebieden’, Wereld-in-formatie 1 (1959) no. 1-2, 35-44.

Breman, Jan, Colonialism, capitalism and racism. A postcolonial chronicle of Dutch and Belgian practice (Amsterdam 2024).

Brinkman, Inge, en Anne-Lot Hoek, Bricks, mortar and capacity building. A socio-cultural history of SNV Netherlands Development Organisation (Leiden, 2010).

Broekhuijse, Jan, De Harvard-Peabody expeditie naar de Dani van de Baliem-vallei. ethnografische en autobiografische notities. Exploratieressort Oostelijk Bergland. 1959-1962 (z.p., 2020).

Brouwer, Jan Willem, ‘De Nieuw-Guinea kwestie’, in: Jan Willem Brouwer en Jan Ramakers (red.), Regeren zonder rood. Het kabinet De Quay 1959-1963 (Amsterdam, 2007) 149-245.

Cooper, Frederick, Colonialism in question. Theory, knowledge, history (Berkeley, 2005).

Cooper, Frederick, ‘Writing the history of development’, Journal of modern European history 8 (2010) 5-23.

Dam, F. van, Onbehagen rond de ontwikkelingshulp (Groningen, 1964).

Dam, Ferdinand van, Omzien naar de derde wereld. Artikelen en discussies over het ontwikkelingsvraagstuk 1978-1998 (Den Haag, 1999).

Dam, P. van, en W. van Dis, ‘Beyond the merchant and the clergyman. Assessing moral claims about development cooperation’, Third World Quarterly 35 (2014) 1636-1655.

Dam, Peter van, Wereldverbeteraars. Een geschiedenis van Fair Trade (Amsterdam, 2018).

Davids, Karel, Een laatkoloniaal experiment. Hollandia, Nieuw-Guinea, 1944-1962 (Zutphen, 2024).

Dekker, Erwin, Jan Tinbergen. Een econoom op zoek naar vrede (Amsterdam, 2021).

Derix, Jan, Bapa Papoea. Jan P.K. van Eechoud. Een biografie (Venlo, 1987).

Derksen, Aleida Maaike, Embodied encounters. Colonial govermentality and missionary practices in Java and South Dutch New Guinea, 1856-1942 (z.p., 2021).

De Vries, Jacobus E., War came to Java. The story of the Zweede and de Vries families (Morristown NJ, 1998).

Dierikx, Marc, ‘“Mister Ontwikkelingshulp” Jan Meijer (1914-1997)’, in: Bert van der Zwaan, Bob de Graaff en Duco Hellema (red.), In dienst van Buitenlandse Zaken. Achttien portretten van ambtenaren en diplomaten in de twintigste eeuw (Amsterdam, 2008) 145-156.

Dierikx, Marc L.J., ‘Policy versus practice. Behind the scenes in Dutch development aid, 1949-1989’, The International History Review 39 (2017) 638-653.

Dijksman, D., en J. Jansen van Galen, ‘Oud-minister Theo Bot: “Ik ben een technocraat”’, Haagse Post (9-4-1983).

Dimier, Veronique, The invention of a European development aid bureaucracy. Recycling empire (Basingstoke, 2014).

Disco, Nil, 60 Years of ITC. The International Institute for Geo-Information Science and Earth Observation (Eindhoven, 2010).

Doorn, J.A.A. van, De laatste eeuw van Indië. Ontwikkeling en ondergang van een koloniaal project (Amsterdam, 1994).

Drees, Willem, The need for technical assistance to underdeveloped countries (1952).

Drooglever, P.J., Een daad van vrije keuze. De Papoea’s van westelijk Nieuw-Guinea en de grenzen van het zelfbeschikkingsrecht (Amsterdam, 2005).

Dubbeldam, L.F.B., ‘The devaluation of the Kapauku-cowrie as a factor of social disintegration’, American Anthropologist. New Series, 66 (1964) 293-303.

Ehrenburg, Hillebrand, en Marcel Meyer, Bouwen aan de wilde kust. II. Geschiedenis van de civiele infrastructuur van Suriname 1945-2020 (Volendam, 2019).

Eijsvoogel, W.F., De verbetering van den oostmoesson-bevloeiingstoestand op Java (Wageningen, 1946).

Ekbladh, David, The great American mission. Modernization and the construction of an American world order (Princeton, 2010).

Eng, Pierre van der, ‘An observer of 65 years of socio-economic change in Indonesia: Egbert de Vries’, Bulletin of Indonesian Economic Studies 27 (1991) 39-55.

Ertsen, Maurits W., Improvising planned development on the Gezira plain, Sudan, 1900-1980 (Basingstoke, 2016).

Escobar, Arturo, Encountering development: The making and unmaking of the Third World (Princeton, 1995).

Ferguson, James, The anti-politics machine. “Development,” depoliticization, and bureaucratic power in Lesotho (Cambridge, 1990).

Ferns, Nicholas, en Angela Villiani (red.), International organizations and global development (Berlijn en Boston, 2024).

Frederick, William H., ‘The man who knew too much. Ch.O. van der Plas and the future of Indonesia, 1927-1950’, in: Hans Antlöv en Stein Tønnesson (red.), Imperial policy and Southeast Asian nationalism 1930-1957 (Richmond, 1995) 34-62.

Frey, Marc, ‘Control, legitimacy, and the securing of interests. European development policy in South-east Asia from the late colonial period to the early 1960s’, Contemporary European History 12 (2003) 395-412.

Frey, Mark, Sönke Kunkel en Corinna R. Unger (red.), International organizations and development, 1945-1990 (Basingstoke, 2014).

Gonggrijp, G.L., Brieven van Opheffer aan de redactie van het Bataviaasch Handelsblad (3de druk; Maastricht, 1944).

Gonsalves, R.A., en G.J. Verhoog, Mr. Gonsalves. Memoires (Amsterdam en Antwerpen, 1999).

Graaff, Bob de, ‘Deep throat en de boundary riders. Contacten tussen de ambtenaren van Overzeese Gebiedsdelen en Buitenlandse Zaken op het dieptepunt van het Nederlands-Indonesische conflict’, in: P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten (red.), De leeuw en de banteng. Bijdragen aan het congres over de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950, gehouden in Den Haag van 27-29 maart 1996 (Den Haag 1997) 73-94.

Grader, Ch.J., Het Madurawelvaartsfonds (Buitenzorg, 1949).

De grondslagen van een Tienjarenplan voor Suriname (Paramaribo en Den Haag, 1952).

Haan, J.H. de, ‘Ecologisch onderzoek ten behoeve van het Brokopondoplan in Suriname’, Nieuwe West-Indische Gids 36 (1955) 18-31.

Hansen, Peo, en Stefan Jonsson, Eurafrica. The untold history of European integration and colonialism (Londen, 2014).

Heijst, Annelies van, Gedreven helpers. Een geschiedenis van Cordaids voorlopers: RK Huisvestingscomité, Mensen in Nood, Memisa, Medicus Mundi, Indische Missie Vereniging, Centraal Missie Commissariaat, Cebemo, Vastenaktie, Bilance en Bond zonder Naam (Hilversum, 2014).

Helman, Albert, Het eind van de kaart. Journaal van een kleine ontdekkingstocht in twee binnenlanden anno 1955 (Amsterdam, 1980).

Hendriks, J.A.H., Het Lelydorpplan in Suriname. Inleiding tot het vraagstuk van de landontwikkeling op arme gronden in een tropisch gebied (Wageningen, 1956).

Hodge, Joseph, Triumph of the expert. Agrarian doctrines of development and the legacies of British colonialism (Athene, 2007).

Hoebink, P.R.J., Geven is nemen. De Nederlandse ontwikkelingshulp aan Tanzania en Sri Lanka (Nijmegen, 1988).

Horst, Han van der, Een wereldstichting uit Den Haag. Drie sleuteljaren van de Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs NUFFIC (Den Haag, 1993).

Hüsken, Frans, ‘De ingenieurs en de koloniale erfenis’, in: Wim Ravesteijn en Jan Kop (red.), Bouwen in de Archipel. Burgerlijke Openbare Werken in Nederlands-Indië en Indonesië 1800-2000 (Zutphen, 2004) 291-295.

Inleidingen gehouden tijdens de studiedagen over minder ontwikkelde gebieden op 20 en 21 juni 1955 te ’s-Gravenhage (Den Haag, 1955).

Jansen Hendriks, Gerda, Een voorbeeldige kolonie. Nederlands-Indië in 50 jaar overheidsfilms 1912-1962 (Amsterdam, 2014).

Jong, J.J.P. de, ‘In het kielzog van Multatuli. Van koloniaal welvaartsproject naar ontwikkelingssamenwerking’, in: Bob de Graaf en Duco Hellema (red.), De Nederlandse buitenlandse politiek in de twintigste eeuw (Amsterdam, 2003) 37-68.

Jonge, Huub de, ‘State and welfare in the late colonial period. The Madura Welfare Fund (1937-1941)’, Asian Journal of Social Science 32 (2004) 91-104.

Jonkers, A., Welvaartszorg in Indonesië. Een geschiedenis en een perspectief (’s-Gravenhage, 1948).

Juliana, ‘De welvaart der wereld als gemeenschappelijke verantwoordelijkheid’, in: Juliana, Koninklijke woorden 1955 (Amsterdam en Antwerpen, 1956) 15-34.

Kamma, F.C., ‘Dit wonderlijke werk’. Het probleem van de communicatie tussen oost en west gebaseerd op de ervaringen in het zendingswerk op Nieuw-Guinea (Irian Jaya) 1855-1972. Een socio-missiologische benadering (Oegstgeest, 1977).

Kampen, Anthony van, Wijkende wildernis onder kannibalen en christen-Papoea’s (Amsterdam, 1956).

Khemradj, Roy, Frank Essed. De mobilisatie van het Eigene. Biografie van een Surinaamse visionair (z.p., 2025).

Klein, W.C. (red.), Nieuw Guinea. De ontwikkeling op economisch, sociaal en cultureel gebied, in Nederlands en Australisch Nieuw Guinea (3 dln.; ’s-Gravenhage, 1953-1954).

Kolff, G.H. van der, De moeilijkheden rondom het integratievraagstuk voor landen in versnelde sociaal-economische overgang (Haarlem, 1957).

Kolff, G.H. van der, De sociale aspecten van het Gezira-project in de Soedan (Amsterdam, 1957).

Kranendonk, O., Serological and epidemiological aspects in yaws control. Report on a mass treatment campaign against yaws in Netherlands New Guinea (Amsterdam, 1958).

Kuitenbrouwer, M., De ontdekking van de derde wereld. Beeldvorming en beleid in Nederland, 1950-1990 (Den Haag, 1994).

Lagerberg, C.S.I.J., Jaren van reconstructie. Nieuw-Guinea van 1949 tot 1961 (z.p., 1962).

Land, Cornelis op ’t, Werk in uitvoering. Een analyse van drie ontwikkelingsprojecten (Meppel, 1970).

Landveld, Erney R.A.O., Alles is voor eeuwig weg. De transmigratie van marrons in historisch perspectief (Paramaribo, 2009).

Langguth Oliviera, F.A. en R.A.J. van Lier, Lelydorpplan (Augustus 1950).

Lier, R.A.J. van, Samenleving in een grensgebied. Een sociaal-historische studie van de maatschappij in Suriname (’s-Gravenhage, 1949).

Lier, R.A.J. van, ‘Mentale en sociale aspecten van technische hulp’, Landbouwkundig tijdschrift 74 (1962) 376-388.

Lobach, Simon, ‘Aluminium in Suriname (1898-2020): An Industry Came and Went, but its Impacts on the Maroon Communities Remain’, International Development Policy | Revue internationale de politique de développement, 16, 2023, http://journals.openedition.org/poldev/5331.

Lorenzini, Sara, Global development. A Cold War history (Princeton, 2019).

Maliepaard, C.H.J., Zwervend tussen Arabieren en Koerden (Den Haag, 1953).

Maliepaard, C.H.J., ‘Enige aspecten van de technische hulp aan onderontwikkelde landen’, Landbouwkundig tijdschrift 66 (1954) 438-443.

Merriënboer, Johan van, Mansholt. Een biografie (2de druk; Amsterdam, 2019).

Meel, Peter, Tussen autonomie en onafhankelijkheid. Nederlands-Surinaamse betrekkingen 1954-1961 (Leiden, 1999).

Meijer, Hans, ‘“Het uitverkoren land”. De lotgevallen van de Indo Europese kolonisten op Nieuw-Guinea (1949-1962)’, in: Tijdschrift voor Geschiedenis 112 (1999) 353-384.

Moon, Suzanne, Technology and ethical idealism. A history of development in the Netherlands East Indies (Leiden, 2007).

Mutsaers, H.J.W., Peasants, farmers and scientist. A chronicle of tropical agricultural science in the twentieth century (Dordrecht, 2007).

Nekkers, J.A., en P.A.M. Malcontent (red.), De geschiedenis van vijftig jaar Nederlandse ontwikkelingssamenwerking 1949-1999 (Den Haag, 1999).

Nunen, Alfons van, ‘De onlusten aan de Wisselmeren’, Neerlandia Seraphica 27 (1957) 182-193.

Ontwikkelingsplan voor Nederlands-Nieuw-Guinea voor de jaren 1961-1962-1963 (z.p., 1960).

Oostindie, Gert, en Inge Klinkers, Knellende Koninkrijksbanden. Het Nederlandse dekolonisatiebeleid in de Caraïben, 1940-2000 (3 dln.; Amsterdam, 2001).

Ott de Vries, P.J., ‘De werkkring en de taak van den ingenieur in Nederlandsch Indië’, De Ingenieur, 37 (1922) 736-744.

Perk, Anton, Historische ontwikkeling van de landbouw-voorlichting in Indonesië (4 dln.; Wageningen, 1957).

Peters, Frans H., Vervlogen verwachtingen. De teloorgang van Nieuw-Guinea in 1961-1962 (Leiden, 2010).

Plas, Ch.O. van der, ‘De maatschappelijke, cultureele en politieke ontwikkeling van Insulinde in heden en toekomst’, Koloniaal Tijdschrift 8 (1919) 556-594 en 661-697.

Plas, Ch.O. van der, ‘Rabindranath Tagore’s denkbeelden over “education”’, Koloniaal Tijdschrift 9 (1920) 665-673.

Plas, Charles O. van der, Report of a socio-economic survey of Bathurt and Kombo St.Mary in the Gambia (1956).

Prager, Michael, ‘Crossing borders, healing wounds. Leiden anthropology and the colonial encounter (1917-1949)’, in: Jan van Bremen en Akitoshi Shimizu (red.), Anthropology and colonialism in Asia. Comparative and historical colonialism (Oxford, 1999) 326-361.

Price, Richard, ‘The Afobaka Dam. A Crime against Humanity’, New West Indian Guide (2025) 1-35.

Prince, Gé H.A., ‘Landbouwvoorlichting en onderwijs als onderdelen van de koloniale welvaartspolitiek’, NEHA-Jaarboek 62 (1999) 211-230.

Pronk, J.P., Suriname. Van wingewest tot natiestaat (Volendam, 2020).

Quik, H.G., ‘The international course in Hydraulic Engineering’, in: Selected aspects of hydraulic engineering (Delft 1963) 169-184.

Raamwerk integraal opbouwplan Suriname 1963-1972 (Paramaribo, 1963).

Raay, Hans G.T. van, Nederlands Nieuw-Guinea. De AA van het BB (1954-1962) (Bergen, 2005).

Rapport omtrent de ontwikkelingsmogelijkheden op landbouwkundig gebied in de westelijke helft van de Surinaamse kustvlakte (Wageningen, 1948).

Ravestein, W., ‘Een ingenieur met visie. Prof.dr.ir. Willem Johan van Blommestein (1905-1985)’, in: Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis 11 (2002) 6-11.

Robinson, Tjalie, ‘Solose jongen bouwt aan wereldwelvaart. Van L.S.-Poerworedjo tot F.A.O.-teamleider United Nations’, Tong Tong 3 (28 maart 1959) nr. 18, 6-7.

Ruygers, G., ‘Hulp aan minder ontwikkelde landen’, Socialisme en Democratie 12 (1955) 418-428.

Schermerhorn, W., ‘Internationale technische hulp’, Socialisme en Democratie 8 (1951) 577-589.

Schermerhorn, W., ‘Ons beleid ten aanzien van de minder ontwikkelde gebieden’, Socialisme en Democratie 13 (1956) 109-115.

Schermerhorn, W., Hoe en waarom het ITC ontstond als Nederlandse bijdrage tot het wetenschappelijke ontwikkelingswerk (1969).

Schoorl, Pim (red.), Besturen in Nederlands-Nieuw-Guinea 1945-1962. Ontwikkelingswerk in een periode van politieke onrust (Leiden, 1996).

Schulz, J.P., Vergelijkend literatuuronderzoek inzake de ecologische consequenties van het ‘Combinatie-plan Suriname Rivier’ (Utrecht, 1954).

Sedney, Jules, Het werkgelegenheidsaspect van het Surinaamse Tienjaren Plan (Amsterdam, 1955).

Smedts, Mathieu, Geen tabak geen hallelujah. Het leven van de laatste mensen uit de steentijd (Voorhout en Antwerpen, 1956).

Smits, Mari, ‘Non-governmental organisations in the Netherlands. From private funding to governmental support’, in: Helge Ø. Pharo & Monika Pohle Fraser (red.), The aid rush. Aid regimes in northern Europe during the Cold War (2 dln.; Oslo, 2008) I, 315-332.

Sneep, Jan, Einde van het stenen tijdperk. Bestuursambtenaar in het witte hart van Nieuw-Guinea (Amsterdam, 2005).

Soest, Jaap van, Het begin van de ontwikkelingshulp in de Verenigde Naties en in Nederland 1945-1952 (Tilburg, 1975).

Steenbrink, N.O., ‘De Nederlandse jeugd en de hulp aan de ontwikkelingsgebieden’, in: M. Bos e.a., Nederlands taak inzake samenwerking met de ontwikkelingslanden (Den Haag, 1963) 39-49.

Tellegen, Jan Willem, Dutch engineers in a global market. Over half a century of cooperation in development and export of Dutch engineering consultancy (Den Haag 2008).

Terra, G.J.A., Cultuurtype, landbouw en welvaart in Indonesië (Jakarta en Groningen, 1952).

Terra, G.J.A., ‘De achtergebleven welvaart in de ontwikkelingsgebieden’, Streven 18 (1964-1965) 33-47.

Terra, G.J.A., ‘Produktie van tropische voedingsmiddelen in verband met moderne kwaliteits-eisen’, Landbouwkundig tijdschrift 77 (1965) 601-614.

Teunissen, H., Het Brokopondoproject (z.p., 1955).

Thijsse, Jac. P., Rapport over een studiereis naar Bonaire en de Bovenwindse Eilanden in opdracht van de T.E.R.N.A. (Den Haag, november 1957).

Tienjarenplan voor Suriname. Herziene opstelling (z.p., 1954).

Timmer, Jaap, ‘Cloths of civilisation: Kain timur in the Bird’s Head of West Papua’, The Asia Pacific Journal of Anthropology 12 (2011) 383-401.

Tinbergen, J., International economie cooperation (Amsterdam, 1945).

Tinbergen, J., ‘Economische aspecten van het ontwikkelingsvraagstuk, geïllustreerd aan de problemen van India’, Socialisme en Democratie 12 (1955) 455-460.

Tinbergen, J., ‘De internationale taak van de sociaal-democratie’, Socialisme en Democratie 14 (1957) 84-89.

Tinbergen, J., ‘Internationale socialistische politiek’, Socialisme en Democratie 14 (1957) 666-671.

Tinbergen, J., The design of development (Baltimore, 1958).

Tinbergen, J., ‘Het vraagstuk van de minder ontwikkelde gebieden’, Wereld-in-formatie 2 (1960) no. 1, 27-31.

Tinbergen, J., ‘De betekenis van onderwijs en opleiding voor de economische ontwikkeling’, Wereld-in-formatie 3 (1961) no. 3, 3-10.

Tinbergen, J., ‘Algemene problematiek van de hulpverlening in de ontwikkelingsgebieden’, Wereld-in-formatie 4 (1962) no. 4, 19-30.

Tinbergen, J., ‘Suriname vergeleken met andere ontwikkelingslanden’, Oost & West 56 (1962) no. 2, 5-6.

Tinbergen, Jan, Shaping the world economy. Suggestions for an international economic policy (New York, 1962).

Tinbergen, J., ‘Development cooperation as a learning process’, in: G.M. Meier en D. Seers (red.), Pioneers in development (New York, 1984) 315-331.

Unger, Corinna R., International development. A postwar history (Londen, 2018).

Unger, Corinna R., Iris Borowy en Corinne A. Pernet (red.), The Routledge handbook on the history of development (Londen en New York, 2022).

Veer, Paul van ’t, Vriend en vijand in de kolonie. Enkele variaties op het thema der menselijke verhoudingen onder koloniale omstandigheden vooral in Nieuw-Guinea, Suriname, de Nederlandse Antillen, Indonesië en Nederland (Amsterdam, 1956).

Het Verbond van Nederlandsche Werkgevers, het Centraal Sociaal Werkgevers Verbond, het Katholiek Verbond van Werkgeversvakverenigingen, het Verbond van Protestants-christelijke Werkgevers in Nederland en de commissie ontwikkelingslanden, Samenwerking met ontwikkelingslanden (z.p., 1960).

Verschueren, J., ‘Zuid-Nieuw-Guinea 35 jaren onder missie-invloed’, Koloniale Studiën 25 (1941) 507-534 en 646-669.

Verschueren, J. en C. Meuwese, Nieuw Guinea. Uw naam is wildernis (Bussum, 1950).

Versluys, J.D.N., Village development schemes in Ceylon and India (New Delhi, 1952).

Visser, Leontine (red.,), Governing New Guinea. An oral history of Papuan administrators, 1950-1990 (Leiden, 2012).

Vogel, L.C., Het beleid van de Dienst van Gezondheidszorg in West-Nieuw-Guinea, 1950-1962 (Utrecht, 1965).

Vries, Egbert de, Landbouw en welvaart in het regentschap Pasoeroean. Bijdrage tot de kennis van de sociale economie van Java (Wageningen, 1931).

Vries, E. de, Onze koloniale vragen (Nijkerk, z.j. [1939]).

Vries, Egbert de, Welvaartszorgen en welvaartszorg in Nederlandsch-Indië (’s-Gravenhage 1939).

Vries, E. de, Problemen van de Javaanse landbouwer (Wageningen, 1947).

Vries, Egbert de, De aarde betaalt. De rijkdommen der aarde en hun betekenis voor wereldhuishouding en politiek (Den Haag, 1948).

Vries, E. de, ‘Plannen voor technische hulp aan weinig ontwikkelde landen’, Socialisme en Democratie 6 (1949) 734-740.

Vries, E. de, ‘Afrikaanse impressies’, Socialisme en Democratie 17 (1960) 274-278.

Vries, Egbert de, Man in Rapid Social Change (Londen, 1961).

Waal, R. van de, Richtlijnen voor een ontwikkelingsplan voor de Oostkust van Sumatra (Wageningen, 1959).

Waal, Wim van de, Een roeping, een taak! Bestuursambtenaar in Nieuw-Guinea, 1959-1962 (Leiden, 2018).

Wal, Hans van der, Een aanvechtbare en onzekere situatie. De Hervormde Kerk en Nieuw-Guinea 1949-1962 (Hilversum, 2006).

Werkplan Nieuw-Guinea 1954-1956 (1953).

Wesseling, H.L., Indië verloren, rampspoed geboren; en andere opstellen over de geschiedenis van de Europese expansie (Amsterdam, 1988).

Westermann, J.H., Een korte beschouwing over het Brokopondo-plan Suriname. Mede gezien tegen de achtergrond van een Amerikaans oordeel over de relatie tussen de opwekking van hydro-electrische energie en de conservering van vervangbare natuurlijke hulpbronnen (Utrecht, 1956).

Westermann, J.H., ‘Historisch overzicht van de wording en het onderzoek van het Brokopondo-Stuwmeer’, Nieuwe West-Indische Gids 48 (1971) 1-55.

Wetenschappelijke en technische hulp aan laagontwikkelde landen. Verslag van het congres gehouden te ’s-Gravenhage op 26 mei 1950 (Leiden, 1950).

Willemsen, Jan, ‘Academische Leken Missie Actie’, in: Jaarboek van het Katholiek Documentatiecentrum 10 (1980) 61-79.

Willemsen, Jan, Van tentoonstelling tot wereldorganisatie. De geschiedenis van de stichtingen Memisa en Medicus Mundi Nederland, 1925-1995 (Nijmegen, 1996).

Wit, Maria de, The Wageningen rice project in Surinam. A study on the development of a mechanized rice farming project in the wet tropics (’s-Gravenhage, 1960).

Zimmerman, L.J., Arme en rijke landen. Een economische analyse (Den Haag, 1960).

Illustratieverantwoording

1.Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Elsevier Binnenland, nummer toegang 2.24.05.02, inv.nr. 094-0478

2.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 094-0027

3.Universiteitsbibliotheek Leiden, kitlv 14163

4.Universiteitsbibliotheek Leiden, kitlv 113778

5.Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Heidemaatschappij, – glasnegatieven, lantaarnplaatjes en zachte negatieven, nummer toegang 2.24.06.02, inv.nr. 250-8338

6.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 145-0630

7.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 144-1304

8.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 145-0610

9.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 144-1391

10.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 144-0512

11.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 144-0861

12.nl-HaNA 7.000spabb, inv.nr. 20347

13.nl-HaNA, nummer toegang 2.24.01.09, inv.nr. 907-1892.

14.Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Willem van de Poll, – negatieven, nummer toegang 2.24.14.02, 252-4625

15.Historische Verzameling Facilitair Bedrijf, Wageningen University & Research

16.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 145-0656

17.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 143-1068

18.niod, Amsterdam, inv.nr. 247_1403_0242

19.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 143-0276

20.nl-HaNA, Van de Poll/Negatieven, 2.24.14.02, inv.nr. 252-2216

21.Vervaardiger Naeff, Nico – collectie Haags Gemeentearchief – nl-HaHGA_8213-01_0.51848

22.Universiteitsbibliotheek Leiden, kitlv 402860

23.Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Dienst Legercontacten Indonesië (dlc), – negatieven serie 2, nummer toegang 2.24.04.03, inv.nr. 15953

24.Universiteitsbibliotheek Leiden, kitlv 403049

25.nl-HaNA 7.000spabb, inv.nr. 39713

26.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 142-0340

27.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 144-0489

28.nl-HaNA, Elsevier Binnenland, 2.24.05.02, inv.nr. 145-0310

29.Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Algemeen Nederlands Fotopersbureau (anefo), – Negatieven Zwart/Wit Grootformaat, nummer toegang 2.24.01.04, inv.nr. 915-4476

30.Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Algemeen Nederlands Fotopersbureau (anefo), – negatiefstroken zwart/wit, nummer toegang 2.24.01.05, inv.nr. 914-2164

31.Historische Verzameling Facilitair Bedrijf, Wageningen University & Research

32.nl-HaNA, anefo/Neg. Groot, 2.24.01.04, inv.nr. 911-3365

33.nl-HaNA, anefo/Neg. Groot, 2.24.01.04, inv.nr. 908-1306

34.nl-HaNA, anefo/Neg. stroken, 2.24.01.05, inv.nr. 915-7517

35.Nationaal Archief, Den Haag, Fotocollectie Rijksvoorlichtingsdienst [rvd] Eigen, nummer toegang 2.24.10.02, inv.nr. 121-1251

36.nl-HaNA, novib/Organisatie Projecten, 2.19.066, inv.no. 8