De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Deze uitgave kwam mede tot stand dankzij de financiële steun van het Traducta-programma van Cultural Endowment of Estonia.

Alle rechten voorbehouden. Tekst- en datamining van (delen van) deze uitgave is uitdrukkelijk niet toegestaan.

Oorspronkelijke titel Tantsi tolm põrandast

© 2025 Kairi Look/Loomingu Raamatukogu

© 2026 Nederlandse vertaling Uitgeverij Prometheus en Frans van Nes

Omslagontwerp Prometheus

Omslagbeeld Annie Ovenden. All rights reserved

2026/Bridgeman Images

Foto auteur Diana Tamane

Zetwerk ZetSpiegel, Leerdam

www.uitgeverijprometheus.nl

ISBN 978 90 446 6177 4

Elk begin is tenslotte

niet meer dan een vervolg,

en het boek der gebeurtenissen

ligt altijd open in het midden.

Wisława Szymborska

‘Liefde op het eerste gezicht’

Begin

Er is geen licht, er is geen tijd, maar er is ruimte, en die ruimte is warm. Ze deint en tolt, ze golft in haar eigen ritme. De grenzen rekken uit en veren terug, ze stuit tegen wanden en wentelt in een zachte schil. Ze is een begin, ze is een begin in een begin, haar tijd is nog niet gekomen, maar toch is ze er al, ze is in het spel, ze heeft een eigen plekje. Ze draait nu eens mee met de ene puls en soms met de andere, met alle pulsen die er geweest zijn en nog gaan komen.

Ze heeft geen naam, ze heeft geen woorden. Alles is nog helder en waar.

Begin

In het begin is er een fluistering. Een fluistering in je achterhoofd, geklop bij je slaap, onrust tussen je ribben. Jarenlang is het zo geweest en nu komt het naar boven, zoekend naar ruimte, een vorm en een taal. Hoe heet je?

Een goed kind heeft vele namen.

Daar klinkt de boardingcall.

Begin

Toen is het begonnen, zeggen ze naderhand. Het is begonnen, zeggen ze, al weten ze dat dit geen begin is, dat er geen begin bestaat, dat ‘begin’ alleen maar een reeks letters is, twee loze lettergrepen, een frommelige bol onder in een mand, die krachten verzamelt en zijn tijd afwacht, tot hij op een dag op de grond valt en in beweging komt. Soms rolt hij naar een hoek, achter een deur of een kast, tot hij wordt ontdekt en weer in de mand wordt gelegd, soms lijkt het alsof er uit elk begin een toren oprijst, die een beter uitzicht biedt. Maar dan stort die toren in, de puinhopen smeulen, verspreiden rook, vergaan tot as, voor de restanten bedenken ze een verhaal en een naam.

Op een dag kruipt er een kind tussen de sintels. Het hurkt neer, zoekt tussen de as, vist er een brokstuk uit, neemt het mee naar huis. De tijd verstrijkt en de vondst begint te verkruimelen, het begin kruipt uit zijn schulp, en ineens is het iets nieuws, ineens is het een pasgeborene, voor een ogenblik is het een onschuldig begin.

En het einde? Er zijn lentes, zomers, herfsten, winters.

I

1

Wanneer ga je dood? vroeg het kind.

En de grootmoeder antwoordde: Binnenkort. Maar dat gaat je niets aan.

Het papier ritselt bij het omdraaien.

Wanneer ga ik dood? vraagt het kind.

En de grootmoeder antwoordt: Jij staat nog maar aan het begin.

Het kind zit op het vloerkleed in de kamer van de grootmoeder, eigenlijk de overgrootmoeder, en laat voor het eerst in haar leven het woord ‘dood’ over haar lippen komen. De dood komt niet voor in de dagen van het kind. Het kind denkt aan de sleeberg en aan de schommel, aan het boek waar Ouwe Joost in voorkomt, het kind denkt aan de kaas die ligt te zweten op de keukentafel, en aan de wolvensticker onder de stoel. Soms denkt het kind aan de Bijbel van de grootmoeder waar hakerige letters in staan. Maar aan de dood had het kind nog niet gedacht.

De kamer ruikt naar hartgespan en kamferzalf. Op het kastje ligt een bijbel. In de kast staan boeken. De gerimpelde, vlekkerige handen van de grootmoeder zijn het zachtste wat het kind kent. Die aaien over haar hoofd, helpen haar met aankleden, nemen haar op schoot, slaan de bladzijde om.

De wereld van de grootmoeder: een bed en een nachtkastje, een lamp met een gouden knopje, een doosje pepermuntjes. Een bloementafeltje. Een boekenkast, een leunstoel, een vloerkleed. Een aloë. Een klerenkast. Over de rand hangt een wolkje-der-liefde. De deur van de kamer staat open, als de grootmoeder niet heeft besloten dat hij dicht moet zijn. Buiten wiegt een eekhoorn in de boomtop. De boom is een lijsterbes.

Zachtjes gaat de deur open. Het vloerkleed voelt ruw aan onder blote voeten.

Hier zwaaien ze samen de scepter: de grootmoeder en het kind.

In de Bijbel staat dat de goede mensen naar de hemel gaan, terwijl de slechte branden in de hel. Dat vindt het kind geen fijn idee. Ze is een zoet kind, ze is niet bang voor de hel, maar de gedachte aan de duivel die rondspringt tussen de likkende vuurtongen, op een of andere manier weet ze dat dat zijn natuurlijke manier van voortbewegen is, jaagt haar de stuipen op het lijf. In gedachten ziet het kind de duivel langs de hoog oplaaiende vlammen dansen, met heel hoge sprongen en zwaaiend met zijn rode drietand, mager en harig, met spitse zwarte oren, alleen zijn staart is kaal, aan het uiteinde zit een uitstaand kwastje, dat tegen de grond zwiept en gloeit als kool. Het kind houdt niet van hitte, ze is bang voor de sauna van haar oudtante op het platteland met zijn gloeiend hete metalen kuipen en zijn sissende warmwaterkraan, waar kokend water uit tevoorschijn spuit. Zulke kuipen gebruiken ze in de hel, om de zondaren in te koken, weet het kind zeker, de duivel heeft precies zulke schalen, glimmende zilveren kuipen, met handvatten. Maar de hel is een heel eind weg en ze brengen er alleen slechte mensen naartoe. Haar zal de duivel niet te pakken krijgen, haar zullen ze niet op het vuur zetten.

De radiator loeit en het kind zit op schoot, frunnikend aan de knoop van het jasschort van de grootmoeder. Boeken hebben de stem van de grootmoeder, pauzes en keelschrapen, geritsel en een ritme bij het omslaan van de bladzijden. De ene regel volgt op de andere, harmonieert met de volgende, en telkens als de grootmoeder een bladzijde omslaat, staat de wereld stil. Morgen gaat ze met de moeder sleeën en de grootmoeder leest voor. Overmorgen gaat ze met de moeder sleeën, het blijft maar sneeuwen, nog een keer, roept het kind, en de moeder trekt de slee lachend achter zich aan, en ’s avonds leest de grootmoeder voor. Grootmoeder, boek, moeder, slee, grootmoeder, boek, moeder, slee. ’s Avonds wordt het heel koud. De ijsbloemen glinsteren op de ramen.

Aan de deurpost hangt een schommel. Die is hard en rood. Helpen! commandeert het kind en de grootmoeder tilt haar erin. Duwen! roept het kind. De handen van de grootmoeder pakken het frame van de schommel beet. Harder! commandeert het kind, alles is stil, behalve de klok die loopt, tik-tak-tik-tak, en dan krijgt de schommel vaart. Steeds verder vliegt het kind en steeds hoger gaat de boog. Haar voeten bungelen omlaag, met haar tenen raakt ze de grond, dan met haar hielen, dan met de zolen van haar sloffen. De grootmoeder staat achter het kind. De schommel vliegt.

In de kamer zijn mythen en sprookjes, psalmen en een bijbel, een fotoalbum en een medisch handboek. De grootmoeder zit te dommelen met een boek op schoot. Het kind rukt aan de kaft. De grootmoeder verroert zich niet. Nu heeft het kind het boek in handen, nu ligt het op de grond. Ernaast ploft de bijbel van het nachtkastje neer. Het kind hijst zich in de leunstoel. Ze klimt op de armleuning en gaat op haar tenen staan. Het boek met de blauwe kaft staat aan het uiteinde van de bovenste plank. De vinger van het kind raakt de ruwe rug aan, kriebel-krabbel, het boek schuift dichterbij en valt in haar handen.

Het kind gaat op haar buik op de grond liggen, slaat de boeken open, licht het deksel van de doos en pakt haar viltstiften eruit. De lussen van de p’s kleurt ze geel (Papamoem, Petrus, podagra), de f’en rood (Filifjonka, Filistijnen, fibrose) en de o’s roze (Toe-tikki, Mozes, psychose). De bladzijde waarop de eekhoorn doodvriest terwijl hij de IJsvrouw aankijkt, kleurt het kind lichtblauw en ze tekent een groot zwart kruis boven de eekhoorn. Ze schrijft haar naam erbij. De laatste letter schampt de mooie staart van de eekhoorn.

Het kind kleurt niet in het boek met het meisje met de hond. De letters staan dicht bij elkaar, het kind volgt ze met haar vinger. De regels dansen voor haar ogen. Ga op een zomerse morgen eens naar de Stra… leest het kind, ja, ga maar door, moedigt de moeder aan, de Stra… Strandkade in Sto…Stockholm – goed zo, zegt de moeder, volgende regel. Ga op een zo… de vinger glijdt over het papier, zomerse morgen, spelt het kind, dat heb je al gelezen, zegt de moeder, kijk, hier, het kind legt haar vinger naast die van de moeder, om te kijken, leest ze verder, of je daar soms een wit kust…kustva… ja, moedigt de moeder haar aan, dat hoort allemaal bij elkaar, kustvaart… goed zo, verder maar, klinkt de stem van de moeder, kustvaartsch…, spelt het kind, en ze haalt haar neus op, kustvaartschee… Haar stem wordt zwakker. Er valt een druppel op het papier.

Kustvaartscheepje, zegt de moeder. Een kustvaartscheepje ziet dat Zeekraai I heet. Nu komen de tranen in stromen. De moeder neemt het kind in haar armen, haar wang strijkt langs haar natte gezicht, haar druppelende neus. O, liefje toch. Het kind laat zich van haar stoel glijden. De deur van de kamer van de grootmoeder valt met een klap dicht.

De moeder zucht, leunt tegen de stoelleuning en pakt een appel van de schaal, voelt aan de wasachtige schil. Haalt het boek naar zich toe. Strijkt met de rug van haar hand over de vergeelde bladzijde, veegt de tranen van het papier. Ga op een zomerse morgen eens naar de Strandkade in Stockholm, leest ze, en neemt een hap van de appel, om te kijken of je daar een soms een wit kustvaartscheepje ziet dat Zeekraai I heet. De tijd stuift voorbij. Ze ligt in de wintervakantie op haar buik op bed en krijgt de Timmermanshoeve maar niet uit haar hoofd, daar staat ze al voor het huis, op een stralende junidag, en daar heb je oom Melker die met zijn waterleiding bezig is, en de moeder moet lachen, ze moet zo hard lachen dat het kind in de keukendeur komt staan en haar niet-begrijpend aankijkt.

Vanaf nu zitten er gaatjes in het boek.

Het kind zit achter de deur van de kamer van de grootmoeder en plukt aan het behang. Er staan paarse bloemen op, even paars als het haar van de mevrouw van de polikliniek. De mevrouw leert haar woorden, grotemensenwoorden, dan kunnen we elkaar tenminste begrijpen, zegt de mevrouw, want dat is de enige manier, je moet dezelfde taal spreken, nou, kijk maar eens goed wat ik doe, tong naar voren.

Het kind kijkt. Er sijpelt een dun straaltje uit haar mond. Het haar van de mevrouw is paars. Het puntje naar voren, zegt de mevrouw. Net zo paars als de aderen van de grootmoeder. Ze laat het kind een plaatje zien en trommelt erop. Rat, zegt de mevrouw. Kijk maar: rat. Het kind zucht. Lat, zegt ze. Rat, zegt de mevrouw. Lat, zegt het kind. Rat, zegt de mevrouw. Ze steekt haar tong uit en wijst naar voren. Krult haar tong terug in haar mond. We proberen het samen. Het plaatje van de rat gaat mee naar huis.

Lat, mompelt het kind thuis, verstopt achter de deur. De grootmoeder is in de weer in de keuken. Het kind zet haar nagel achter het behang en trekt. De muur is wit en ruw. Lat, jengelt ze, en drukt haar nagel in het pleisterwerk, ze krabt aan de muur, steekt haar tong uit en kijkt achterom. Het plaatje met de rat staat op tafel. Lat, zegt het kind tegen de rat, luister, lat. De rat geeft geen antwoord. Lelijke lotlat! roept het kind en ze steekt haar tong naar hem uit. Ze trekt aan het behang, het papier ritselt, ze rukt boos, haar tong vindt haar gehemelte en er beweegt iets in haar maag. Het kind prevelt wat. Ze springt overeind. Grootmoeder!

Er verschijnt een gestalte in de deuropening.

Een rat! roept het kind.

De pollepel klettert op de vloer.

Het kind steekt haar handen in de lucht en gilt: een rat, grootmoeder, een rat!

De grootmoeder slaat haar handen voor haar borst. Het kind verbleekt, verschrompelt, de strook behang valt op de grond, wordt een vormeloze hoop. Ze is voor de gek gehouden, de afgeschraapte muur brandt in haar nek, de mevrouw heeft gelogen, de grootmoeder verstaat haar niet, de grootmoeder spreekt niet dezelfde taal.

De grootmoeder slaat een arm om het kind heen, barst in lachen uit, schudt haar hoofd, raapt de pollepel op, pakt de papierkluwen, stopt hem in de zak van haar schort.

Het kind schatert mee.

In het bos wonen elfen. In het meer wonen watergeesten. In de Hof van Eden woont een slang. De mensen spreken de taal van de vogels. De bouwers van de toren van Babel kunnen elkaar niet verstaan. De Oerkikker eet mensen. De keizer loopt rond in z’n blootje en niemand zegt er iets van. De duivel is bang voor de bliksem. Bij vollemaan klimmen de dochters van de boself in de bomen en rossen zich af met takkenbossen.

Hoe hoog zaten ze? vraagt het kind. Helemaal in de top?

Ik geloof van wel, zegt de grootmoeder. Ze zoekt de juiste plek op. In de toppen van de bomen lagen zilveren takkenbossen en op de zitbanken stonden zilveren emmertjes water klaar, leest ze.

Waren die toppen nog hoger dan de toren van Babel? wil het kind weten.

Geen idee, zegt de grootmoeder. Maar ik denk dat het allebei behoorlijk hoog was.

Het kind knikt ernstig. En God zweefde boven de elfen en zorgde ervoor dat ze niet omlaag kukelden. En als er eentje bang was, zei God kom maar bij mij, elfje, hoor je me soms niet, het kind praat zo laag als ze kan, waar wacht je nog op, elfje, kom maar op mijn knie zitten. Kom maar, kom maar!

Het kind kent ook de zeegod, de vuurgod, de god van de schoonheid, de god van de wijsheid. Je hebt een heleboel goden. En dat is maar goed ook, denkt het kind, meer is beter dan één, dan kan er altijd eentje wakker blijven om een oogje in het zeil te houden. Eén god kan moe worden. Of ziek. Of zijn been breken of een blindedarmontsteking krijgen. Oude mensen zijn broos, die worden gauw ziek en dan liggen ze tijdenlang in bed. Als God griep krijgt, moeten ze hem mosterdpleisters geven, denkt het kind bezorgd, het is daarboven in de hemel natuurlijk hartstikke koud, het motsneeuwt er de hele tijd en die sneeuw waait zo je kraag in. En dan komt de dokter zijn koude stethoscoop tegen zijn blote rug aan zetten! Hebben ze in de hemel eigenlijk wel dokters? Hoe moet het nou als God daarboven doodgaat? verzucht het kind.

Hij gaat niet dood, zegt de grootmoeder. Maar ik weet ook niet hoe die dingen precies in elkaar zitten. God is ook in de natuur. Hij is in de bomen en in de vogels en in de stenen. De grootmoeder slaat een paar keer op haar deken. Het kind kruipt bij haar op schoot. Het jasschort is warm.

De grootmoeder geeft de bloemen water en plukt de verdorde blaadjes uit de rozen.

Op een dag liep er een man naar het bos om hout te hakken, vertelt ze ondertussen aan het kind. Hak alsjeblieft een andere boom om, smeekten alle bomen. De man vond het goed en liep verder. Toen verscheen de bosvader. Hij had een lange baard, een hemd van struisgras en een jas van sparrenschors. En hij schonk de man uit dankbaarheid zijn gouden toverstaf.

De ogen van het kind worden groot.

Die staf bracht vlijt, zegt de grootmoeder. Elk klusje dat de man aanpakte, vloog uit zijn handen, en de welstand was daar. In bomen zit kracht. Wij zorgen voor het bos en het bos zorgt voor ons.

Was dat geen kriebeljas, die jas van sparrenschors? vraagt het kind.

Nou en of, zegt de grootmoeder. Maar ik denk dat dat wel went.

Buiten krast een kraai. Het kind rent naar het raam. De vogel pikt de bevroren bessen uit de kruin van de lijsterbes. Als ze met haar buik over de vensterbank leunt, komen de tenen van het kind bijna tot de grond.

Kggk-kggk, dat is de winterse wekker, het openingsakkoord van de vorst. Het begint met een sneeuwschop, totdat het aardoppervlak blootligt, dan zetten de borstel en het glas in en ten slotte de weerspannige, grillige motor, de solist. Het concert begint bijtijds, vóór het ochtendkrieken, het weergalmt tussen de flatgebouwen onder de dofgele hemel. De vader start de auto en opent het portier voor de moeder. Het kind zwaait hen samen met de grootmoeder na. In de sneeuw blijven sporen achter.

De grootmoeder heeft geen buitenschoenen.

Er is nog tijd eer het licht wordt. Het kind komt de krant brengen. De grootmoeder haalt het notitieboekje tevoorschijn. Ze gaan aan het werk, houden alles nauwgezet bij, ijverige chroniqueurs, pennen in de hand. Vandaag krijgen we sneeuwjacht, het vriest 7 graden, de zon komt om 9:17 op en gaat om 15:19 onder. In het blauwe boek is het ook winter. Iedereen slaapt, ze eten dennennaalden, het sneeuwduin zakt door de schoorsteen naar binnen, de hemuuls skiën, de wereld is stil en angstaanjagend.

De lichte uren brengt de grootmoeder in haar leunstoel door. Het kind draait op de stoel achter de tafel. Buiten sneeuwt het. Niet bijten, zegt de grootmoeder. Het kind haalt haar vinger uit haar mond. Komt tegen een potlood aan. Hout rolt over hout. Valt op de grond. Een vinger tikt op de schakelaar. De grootmoeder schudt haar hoofd. Aan en uit, aan en uit. De grootmoeder houdt haar hand bij haar ogen. Slaat een bladzijde om. Kijkt op. En toen keek de eekhoorn de IJsvrouw aan en bevroor, zegt ze. De eekhoorn had niet naar de waarschuwing geluisterd. Hij keek de IJsvrouw in de ogen, viel op zijn rug en vroor dood. Het boek klapt dicht.

De vinger van het kind houdt stil. Stopt het hier? Komt er nu geen begrafenis, dat ze de eekhoorn onder de grond gaan stoppen?

Zou je denken? vraagt de grootmoeder.

Het kind knikt ernstig en krabt aan haar blote onderbeen.

Hij ontdooit weer, zegt de grootmoeder. Als het lente wordt, ontdooit de eekhoorn weer. Dan rent hij weer rond en zijn staart is heel mooi.

En terecht, vindt het kind. Wie niet goed luistert, hoeft nog niet meteen dood te gaan.

Achter het kind dansen de bloemen op het behang, danst een stormende zee. Dat hoeft ook niet, beaamt de grootmoeder.

De sneeuwjacht wordt dichter. Het kind moet aan de eekhoorns in het bos denken.

De volgende morgen dooit het. De zon komt twee minuten eerder op.

De grootmoeder staat voor het raam. Het kind zit op de grond te tekenen.

Mijn moeder kende de maanspreuken, zegt de grootmoeder. Die zeiden ze op met nieuwemaan en met oudemaan. Dan mocht je een wens doen!

En kwam die ook uit? vraagt het kind. Ze steekt het puntje van haar tong naar buiten en tekent een gele bol boven de sparrenbomen.

Dat deed er niet toe, zegt de grootmoeder. Het ging erom dat je je wens op weg stuurde. Ze gaat op de rand van het bed zitten en doet haar ogen dicht. Gouden schone, schenk je krachten, reciteert ze. Zend je krachten van de wolken, grote moeder, wil toch naar mijn spreuken horen. Deel je krachten, deel je wijsheid. Zo ging het.

Wat nou moeder, vraagt het kind verwonderd. De maan is een man! Katten zijn meisjes en honden zijn jongens.

De maan is alles tegelijk, zegt de grootmoeder. Uiteindelijk is alles één geheel.

Je zei zelf moeder tegen de maan, houdt het kind vol.

De grootmoeder geeft geen antwoord. Ze pakt zalf en begint haar voeten in te smeren.

Bah, zegt het kind, wat stinkt dat. Ze tekent tandjes op de maan en kleurt haar lippen roze.

De bladzijden van het album voelen ruw aan. Een kasteel. Een bloementuin. Donker vijverwater. Zwanen. Hier wandelden we, zegt de grootmoeder. En daarna liepen we naar de zee. Bij ons op het platteland hadden we niet van zulke kastelen. Je grootvader kwam hier graag. Haast net als thuis, zei hij. Ook al was het in de stad waar hij vandaan kwam allemaal veel grootser. Maar dat was lang geleden.

Was grootvader knap? vraagt het kind en ze monstert de foto.

Hij was ernstig, antwoordt de grootmoeder. Hij was ernstig en langzaam en schuchter, en ik vond hem meteen leuk. En hij danste als een god.

Hij was knap, besluit het kind. Ze ziet het duidelijk voor zich: ze komen elkaar tegen en ze gaan dansen en de grootvader is heel knap.

Het gaat zo: de grootvader komt aanlopen over de dansvloer, het parket is vers geboend, het ruikt als nieuw. Op een verhoging zit een orkestje te spelen, de dansparen zwieren over de gladde vloer. De mannen houden de vrouwen stevig bij hun middel, hun broeken zijn wijd, de jurken van de vrouwen glinsteren. De grootmoeder zit bij de muur, haar jurk glinstert niet, haar rug is recht, kaarsrecht, de grootvader heeft nog nooit een vrouw met zo’n rechte rug gezien, en haar ogen zijn mild, o, wat heeft ze een milde ogen, maar ze zijn ook sterk, alsof ze uit de zee bestaan. Het blonde haar van de grootmoeder is gewatergolfd, haar jurk is blauw, met een witte kraag. Ze zit rustig mee te neuriën.

Zullen we? Een lage stem en een accent. De grootmoeder kijkt op. Zwarte krullen, een gebogen rug, bleke handen. De grootmoeder wendt haar blik niet af. Ze kijkt hem scherp aan, hij slaat zijn donkere ogen neer. Dan knikt de grootmoeder, staat op. De grootvader geeft de grootmoeder een arm. De rand van zijn manchet is versleten, de grootmoeder pakt zijn arm beet en komt met een grote stap naast hem staan. Zijn pak voelt ruw aan, de stifthakjes onder haar lage schoenen klakken, haar ogen zijn op de hoogte van zijn kin. Midden in de zaal blijven ze staan, de grootvader slaat een arm om haar middel en ze wachten niet op de volgende maat, ze zwieren meteen weg. De grootvader danst in een roes, maar de foxtrot vliegt onder zijn voeten en hij leidt de grootmoeder rakelings voor een ander paar langs, waardoor dat struikelt. De grootmoeder moet giechelen, ze begint te lachen, ze lacht en lacht, ze lacht breeduit en haar tanden blinken. De blik van de grootvader rust op de haargrens van de grootmoeder, hij zou met zijn lippen zo haar voorhoofd kunnen aanraken, de haarlok die uit haar kapsel is ontsnapt; ze glijden de zaal rond, de grootvader laveert haar tussen de zwierende paren door, ze zijn lang en slank en jong. De grootmoeder kijkt de grootvader recht in de ogen. Die glimlacht verlegen. Johanna, zegt zij. Pavel, antwoordt hij.

We dansten op het feest en we dansten thuis, en op onze bruiloft dansten we de hele nacht door, vertelt de grootmoeder. Niemand die het met lede ogen aanzag. Terwijl de muziek speelde, liepen onze woorden en de vreemde woorden door elkaar heen, het orkestje speelde en ik vergat alles, al mijn zorgen, en die keerden nooit meer terug in mijn hoofd. We dansten en dansten maar door, zijn handen waren ruw en warm en hij hield me stevig vast.

Jaja, zegt het kind. Hadden jullie ook taart?

Niet echt, antwoordt de grootmoeder. Maar mijn moeder had een kringel gebakken.

Het kind denkt even na. Op mijn bruiloft komt taart, zegt ze. En jij mag een stuk met een roos hebben. Jij mag als eerste kiezen.

Het verhaal is uit. De grootmoeder legt het boek op het nachtkastje. Het bed kraakt.

Ben jij ook bang voor de Oerkikker? vraagt het kind. De Oerkikker heeft zojuist het hele dorp onder de voet gelopen, de hele boel brandt en sist. De grootmoeder schudt haar hoofd. Waarom zou ik?

Hij heeft een slangenstaart, fluistert het kind. Hij is slijmerig en kleverig. Stel dat hij nu zou komen aankloppen. Dan zou je toch zeker wel bang zijn.

Dat doet hij niet, zegt de grootmoeder.

En als ik het raam dan openzet? De ogen van het kind beginnen te fonkelen. Als ik de aloë weghaal en het raam openzet en de Oerkikker door het raam naar binnen vliegt en in jouw leunstoel gaat zitten en begint te sissen? Ben je dan nog steeds niet bang?

Ik zou vast wel even schrikken, denkt de grootmoeder. Maar ik zou er gauw aan wennen. Hij kan immers nog een keer komen. En dan kun jij hem koffie serveren in het kopje met de roos.

Welja, zegt het kind. Het kopje met de roos! Ben je dan helemaal nergens bang voor?

De grootmoeder kijkt naar de muur. De zomernacht, de blikken op de plank in de voorraadkamer en de fiets onder aan de trap dansen over het behang, maar er is geen muziek bij. Ik ben bang voor het verlies van dierbaren, zegt ze ten slotte. Van ratten moet ik trouwens ook niets hebben. Kom maar met je potjes, dan gaan we sorteren.

Ze sorteren.

De rozenblaadjes gaan in een blikje, de glasscherven in een pot, de platte steentjes in een schoenendoos. Voor de schelpen en het zand is er een augurkenpot en de vliegen leiden een stil leven in een parfumflesje. Allemaal geschenken van de Schat van het Koninkrijk voor de Ridder, die in haar torenkamer zit opgesloten. De Schat van het Koninkrijk heeft er haar handen vol aan.

De grootmoeder draait het deksel van de augurkenpot los en ruikt, ze voelt aan een schelp, laat het witte zand door haar vingers glijden, strijkt met haar hand over een glad steentje.

De vliegtuigen verschijnen als verblindende vogels, de ochtendzon weerkaatst op hun vleugels. Het zijn meeuwen, hun gekrijs is een onophoudelijk refrein boven de stad aan de zee, ze zweven niet, ze duiken. Ze jagen op voedsel en een nestplaats, en daar moeten ze voor slopen, ze moeten afbreken en verwoesten, ze moeten ruimte scheppen en pakken wat ze pakken kunnen. Hun gekrijs doet je oren suizen.

De vrouw neemt haar kind bij de hand en rent, ze rent de deur uit en rent door de brandende stad, die smeult en knettert en sist. De oude vrouwen staan stokstijf in de deuropeningen, ze wenden hun blik niet af, hun hoofddoeken onttrekken hun grijze haren aan het zicht. De zwerm wordt alsmaar groter. Ze duiken lager. Gesis. Een explosie. Rookpluimen.

De vrouw drukt haar kind dichter tegen zich aan en rent, ze rent en kijkt niet om.

2

Buiten huilt een hond. In de keuken staat de radio aan. Ik wil nog echt niet naar bed om te slapen, zingt de radio, daar hoor ik de wind gaan, zingt de radio. Het kind trekt de deken over haar hoofd en ademt warme lucht in haar laken. De auto’s zijn wakker en blijven me roepen, zingt de radio, het kind drukt haar wang in haar kussen, haar rug tegen de koele muur, toet-toet, haar handen voor haar oren.

De hond valt stil. De deur van de kamer van de ouders valt dicht. De laatste trolleybus dreunt voorbij, vuile strepen trekken langs het bleke plafond. De geluidloze schaduw van de nacht trekt op naar het plafond en vlijt zich neer op de lampenkap. De lucht stroomt in en uit haar neus, in en uit, in en uit. Het kind let op de deur, met wijdopen ogen. Het slot in de hal klikt, nu gaat hij komen, weet ze meteen, de gierende wind. Hij komt onder de deur langs en via het sleutelgat, wurmt zich door de kier, en uitgerekend vandaag piept de deur niet, want de vader heeft de scharnier gesmeerd. Hij slingert zich door de flat, grist de hoed van de moeder uit de hal en zet hem op zijn hoofd, hij grist de soldeerbout van de vader mee uit de keuken en verhit hem en hij hengelt het jurkje met de vlinder van het kind uit de kast. Met zijn gele nagels krabt hij de jurk kapot, rukt de vlinder eraf en scheurt de stof aan flarden, de gierende wind, en de stroken stof die op de grond vallen veranderen in een wriemelende kluwen, in glinsterende slangen, daar zul je ze hebben, daar komen ze al op het bed af kronkelen. Het kind hoort het gesis en trekt de deken over haar hoofd, daar komen ze aan en dadelijk gaat ze dood, dadelijk gaat grootmoeder dood, gaan papa en mama dood, en dan gilt ze, o, wat gilt ze.

Voetstappen. Ze rolt zich op onder de deken en houdt haar adem in, ze ademt niet meer, dit was het. Ineens ontstaat er een opening in haar schuilplaats. Zachtjes glijdt er iets onder de deken. Het kind schrikt. Ze ademt nauwelijks en beweegt haar vinger dichterbij, ze raakt met haar vingertop de gerimpelde huid aan, laat haar vingers in de handpalm glijden. Ze verdwijnen in de warme hand. De bedrand kraakt en de grootmoeder begint te zingen. Kom, slaap, zingt de grootmoeder, kom, slaap, door de deur naar binnen, kom, slaap, in lief kindjes ogen, zingt de grootmoeder, in haar ogen vlij je neder.

Doorzingen, klinkt het onder de dekens. De grootmoeder zingt.

Kom, slaap, kom maar, als de wind waait. De ogen vallen dicht. Suja, suja, dodo, dodo.

Wat was dat voor liedje? vraagt het kind ’s morgens in de keuken.

Dat zong mijn grootmoeder altijd, zegt de grootmoeder. En haar grootmoeder ook. Ze laat een lepel jam in de pap vallen. Zo werd het altijd gezongen. Ze zongen het als er een kindje niet kon slapen en ze zongen het als er een kindje moest huilen. In tijden van oorlog neurieden de vrouwen het heel zachtjes. Slaapliedjes zitten vol kracht. Ze schuift de lepel naar haar toe.

Ze waren slim, mompelt het kind, en duwt de lepel van zich af.

Ze waren sterk, zegt de grootmoeder, en duwt de lepel naar haar toe.

Hoe ging het ook alweer, zing het nog eens.

De grootmoeder zingt.

Het kind zit bekkentrekkend voor de spiegel. De grootmoeder staat voorovergebogen. Een stadsvlecht, zegt ze, terwijl ze de lokken in drie strengen verdeelt. Alle meisjes in onze familie hadden die. Als we uit dansen gingen, keek iedereen naar ons, sommigen kwamen naar ons toe om te vragen hoe je ze moest maken. En dan dansten we zo dat onze vlechten erbij vlogen, mijn zusjes en ik, de vingers van de grootmoeder glijden door het haar, de ogen van het kind schieten vuur in de spiegel, kijk nou eens naar me, denkt ze, maar de grootmoeder kijkt niet, de ogen van de grootmoeder knipperen boven haar haren. Ziezo. Ze drukt haar wang tegen de wang van het kind aan en kijkt in de spiegel.

Het kind kijkt terug. De mond van de grootmoeder is haar mond, de neus van de grootmoeder is haar neus, de ogen van de grootmoeder zijn haar ogen, alleen de blik van de grootmoeder is helderder, watergrijs, de kleur van een winterse zee. De grootmoeder haalt haar neus op, gaat kreunend rechtop staan, terwijl ze haar hand in haar rug zet. Haal dat kleine spiegeltje maar even uit de la.

Was de stad ver weg? vraagt het kind als ze weer zit.

De grootmoeder laat het zakspiegeltje heen en weer gaan. In het lijstje flitsen haren, ogen, lippen, haren, ogen, lippen.

Het duurde een uur om er te komen, antwoordt ze, als we een paard hadden. Lopend duurde het langer, je moest vroeg op weg gaan als je op tijd wilde zijn. Op de terugweg kon je soms mee op een wagen, en later gingen er al auto’s, maar dat was voor mijn vader uit den boze.

Alleen met bekenden mee, zegt de vader op de drempel, hij pakt zijn dochter bij de kin en kijkt haar in de ogen. Tot aan de splitsing. Daarvandaan kun je het best alleen. En vóór middernacht thuis.

Net als Assepoester, sipt de dochter. Voor mijn part, lacht de vader. Bedenk maar hoe het met haar is afgelopen! Veel plezier.

Vond hij het later wel goed?

De grootmoeder legt het spiegeltje weg.

Bij de splitsing slaat ze af, in de grauwe zomernacht is haar jurk een heldere vlek boven de velden, de strik van haar vlecht is zoekgeraakt, het haar gaat bij elke stap losser zitten. Ze heeft gedanst en gedanst, ze is een lichte zomernacht en ze danst nog steeds, want er klinkt muziek, van de kikker en de vogel en de krekel, ze huppelt over de grindweg, ze gaat op haar tenen staan, maakt een pirouette en een reverence. Als ze het erf op loopt, valt de muziek stil. Onder aan de trap staat de fiets van de dokter. De deur staat op een kier, in het voorportaal ligt een modderspoor. De rat die over de plank in de voorraadkast had gerend, zit al ergens verstopt, de vloer ligt bezaaid met de scherven van de augurkenpot, de azijn is in de vloer getrokken. Aan zijn broekspijp zit een zwartebessenblad geplakt, het klampt zich vast aan de versleten stof, samen met de bewegingsloze vader ligt het op het bed, waar het even later wordt beschenen door het sprankje ochtendzon dat door het raam naar binnen valt. Het kleine blaadje licht zo helder op dat het zelfs door de tranenvloed heen wordt opgemerkt, het wordt op het nachtkastje gelegd, op een boek dat al even onvoltooid gebleven is, een dun dichtbundeltje, en dat is alles, een blad, bladzijden.

Later heb ik het niet meer kunnen vragen, zegt de grootmoeder. Wat ga je aantrekken? En zorg ervoor dat je straks ook in mijn plaats danst.

Uivers gevlogen, barre dagen,

ganzen gevlogen, vorst op til,

zwanen gevlogen, dik pak sneeuw.

De grootmoeder zit op de rand van het bed te zingen. Haar enkels zijn mager in haar wollen sokken, vervaald, alsof er geen huid meer omheen zit.

Waar vliegen ze naartoe, naar het Zuiden? vraagt het kind.

De grootmoeder knikt. En tegen de tijd dat ze daar aankomen, hebben we hier dat dikke pak sneeuw liggen. Ze kijkt uit het raam. De takken deinen in de wind. Barre dagen, mompelt ze. Ze ziet een grauwe, mistige dag voor zich. De grijze steen staat muurvast in de grond, de laatste blaadjes bungelen aan de bomen. ’s Nachts komt er een flinke dot wolk omlaag en ’s morgens ligt er sneeuw op de bodem van het graf. Als ze het kerkhof verlaten, trekken er vluchten ganzen over hun hoofd. De grootmoeder kijkt nog steeds naar buiten.

Zullen ze echt wel aankomen? vraagt het kind.

En of ze aankomen, antwoordt de grootmoeder. En van het voorjaar keren ze weer terug. Met de verjaardag van je grootvader zijn ze er weer. Onder haar handen voelt ze de vochtige aarde, de tere wortels van de sneeuwklokjes. Ze graaft een bloemperk naast het graf en hoort ineens gegak. De ganzen komen in een lange vlucht over het veld.

Die zijn taai, ze trekken voort, altijd voort, zegt de grootmoeder. Zo is het bepaald.

Het blijft maar regenen. Een week later vertrekken de zwanen.

De grootmoeder is een sjaal aan het breien. De wol is wit en luchtig. De sjaal wordt elke dag langer, omhult haar en verwarmt haar voeten.

De reis van de trijntjes naar het land van de mensen is niet eenvoudig, zegt de grootmoeder, met haar breipennen in de hand. Het is een heel griezelige reis. Trijntjes zijn namelijk geen mensen, het zijn zwervende zielen. Ze komen naar de aarde van een plek voorbij de sterren aan de hemel, langs vijf regenbogen, door bont wolkenschuim. Om geluk te brengen.

Ook voor mij? vraagt het kind.

Ook voor jou, knikt de grootmoeder. Voor alle vrouwen. Ze spreidt de sjaal uit, hij is zacht en van ajour. Het is een oud patroon. En nu is hij van jou.

De kleren heeft ze al uitgekozen, samen met de moeder. Een lange rok en een geborduurde gordel en een vestje en een doek, allemaal wit. De doek wordt strak vastgeknoopt onder de kin, zodat niemand haar lokken kan zien. Nu resteert alleen nog de sjaal, waaraan alsmaar gebreid wordt.

Schiet je al op? vraagt het kind. Je krijgt hem toch wel af?

Maak je geen zorgen, zegt de grootmoeder, en ze geeft de bol een wipje om de draad langer te maken.

Ik maak me geen zorgen, antwoordt het kind. Maar ik wil mijn sjaal zo graag en je bent al honderd jaar aan het breien.

Welnee, antwoordt de grootmoeder. Maar jij bent nog jong en dan lijkt dat zo.

De blik van het kind rust op de handen van de grootmoeder. Sneller breien, ik kan niet mijn hele leven blijven wachten! dringt ze aan. Ze pakt het album uit de kast.

Kijk, grootvader! zegt ze. Voor een kasteel staan een man en een vrouw. De sepia foto heeft golfrandjes.

De grootmoeder legt de breipennen weg en raakt met haar vingers de figuur van de man aan. Als hij zo nu en dan komt, mompelt ze, in zijn grijze pak, wat voorovergebogen, met zijn handen op zijn rug, dan begint mijn hart te bonzen. Zo vreselijk te bonzen dat ik alleen maar kan denken: dat was het dan, nu ga ik dood van vreugde. De grootmoeder zwijgt en strijkt over de stof van haar jasschort. Jij heet net zoals dat kasteel. Jouw naam komt van Catharina, dus Sint-Catharina is jouw dag, de dag van de trijntjes is een vrouwenfeest. Catharina betekent licht en reinheid.

En jouw naam? vraagt het kind.

Dat God genadig is, antwoordt de grootmoeder. Dat hij heel goed is voor de mensen. Dus we kunnen gerust zijn.

Het kind weet niet wat genadig is, maar ze weet wel wat goed is. Wanneer is jouw dag? vraagt ze.

Alle dagen zijn van ons, om zelf te maken, antwoordt de grootmoeder, en ze schuift de steken op. Kom, dan gaan we passen.

De wind blaast de laatste bladeren van de lijsterbes en de sjaal komt af. De grootmoeder spreidt het ajour uit op de strijkplank, legt een gaasje over de stof, neemt een slok water en spuugt erop.

Wat doe je nou! roept het kind. Niet spugen!

Niet zo schreeuwen hoor, nu ga ik persen. Het strijkijzer sist uitbundig.

Straks verbrandt hij nog! gilt het kind. Er komt een gat in! Hou op! Maar de grootmoeder lacht alleen maar en perst en lacht en perst.

Het kind knijpt haar ogen tot spleetjes als de grootmoeder de sjaal van de strijkplank pakt. Het patroon glinstert. De grootmoeder wikkelt de sjaal om de schouders van het kind. Hij zal je beschermen, zegt ze. Ik heb er woorden in gebreid. Het kind raakt helemaal vervuld van licht en warmte.

De trijntjes komen met zang en dans, zegt de grootmoeder, terwijl ze de uiteinden van de sjaal aan elkaar vastknoopt. En je moet het geluk met vaste voet de vloer in dansen, vergeet dat niet. Zo breng je veel goedheid en vreugde mee naar binnen. Laat de trijntjes binnenkomen, trijntje, trijntje! zingt ze. Laat de trijntjes binnenkomen, trijntje, trijntje! zingt het kind.

De grootmoeder knikt. Ze neemt het kind bij de hand, doet een pas en maakt een draai. Kijk, zo. En dan zo.

3

Als je met je nagel aan de aloë krabt, komt het vlezige binnenste tevoorschijn. Aloësap helpt om wonden te genezen. Het kind wrijft met een blad over de hiel van de grootmoeder. Die giechelt en draait met haar tenen.

Niet lachen, zegt het kind korzelig.

Het kietelt, het kietelt vreselijk! zegt de grootmoeder.

Gewoon doorzetten, commandeert het kind. Als je tenminste beter wilt worden.

Ik ben al beter, zegt de grootmoeder, en ze trekt haar voet vlug onder de deken, haar teennagels zijn dik. Doktertje van me.

Naast de aloë staan de potrozen te pronken. Op elke verjaardag krijgt de grootmoeder er een paar. De bloemen zijn wit en roze en de grootmoeder praat met ze. Schatjes van me, zegt ze lovend, willen jullie nog een beetje water, zullen we intussen even de schaduw opzoeken? Straks zal ik jullie nog wat mest toestoppen.

Ze kunnen je niet horen, hoor, zegt het kind.

En of ze me horen, zegt de grootmoeder. En soms geven ze nog antwoord ook. Ze bukt zich en drukt een kus op een witte roos.

Het kind springt op en zet een krukje voor het raam. Ze klimt op de stoel en legt haar oor tegen de bloempot. Buiten stuitert een bal. Een buurman start zijn auto. Er zingt een vogel.

Ik hoor niks, zegt ze.

Rustig aan, zegt de grootmoeder. Mijn rozen hebben karakter. Als je de tijd voor ze neemt, geven ze antwoord. Ze gaat op de rand van het bed zitten en pakt een boek.

De klok tikt.

Ik héb helemaal geen tijd! roept het kind. Ik moet nog duizend dingen doen en jouw rozen houden de hele tijd hun mond! Mijn tijd is allang om als jouw rozen eindelijk van plan zijn om iets te zeggen.

De grootmoeder slaat de bladzijde om. Het kind kijkt naar haar vanuit haar ooghoek. Dan klimt ze naast de grootmoeder op het bed. De dooi is ingevallen en Toe-tikki zeemt de ruitjes van het badhuis.

Als er buiten een nieuw gezicht opduikt, neemt het kind hem meteen in het vizier. Langzaam, maar vastberaden begint ze de jongen te naderen. Eerst van een afstand, een heel eind weg, met omtrekkende bewegingen. Het doelwit weet niet dat hij is opgemerkt, hij weet niet dat ze hem op de korrel heeft. Bij elk rondje komt het kind een beetje dichterbij, steeds dichterbij. Het worden veel rondjes.

Ten slotte staat ze voor zijn neus. Hoi, zegt ze. O, jij hier. Hoe heet jij? Ik heet. De jongen antwoordt in een vreemde taal. Ze kunnen elkaar niet verstaan, maar ze spelen. Ze spelen vol overgave, tot ze op een dag ruzie krijgen.

En toen? vraagt de grootmoeder. Vertel me eens precies wat er toen gebeurde. Wie heeft er gezegd dat hij naar huis moest gaan? En waarom? Wat antwoordde hij toen? En daarna zal ik jou wat leren. Woorden om het goed te maken. In allebei de talen. Jullie begraven de strijdbijl en spelen weer verder. Nou?

Het kind vertelt. De grootmoeder luistert.

Het kind vertelt. De grootmoeder luistert.

Dat ik het kleinste geitje moet zijn! Het allerkleinste, hoor je dat?! tiert ze. Iedereen begon te lachen, tot de juf er wat van zei.

O, kinderen toch, zegt de grootmoeder. Weet je wat ze vroeger zeiden? Wil niet lachen, vrouw, om vrouwen, wil niet lachen om elkander, en niet om elkanders dochters. Onthoud dat goed en blijf niet boos op ze.

Ze naait voor het kind een muts voor de voorstelling. Die sluit stevig aan op haar hoofd en onder haar kin zit hij vast met een lint. Er zitten bruine hoorns aan. Met de muts op haar hoofd marcheert het kind naar de spiegel, terwijl ze haar knieën optrekt tot onder haar kin. Ze drukt haar neus tegen de spiegel, kijkt scheel en trekt geitenbekken.

Mag ik hem ook even op, zeuren de grote geitjes op de kleuterschool, maar dat vindt ze niet goed, hij past niet op jouw hoofd, daarom moet jij ook een grote geit zijn en dan word je opgegeten. Als ze de kastdeur opengooit en naar buiten springt, klapt het publiek zijn handen stuk. Helemaal aan het einde, als ze in de rij staat, komt ze met haar hoorns boven iedereen uit.

De vader maakt een foto van de geitjes en ontwikkelt hem in de badkamer. De grootmoeder zet de foto tegen haar nachtlampje. Het kleine geitje vindt ze het leukst. Dat is het kleinst, maar ook het dapperst. Het past op mij als jij weg bent. Het zorgt voor me.

Dat ben ik toch gewoon, zegt het kind.

De grootmoeder kijkt het kind met grote ogen aan. Is het heus?

Wat ben je toch suf, verzucht het kind. Doe die deken over je heen. Wacht, ik zal het raam nog even dichtdoen. Het tocht. Heb je je medicijnen?

De grootmoeder gaat niet mee.

Ben je soms bang voor het gat? vraagt het kind. Als je in de trein stapt, moet je daaroverheen stappen. Het gat is heel diep, beneden lopen vuile, vette rails en de tree is een heel eind weg. Je moet een behoorlijk grote stap zetten om er niet in te vallen.

De schoot van de grootmoeder is warm. Ze blijft een poosje stil. Dan begint ze te vertellen. Ze vertelt over de veewagons, waarin de mensen naar een koud land werden gebracht. Dat koude land ligt ver weg. Het is een heel lange reis. In de trein moest je door een gat plassen, in de vloer van de trein zat een luik dat omhoog kon, en er werd nergens gestopt, door het gat kon je de roestige sporen zien, en de machinist had haast, hij moest er op tijd zijn, vertelt de grootmoeder. En iedereen had vreselijk veel honger en het was ontzettend koud en sommige mensen werden heel ziek.

Je hoeft niet bang te zijn, hoor, zegt het kind. Nu is het warm in de trein. En ze stoppen onderweg, zodat je een plas kunt doen. En ik zal je hand vasthouden als je over het gat moet springen.

De grootmoeder aait het kind over haar bol.

De grootmoeder slaat het boek dicht en reikt naar het lichtknopje.

Die weerwolf, zegt het kind onder de deken, hoe werd die eigenlijk precies een wolvin? Ze trekt de rand van haar dekbed verder omhoog. Kreeg ze als eerste een staart? Of groeide er als eerste een vacht? De ogen van het kind fonkelen.

De grootmoeder klikt op het lichtknopje en gaat weer op het bed zitten.

Wist ze meteen dat ze voortaan een wolvin was? houdt het kind aan. Dat ze vanaf nu met de andere wolven mee kon rennen? Allemaal samen, ook haar vader en moeder?

De grootmoeder strijkt over het dekbed. Het waren vooral vrouwen die weerwolven werden, vertelt ze. Vrouwen die in hun dorp niet geaccepteerd werden. Kijk, vroeger dachten ze bij ons dat eigenwijze vrouwen een soort wolven waren. Een fatsoenlijke vrouw had immers haar vaste plek, die maakte het eten klaar en baarde kinderen, die zorgde voor het gezin en voor het huis.

En een wolvin?

Een wolvin was wild en vrij, die kwam en ging naar believen. Die kon je maar beter mijden. Misschien probeerden ze zich op die manier te beschermen.

Waartegen? vraagt het kind verwonderd.

De grootmoeder grimlacht. Vrijheid is een angstaanjagend ding, zegt ze.

De pan is zwart en zwaar. Op de hete bodem pruttelt olie, de pollepel schept deeg in de pan, de olie begint te bruisen en te sissen. De grootmoeder loopt naar de radio, draait aan de knop en luistert met ingehouden adem naar de toespraken en de liederen, ze knijpt in de lepel, haar knokkels slaan wit uit. De tijd staat stil, de tijd gaat verder.

Grootmoeder! klinkt een stem. Rustig aan, zegt de grootmoeder, maar het kind begint te schreeuwen, o, wat schreeuwt ze, en dan gaat alles heel vlug. De grootmoeder draait zich om en laat de lepel uit haar handen vallen, in een oogwenk staat ze aan de andere kant van de keuken, bij het fornuis, ze duwt het kind opzij, zet de vlammende pan onder de kraan, gooit een plens water over het fornuis, rukt het gordijn op de grond en bedekt de vonken met het vloerkleed. Er hangt een dikke rookwolk boven het fornuis, hij kruipt onder het voddenkleed vandaan. In de gootsteen drijven zwarte restjes kwarkbol, de as kolkt de afvoer in. Uit de omgevallen zak suiker stroomt een witte waterval. De grootmoeder zijgt neer op de stoel.

Je hebt ze verbrand! roept het kind, dat het vanuit de deuropening gadeslaat.

Niet met opzet, hoor, zegt de grootmoeder.

Dat moest er nog bij komen, foetert het kind. Wie heeft je gezegd dat je zo onoplettend mocht zijn? We hadden wel dood kunnen zijn! stelt ze vast. Dan waren we verbrand en had ik mama en papa nooit meer teruggezien!

De grootmoeder drukt het kind tegen zich aan.

Ik heb niet eens afscheid van ze kunnen nemen, snikt het kind in het schort. Het raam blijft de hele avond openstaan, maar schroeilucht is hardnekkig.

’s Morgens vroeg schrikt de grootmoeder wakker. Ze komt overeind en gaat voor het raam staan. Aan de nevelige hemel krijsen meeuwen. Ze zet de aloë en de rozen opzij, duwt het raam open en drukt de haak naar beneden. Vanuit de kinderkamer klinkt gesnurk.

Als het kind wakker wordt, klinken er geluiden vanuit de keuken. Ze laat zich op de vloer glijden. De grootmoeder zit met de moeder en de vader aan tafel en haar ogen zijn nog lichter dan anders.

Is het heus, mompelt de grootmoeder, waren er heus zo veel mensen, en de ogen van de vader stralen, de moeder knikt, ja, enorm veel zangers, en op de tafel staat een klein vlaggetje.

De vader zet de radio aan en de eerste sopraan van de moeder neuriet mee, ze zingt tegelijkertijd door de radio en in de keuken. Het kind onthoudt het lied, het is vaak op de radio en algauw kan ze het zelf ook zingen, samen met de moeder.

De vader maakt de wand boven het fornuis schoon en de moeder hangt nieuwe gordijnen voor de ramen.

Dat werd ook wel eens tijd, zegt ze.

Het kind zit in haar onderbroek op de rand van de badkuip en plonst met haar voeten in het water. In de wastafel liggen een door de golven gepolijste steen, een dennenappel, een verwelkte hondsroos. Voor de harsgeur en het dennengeruis was geen plek meer in de zak van het kind, maar die kan de grootmoeder zich zo ook wel herinneren.

En toen gooiden we vanaf de oever brood naar de watergeest en papa kwam er weer aan, terwijl hij in de tussentijd nergens te bekennen was!

De grootmoeder zeept de tenen van het kind in. Is het heus?

Ja, zegt het kind. En ik gooide ook nog een stukje worst, zodat de geest hem niet mee zou nemen, hihihi, niet doen, ze trekt haar voet naar de rand van het bad, dat kietelt.

De deurscharnier knarst en de moeder verschijnt op de drempel. Hij luistert immers niet, verzucht ze. Een booswicht is het. Steevast te ver de zee in. En dat met die hoge golven. Ze schudt het laken uit boven de wastafel, er vallen naalden uit, het zand verzamelt zich in de afvoer. Ik was zo bang.

De grootmoeder recht haar rug en wendt zich tot de moeder. Maar jij had het onthouden, zegt ze. De oude wijsheid heeft geholpen.

Ik weet alles nog, zegt de moeder.

Wat weet je nog? vraagt het kind. En wat is een booswicht? Ze laat haar been bungelen. Het water spettert, ze trekt haar hand door het water en kijk, daar komt de golf al aan die de vader naar de kant duwt, net als die dag aan zee.

4

De ijsvogel is lichtblauw en hij woont achter de klerenkast. ’s Nachts verschijnt hij boven op de kast, kijkt met zijn ijzige blik naar het kind en kleppert met zijn snavel. Het kind vraagt de grootmoeder om het nachtlampje aan te laten, want dan durft de ijsvogel niet te komen.

De grootmoeder heeft verschillende keren achter de kast gekeken, maar ze kan de ijsvogel nooit vinden. Ze is ook niet aanwezig bij het tafereel waarbij het kind de ijsvogel ziet.

Hoe ziet hij er precies uit? wil de grootmoeder weten. Is hij groot?

Heel groot, knikt het kind.

Staat hij daar lang? vraagt de grootmoeder.

Heel lang, antwoordt het kind. Hij heeft sterke poten.

Het kind wil dat de grootmoeder elke avond even achter de kast kijkt. De vader heeft de klerenkast verschillende keren opzijgeschoven, maar de ijsvogel is nooit te bekennen. Hij gaat weg en hij komt weer terug, zegt het kind. Als ik ga slapen, is hij er in elk geval wel.

De dagen worden langzaam langer. De dooi heeft ingezet en in de lijsterbes tjilpt een mees.

Nog een paar weken en dan gaat de ijsvogel op reis, zegt de grootmoeder op een avond. Ze moet een nestelplek vinden en dan alsmaar eieren leggen.

Algauw gaat de zon al een uur later onder en de spreeuwen kwetteren in het groen. De sneeuwduinen worden lager en bij het avondeten doen ze de lamp niet meer aan. En dan, precies twee weken later, is de ijsvogel verdwenen.

Is ze eieren gaan leggen? Krijgt ze nu jongen? Komen ze van het najaar soms met z’n allen bij ons wonen? vraagt het kind bezorgd.

Nee, beslist niet, zegt de grootmoeder. De ijsvogel bouwt elk jaar een nieuw nest. Het huis van de vogel zit in de vogel zelf.

De grootmoeder heeft gelijk. De ijsvogel komt niet meer. Wat wel komt, zijn de lente en het grote licht.

De grootmoeder laat het raam openstaan. Door de kier gloort zacht licht de kamer in. Buiten stuitert een bal, er klinkt gejoel. Het kind zit in haar pyjama op de rand van haar bed.

Waarom mag ik niet meedoen?

Het is al laat, zegt de grootmoeder. Rust is goed voor je.

Voor jou zul je bedoelen! roept het kind.

Dat klopt helemaal. Ik ga dadelijk ook naar bed.

Maar iedereen is nog buiten, pruilt het kind. Iedereen is de hele tijd buiten! Alleen ik moet alsmaar op mijn kamer zitten, alsmaar op mijn kamer en op mijn kamer en op mijn kamer.

De grootmoeder schudt het kussen op.

Ik ga hier dood, zegt het kind ernstig. Hier in deze kamer. Ik val achterover en dan adem ik niet meer. Ze laat zich op het vloerkleed glijden.

De grootmoeder bukt zich en geeft het kind een paar tikjes. Dan gaat ze in de leunstoel zitten om haar voeten te masseren. Gaan we nog lezen?

Het kind kruipt boos in bed. De Moemvallei staat in bloei, overal zijn appelbloesems. Als ze haar ogen opendoet, is het vroeg in de morgen. De grootmoeder zit in de leunstoel bij het openstaande raam en kijkt naar de bloeiende kroon van de lijsterbes.

Het kind zet de kamerplanten van de grootmoeder op een rij, de rozen, de varen, de sansevieria en de aloë. Halverwege is een rivier, die je kunt oversteken over een brug van krant, en aan het eind is een beekje, als je eroverheen wilt, kun je beter een aanloop nemen. De wandeltocht gaat van de keuken naar het raam van de woonkamer. De grootmoeder verschijnt in de keukendeur met een doek in haar hand.

Wacht even, hoor, zegt ze. We moeten nog brood mee voor onderweg. En limonade. En iets zoets. Ze pakt de mand uit de hoek van de keuken.

Als alles is ingepakt, loopt de grootmoeder naar haar eigen kamer, met het kind in haar kielzog. Ze knoopt de doek om haar hoofd en haalt een doos uit de kast. Feestschoenen, zegt ze, en doet haar pantoffels uit. Op het lichte leer schitteren gouden gespen. En nu gaan we.

De grootmoeder pakt de mand en ze lopen door de hal, langs de keuken en de kasten, tot ze bij de ficus in de woonkamer zijn. De zon schijnt en de vloer is warm. De grootmoeder haalt een picknickkleed uit de mand en spreidt het uit. Is het geen heerlijk weer? zegt ze. Warm zelfs, voor het voorjaar. We kunnen wel op blote voeten, vind je niet? Ze trekt haar schoenen uit, er zitten striemen op haar opgezwollen tenen. En moet je die koekoek horen! Kijk, een melige sleutelbloem, dat betekent dat we een mooie zomer gaan krijgen.

Morgen komt er meer bewolking, zegt het kind ernstig, en ze haalt de appeltaart uit de mand. Het gaat heel hard regenen en alles wordt nat. Er komt bliksem, dus we moeten de tv uit het stopcontact halen. Het zilverpapier ritselt en vliegt naar een hoek.

Kijk eens aan, zegt de grootmoeder. Dan is het maar goed dat we vandaag zijn gegaan. Het zou ook zonde zijn om dat mooie weer te vergooien. Ze pakt de boterhammen en de bladerdeegbroodjes uit en schenkt limonade in. De hitte glinstert op de ficusbladeren.

Ja, zegt het kind, anders houd je het toch ook niet vol? We wonen toch niet in een gevangenis! Een mens heeft frisse lucht nodig. En bliksem, die slaat in je hoofd. Je valt om en je bent er geweest.

Goed dat je eraan denkt, knikt de grootmoeder. Dankjewel.

Alsjeblieft. En nu wil ik sap. Het is best heet.

Het kind neemt met toegeknepen ogen een hap rabarbertaart. De grootmoeder doet het gordijn dicht. De zon verandert in een donkergele schijf, die alsmaar hangt, alleen ’s nachts verdwijnt hij even, daar ziet het kind niets van.

Als we vee gingen hoeden, was het om vier uur al licht, zegt de grootmoeder. Wat genoten de dieren van de zon! Zou het leven niet heerlijk zijn als je weet dat het in juni altijd zomer is, elk jaar weer, al dat licht.

De volgende dag regent het. Het kind komt thuis uit de kleuterschool, klimt op de bank en staart naar het natte raam. De grootmoeder komt naast het kind zitten. Even is het stil. Weet je dat het in juni helemaal niet altijd zomer is, zegt het kind boos.

Hoezo, vraagt de grootmoeder.

Hoezo! roept het kind. In Australië is het in juni winter en die duurt en duurt en houdt nooit op!

O ja, zegt de grootmoeder. Bij hen is het omgekeerd. Aan de andere kant van de aardbol gaat de tijd andersom.

Andersom, mompelt het kind. Hoe moet ik nou weten wat goed om en wat verkeerd om is? Ze laat zich op de vloer zakken en begint door de hal te ijsberen. Dan loopt ze naar het raam en drukt haar neus tegen het glas. In de lijsterbes glinstert een regendruppel.

Het is om het even, zegt de grootmoeder. Als het bij hen winter is, is het bij ons zomer. Als het bij hen zomer is, is het bij ons winter. Van de natuur kun je op aan.

Zeker weten? vraagt het kind. Want morgen ga ik ze laten zien dat ik niet heb gelogen.

Nou en of. Zullen we de globe erbij pakken?

Nee, zegt het kind.

Goed, zegt de grootmoeder. Maar als je het ze laat zien, moet je wel aardig tegen ze zijn.

Het kind sputtert. De grootmoeder werpt een blik op de kalender. De dagen tot de zonnewende zijn bijna geteld.

’s Morgens is alles meteen al anders dan anders. De zon komt wonderbaarlijk vroeg op. Iedereen is thuis. Er wordt ingepakt. Op tafel staat een thermoskan met koffie. De moeder maakt een teil vol aardappelsalade klaar. De grootmoeder staat voor het raam om ze uit te zwaaien en daar gaan ze: de hoofdweg op, langs bosschages, langs de oever van het langgerekte blauwe meer, tot ze bij het dorp, de akkerranden en de haven, de boot en de zee zijn. Aan de overkant beginnen de slingerwegen en de naaldbossen, tot de auto ten slotte een smal grindpad in slaat. Rechts sluimert een kapveld in de zon, in de koppelweide dommelen koeien. Daar is het veehek al.

De vader stapt uit de auto en duwt het hek open. De houten latten hebben nauwelijks gewicht, ze kleuren en geuren naar zomer. Het gras ritselt onder de auto, takken krassen langs het raam. De radio kraakt. De vader draait aan de knop. Nu klinkt alleen het bos. Bij de hoge naaldbomenhaag begint een smal, overwoekerd pad en zodra dat naar rechts afbuigt, kun je het dak zien. Op het erf staat Rex te blaffen.

Het ochtendgras is dauwnat. De schuur en de put kun je bereiken langs een platgetreden pad. Rond het secreet woekeren brandnetels en daarachter houdt het op. De blote voeten van het kind worden nat in haar sandalen. Er blijven kiezelsteentjes tussen haar tenen plakken. De roestige scharnieren knarsen in de ochtendstilte. In de deur is een hart gekerfd. Onder het plafond zoemen vliegen. Aan een lange spijker hangt een rol papier. En je kunt maar beter niet in het gat kijken.

Algauw dobbert ze met haar oom op de kalme zee. Het kind veegt haar neus af met haar ruwe mouw. De oom prikt een wormpje aan de haak en laat zien wat je moet doen als de dobber onder water verdwijnt. De vissen gaan terug de zee in of gaan in de emmer voor de moeder. Zelf eet de oom geen vis; als er haring op tafel komt, zet hij zelfs geen stap in de keuken. Het kind gaat voorop en kijkt hoe de zaken ervoor staan. Als ze er slecht voor blijken te staan, gaan ze koekjes knabbelen op de trap en tellen ze hun muggenbulten. Ze krabben zich een ongeluk.

En nu ga ik bloemen plukken, zegt het kind, en staat op. Zeven tuinen, zeven weiden. Onder mijn kussen en dan komt hij. Grootmoeder heeft het beloofd.

Komt hij morgenochtend meteen mee ontbijten in de keuken? vraagt de oom. Komt hij uit de sauna daarbeneden?

Pff, hij komt in mijn droom, zegt het kind.

Je moet zijn gezicht onthouden, en dan bekijk je later zelf wat je met hem gaat doen, klinkt de stem van de moeder vanuit de deuropening.

O, zit dat zo, zegt de oom.

Ja, zo zit dat, zegt het kind.

En daar gaan ze. Het huis blijft achter, een donkere muur van sparren begeleidt hen. Aan het eind van de weg loopt een pad het bos in. Het kind loopt voor de moeder uit, tussen de brede takken is het koel en vochtig, het mos veert onder hun voeten. Er schijnt licht tussen de bomen door, steeds meer licht, en daar is het grasveld al.

De geurende weide ligt te baden in de zon en overspoelt hen met zomer. De weide is een deken van margrieten. De klokjesbloemen, ereprijzen en wintergroen, vrouwenschoentjes, wikke en klaver deinen in de wind. Ze hurken neer en plukken. Er komt een pad in het hoge gras. Het kind telt: vijf, zes, de laatste. Klaar? vraagt de moeder. Klaar, zegt het kind.

De moeder knikt en tilt de lat omhoog. De poort valt knerpend open. Als je goed kunt kijken, is de geheime plek hiervandaan al te zien, en natuurlijk kunnen ze dat! Achter de bemoste boomstronken licht een fonkelend weitje op. De moeder trekt een grasspriet uit de grond. De hommels zoemen boven hun hoofd. Ze verzamelen een tiental halmen met rode parels. Een handjevol blijft voor de boself op een boomstronk liggen.

Dan strekken ze zich uit. Het gras buigt over hun hoofden, de lucht is zacht en warm, het zijn alleen zij tweeën en het gras. Het kind knijpt haar ogen tot spleetjes. De wolken trekken langs de hemel. Het kind raakt de zoom van de jurk van de moeder aan en snuift de geur van de moeder op. De moeder knijpt in de hand van het kind. Het is de langste dag van het jaar.

’s Morgens vroeg sluipt het kind de krakende trap af en blijft staan in het stille tochtportaal. Het huis slaapt. Ze glipt de deur uit. Het erf ademt in een zacht ritme. Het gras is vochtig, van het vuur resteert een smeulende, roetige cirkel, op de bank ligt een pet te slingeren.

Ze loopt langzaam naar de eik, de oude saunaplank licht op in de ochtendrust. De grond onder de schommel is zwartgeploegd, boven haar hoofd glinstert de weelderige boomkroon. Ze klautert op de plank en gaat zitten, het hout voelt warm aan onder haar blote dijbenen. De hemel is blauw, de vogels tjilpen, alles staat nog maar aan het begin. Ze gooit haar hoofd in haar nek en fluit mee met een spreeuw. De lucht is vol licht.

Zet hem op, fluistert het kind.

De wind ruist door het eikenloof. Ze kijkt op. Op een tak zit een kraai. Horen jullie me? vraagt ze. Het gebouw geeft geen antwoord, het ademt alleen maar zachtjes.

Het kind schuift naar voren op de schommel en strekt haar benen. Ze kan net bij de grond. Ze zet zich af. De schommel roert zich, maar valt koppig weer terug. Het kind duwt harder. Nu begint de schommel echt te bewegen. Nog een keer. De schommel gehoorzaamt. Het kind strekt zich uit, duwt, steeds harder, het zand stuift en de schommel vliegt. Als de grootmoeder haar nu eens zou zien!

Ze gooit haar lijf naar achteren, haar vlecht raakt de grond, de schommel krijgt steeds meer vaart en zwiert omhoog. Ze komt tot het raam, de schommel vliegt, ze komt tot de deurpost, de schommel vliegt, ze komt tot de dakgoot, waar een zwaluw geschrokken tjilpt. Ze vliegt tot het dak, de wind raast onder haar blote benen, haar rok wappert, ze vliegt langs de regenpijpen, haar bloes fladdert, ze vliegt tot de boomtoppen en erbovenuit. Ze strekt haar benen en haar tenen en stuift dwars door de schaapjeswolken naar het middelpunt van het wijde blauw. Ergens in de verte is de aarde, maar zij is weg, zij is ergens anders, dit is haar vlucht en ze is vrij, ze is een al zomer, van haar tenen tot haar kruin.

5

Het gejammer van de nachtelijke trolleybussen dringt de kamer binnen. Vermoeide, knipperende slangen trekken voorbij, het gesis wint aan kracht en ebt weer weg, het plafond schikt zich in een patroon en begint te vervellen, het laagje van de dag stroomt langs de wand naar een kier in de vloer. Gedreun en geloei zijn de geluiden van de avond, bij de dag horen de radio, gejoel, de blaffende hond.

De grootmoeder luistert naar het tikken van de klok en naar de geluiden die in haar herinnering naar boven komen. Het teren van de boten en de dooi in maart, de hommels in het hart van de zomer, de krekels in augustus, het gedruppel van de late herfst in het bos, het kraken van de windstille vorst in de tuinomheining. Gesnuif van de paarden, een knarsend tuinhek, een ijzige windvlaag in het portaal. Een bons als de deur dichtvalt. Later bussen, krassend gebezem van de straatveger, geroep van de krantenjongens, gerammel van een marktkar op de kinderkopjes. Meeuwen. Sirenes en rook. En ten slotte: stilte, bedompt water.

De zomer verwelkt en verschrompelt onder de ogen van het kind. De hele keuken ruikt naar appels, wolken damp drijven door de half openstaande deur. Op het fornuis staat jam te pruttelen, in de oven staat een taart te garen. Hun tanden zakken tot het tandvlees in het vochtige deeg. De vader haalt de rubberlaarzen en de manden uit de kast.

De boslucht is die ochtend verkwikkend. De regen glinstert in een spinnenweb. De zon schildert strepen op het gras met tien kleuren groen erin. Het kind en de vader verlaten het met doorns omzoomde pad en lopen tussen de bosbessenstruiken door. Voorzichtig, zegt de vader. Het kind hurkt neer. Er ploffen vette, zware druppels in haar kraag. Aan alle kanten glinstert het wit, rood, geel, bruin. De beide manden en de pet raken vol.

De vader spreidt een krant uit op de keukentafel en stort de manden leeg. Buiten miezert het, de keukenlamp omhult hen met een warm kleed, op de radio kraakt een praatprogramma. Op de tafel staat een teil, aan de paddenstoelen plakken dennennaalden en mos. De vader pakt een bruin exemplaar van de tafel en monstert hem onder de lamp. Een melkzwam, zegt hij.

De grootmoeder komt erbij staan, zet haar bril op haar neus en schudt haar hoofd. Een boleet.

En deze?

Trechterzwammen, zegt de grootmoeder. Je kunt ze uitkoken, maar lekker zijn ze niet. Soms gaf mijn moeder ze aan de varkens, maar nee.

De vader vist een nieuwe paddenstoel van de berg.

De grootmoeder schudt haar hoofd. Ze pakt een geel steeltje van de tafel, sluit haar ogen en snuffelt.

Cantharellen moet je vers eten, zegt ze. Zo uit de pan. Op je blote voeten. Om de naderende nazomer te onthalen. Ze pakt een kom en een mes.

En deze? Het kind houdt een mooi scherm op een slank pootje omhoog.

Gooi die maar weg, zegt de grootmoeder. Anders kun je regelrecht naar het ziekenhuis.

De eerste die de ambulance meeneemt, is de moeder.

’s Nachts kruipt het kind in het bed van de grootmoeder. Het broertje huilt vaak. Heeft hij ergens pijn? vraagt het kind zich bezorgd af, en ze monstert het krijtende pakketje. Baby’s moeten juist huilen, zegt de moeder, dat is hun taal.

Het kind zucht. Ze kent de taal van het broertje niet. Het broertje kent die van haar niet. Hebben ze eigenlijk wel een gemeenschappelijke taal? Waar komt die vandaan? Wie gaat de taal van de ander leren?

Gasten met koude handen komen cadeautjes brengen. Nu ben jij de grote zus, zegt een vreemde mevrouw, en vanaf nu gaat alles door de helft. De moeder werpt de vrouw een scherpe blik toe.

Welnee, zegt de grootmoeder, en ze neemt het kind op schoot. Nu is er juist meer van alles, stel je voor! Het kind drukt zich dicht tegen de grootmoeder aan. In de keuken pruttelt het koffiezetapparaat. De vader komt binnen met een fles in de hand. In de borrelglaasjes fonkelt goud.

’s Avonds komt de grootmoeder op het bed van het kind zitten. En toen was het afgelopen met die lelijke Ouwe Joost. En als ze intussen niet gestorven zijn, leven ze nu nog steeds. De grootmoeder strijkt over de deken van het kind. Slaap lekker.

Het kind komt overeind. Over het donkere plafond lopen lichte strepen. Is dat de broer van de duivel? fluistert ze. Is dat de grote broer van de duivel?

Wie? vraagt de grootmoeder niet-begrijpend.

Ouwe Joost, zegt het kind. Ik moet zien of ze op elkaar lijken. Want dan gaat alles door de helft. De winterpakken en de skibroeken. Ze grist het boek uit de handen van de grootmoeder en begint te bladeren. Vanuit de slaapkamer klinkt gehuil.

Ten slotte smijt het kind het boek weg. Er staat geen enkel plaatje van hem in! Hoe weet ik nou of het broers zijn als er geen enkel plaatje van hem in staat!

In de naastgelegen kamer kraakt de vloer, de moeder begint zachtjes te neuriën. Daarna wordt alles stil.

Het kind kruipt bij de grootmoeder op schoot. Ze hoeven niet te delen, fluistert ze. Bij het vuur hebben ze het toch wel warm.

Welk vuur? vraagt de grootmoeder.

In de hel, zegt het kind. Ze hebben helemaal geen winterpak nodig. Ze mogen alleen niet te dicht bij het vuur komen, anders verschroeit hun vacht. Ze doen alles samen. Het zijn dikke vrienden.

Ze legt haar wang op het kussen. Stop me in.

Aan de andere kant van de wand maakt het broertje geluidjes.

Licht verandert van vorm, ’s morgens, ’s middags en ’s avonds, er is zomerlicht en winterlicht. Er is het strakke, fletse licht van de late middag, als alles tot stilstand komt, behalve het broertje: dat grijpt, draait, klautert, gaat zitten, gaat staan.

Het kind trekt de ochtendjas van de grootmoeder aan. De slippen slieren over de vloer.

Nu was jij de Ridder, jij moet de deur bewaken, zodat zij er niet in kunnen, zegt het kind. En ik was de Schat van het Koninkrijk. Ze reikt de grootmoeder de bezemsteel aan.

Welke zij? vraagt de grootmoeder.

De vijanden, zegt het kind. Bescherm me nou, want jij was de Ridder.

De grootmoeder staat vlug op. Oh ja zeg, fluistert ze, en ze gluurt door de deuropening. Wat een paarden! Hoor je het hoefgetrappel?

Het kind knikt. Vandaag krijgt niemand genade. Iedereen wordt doodgeslagen. Het bloed vliegt in het rond! Ze drukt haar rug tegen de deur. De stappen trippelen dichterbij. De vijand haalt adem aan de andere kant van de deur en rammelt aan de kruk. De Ridder en de Schat van het Koninkrijk wisselen blikken uit. Het kind zet haar vinger tegen haar lippen.

Voetstappen van de moeder. Het geluid van een deur. Een lopende kraan. Dan wordt alles stil. Ze hebben de vijand in bad gestopt, fluistert het kind. Hij zit in de val. Ze tikt op het nachtkastje. Heb je nog koekjes, Ridder?

De Schat van het Koninkrijk trekt de la open. De Ridder gaat in haar leunstoel zitten. Haar hoofd tolt.

De grootmoeder vist de kaarsjes uit de aangebroken taart en legt ze op een schoteltje.

Hoelang duurt negentig jaar? vraagt het kind.

Een hele tijd, zegt de grootmoeder. Een paar keer zo lang als jij geleefd hebt, en dan nog een hele poos. Ze pakt de taartschep en haalt de schoteltjes erbij. Wat voor stuk wil je?

Ben ik ook een keer oud?

Dat komt later. De grootmoeder geeft het kind een stuk met een geel bloempje. Jij hebt je hele leven nog voor je.

Het kind gaat in een hoek zitten en zet het schoteltje op haar knieën. De klok tikt. Het stuk taart valt op zijn kant. En als later nou al heel gauw komt, fluistert ze. Stel dat het morgen al begint? Dan heb ik niet veel meer over.

De grootmoeder pakt het schoteltje van het kind en veegt de kruimels van haar jurk. Morgen is het niet meer morgen, zegt ze. Dan is het vandaag. En overmorgen is het weer vandaag. En als het volgende week is, is het ook geen volgende week meer, maar gewoon weer vandaag.

Het kind plukt aan haar bloes.

Later komt nooit, zegt de grootmoeder resoluut. Het is altijd vandaag.

Vandaag is het fijn, zegt het kind.

Vandaag is het heel fijn, knikt de grootmoeder. Wil je ook sap?

Nee, zegt het kind. Zullen we de kaarsjes nog een keer aandoen, en dat jij ze dan weer uitblaast?

Goed idee, zegt de grootmoeder. Geef de lucifers maar.

De grootmoeder blaast.

De grootmoeder geeft de potrozen water. Het broertje zit op de grond te spelen.

Die god van jou, zegt het kind, geloof je echt dat hij daarboven rondzweeft? Ze gooit haar hoofd in haar nek en tuurt uit het raam.

Ik geloof in morgen. In de hoop. Dat het goed is zoals het gaat, zegt de grootmoeder, en zet de gele roos in de schaduw.

Ah, natuurlijk, zegt het kind en hijst zich op de vensterbank. Ze raakt de bloem aan, het kroonblaadje is fris, kind en bloem. Kan het ook anders?

Soms wel, antwoordt de grootmoeder. Maar uiteindelijk gaat alles goed. Ze zet de gieter neer, trekt de la van het nachtkastje open en stopt het kind iets toe. Katje katje, goed verstoppen! Als je het moeilijk hebt, moet je erin knijpen. Het kind voelt in haar hand een schrompelige schil.

Jij bent natuur, zegt de grootmoeder. En de natuur kent geen einde. Niets gaat ooit verloren. En jij gaat alsmaar vooruit. Zo werkt het nu eenmaal, onthoud dat goed. Beweging is leven. Begrijp je wat ik bedoel?

Het kind krabt aan haar achterhoofd. Ik moet nadenken.

De grootmoeder knikt. Denk maar na. Je hebt je hele leven de tijd om na te denken.

Ja, zegt het kind. Ze stopt de kastanje in haar zak en laat zich van de vensterbank glijden. Ze buigt zich over het broertje heen en fluistert, maak je niet druk, de Ridder bewaakt ons. Ze geeft het broertje een aai.

De duisternis slokt het plantsoen op. De grootmoeder draait de kaarsen vast, zet ze in de vensterbank, pakt de lucifers.

De moeder verschijnt met een bord pap en een glas melk. Ze zet het eten in de vensterbank en loopt terug naar de keuken. Twee paar ogen knipperen in het zwarte glas.

Straks komen ze, mompelt de grootmoeder.

Het kind durft nauwelijks adem te halen. Van welke kant komen ze?

De grootmoeder antwoordt niet. Het kind schuift een krukje voor het raam, klimt op de stoel en drukt haar neus tegen het glas. In de keuken staat de radio aan. Het glas is koud.

Ik geloof niet dat ze pap lusten, verzucht het kind, en wijst naar de pepermuntjes. De grootmoeder knikt. Het kind maakt het blikje open en schuift een pepermuntje onder het bord, steekt een tweede in haar mond, klimt in de leunstoel en trekt haar knieën op.

Toen ik klein was zetten we in de sauna een maaltijd klaar voor de zielen, zegt de grootmoeder, terwijl ze naar de kaarsvlammetjes kijkt. En dan nodigde mijn moeder hen bij name aan tafel. Vroeg om bescherming voor het vee. En je mocht beslist geen lawaai maken.

Moeten wij dat dan ook maar doen? fluistert het kind. Weet je al die namen nog wel? Waar zitten ze nu eigenlijk?

De grootmoeder tikt een paar keer op de sprei. Het kind komt naast haar zitten. De rimpelige vinger tikt op de borst van het kind, op haar eigen borst. Hier en hier. Ze reikt naar het boek. Jonatan zit op de rand van het bed, voor Kruimel is het bijna tijd om naar Nangijala af te reizen.

Als het kind haar ogen opent, is de kamer licht. Ze laat zich op de vloer glijden en rent naar de kamer van de grootmoeder. Die zit in bed te lezen, geleund tegen haar kussen. Op de vensterbank staat het bord met eten, maar het pepermuntje is verdwenen.

Ze zijn geweest! roept het kind. Maar ze hebben de pap niet gegeten.

Die voorouders toch, zegt de grootmoeder.

Wat een boeven! roept het kind. Meteen op het snoep af! Dan moet ze tandenpoetsen en naar de kleuterschool. De grootmoeder gaat met het album bij het raam zitten.

Op de trouwfoto staan een heleboel mensen. Sommigen hoofdschuddend, er waren de nodige zorgen, de mens woont in zijn taal, dat kan toch een struikelblok zijn. Ze werpt een blik naar buiten. Vrouwen zullen nooit veranderen. Ze luisteren, draaien zich om en doen wat hun hart en hun wil hun ingeeft.

De grootmoeder staat op en pakt een boek uit de kast, goud op snee, ze slaat het titelblad open, haar vinger glijdt over de naam, schuinschrift, verbleekte inkt. Pavels naam keert in elk boek terug, eerst in het ene alfabet en algauw in het andere.

Achter het raam weven de spinnen steeds weelderiger webben. De grootmoeder stopt het laatste eindje draad weg en houdt de want naast de andere.

Word jij ook een trijntje als je doodgaat? vraagt het kind. Kom je dan ook langs de regenboog?

De grootmoeder kijkt het kind aan. Wie weet. Wacht maar af.

Dan moet je niet vallen, hoor! Ik wacht tot je komt.

Bij het raam, niet vergeten, zegt de grootmoeder.

Het kind knikt. Niet vergeten.

Van de ochtend tot de avond wiegen er lijsters op de takken en pikken de lijsterbessen eraf. Tegelijk met de bladeren regent het bessen. Sommige blijven steken, andere vallen op de grond, de eerste rijp van de herfst ligt bezaaid met rode pareltjes. Op het laatst hangt er nog maar een handjevol vlammende trosjes aan de takken. En dan komt de sneeuw.

De lijsterbes is een toverboom, legt de grootmoeder uit. Als je een tak in huis zet, slaat de bliksem niet in. De lijsterbes beschermt je huis. Als je zorgen hebt, moet je een tak afbreken en mee naar huis nemen. Van de bessen kun je jam maken, en wijn. De lijsterbes zit boordevol kracht, de takken, de bessen, de schors.

Het kind en de grootmoeder houden bij wanneer de knoppen verschijnen, wanneer de bladeren, wanneer de bloemen, wanneer de bessen, wanneer de lijsters. De lijsterbes is de kalender en de klok van de grootmoeder. Als ze in bed ligt, heeft ze haar blik altijd op de boom gericht. Ineens is dat heel duidelijk. Waar kijk je naar? vraagt het kind.

Wie onder een lijsterbes gaat zitten, vindt verlichting, mompelt de grootmoeder, leunend tegen haar kussens.

Opstaan dan! We gaan meteen! roept het kind. Maar de grootmoeder glimlacht alleen maar.

Zoals gewoonlijk ritselen de trossen van de eerste ruige rijp. De vader verzamelt de bessen die in het bevroren gras liggen. De vorst heeft de grond met suikerglazuur bedekt en de wrangheid uit de bessen gepeuterd. Het kind raapt een lijsterbestak op en rent naar binnen. Ze zwaait ermee boven het hoofd van de grootmoeder.

Lijsterbeswijn is wrang, maar rijk. Er zit lente, zomer, herfst en winter in, veel lentes, zomers, herfsten en winters.

6

De mensen staan hand in hand. De rij is heel lang. De vader rijdt uren langs de slingerende sliert tot hij een vrij plekje vindt. De luidsprekers kraken. Een onbekende mevrouw geeft het kind een appelbeignet. Hij is vanbuiten krokant en vanbinnen vochtig, er zit jam in. Er komt een vetvlek op haar bloes.

’s Avonds is de rij op de tv. De grootmoeder kijkt op het puntje van haar leunstoel naar het scherm en schudt haar hoofd. De mensen kijken ernstig, maar hun ogen gloeien, ze zijn blauw en grijs en ze gloeien als bezetenen, alleen hun armen zijn rustig, die gaan niet de lucht in, maar die ogen, o, die ogen. Niemand heeft het over de appelbeignet, al vindt het kind dat het belangrijkst van alles. De vlek gaat immers nooit meer uit haar bloes.

De keuken dampt van de jam.

Moet je horen! Toen nam de Meermin hem mee, ze bracht de Prins naar haar onderzeese kasteel! Het kind zwaait met haar vork. Ik verlang niet naar je dood, fluistert ze, net als in het boek, het stukje worst schiet alle kanten op, ze is zelf de Meermin, ze is een moedige, sterke nix, ik verlang niet naar je dood, maar ik wil je levend hebben om me gezelschap te houden. Dat is wat ze zei. Waar wacht je nog op! Kom maar, kom maar!

Zozo, zegt de moeder. En hoe is het afgelopen met de Prins? Neem je ook van de komkommersalade?

Het kind duwt de schaal terug. Hij ging dood, zegt ze ernstig. Dat ging heel vlug. Hij ging terug naar boven, hij werd oud en toen viel hij om en toen was hij dood.

Wat naar, vindt de moeder.

Maar ze hielden ontzettend veel van elkaar, zegt het kind. Op een dag ga ik het precies zo doen. Ze gebaart met haar vinger. Kom maar, kom maar.

En als hij niet wil? vraagt de moeder.

Dat wil hij best, zegt het kind.

Zo is dat, vindt de grootmoeder. Dat wil hij best!

Geef me nog wat worst, zegt het kind.

De grootmoeder zit voorovergebogen op de divan en tuurt naar het scherm. Afgeven! roept ze, wat treuzel je nou, afgeven die bal!

De bal gaat over het speelveld. De grootmoeder wringt in haar handen. Hèhè, mompelt ze. Er gaat een driepunter in het net en de grootmoeder knikt. Die blonde, zegt ze. En die met die grote ogen moet je ook in de gaten houden.

Als de tegenstander de bal onderschept en de bal dwars door de verdediging naar zijn ploeggenoot speelt, grijpt de grootmoeder met beide handen naar haar hoofd. Maar de blonde is er eerder bij. Nu schieten, roept de grootmoeder, en ze schudt met haar vuist, dichterbij, en schieten, wat sta ja nou te kijken! Het kind schuift heen en weer op de divan en schudt met haar vuist. Raak. De grootmoeder slaat het kind op haar schouder.

Als het allemaal voorbij is, doet de grootmoeder de buffetkast open. Loop maar even naar de keuken om limonade te halen, zegt ze. En pak de glazen met de voetjes, want dit moeten we vieren. Op de tribune is iedereen gaan staan, een man in een pak roept iets in een luidspreker, de coach geeft de blonde jongen een schouderklopje. Is het goed dat ze gewonnen hebben, vraagt het kind, terwijl ze met haar rietje belletjes maakt in het glas. Heel goed, knikt de grootmoeder. Stel je voor, we hebben het allemaal gezien!

We hebben het gezien, zingt het kind.

Nog een spel dat haar lang bij zal blijven.

In het plantsoen blijven donkere strepen achter. De pop laat geen kruimel liggen, slokt alles op en groeit maar door.

Kijk je wel? roept het kind. Ik kijk hoor, roept de grootmoeder. Bij de struiken ligt nog een beetje sneeuw, maar daarmee houdt het wel op. Dat wordt een heel klein popje. Kom je eten? Het kind draait het raam de rug toe.

’s Avonds dwarrelen er achter het raam vuilwitte vlokken naar beneden. Een nat achterhoofd plakt aan het kussensloop. Water klotst in de leidingen. Een hart bonst. Het kind klimt uit bed. Haar pasgestreken nachtjapon kriebelt aan haar bovenbenen, het vloerkleed is ruw en de verwarming gloeit onder haar voeten als ze zich op de vensterbank hijst. Ze trekt haar knieën op. De hemel is licht van de zware sneeuwval. De autosporen zijn ondergestoven, de koplampen vormen een gele stroom, die uitmondt in de zachte sneeuw.

Ook de grootmoeder kijkt uit het raam. De sneeuw stormt rond de boerderij. De sneeuwduinen bekruipen het hek, het draad van het peertje zoemt, haar moeder treedt het spinnewiel. Buiten gaat de bevriezende zee tekeer. Een ogenblik later rent ze door de boomgaard, alles is wit en roze en geurig. Maak eens een geluid! roept ze. Waar zijn jullie? Papa! Mama! Ze holt door de moestuin tot haar hart naar haar keel springt en langs haar keel en tong omhoogschiet. En dan zijn er armen en rijdt ze op haar vaders nek, en dan zit ze in de wastobbe, in de handen van haar moeder, en haar moeder knielt neer in het gras, en dan hangt ze aan haar grootmoeders rok bij de rozenstruik en snuffelt ze aan de vochtige, warme bloem. Ze zijn allemaal hier, ineens is de kamer de tuin van vroeger, de dag van gisteren, en hoe kan het dan dat de dag van gisteren soms even ver weg is als een hele tijd geleden.

De grootmoeder slaat haar sjaal om haar schouders en loopt naar de hal. Door de openstaande deur van de kinderkamer gloort de straatverlichting naar binnen. In de bedjes klinkt geronk. De grootmoeder trekt de deur een eindje dicht en loopt terug naar haar kamer.

Het gloeiende hoofd ligt zwetend op de schouder van de grootmoeder, het haar zit door de war, de slappe vingers rusten in een rimpelige hand. Met haar andere hand roert de grootmoeder honing door een mok. De krampen voor de kraai, de kwaal voor de kauw, ons kind zal beter worden. De nek van het kind is vochtig en warm. De blos verhuist van het ene lichaam naar het andere, neemt een andere gedaante aan, verandert van hitte in bezorgdheid.

Wimpers trillen in de slaap. Het nachtlampje brandt. De moeder zit op de rand van het bed en kijkt op. De ogen van de grootmoeder zijn vastberaden. Morgen gaat het beter, geloof me maar. Ze raakt de nek van de moeder aan en plotseling is het de moeder zelf die in de warme armen ligt, een vochtige wang tegen een zachte borst.

De moeder aait over het hoofd van het kind, de krampen voor de kraai, de kwaal voor de kauw, mompelt ze.

Ons kind zal beter worden, knikt de grootmoeder. Hoe ook anders.

De volgende dag glijden er schaduwdieren langs de wand, een hond, een rendierkop. Het kind ligt te hoesten onder de deken van de grootmoeder. Die trekt de la van haar nachtkastje open. Het kind rekt zich uit om te kijken. In de la zitten medicijndoosjes, een envelop en een gelakt kistje. Het kind raakt het glanzende deksel aan. De grootmoeder haalt het kistje uit de la, het deksel klikt open. Op het fluweel liggen juwelen te fonkelen.

Van mijn vader gekregen, zegt de grootmoeder, en laat een broche zien. Die zilveren ketting kreeg ik van mijn peetmoeder toen ik belijdenis deed. De vingers van het kind tasten naar een wijzerplaat. O, die. Kom maar met je arm. De grootmoeder doet het bandje om de pols van het kind. Het kind houdt het horloge bij haar neus, het versleten leer ruikt wrang. De grootmoeder ruikt ook.

Pavels geur, zegt ze. Maar een ongeduldige vinger is al aan het onderste laatje van het kistje aan het trekken. Parels en een kastanje.

Het kind doet de parelketting om en laat het boomvruchtje over de deken rollen.

Zolang je een kastanje in je zak hebt, ben je veilig, zegt de grootmoeder. Maar ik heb nog wat. Ze rommelt in het kistje en haalt er een sieraad met een groene steen uit. De ring van de vrouwen uit onze familie. Ooit zal hij je moeder toevallen en daarna jou, legt ze uit, terwijl ze het sieraad om de vinger van het kind schuift. De ring is zwaar en koel, de steen wiebelt en schittert. Dan pakt de grootmoeder het sieraad weer terug en legt hem in het doosje. Waar waren we ook weer? Geef maar hier, dan lees ik voor.

Jonatan wordt Leeuwenhart.

Op tafel liggen de restanten van het feest. Gebakkruimels, notendoppen, een aangesneden taart. In de saladeschaal ligt een verweesd takje peterselie, aan een wijnglas zit een spoortje rood. Het kind voelt aan de roos op de taart, de crème heeft de glans van feestjes uit voorbije tijden, ze steekt haar vinger in haar mond, de smaak van vroeger.

Ze klimt in de leunstoel. De tv flikkert, het deksel van de pick-up staat open, op de draaischijf ruist een geluidloze plaat. Het ruikt naar tabak, ze snuift behaaglijk de wrange geur op, de scherpe lucht maakt haar aan het duizelen. In de keuken pruttelt het koffiezetapparaat en rinkelt het servies. Ze steekt haar hand uit en pakt een zwart vruchtje. Het schilletje barst open en een zoutige smaak verspreidt zich over haar tong, het binnenste is papperig onder haar tanden. Ze steekt haar tong uit en spuugt het uit op de tafel. Het jaartal is nieuw en het vruchtje is nieuw, maar het zijn nog even de oude tijden.

Ze loopt naar de slaapkamer en steekt haar hand door de spijlen van het ledikant. Gelukkig nieuwjaar, fluistert ze, en ze geeft het broertje een aai. Het broertje snuift. De grootmoeder komt naast het kind staan, klemt de spijlen vast, alsof ze houvast zoekt bij het bed. De hemel licht op, buiten davert nog vuurwerk, de hoop op een nieuw, beter leven wordt steeds enthousiaster gevierd.

Buiten davert vuurwerk, maar daarmee wordt niets nieuws of goeds gevierd.

Het is alleen het maartse licht. Tegen zo veel licht kunnen de gordijnen niet op. De grootmoeder, een beginnend kinderarts, legt de ziekenhuisdeken goed en houdt de hand van haar hoestende man vast.

Een longontsteking, zegt haar collega, terwijl hij opstaat en zijn stethoscoop in zijn tas doet. We zitten krap in de medicijnen, maar ik zal mijn best doen om eraan te komen. Morgen zal ik aan het begin van mijn dienst nog eens langskomen. De grootmoeder knikt, bedankt hem. Het is haar werk om voor de allerkleinsten te zorgen, ze temperatuurt en verbindt, troost en aait over hoofdjes, alsof het haar eigen kinderen zijn. Niet huilen, zegt ze, doet het erg pijn, kom maar, dan verbinden we het opnieuw. In haar stem klinkt het geloof dat alles goed komt. Morgen is het beter.

Maar morgen komt alleen dat vuurwerk. Het is een beklemmend orkest: meeuwen, sirenes en rook, de hemel wordt wit en zwart. De medicijnen, de ziekenzalen, de bedden, de dekens, alles staat in brand, de stad staat in brand.

Pas ’s avonds valt de stilte over het land.

De sloot bij de begraafplaats is ondiep en bruin. De wilgen en de berken beginnen al uit te botten. In de bomen glinstert leven. De moeder en het kind banen zich door het wilgenbosje een weg naar het blauw. De stoppels prikken. Het kind hurkt neer aan de rand van de sloot, ze is een rood stipje in het ontluikende bos. Ze steekt haar vinger in het zwarte water. Tussen de opschietende rietstengels glinstert nog ijs.

In de trein houdt het kind de stelen stevig vast. Midden in het paarsige blauw glinsteren felle harten.

De ogen van de grootmoeder stralen. Ze drukt de bloemen aan haar borst. En ik heb nog iets, zegt het kind, katje katje, goed verstoppen! Het kind steekt haar hand naar de grootmoeder uit. Nu ben je beschermd. Huid en huid. De grootmoeder doet haar vingers open, monstert het wilgenkatje en het stukje mos.

Mijn eigen bos, zegt ze verheugd. Nu heb ik alles. Ze legt het mos en het katje op het nachtkastje. De leverbloempjes stralen in de vaas.

De nachtelijke stilte wordt doorkliefd door de sirene. De vader laat de onbekende mensen binnen. Het zijn er drie, twee vrouwen en een man, rode jassen, een tas met een kruis erop. De onbekenden wasemen kou uit, het modderwater maakt vlekken op het linoleum. Het slot van de tas springt open. Hoe gaat het met u? vraagt de dokter. De grootmoeder glimlacht zwakjes. Het kind zit in haar nachtjapon in de leunstoel, haar knieën opgetrokken, en kijkt toe. ’s Nachts krimpt de grootmoeder, ze is bijna even groot als het kind. De vader helpt haar overeind te komen, er wordt een slangetje om haar knokige bovenarm geschoven. De dokter pompt een rond balletje op, de moeder rommelt in de la en leest de opschriften op de medicijndoosjes.

De grootmoeder krijgt een prik en huilt niet. De dokter glimlacht naar het kind. Jouw grootmoeder is dapper, zegt hij.

Ga maar slapen, knipoogt de grootmoeder. Morgen is er weer een dag.

Het kind loopt naar de hal en gaat op de grond zitten luisteren. De wand ademt koelte. De dokter zegt iets in een vreemde taal.

Als het kind wakker wordt, is de ambulance verdwenen. De grootmoeder zit geleund tegen haar kussen in bed. Heb je lekker geslapen? vraagt ze.

Ja, zegt het kind. En jij?

De modder in de hal is weg, de dag is licht en nieuw.

De lichtheid van de meimaand. De lente is gewichtloos, de bloes van het kind springt uit haar broek. De geurige wind danst over haar blote rug, het springelastiek spant om haar enkels. Het asfalt is droog. Het kind haalt adem en knijpt haar ogen dicht tegen de zon. In de scheur in de weg stralen boterbloempjes. Jouw beurt. Het kind springt, het stof vliegt, de wind danst. De zonkant van het flatgebouw is bezaaid met geel. Daar komt het leven tevoorschijn.

Paardenbloemen blijven niet lang goed, we kunnen er het best een krans van rijgen, zegt de grootmoeder als ze de bos ziet. Rijg jij maar. We rijgen samen.

Kan ik dat wel? vraagt het kind.

Dat kun je, zegt de grootmoeder. Ik leer het je. Kijk, zo. En dan zo.

De vingers van het kind zitten onder de bruine vlekken. De krans hangt aan de leeslamp. Die doet de grootmoeder pas ’s avonds aan.

Midden in het park kronkelt een ondiepe vijver; links is de stadsmuur, rechts een jasmijnhaag. Het kind holt en huppelt, duwt tussendoor de wagen voort, klimt op een bankje en springt er weer af.

De heerlijkste geur van de wereld, zegt de moeder, en ze snuift diep. Ze gaat op een bankje onder de bloesems zitten. Het kind steekt haar neus in de struik en zuigt haar longen vol lucht. Laten we ook wat voor grootmoeder meenemen. De moeder breekt voorzichtig een takje af en kietelt ermee onder de neus van het broertje. Het broertje kraait het uit.

De heerlijkste geur van de wereld, knikt de grootmoeder, en zet de vaas op het nachtkastje. Toen we elkaar ontmoetten, bloeide de jasmijn als een dolle. We gingen onder de struik liggen en verzetten verder geen stap meer.

Hoe gaat dat, als een dolle? vraagt het kind.

Dat alles om je heen verdwijnt, zegt de grootmoeder. Het enige wat overblijft, is dat ene ogenblik, en dat ogenblik blijf je je leven lang onthouden. Ze raakt het puntje van de neus van het kind aan, en dat van haar eigen neus.

Dat alles om je heen verdwijnt, denkt het kind telkens als de jasmijnen bloeien, en dat doen ze, elke zomer.

De grootmoeder wordt op een brancard getild en naar het ziekenhuis gebracht. De ambulance verdwijnt om de hoek, de sirene sterft weg in de nachtlucht.

De moeder gaat naast het kind liggen en trekt een deken over hen heen. ’s Morgens zijn haar ogen opgezwollen. Ze helpt het kind in haar jurk, de vlinder die de grootmoeder erop heeft geborduurd, glanst.

In het zaaltje van de kleuterschool staan berkentakken, het publiek roezemoest, de vroege zomer stroomt naar binnen. Het kind vraagt of ze een stuk met een gele roos mee naar huis mag nemen, het gaat in een doosje.

Het schoolplein is versierd met vlaggetjes, aan het hek wapperen ballonnen. Het kind slentert naar de achterkant van de school. De kreten nemen af tot een vage echo. Er valt een bonte schaduw over de vlinder. De iepenkroon is een vriendelijk, weelderig dek. Ze legt haar hoofd in haar nek, daar ziet ze haar wolken, ze kijken vriendelijk en ze staan aan haar kant. Ze ademt in en draait een rondje om haar as, de hak van haar schoen zakt weg in het gras. Nu draait ze sneller. Niemand die haar in de gaten houdt, niemand die iets verbiedt. Ze spreidt haar armen en opent haar mond en draait en loeit. De wind loeit mee en grijpt de zoom van haar jurk, laat haar steeds sneller en hoger vliegen, omhoog naar de hemel, en ze is vrij en groot.

7

De grootmoeder vindt het niet goed dat ze naar buiten gaat. Tanks, zegt ze. Het kind weet niet wat dat zijn.

De vader is de hele dag verdwenen. De moeder zit aan de keukentafel bij de radio en rookt de ene sigaret na de andere.

De volgende morgen is de vader er weer. De tv staat onafgebroken aan. Op het scherm wapperen vlaggen. De vader maakt een groene fles open, trekt een elpee uit de kast en maakt een rondedansje met de moeder. Het kind danst ook, op haar blote voeten in haar nachtjapon fladdert ze om de moeder en de vader heen, ze springt en huppelt en zingt mee, dancing queen, dat is een koningin die danst, zo noemt de vader de moeder ook altijd.

De grootmoeder zit in haar leunstoel. Ik kan mijn ogen niet geloven, mompelt ze, en schudt haar hoofd.

Wat zeg je?! roept het kind. Kijk dan hoe ik dans! Kijk je wel?

Nu ga jij ook naar je werk.

De moeder trekt de naad recht, de stijve kraag van de bloes steekt helder af bij de donkere jurk. De grootmoeder vlecht een glanzend lint door haar haar. De vader poetst de fotolenzen, buigt zich over de zoeker, het linkeroog toegeknepen, de leren riem striemt in zijn geschoren nek. Het broertje krabt aan zijn buik, zijn nieuwe wollen truitje kriebelt.

De grootmoeder knoopt een kloeke strik aan haar vlecht, het kind strijkt met haar hand over haar haar, hun blikken ontmoeten elkaar in de spiegel. De grootmoeder knipoogt. Katje katje, goed verstoppen! Het kind doet haar hand open en knikt ernstig.

Het kind zit met een rechte rug in de bank. Voordat je antwoord geeft, moet je je hand opsteken, je elleboog moet op de tafel rusten, en dan moet je wachten tot de juf een knikje geeft. Op de tafel ligt een abc-boek. Ze steekt haar hand in haar zak. De kastanje is warm. Nu is iedereen op zijn werk. De grootmoeder is de enige die uitrust.

Zo, zegt de grootmoeder, eerst doormidden en dan nog een keer. Tot ze precies goed zijn. Ze doet de stukjes tomaat in de kom, legt het mes weg en steekt haar arm uit. Zout en peper. En op het laatst de zure room. De grootmoeder pakt een eetlepel. En dan roeren. Zo makkelijk als wat. Het kind knikt.

Nu de aardappels nog. De grootmoeder doet deur van de koelkast open. Die snijd je in schijfjes en bak je in boter. Zout en kummel erover, tot ze krokant zijn, en meteen op het bord. En het gas uitdraaien.

Is dat alles? vraagt het kind.

Dat is alles, antwoordt de grootmoeder.

Makkie, zegt het kind. Morgen maak ik het eten klaar en eet jij het op.

Afgesproken, zegt de grootmoeder.

Afgesproken, zegt het kind.

De eerste hulp is weer geweest. Het kind staat achter de halfopen deur en gluurt regelmatig naar binnen, maar de grootmoeder ligt er roerloos bij, met haar ogen dicht. Niet storen, grootmoeder slaapt, zegt de moeder. De deken gaat omhoog en omlaag op haar borst. De kamer ruikt naar medicijnen. De moeder zit aan het bed, lucht de kamer, schudt de kussens op. De blaadjes zijn naar de bodem van de theepot gezonken: moerasspirea, duizendblad, hondsroos, kamille.

Het kind trekt haar gympen aan, pakt een plastic zak en doet de deur achter zich dicht. Buiten kijkt ze nauwlettend onder haar voeten, kruipt onder de struiken en banjert door het kreupelhout. Als ze terugkomt is het nog steeds stil in de kamer. De gordijnen bedekken de zon. Het kind gaat aan het bed staan.

Slaap je?

De grootmoeder doet haar linkeroog open. Ja, ik slaap, zegt ze.

Maar nu moet je wakker worden, want ik ga je weer beter maken, kondigt het kind aan. Ze haalt een weegbreeblad uit de zak en legt het op het voorhoofd van de grootmoeder. De grootmoeder ligt er roerloos bij, met haar ogen open. Werkt het? fluistert het kind. De grootmoeder staart onafgebroken naar het plafond. Het kind drukt het blad steviger aan, loopt naar de vensterbank en breekt een stuk van de aloë af, legt het naast het weegbreeblad. Ze gaat op de rand van het bed zitten. De klok tikt.

Eindelijk verroert de grootmoeder zich. Het werkt, fluistert ze.

Het kind springt overeind en grijpt de zak. We doen er een nieuwe op! Om het uur gaan we wisselen.

Een paar dagen later zit de grootmoeder op de rand van het bed, haar voeten met wollen sokken bungelen omlaag. Dankjewel, doktertje van me, zegt ze. Je hebt me helemaal beter gemaakt.

Het kind knikt. Graag gedaan. De eerste hulp kan er niks van.

De grootmoeder steunt met haar voeten op de grond. Als je me even helpt, ga ik ook nog opstaan. Ze klemt haar stok vast, haar knokkels glanzen op het donkere hout.

Het kind steekt haar armen uit en de grootmoeder legt de stok weg, ze leunt op het kind. Ze is licht. Hand in hand doen ze een klein stapje. En nu gaan we dansen, zegt de grootmoeder, en knijpt het kind in haar schouder. Midden in de kamer doemt de verfomfaaide piano van het volkshuis op, het derde octaaf is ontstemd, maar dat doet er niet toe, ze wervelt als een windhoos, haar ogen glinsteren.

Hoeee! loeit de grootmoeder, en stampt met haar voet op de grond. Het kind gooit haar hoofd achterover en schaterlacht.

Het broertje komt de kamer in gestiefeld en hompelt mee.

’s Morgens valt er motsneeuw, ’s middags gewone sneeuw, ’s avonds slaat het om in regen, ijs wordt water.

Hup, de hoek in, jongelieden, zingt de grootmoeder geleund tegen het kussen, uit het licht met jullie pijpen, daar komen de boerendochters, blonde haren, rode kransen. Ze zet haar bril recht. De laatste steek is van de pen gegleden, de bol wol valt op de grond.

En verder? vraagt het kind.

Verder gaat het erover dat de mannen plaats moeten maken voor de dochters. Maar ik denk dat wij best met z’n allen in één kamer passen. De grootmoeder kijkt op. Kom eens met je hand, dan gaan we passen.

De bol rolt weg. Het kind steekt haar hand tussen de pennen, de grootmoeder buigt zich naar haar toe. En kijk eens wat ik hier heb gemaakt. Ze trekt de want uit. Vroeger was het bij ons zo dat een kindje dat voor het eerst in de wieg werd gelegd, een rood bandje om kreeg. Dat werd om de kleine teen gebonden, ter bescherming tegen het kwaad. De grootmoeder doet de want binnenstebuiten en rekt hem wat uit. In het gele breiwerk flakkert helderrood.

In het sprookje breien ze wanten van spinrag. Die slijten niet, ze gaan niet kapot, ze zijn warm en zacht, ze beschermen de drager en ze gaan eeuwig mee, door alle tijden heen.

Met Sint-Catharina sneeuwt het. De wanten zijn klaar.

Weet je het nog? vraagt de grootmoeder.

Het kind knikt. De grootmoeder wikkelt zittend op haar bed de sjaal om de schouders van het kind en schikt de sleep van haar jurk.

Met jou.

De grootmoeder schudt haar hoofd, en trekt de deken over haar knieën recht. Dit keer is het jouw beurt.

Het kind plukt aan het ajour van de sjaal en kijkt de grootmoeder fronsend aan. Er steekt een teen onder de gele plaid uit. Ze trekt de deken van de schoot van de grootmoeder op de grond. Er lopen blauwe aderen over haar onderbenen.

De grootmoeder legt de deken terug over haar knieën. Nou, waar wacht je nog op, zegt ze. Ze klapt in haar handen en begint te zingen: Dansen, trijntje, dansen, trijntje! reciteert ze.

Het kind pakt de sleep van haar rok en begint te draaien. De sjaal vangt wind en wappert mee. De grootmoeder glimlacht en het kind giert het uit, haar wangen lopen rood aan, haar blonde haren piepen onder de doek uit. Ze danst en de kamer verdwijnt, de tafel en het bed en de kast verdwijnen. Ze danst en haar binnenkant stroomt naar buiten, de grens verkruimelt, wat eerst zijzelf was, is nu de kamer en de muren en de lucht. De regels kruipen in hun schulp, sluipen naar de hoeken, glippen sissend door de kieren van de vloer en onder de deur door. Alles verdwijnt, alleen de ademhaling blijft over

in

uit

in

uit.

Licht in, licht uit, duisternis in, duisternis uit, ze is hemel en aarde, ze is dag en nacht, zomer en winter, ze is alles tegelijk, ze is open en ze is vrij en licht, alleen de dans blijft over

en haar hoofd tolt en de wereld tolt en het licht tolt en alles is vrij en klaarte en lucht.

8

Het moeilijkst is de schemering, dan krabt het grote grijs met zijn teennagels aan de grond.

Luister je naar me? fluistert het kind. Luister je naar me, ben je van plan nog lang te blijven? De schemering zit ineengedoken in een hoekje, rolt zich op tot een klein bolletje.

Ze houdt het niet meer vol, zegt het kind, ze heeft licht nodig, snap je, daarom vraag ik het. Het kind knipoogt naar de schemering en de schemering knipoogt terug, beweegt zich langzaam naar de muren, kruipt met zijn nagels langs het behang omhoog.

Buiten hoopt zich de sneeuw op. In de hoek het stof. In het kind hopen zich zorgen op. Dunne vlokken dwarrelen door het schijnsel op straat. De deken van de grootmoeder gaat omhoog en omlaag. Het kind zit er roerloos bij. Binnenkort, fluistert de schemering. Even nog, je houdt het best vol.

Ik houd het wel vol, knikt het kind, maar mijn grootmoeder niet. Dus schiet een beetje op, ja?

Het bord is wit, de wand is wit, de hemel is wit en wit is een leugen. Als ze thuiskomen, zit het kind hen op te wachten aan de keukentafel.

Ga zitten, commandeert ze. De moeder en de vader wisselen blikken uit. De kerstman, zegt ze. De moeder veegt de sneeuw van haar mouw, de vader zet zijn muts af.

De paashaas? Beide ouders zwijgen. Het kind knikt langzaam. Boselfen?

De moeder buigt haar hoofd. Liefje toch.

Jaja, knikt het kind, liefje toch! Ze laat zich op de vloer glijden en stampt door de hal. En God? roept ze. Hoe zit het daarmee? En met de duivel? Dan banjert ze naar de kamer van de grootmoeder.

Mijn God bestaat in elk geval, klinkt het vanuit het bed van de grootmoeder. Maar jij moet zelf bedenken hoe jij ertegenover staat.

Hoe kan ik dat nou bedenken als iedereen liegt? brult het kind.

De grootmoeder kijkt het kind aan. Mensen geloven omdat het dan makkelijker is.

En jij dan, wat geloof jij? Het kind posteert zich wijdbeens voor de grootmoeder.

Ik geloof in de natuur, zegt de grootmoeder. Dat alles goedkomt. Dat het zelfs als het tussendoor even slecht gaat, uiteindelijk toch goedkomt. Ze schuift op naar de muur en slaat op het laken.

Het kind klimt in bed. De lapjesdeken kriebelt aan haar blote bovenbenen. Alles is hetzelfde, alles is anders. De grootmoeder ademt zwaar.

Houd je wel een plekje voor me vrij? vraagt het kind aan de grootmoeder, terwijl ze aan de deken plukt. En voor mama en voor papa en mijn broertje?

Hoezo een plekje? vraagt de grootmoeder.

Nou, zegt het kind, ik ben bang dat het straks helemaal vol is en dat wij er niet meer bij passen.

Waarbij? vraagt de grootmoeder niet-begrijpend.

In de hemel, bij jou, zegt het kind boos, hoe kun je dat nou niet snappen, wij komen immers later pas. En dan kan het te laat zijn, maar ik wil wel bij jou zijn en niet ergens aan het andere uiteinde van de hemel.

Aha, knikt de grootmoeder. Ik zal mijn best doen. Voor dat plekje.

Ja, zet je tas maar op een stoel, zegt het kind. En let goed op dat er niemand in de buurt komt. En dan komen wij. Beloofd?

Afgesproken, zegt de grootmoeder. Maar dat kan nog wel even wachten. Jullie zijn eerst nog een hele tijd hier.

Maak je geen zorgen, zegt het kind. Maar de grootmoeder maakt zich toch zorgen.

De moeder staat in de deur op haar te wachten. Het kind zet haar rugtas op de grond. Ze doet haar jas uit. Ze loopt achter de moeder aan naar de keuken.

Ga maar even zitten, zegt de moeder, en draait de radio uit. Aan de wand tikt de klok. Het kind laat haar benen bungelen. De aardappels dampen op het fornuis.

Grootmoeder is dood, zegt de moeder zacht. Sinds vanmorgen.

Het kind kijkt naar de moeder. De ogen van de moeder zijn rood. Achter haar is de kast, de kast is wit, de muur is wit, in de kast staat het kookboek, het kookboek is bruin, het kookboek heeft gele bladzijden, de radio is zwart, het hengsel is zilverkleurig. Het kind kijkt op. De lamp is beige. Het peertje is geel. Begrijp je dat? vraagt de moeder. Grootmoeder is dood. Het kind knikt. Ja. Grootmoeder is dood.

Het kind loopt naar de kamer van de grootmoeder. Die is leeg. Er ligt een sprei over het bed. Op het nachtkastje ligt de Bijbel, bij het hoofdeind brandt een kaars.

De vader komt thuis en zet een foto van de grootmoeder naast de kaars. Er zit een glanzend zwart lint om de lijst. De moeder haalt de donkerblauwe jurk en de zachte wollen sjaal van de grootmoeder uit de kast. Ze zet de flesjes met medicijnen in een schoenendoos. Het kind kijkt naar de kaarsvlam en het bed met het gladde dek. De sprei is ruw en vreemd. De kaarswas geurt. De flesjes rinkelen als de vader de doos optilt.

Eindelijk is het avond. De moeder zit op de divan, haar blik door het raam naar buiten. De tv flikkert geluidloos. De vader gaat naast de moeder zitten en houdt haar vingers in zijn hand. Het kind stopt haar schriften in haar tas en kruipt bij hen. Het broertje komt de woonkamer in, met een tractor onder zijn arm, en zet hem voor de voeten van de moeder. Geef hem een zetje, zegt zijn blik. De moeder verroert zich niet. Het broertje verdwijnt naar de hal en komt terug, beladen met speelgoed. Hij ploft het neer voor de voeten van de moeder. Zet een kiepauto op haar schoot. Een teddybeer. Een boek. De nieuwslezer beweegt zijn lippen zonder dat er geluid uit komt.

’s Morgens schrijft de moeder een briefje voor de juf. Dat is verdrietig hoor, zegt de juf. Jij had een toffe grootmoeder. Jij lijkt op haar. Het kind knikt. Ze weet niet meer hoe de grootmoeder eruitzag.

De kerk staat op een kruispunt, twee lichte torens rijzen boven de bomen uit. De ochtend is fris, de berkenbladeren ritselen als je eroverheen loopt. De lemige weg langs de kerk zit vol kuilen, op de plassen glinstert ijs. Het kind heeft haar enige donkere kleren aan, haar kooruniform, een zwart fluwelen jurkje dat tot op de knieën komt. Het warme fluweel plakt tussen haar benen, maar daar trekt ze zich niets van aan, ze neemt een aanloop en glijdt over een plas. Het ijs is sterk, op maar een paar plaatsen barst het onder haar laarzen tot zilveren laagjes. Het kind moet lachen. Ze neemt de volgend plas in het vizier.

Niet doen. Dat hoort niet zo. Vandaag is het een verdrietige dag.

Het kind kijkt op. De ogen van de moeder zijn helder water. Het kind ziet de weerspiegeling van het verbod. Haar jurk plakt aan haar bezwete rug. Ze kijkt naar de grond. De klok luidt.

De zware deur wordt opengeduwd. Ademdamp hangt in een geur van kaarsvet. De kou van de houten bank dringt door haar jas heen, onder haar huid, in haar botten, kronkelt zich langs haar wervelkolom, tot onder in haar maag. Het kind schuift heen en weer. Boven het altaar hangt een naakte Jezus. Op de banken liggen liturgieën. Het orgel begint te spelen en de moeder pakt het kind bij de hand. Ze lopen langzaam naar voren. Voor het altaar staat een gevoerde kist.

Zeg grootmoeder maar vaarwel, fluistert de moeder. Ze buigt zich naar het kind toe, en geeft haar een roos.

Het kind komt dichterbij staan. De grootmoeder is heel klein. En de kist is groot. De grootmoeder ziet geel tussen de glanzende zijde, ze heeft de handen voor haar borst gekruist, op haar zwarte wollen jurk zien die er piepklein uit, als tere vogeltjes. De grootmoeder is koud en hard, als een wassen beeld. Het orgel speelt. Tranen beginnen te vloeien. En dan komen de mensen.

De tranen vloeien tijdens de hele dienst, het kind kucht en hoest. De tranen vloeien op de begraafplaats, als de vader de lijsterbes in het gat zet. De tranen vloeien als de kist in het graf wordt neergelaten, twee potige mannen, touwen in hun hand. De tranen vloeien als er een handvol aarde op de kist wordt geworpen. Het graf is heel diep. Het koude zand hagelt op het hout. De ingewanden van het kind trekken samen, krimpen tot een appelpitje, veranderen in een gloeiend klompje. De waterige novemberzon beschijnt de zwarte wanden van het graf, weerkaatst op de glimmende spade, hult de wereld in een onbarmhartig wit. Het kind klemt haar ogen dicht. Alles is nieuw en vreemd. De grootmoeder is er niet meer, ze ligt diep onder de grond en er is niets meer aan te doen. Ze is alleen.

Het kind zit op haar bed met haar glinsterende sjaal om haar schouders en rekt het ajour uit. De moeder komt naast het kind zitten.

Grootmoeder had geen moeite met doodgaan, omdat ze gelovig was, zegt de moeder. Grootmoeder geloofde dat het leven nooit ophoudt, maar alsmaar doorgaat. Op het laatst was ze zelfs wel een beetje benieuwd naar wat er verder zou gebeuren. Ze strijkt het kind over haar haar. Wil je dat ik met je meega trijntje lopen? Zullen we gaan lezen?

Het kind schudt haar hoofd. Ze heeft beloofd dat ze een plekje vrijhoudt, zegt ze. Ze zet een tas op een stoel.

De moeder knuffelt het kind. Niet zo knijpen, zegt het kind. Ze maakt onze bedden ook alvast op.

De moeder veegt haar ogen af.

De wol is tegelijk zacht en ruw. De bevroren sneeuw kleeft aan haar wanten. Ze trekt aan het touw, de slee springt over de hobbelige sneeuw. Bergop, bergaf, bergop, bergaf. Achter de ramen gaan de lampen aan. Bergop, bergaf, bergop, bergaf. Onder de sneeuw komt gras tevoorschijn. Bergop, bergaf, bergop, bergaf. Er stuiven messcherpe kristallen op.

Boven op de berg is het ineens heel stil. Er waait geen wind. Eén enkel rood stipje in de grauwe motsneeuw, al het andere is grijs, wit, beige.

Het raam van de grootmoeder is zwart.

II

1

De muren worden gestuct, de vloer wordt eruit gebroken, het plafond en de vensterbank krijgen een nieuw verfje. Het kind en de moeder kiezen behang uit, er komen posters aan de muur, de vloerbedekking wordt uitgerold, de vader zet het bureau in elkaar. Het dekbed wordt geel. De gordijnen zijn blauw gestippeld, alles is nieuw en geurig en licht. De pot met de aloë staat bij het afval. Het kind zet hem terug op de vensterbank.

De medicijnen en de kamfer worden eruit gelucht, de geur van verf en hout trekt in de kamer. Soms sluipt het kind na schooltijd naar de kelder, daar staan de potten met jam en de zak met aardappels, ze trekt de la van het nachtkastje van de grootmoeder open en snuift.

Op de plek van het bloementafeltje staat nu een bureau, op die van het nachtkastje staat een ladekastje. Op die van de Bijbel in de kast staat een leerboek Engels. De kast is dezelfde.

De wereld wordt elke dag hoger en wijder, barst uit haar voegen, alleen de kamer wordt stilletjes kleiner, blijft op zijn plek. Als het tien nul nul is, ga je je klaarmaken, instrueert de moeder. Elke morgen ligt er een briefje op tafel. Gas. Sleutel. Om 10.30 uur de deur uit.

Om 11.10 uur.

Om 11.45 uur.

Om 12.00 uur.

Voorin instappen in de trolleybus.

Als ze thuiskomt, is het stil in de flat. Het kind draait aan de knop van de radio en pakt een mes. Ze schilt aardappels, past een stukje boter af, strooit zout en kummel in de pan. Snijdt de tomaten in vieren, legt het mes in de gootsteen, knijpt zure room uit het pakje en strooit met zout en peper. Drapeert alles op een bord en gaat aan tafel zitten. Aan de lijsterbes hangen bevroren bessen. De eekhoorn is weg. In de vensterbank staat een potroos. Ze doet de afwas, zet de vaat in de kast, controleert of het gas uit is, loopt naar de woonkamer, zet de kruk op de juiste hoogte, pakt de muziek uit de map.

Op de piano staat een foto van de grootmoeder. Het kind speelt.

In het klaslokaaltje staan tafels met een klep, voor elk kind een. Aan de muur hangt een wit bord. Daar kun je met een stift op schrijven.

De juf zegt het voor: go-went-gone. Go-went-gone, herhalen de kinderen. Change-changed. Change-changed. Travel-travelled. Travel-travelled.

Bij een nieuwe week horen nieuwe woorden. De moeder zit naast het kind met haar vinger in het woordenboek. Het broertje zegt de woorden in zijn eigen taal na.

De vader heeft een nieuwe auto en een nieuwe baan en hij komt laat thuis, ze krijgen thuis telefoon en het haar van de vader wordt grijs.

’s Middags wordt het steeds eerder donker. Als ze uit school komt, doet het kind meteen de leeslamp aan. Ze gaat op haar bed liggen en ruikt aan het papier, tussen de bladzijden hangt nog een restje kamferlucht.

De moeder snijdt wortels. Het kind zit met het broertje aan tafel, eet een appel en laat haar benen bungelen. En toen, zegt ze boven het watergeklater uit, toen zei de juf dat we naar het verhaal gingen luisteren dat aan de wedstrijd gaat meedoen. De moeder doet de kraan dicht en draait zich om. En toen mocht ik voor het bord komen en ik moest voorlezen, de radio laat een luidruchtige reclamespot horen, koopcentrum, zingt een vrouw, en iedereen luisterde naar me, zegt het kind luider, talm niet en bestel vandaag nog, spoort de radio aan, en de juf zei dat mijn verhaal meedoet aan de wedstrijd, alleen vandaag nog, tettert de radio, een kilo sinaasappels, nu voor, en toen zei de juf dat ik nog meer moest schrijven, drie in één, reinigend, versterkend, verbeterend, het kind is buiten adem, haar wangen gloeien, en de radioman brult, aardbeienyoghurt, kauwgom met xylitol, wasmiddel met witmakers, driekleurentandpasta, aanbevolen door wetenschappers, en maandverband met vleugeltjes. Vleugeltjes, zingt het kind mee. Vleugeltjééés!

De buitendeur gaat open. In één klap dringen ijskoude lucht, verantwoordelijkheid, vermoeidheid en spanning de flat binnen. Er hangt een donderwolk onder het plafond. Wordt het hier eindelijk eens rustig?! Het kind valt stil. De knop klikt en de radio zwijgt. Het kind verdwijnt op de grond, achter de deur, wordt bij elke stap kleiner, de wanden in de hal komen naar elkaar toe. Ze gaat op bed liggen, steekt een arm omhoog en zet een onzichtbare geheime radio aan, een die alleen zij kan horen, een waar de stem van de grootmoeder uit komt, de grootmoeder woont in die radio en vraagt hoe het met haar gaat.

Voetstappen. Het broertje kruipt naast haar in bed, slaat zijn kleine plakarmpjes om zijn zus heen en klemt haar stevig vast.

De juf beweegt de wijzers van de klok. Kwart over een, halftwee, kwart voor twee, zegt ze. Half past one, quarter to two, ten to two.

In het horlogebandje van het kind zitten gaatjes en ook in de cijfers zitten gaatjes. In de drie zitten drie gaatjes en in de negen vijf. Als de juf de klok met de wijzers uit de kast haalt, voelt het kind de rillingen over haar rug lopen. What time is it, Mari, what time is it, Liis, how about now, tell me, Kaarel. Als zij aan de beurt is, daalt er een stilte neer over de klas. Alle hoofden draaien haar kant op. De juf herhaalt de vraag. Het kind doet haar mond open, haar lippen gloeien, haar lijf stroomt vol hitte, haar huid schroeit en scheurt. Ze staart geluidloos naar haar tafel. De zon spiegelt in de lak.

Als het tijd is voor het proefwerk, a little test, is de bank van het kind leeg. De moeder blijft thuis, zet kamillethee, zet de kopjes op het kastje en maakt voor hen beiden een nestje in haar bed. Ze trekt de la open. Daar ligt het horloge van de grootvader. Kijk, één uur, zegt de moeder, en ze draait aan het schroefje, de kleine wijzer staat bij de een en de grote bovenaan in het midden. Kwart over een. Halftwee. Kwart voor twee. De grote wijzer draait maar door. Nu duurt het nog een kwartier tot het twee uur is.

De volgende dag is het kind weer op school. What time is it? vraagt de juf.

Een nieuwe tijd.

De moeder zit in de aula. De zon heeft de zaal warm gestookt. Vandaag is het er anders dan anders, zonder kinderen. De mensen staan in de rij, ze verstaan de kunst van het geduld oefenen, maar het vliesje begint te barsten, ze zijn niet meer degenen die ze gisteren waren. De moeder staat niet, de moeder zit aan een tafeltje, de zon schittert in de lak, en haar vingers tellen geld. Ze pakt de versleten biljetten en maakt er stapeltjes van, haar vingers zijn dun en haar nagels zijn roze, anders roze, zulk roze had je gisteren nog niet.

De moeder stopt het versleten geld in een doos en geeft er nieuw geld voor terug. Het papier is hard en kleurig. De vrouwen aan de naburige tafeltjes toen hetzelfde werk, de vingers tellen, het stempel dreunt. Als ze naar buiten komen, blijven de mensen staan in de vestibule en bestuderen de namen, dit zijn hún namen, ze bestuderen de gezichten, dit zijn hún gezichten, en in hun blikken ligt vreugde en trots en nog iets: een zweem van angst, of ze hier wel genoeg aan zullen hebben, en een zweem van vertrouwen: het zal genoeg zijn.

Als beloning krijgt de moeder een munt in een sieradendoosje, hij glinstert in het blauwe fluweel. Ze zitten over de keukentafel gebogen, alle biljetten liggen op een rij, en het kind leest de namen, de letters op het nieuwe geld kent ze.

Dat is een kunstenaar, wijst de moeder. Dat is een wetenschapper. Dat is een schaker. Die vrouw is een dichteres. Die man met dat kale hoofd is een schrijver, als het kind naar school gaat, moet ze bij zijn halte uitstappen.

Het briefje met de wetenschapper mag het kind houden en ze legt het in een snoepdoosje. Van achter zijn kleine, ronde brillenglazen kijkt de oude man haar aan. Het kind klapt het deksel boven hem dicht.

Ze is de kleinste. Ze heeft spillebenen, net lucifers. Ze kiezen haar als laatste voor het team. Eigenlijk wordt ze niet eens gekozen. Ze schiet over en ze moeten haar nemen.

Als ze het kampterrein oversteekt, schijnt er een boterige zon door de wolkenslierten heen. Kijk, zegt een van de meisjes, de stralen wijzen de zondaar aan. Degene die naar de hel gaat. Ze steekt haar arm in de lucht en beschrijft met haar vinger een boog, van de hemel naar beneden. Je moet de grootste straal volgen. De vinger houdt stil, de blikken draaien. De meisjes giechelen.

Het kind kijkt met toegeknepen ogen naar de hemel. Het stralenweb glinstert in de julihitte. De helderste streep valt op haar bloes.

Haar hart begint te bonzen. De landerige middagzon laat de schaduw van de grootmoeder smelten. De anderen zetten het lachend op een lopen. Hun voetstappen en kreten worden gedempt door het gras, de sparrentakken, de bosbessenstruiken, het water van het meer. De straal verroert zich niet. Hij gluurt tussen de wolken door, staart naar haar bloes, denkt even na en schuift dan omhoog, naar haar hals, haar kin, tussen haar oogleden. De zolen van het kind verstenen in de grond, ze knijpt haar ogen dicht, maar de straal wurmt zich onder haar wimpers langs naar binnen, klimt omhoog langs het oogwit, dringt door de iris heen en glijdt langs de oogkassen naar beneden, een vurige rode bol die langs haar neusgaten naar haar keel rolt. Ze wil schreeuwen, maar het is al te laat, de straal heeft haar stembanden bereikt en het weefsel verschroeid, zodat ze alleen maar een zacht gesis kan uitbrengen. De straal houdt niet stil maar dringt dieper naar binnen, brandt een gat in haar binnenste, de verschroeide randen krullen omhoog. Het kind kijkt naar beneden. Verschroeid puin valt in haar gympen, glijdt in het zand, haar contouren vallen in het gras, verdwijnen in de asgrauwe grond. Het licht verblindt. Het vergeelde gras is platgetrapt. Wil niet lachen, vrouw, om vrouwen, wil niet lachen om elkander, en niet om elkanders dochters, klinkt de stem van de grootmoeder vanuit de kleine kamer.

De felle stralenkrans blijft haar als een merkteken vergezellen, de felle zon bijt de wond uit. Die draagt haar gevoel eenzaam en verstoten, gebrandmerkt en verlaten te zijn. De heldere middagzon is onbarmhartig, biedt geen schaduw of schuilplaats, alles is open en bloot. De straling verzengt de wond. Het litteken licht maar een beetje op, maar diep in haar vezels woedt een knetterend open vuur.

De lucht vibreert. De lijsterbes snakt in de droogte naar adem. De zon glinstert op de bladeren van de ficus.

Het kind trekt haar schoenen aan, het zijn schoenen om mee naar de stad te gaan, maar dit is immers de stad, en ze is alleen. Bij de halte is het heet, haar sleutelkoord striemt, het gras schroeit, het duizendblad bloeit, ergens loeit een grasmaaier. In de trolleybus steekt ze haar kaartje in de sleuf en haalt genietend de groene hendel over, het metaal klikt, ze zou best nog een keer willen trekken, maar het is niet de bedoeling dat ze nog meer gaatjes maakt. Haar bovenbenen plakken aan de gescheurde zitting, stuivende populieren glijden voorbij. Bij de derde halte stapt ze uit en trippelt de weg over. De speeltuin, de kapotte trap, de stenen afvalbak, dan de ijzeren deur en het trappenhuis dat naar kattenpis stinkt en ten slotte nog één deur, de deur met de bekleding, de bruine.

De deur gaat met een klap dicht en ze haalt adem. In het vertrek hangt een stoffige stilte, aan alle kanten versleten papier en karton. De vloer kraakt, er zitten vlekken in het linoleum.

De boeken hebben stoffen ruggen, gele bladzijden, een geheugen. Er hangt een geur van betrouwbaarheid omheen, ze ruiken niet naar iets nieuws waarmee nog geen vriendschap is gesloten. Deze boeken zijn vertrouwd, ze hebben zachte handen, vriendelijke ogen, een milde blik.

De mevrouw begroet haar van achter haar glimmende tafel en haalt de doos naar zich toe, daar heeft ze de juiste kaart al te pakken, hij staat vol notities, binnenkort krijgt ze een nieuwe, een witte en gladde, een die bij de nieuwe tijden hoort.

Als ze naar buiten loopt, is de hitte nog intenser, het zuurhoudende, teerachtige asfalt smelt en glanst. De boombladeren hangen er roerloos bij, de muffe vijver stinkt van ellende en langs de kant staan snikhete bankjes. Een vrouw beweegt zittend een kinderwagen heen en weer en knabbelt op zonnebloempitten, de schilletjes vallen op de grond en verdwijnen in de scheuren in het asfalt. De populier stuift, het duizendblad ruikt wrang, alleen onder het brandneteldek verspreidt zich een voedzame koelte. Ze blijft niet staan, gaat naar huis, draait de sleutel om en zet haar gewicht tegen de deur. Stilte.

Ze schopt haar schoenen uit en gooit zich op haar buik op bed. De woning is koel en schemerig, alleen de aloë zucht onder de namiddaghitte.

Ze pakt een boek, de kloeke rug biedt schaduw, het omarmt haar en neemt haar mee, de wereld staat stevig op haar plek.

De dagen zijn eindeloos.

2

Vrijheid, zegt de radio. Kans, zegt de tv. Beter, zegt de juf. Vrijheid, kans, beter, vrijheid, kans, beter, attentie, klaar voor de start, af!

De ene hand opent een deur, geeft schouderklopjes, knikt bemoedigend, zwaait vanaf de drempel. Een andere hand houdt de wacht bij de deur, kijkt op de klok, jaagt op, noteert de cijfers. De ene wereld dijt uit, de andere krimpt, de ene gaat open, de andere sluit zich.

Als ik toch. Als we toch. Maar jullie wel. Behalve als je op je handen blijft zitten. Je moet aan de bak. De wereld ligt open. Doe je werk. Tik-tak. Tik-tak.

De nieuwe wereld wordt steeds meer een strijdtoneel, iedereen knokt voor zichzelf. De akker is omgeploegd, nu is het pakken wat je pakken kunt, ellebogen naar voren. Ze kijkt aarzelend om zich heen en knielt neer, gaat ook meedoen, veegt met haar mouw het zweet van haar voorhoofd, haar knieën gaan bloeden, de grond stuift op, haar rug brandt in de zon.

Ze wacht op een vriendelijk woord. Een vriendelijk woord doet haar hart opzwellen, het neemt het voedsel van de waardering in zich op, gaat harder slaan, pompt het bloed sneller rond, en slaat het moment op in zijn geheugen en dat geheugen is krachtig, dat geheugen vergeet niet, het versterkt, creëert betekenis, verlangt naar herhaling en bevestiging.

Ze doet haar mond open. Ze doet haar mond dicht.

Werk. Inspanning. Beloning.

Ze staat voor de spiegel. Rug recht. Borst vooruit, buik in, billen naar binnen. Priemende duimen drukken tussen haar schouderbladen, trekken haar schouders naar achteren. De wortels van haar opgestoken haar staan in brand. Als ik recht zeg, dan bedoel ik ook recht!

Kaarsrecht, herinnert ze zich vaag, een jonge vrouw met een kaarsrechte rug.

En de hele tijd kijk je vanuit je ooghoek. Lange hals. Mijn meisjes lopen met hun rug recht. Thuis oefenen. En opnieuw.

Naar voren. Schouders ontspannen, ellebogen licht gebogen. Hals recht, kin omhoog. Nog een keer.

Een jongedame ziet er het leukst uit in het wit. Een jongedame zit met haar benen bij elkaar. En ze bijt niet op haar nagels. In hemelsnaam, een jongedame bijt niet op haar nagels!

Een bal stuitert door de gymzaal, slaat tegen het veiligheidsnet, de draden trillen. Luid gejoel van de jongens.

Een jongedame lacht met haar mond dicht. Verheft haar stem niet. Gaat niet in discussie. Een jongedame klaagt niet, maakt geen herrie, vecht niet, een jongedame is de ingetogenheid zelve.

Ze klemt haar lippen op elkaar. De storm woedt achter haar tanden, het vuur knettert in haar keel.

En je houding, meisjes, je houding! Controle en discipline! En de hele tijd kijk je vanuit je ooghoek: in etalages, in autoruiten.

Ze schuifelt, achterwaarts, richting de deur.

Jongedame?

Ze blijft niet staan. Ze wordt gedragen door een watergrijze blik.

Jongedame, waar gaat dat naartoe?

De blik gaat ten onder in het gebod, vervaagt aan de einder, haar schouderbandjes knellen, de stem van de trainer is een zweepslag.

’s Avonds staat ze voor de spiegel in de hal en legt een boek op haar hoofd. Rug recht, borst vooruit, buik in, billen naar binnen. Ze begint te lopen en kijkt vanuit haar ooghoek. Het boek valt. Rug recht, borst vooruit, buik in, billen naar binnen. Het boek valt. Rug recht, borst vooruit, buik in, billen naar binnen. Het boek valt.

Het boek valt niet.

Ze heft haar kin omhoog, gaat op haar tenen staan, trekt haar schouders naar achteren en houdt haar buik in. En ineens hebben de wanden ogen, de meubels loeren naar haar, het behang en de lampen staren haar aan. Ze staren naar haar wangen en haar haar, ze staren naar haar borsten en haar buik, ze staren naar haar dijen, kuiten en tenen. Hun blik is de blik van een vreemde.

Het boek valt op de grond. Ze bukt zich. Op de kaft staat de naam van een kunstenaar, op de afbeeldingen lichamen, lichamen, lichamen.

Ze steekt gauw een kaars aan. De pap dampt, het oogje boter smelt in de vezels, het glas melk licht wit op. Ze zet het eten voor het raam en kijkt naar de regen. Ze hoort de stem van de grootmoeder in haar oren. Het is niet koud, zegt die opgewekt, de regenboog is niet glibberig, de zielen kunnen er vandaag goed langs. Ze gaat languit op bed liggen, schudt het kussen onder haar hoofd op en pakt een boek.

Ineens zijn er geluiden. Het doosje vliegt ritselend van de tafel en de kaars dooft uit. De melk klotst over de rand van het glas en maakt een vlek op het vloerkleed. Niet met vuur spelen! Ze springt overeind, de stilte stroomt met een plof de kamer uit, en dan komt alles tegelijk.

Waarom praten jullie niet?! roept ze. Waarom zegt niemand haar naam, waarom praten jullie niet over haar? Jullie hebben gewoon opnieuw behangen en alle oude spullen weggegooid. En als ik iets zeg over grootmoeder, over ons met grootmoeder, over wat grootmoeder deed of zei, dan zeggen jullie niets en kijken naar de grond. Ze bonkt met haar voet op de grond. Alsof ze nooit bestaan heeft! Met haar vuist op tafel. Hoe durven jullie! Schamen jullie je niet, haar borst zwelt op, ze is een stem, het raam zwaait open, er waait een windvlaag de kamer in, die haar optilt en met zich meeneemt. Haar jurk wappert als ze boven de stad uit stijgt, de lucht is koel en fris, daar ziet ze het pad al lopen, ze plaatst haar voet op het stralende pad en zet een stap, en nog een, en een derde, en daar rent ze al over de regenboog, o, wat rent ze, ze stormt op de grootmoeder af. Ondertussen roept en zwaait ze, de gestalte van de grootmoeder wordt steeds helderder en lichter, ze vergroot haar snelheid en verlengt haar passen, ze hijgt en ze lacht, dadelijk is ze er, de grootmoeder staat haar met gespreide armen op te wachten, het kind strekt haar armen uit, maar ineens. Ze glijdt uit. De regenboog begint te wankelen. Ze molenwiekt met haar armen en dan valt ze, ze valt en de kleuren lossen op in de duisternis.

Het is warm in de kamer. De kaars brandt. Het bord licht op. Ze gaat zitten. Staan. Ze loopt naar de kast en trekt de deur open. De stof voelt ruw aan. Ze steekt haar neus erin, verbergt haar gezicht in de jas, in de voering blijft een nat spoor achter. Het boek ligt op het bed, de onzichtbare Ninni loopt de trap af, ze zou de afschuwelijkste tronies kunnen trekken zonder dat iemand er iets van merkt.

De herinnering verschrompelt tot woorden en daden. Ik heb de zomerbloemen weggegooid. Ik heb het mos uitgetrokken. Ik heb de steen schoongemaakt. Ik heb kaarsen gebracht. Zomerbloemen, mos, steen, kaarsen, bloemen, mos, steen, kaarsen. Op een dag zijn er geen woorden meer, alleen nog daden.

Als ze van school komt, gaat ze ruggelings op bed liggen. De gloeidraad snort. Kruimel gaat Jonatan achterna. Straks gaan ze elkaar ontmoeten, maar eerst komt de lift eraan.

Eerste, tweede, derde, verdieping, de ijzeren kooi ronkt. Op de vierde houdt de lift stil, metaal krast tegen staalkabel. Vijfde verdieping, een jankende hond, de lift voert het tempo op. Een klik: steen en ijzer.

Gekraak, voetstappen, gerammel van de sleutel, het slot, de deurkruk. Gekrab op de deurmat, de schakelaar klikt, de aktetas raakt de grond. Ze schuift het boek onder haar kussen. Voetstappen en stromend water. Dan gaat de deur op een kier.

Nou? En? Vandaag? Prestaties? Geleerd?

Ze knikt en glimlacht, haar gereedschapskist, die verbergt haar schrammen. Alleen zwijgen moet ze nog leren. Ze leert snel.

Voetstappen richting de keuken. De vader ploft vermoeid op een stoel neer. Er klinken nieuwe woorden. De klok ijlt voort en iedereen rent mee. Wacht, blijf eens staan, roepen ze overal, maar de wereld barst uit zijn naden, er stulpt iets nieuws en ruws onder vandaan, het stroomt alle kanten op, bedekt en verstikt het oude. Op de wanden van de flat schuimt hoop op een stralende dag van morgen, zorgen over de toekomst, de beste bedoelingen, goede wil.

De goede wil mondt uit in verwachtingen, de beste bedoelingen in een gebod. Om het nieuwe te bedwingen is er controle nodig. Gereedschap is er weinig, het gebod bestaat uit hetzelfde materiaal als de gebieder, de zorgen verhuizen van de oude tijd naar de nieuwe, worden een patroon.

Het patroon verandert in onrecht, het onrecht verandert in pijn, de pijn verandert in een stem. De stem verandert in schaamte, de schaamte verandert in een wond, de wond verandert in water. Niet zo grienen. Stel je niet aan. Maak je gezicht schoon.

Ze verstaan elkaars taal niet. Wat is dat eigenlijk, een gemeenschappelijke taal, woorden die je niet over je lippen kunt krijgen, de stilte die van generatie op generatie wordt overgedragen, de littekens, de les om zo laag mogelijk bij de grond te blijven, de vermaning dat gevoel een zwakte is en eigenheid nonsens. Opvallen is gevaarlijk, de tijd heeft de mensen geleerd dat je maar beter niemand jaloers kon maken, en daar komen de huiver om anderen tot last te zijn en de intentie om de ander de ruimte te gunnen nog bij. Noords tactgevoel, kun je daar de kloof tussen mensen mee overbruggen? De vader gelooft in aanwezigheid, in bestendigheid, in samen aan dezelfde kant van de afgrond staan. Hij werkt lange dagen, rijdt iedereen van hot naar her, bouwt huizen. Als je op zijn taal let, worden zijn contouren duidelijker, hij houdt zijn naasten bijeen aan zijn kant van de afgrond.

De badkamerdeur valt dicht. Het water ruist naar de bodem van het bad. Aan de oppervlakte schroeit de spanning, onder het plafond woeden de wanhoop en het schuldgevoel. Jonge longen zuigen zich vol lucht. Onder water is het donker, het water draagt en heelt. De rafelige wond kweekt in alle stilte een lapje stof. De stof wordt kledij, een waterdicht pak, een pak dat continu wordt gedragen. De lippen leren te zeggen: met mij is alles in orde, prima in orde.

Ze luistert mee op haar bed. Kunnen we het? klinkt het achter de deur. Ik zal overuren maken. Ik wil dat ze gaat. Het geld vinden we wel.

In haar gehoorgang begint het te suizen. Er trekt een bliksemschicht door haar heen, haar lichaam zet zich schrap, wordt zwaarder, ze plant haar benen in de grond. Ze is opwinding, ze is twijfel, ze is verantwoordelijkheid, zal ze het vertrouwen waard zijn, ze wil het zo graag – het waard zijn.

Op een dag kun je gaan, zegt de vader terwijl hij de papieren invult, het lukt ons echt wel, knikt hij, jij hoeft alleen maar te leren, hij zet zijn handtekening, je best te doen, hij maakt net een stapeltje van de papieren, dan staat je wat te wachten, als de wereld tenminste niet vergaat. Ze knikt, ik zal mijn best doen.

En dan schiet het de vader te binnen hoe hij die winter, toen de auto van de parkeerplaats verdwenen was, toen de politie haar schouders had opgehaald en hij de hele stad door was gereden, uiteindelijk naar een waarzegster was gegaan en die had gezegd: uw auto staat daar en daar, en daar had hij ook gestaan.

O ja, en uw vrouw, had ze vervolgens gezegd, maar de vader had zijn hoofd geschud. En uw dochter, uw dochter steekt de zee over.

De zee over, glimlachte de vader, u bent een grappenmaker.

De zee over is een droom.

De sporttas staat wijd open op de grond. Op het bureau ligt een paspoort met een stevige kaft. In spoedgevallen kun je die in de binnenstad ophalen. Een ambtenaar, een envelop, een paspoort en ten slotte een café.

Duizenden stemmen en gezichten, de klank en de geur van vervlogen tijden, hebben zich in de bruine lambrisering genesteld. De lepels kletteren, de tabaksrook stijgt naar het plafond, de blinkende vitrine staat continu te zoemen. Ze kijkt omhoog, in het roetige spiegelplafond ziet ze haar eigen gezicht, ze kijkt naar zichzelf en de anderen. Haar muts glijdt in haar nek, want ook zij zet haar muts niet af, alle vrouwen zitten met een baret op hun hoofd, en precies in het midden hangt een kroonluchter met duizend fonkelende lichtjes. Wat mag het zijn? klinkt het achter het buffet, en voor u, en voor u? Het porselein rinkelt.

Het enige nieuwe in het café is de krant. Ze werpt een blik op de reeks plaatjes, ook die is vers, elke dag een nieuwe. Ze heeft medelijden met de krant, een krant heeft geen herinneringen, een krant heeft geen dromen, een krant gaat niet op reis, die maakt geen plannen.

Ze schuift de krant opzij en haalt een pakje uit haar rugtas. Het notitieboekje heeft gouden randjes. Ze pakt een pen uit het lusje, slaat haar benen over elkaar en kijkt naar buiten. Aan het huis aan de overkant wappert de nieuwe vlag.

De vader komt eraan lopen met een dienblad, de koffie klotst op het schoteltje, op het limonadeglas staat de windvaan. Op een verweerd schoteltje met een roos erop liggen puddingbroodjes, de poedersuiker smelt in de gele driehoekjes. Het broodje heeft een oude naam, ze heten naar Moskou, net als de Moskouse tijd, die nu verleden tijd is. De vader wijst naar de muts, ze begint te blozen, ze wil iets zeggen, ze haalt adem, en dan zegt ze alsnog: de anderen houden hem ook op. De vader knikt, glimlacht, en zij knikt terug, fronst haar wenkbrauwen, dat is hoe volwassenen kijken, ze laat haar been op- en neergaan en morst limonade, gluurt naar de vrouwen aan het naburige tafeltje, breekt zelf ook voorzichtig een stuk van haar broodje af, tikt de overtollige poedersuiker op het bordje en brengt het stukje brood met twee vingers naar haar mond. Er valt geen kruimel op haar bloes.

Het is een nieuwe tijd en ze heeft een paspoort en morgen vertrekt ze.

Ze kijkt uit het raam. Knijpt in de kastanje in haar zak. En dan rijden ze.

De bus zet koers naar de haven en is een hele nacht op zee, aan de overkant van het water beginnen de wegen met de rotsen erlangs. Ze gaan een brug over en daarna komen er een hele tijd alleen maar akkers en wegen en dan snelwegen met eindeloze kanalen erlangs. Het potlood stuitert op de bladzijden van het notitieboekje. Op het laatst is er opnieuw een boot.

In haar nieuwe thuis zijn vreemde geuren en een vreemde taal. Het witbrood floept uit een apparaat en er gaat jam op. Marmelade, instrueert de mevrouw. Bij dat woord denkt ze aan de snoepjes van thuis, ze houdt niet van die kleverige, zoete dingen, maar dit is geen snoep, deze marmelade is jam en buitenlandse jam is van sinaasappels gemaakt. Ze krijgt ook maïsvlokken met melk. Thuis hebben ze niet van die kleine kommetjes. Zelfs het sap is hier vreemd, dat is ook van sinaasappels, en in de wc ligt vloerbedekking, van muur tot muur.

Cornflakes. Marmelade. Orange juice, zegt de mevrouw.

Verbouwen jullie hier soms sinaasappels, zou ze willen vragen, maar dat lukt niet, ze kan zeggen new-newer-newest, go-went-gone, do-did-done. Het is al even moeilijk om de mevrouw te begrijpen, de taal had haar bekend moeten voorkomen, maar toch klinkt het allemaal raar, vreemd.

Ze pakt een lepel en vist een bruine crème uit een glazen pot, het plakt aan haar gehemelte en smelt langzaam. Ze doet haar ogen dicht, ze bevindt zich in een hemel van chocolade en overal staan potten.

Help yourself, zegt de mevrouw glimlachend. Ze schuift de pot naar haar toe. Take as much as you like.

De volgende dag ziet ze het paleis en de klokkentoren en dan rijden ze naar de universiteit. In de bibliotheek legt ze haar hoofd in haar nek, boven haar verdwijnen de planken in het halfduister en op elke tafel staat een groenachtig lampje, net als in een film. In de winkel past ze goed op, het is een boel geld, heeft de moeder gezegd, het is het hele maandloon van je vader, de verantwoordelijkheid zeurt in haar achterhoofd. De volgende avond zitten ze in het theater. Een groene elf met een fluit danst door een sprookjesbos en ze beseft dat er thuis vandaag in witte kleren wordt gedanst. Ze schrikt. Er gaat een windvlaag door de zaal en dan zit de grootmoeder naast haar en wikkelt haar sjaal om haar heen.

Weer thuis overhandigt ze de vader een pot marmelade. Hij draait het deksel open, zijn ogen zijn ineens heel blauw, zulk blauw heeft ze in zijn ogen nooit eerder gezien. Voor het broertje heeft ze een boek. Dat hebben we immers al, zegt de moeder, ze loopt naar de kast, haalt het boek tevoorschijn, bladert even en vindt de juiste plek. Op het plaatje staat een berenjong zich te verlekkeren voor een bijenkorf. Het verlangen naar de honing is iets groters dan de honing zelf, staat eronder.

De gedroomde pot marmelade wordt met een mes opengewrikt en de wrange, gestolde inhoud wordt eruit geschraapt. Die kijkt zijn opgewonden eigenaar vorsend aan en denkt verwonderd: ben ik echt hetgeen waarop je al die tijd hebt zitten wachten?

Ze gaat mee op de golf, ze is een vezeltje in het deinende patroon. Haar wollen rok kriebelt, haar vlecht slaat de maat, de puls gloeit in haar nek. Het kolkt en bruist aan alle kanten, ze is een druppel in de zee, ze is pas na pas. Ze houdt haar rok omhoog en loopt, haar voet voelt een steentje onder haar boerenschoentje, maar achterblijven is geen optie, pas na pas. Pas na pas, doet ze, met haar blik op haar tenen, niet struikelen, niet op iemands tenen trappen, samen.

Als de golf stilhoudt, schrikt ze even, keert van binnen naar buiten en slaat haar blik op.

De stilte barst los in lawaai. Een zee van mensen, aan alle kanten, glinsterend in duizend kleuren en patronen. Ergens boven om hen heen zijn haar ouders en haar broertje, maar zij is hier, midden in de bijenkast, hartje zomer. Ze gooit haar hoofd in haar nek, de hemel is felblauw, ze ruikt de verwelkende margrieten die in een krans rond haar hoofd zijn gestoken. Pas als de dansleidster het podium bestijgt, begint het stadion hartstochtelijk te juichen.

Voor het einde zet de vrouw een vinger voor haar lippen. Met hart en ziel, zegt ze in de microfoon, nu dansen jullie voor het dierbaarste. Ze heft haar armen. Stilte. En dan gaan ze. Noorderland, danst ze, en ze zoekt de blikken van het publiek, land van het noorderlicht, danst ze, en ze zoekt het dierbaarste, land van de golven, ze zoekt naar schaduw, land van de winden, ze zoekt naar lucht, maar er is geen schaduw en er is geen lucht. Ze is een draadje deinende stof, jou zal ik nooit verlaten, danst ze, de hemel gloeit en haar gordel begint te spannen en daarna loopt het patroon door elkaar, de hemel wordt wit, haar oren suizen, en dan valt ze.

Als er de volgende dag wordt gezongen onder de boog, zit ze onder een eik en zoekt met haar blik de moeder op. Zij en het broertje eten ijs, de smaak en de kleur zijn allebei nieuw. Ze morst geen druppel op de grond en besluit: het nieuwe bevalt me, ze kijkt omhoog, de bladeren staan bol van de levenskracht en reiken naar de zon.

Plotseling tikt het broertje op haar schouder en wijst naar boven. De vader staat naar de zangers te kijken en knippert met zijn ogen, zijn wang is nat, onder de boog weerklinkt het lied van de bijenkorf. Ze kijkt het broertje aan en hij kijkt haar aan, ze schuift wat dichter naar hem toe, de zoom van haar rok raakt zijn geschaafde knie. Eindelijk verstaan ze elkaar, ze hebben dezelfde zorgen, spreken dezelfde taal. Wat je moet weten komt er met de tijd bij, je maakt je de taal onbewust eigen, hij groeit onder je huid. Ze leren de syntaxis van de stilte, de spelling van de blikken, de regelmaat van pauzes, de onuitgesproken wetten van het tactgevoel, en dat allemaal op de bouwplaats van een nieuwe tijd, waar alles wat begerenswaardig was plotseling in overvloed aanwezig is en waar iedereen tegelijk aan het woord is, zodat het steeds moeilijker is om jezelf te horen en naar jezelf te luisteren.

3

De wind laat de iepensneeuw over het terrein wervelen. Wanneer was je laatste? vraagt de dokter van de gezondheidsdienst.

Voor haar ogen doemt de klas op. Haar buurmeisje veegt het bord uit, haar bloes ontbloot de ronding van haar heup. Heb je een gum voor me? Pak zelf maar, klinkt het antwoord. Ze haalt de tas naar zich toe, de rits ritselt, ze steekt haar hand tussen de voering en voelt. Haar vingers pakken het voorwerp en halen het eruit. Haar gezicht begint te gloeien. Het gevonden voorwerp is wit en glad, langwerpig en rond, er zit folie omheen en onder het folie zit een touwtje. Ze slikt, duwt de stoel met een piepend geluid naar achteren, steekt het voorwerp in haar zak. Haar hart bonst, ze is een bedrieger en een dief, de vondst gloeit en brandt in haar huid. Ze heeft het uit een wereld gehaald waar zij niet bijhoort, ze is onaf, onecht, onrijp.

Wanneer was je laatste?

Ze schrikt en kijkt op. De stem van de dokter klinkt scherp. Ze kijkt langs de vrouw heen, langs de trainer heen, langs de blikken heen. De wand is groen, het plafond is wit, de weegschaal is wit. Tien paar oren, tien paar ogen, buiken, heupen, dijen, gemeten en gedrild om gezamenlijk te bewegen.

Ze schudt zwakjes haar hoofd. De dokter haalt haar wenkbrauwen op en kijkt haar aan, gebaart naar de weegschaal.

Het ijzer bonkt. Blote voeten, glimmend email. Het ijskoude metaal laat haar rillen. De wanden verdwijnen, ze staat in het felle licht, nu ziet iedereen haar gebrek, ze wijzen naar haar. De dokter kijkt naar de weegschaal en de weegschaal kijkt naar haar, naar haar kippenvel en haar knokige knieën, klungelige armen en afgekloven nagels. De dokter knijpt haar ogen toe, duwt met haar vingers tegen het gewicht, een oorverdovend geratel, ze schudt haar hoofd.

Kleren aan. We geven je tot het najaar. Stempel op het papier. Heldere brillenglazen verschroeien haar lichaam. De scherpe blik van de dokter boort een gat in haar huid en drukt zijn nagels in haar vlees, vilt haar laagje voor laagje, brengt de schaamte aan het licht. Ze druipt af. Maar het kampgeld is er al, de envelop ligt te wachten, ik wil dat ze gaat, dat ze ervaring opdoet.

Op de steiger staat een springtoren. Ze staat tot haar middel in het water en zet zich af. Ze glijdt door het bruine water, ze is een oplichtende pijl, ze glijdt, duwt, glijdt, duwt.

De zon prikkelt. Het hout is warm onder haar voeten. De grote meiden springen van de toren. Elke keer als iemand zich afzet, trilt de steiger. Ze komt dichterbij, haar badpak fladdert tegen haar borst, ze kijkt omhoog en knijpt haar ogen samen. Kom ook, sporen ze haar vanaf de toren aan, kom hier maar even staan.

De treden kraken. De trap is glad, hij veert een beetje mee. Ze blijft staan. Haar schouders tintelen.

Nou? zegt iemand, wat treuzel je nou, kom kijken. Ze komt dichterbij en kijkt. Het meer is donker. Het water glinstert. Het volgende ogenblik raken dunne vingers haar rug aan, ze drukken, ze duwen. Ze verliest haar evenwicht en valt, ze stort omlaag als een baksteen, begeleid door de hitte, zwijgende stralen, en dan komt het water. Dat is dik en warm, stroomt haar neus in, vult haar keel en haar neusgaten. Haar armen willen spartelen, om zich heen slaan, maar ze heeft veel te veel vaart, haar val is oneindig. Eindig is alleen de lucht.

De tijd is bruin en vloeibaar, lucht en licht zijn er niet meer. De steeds zwartere duisternis draagt haar. Ze zinkt naar de bodem, onder een zachte deken, ze ademt het meer in, ze vult zich met het meer, ze is het meer.

Dan begint het oppervlak te kantelen en voor de tweede keer verliest ze haar evenwicht. Ze weet niet meer waar de bodem is en waar het oppervlak. Een vuur belaagt haar longen, het komt als een windvlaag naar binnen, ze staat in brand, haar lichaam spartelt en worstelt, tot de hitte ineens in duizenden scherfjes uiteenspat.

Lawaai dringt haar gehoorgang binnen, het wateroppervlak kookt. De dennen, het water, de steiger, de lucht zijn dik van de kreten, het water spat. Ze hapt naar lucht, ze hoest water op, ze moet zo hoesten dat er stukjes long uit haar binnenste spatten, de zon jongleert ermee en laat ze sissend tot as verschroeien.

Ze baant zich proestend een weg naar de steiger, het water wemelt. Niemand heeft gemerkt dat ze weg is geweest, niemand ziet dat ze terug is gekomen. Het vreemde meisje is haar allang weer vergeten, ze is bij de steiger aan het overgooien, haar boezem rijst op uit het water als ze de bal afvuurt.

Ze pakt de ladder, klimt op de kant, trekt haar gympen aan en slaat haar handdoek om zich heen. Het is de cape die haar onzichtbaar maakt, alleen haar onderbenen rennen naar het kampgebouw. Ze wil naar haar eigen kamer, achter een gesloten deur, naar bed met een boek, ze wil met de vader en de moeder in de warme keuken zitten.

’s Avonds ligt ze op het onderste stapelbed, boven haar liggen de meisjes te giechelen. Ze liggen te roddelen in hun toren, maar haar eigen toren is geheim en hij is hoger dan die van hen. Hij is hoger dan de hoogste toren van het hele kamp, alleen zij weet waar hij staat en alleen zij durft te springen. Ze klimt omhoog, helemaal naar de top, springt en klimt en springt.

En ze neemt een besluit. Ik ga uitzoeken wat kracht is, ik ga uitzoeken wat wijsheid is, ik ga uitzoeken wat macht is. Ik ga uitzoeken of dat dingen zijn die in je lijf zitten, in je bloed, in je hart, in je spieren, in je vingertoppen, of dat het in je hoofd zit, kracht, wat is dat eigenlijk voor iets, ik ga het uitzoeken, lossnijden, uit elkaar halen en weer in elkaar zetten, en ik zal begrijpen en weten.

Op een dag zal ik begrijpen en weten.

De wereld wordt steeds meer een wachtkamer, een examenlokaal en een slagveld.

Hoe vaak. Je spullen, sloddervos. En dat voor een meisje.

Schaamte steekt de kop op, ze doet haar mond open, maar er komt geen geluid uit. Dat was het niet, zou ze willen zeggen, dat was niet wat ik bedoelde, maar er komt geen geluid uit, ze knikt, trekt zich terug op haar kamer. Ze weet: het is haar taak om te leren.

Ze leert dat het niet gepast is om je stem te verheffen als je hart tekeergaat, om te praten als je mond overloopt. Ze beteugelt haar gevoelens, dempt haar stem, beheerst haar taal, perst zich in een mal.

Ze leert dat lof verdiend moet worden. Aandacht heeft een prijs.

Ze leert dat er geen excuus is voor humeurigheid. Ze leert stormen te zien aankomen en hanteren: als de hemel betrekt, verontschuldigt ze zich, als het dondert, bijt ze haar tong af, als het bliksemt, maakt ze dat ze wegkomt. Problemen zijn haar eigen zaak, tranen zijn chantage. Woede-uitbarstingen zijn een slechte gewoonte. Beheers je. Je bent geen klein kind meer. Kop op.

Ze leert een pantser te kweken. Oordelen schaven haar huid open, verboden zonder uitleg maken een scheur, gescheld verwijdt de scheur tot een wond. Ze moppert niet, gaat niet in discussie, gaat haar recht niet halen, maar drukt de wond dicht, stilte is jodium en een glimlach is een pleister. Onder de pleister borrelt het, de wond ettert en gloeit. Het kost kracht om een korst te kweken.

Ze leert te knielen. Als het onrecht haar belaagt, zakt ze naar de grond. Ze verkruimelt, graait de brokstukken bijeen, die ze weer laat vallen, ze graait vlugger, haar puls bonst in haar oor. Hoe behendig ze ook is, hoe vast haar hand ook is, ze kan niet alles tegelijk in haar handen houden.

Ze leert haar littekens te verbergen. De regels smoren haar stem. De wanden komen naar haar toe, kruipen sissend op haar af, ze steekt haar armen uit en voelt de hete wand onder haar handpalmen, het gloeiende plafond boven haar hoofd.

Het hoeft niet per se, zegt de moeder, je komt er wel, maar haar stem is zacht. Ook zij heeft schoolgegaan, ook zij is gedrild, ook zij heeft een diploma.

Ze staat met haar voorhoofd tegen de koele wc-wand aan en ademt uit. Vanuit de gymzaal klinken kreten, commando’s, gejoel, een bal.

De witte buis is glad, haar vingers trekken in een kramp, ze perst haar lippen op elkaar en duwt. Ze drukt nog een keer, ditmaal harder, maar het papier zit vast, de scherpe rand dringt in haar huid, ze perst harder, spinnijdig inmiddels, haar tanden op elkaar, het karton is schuurpapier, het krast, stribbelt tegen, doet haar pijn.

Als ze aan het eind van de les opstaat, voelt ze een steek in haar buik, de kleverige duisternis zoekt een weg naar buiten. Ze kijkt omlaag. Er loopt een staaltje langs haar bovenbeen. Haar hart begint te bonzen. Zulk rood heeft ze nooit eerder gezien, het fonkelt, het is het hart en de kern van al wat rood is. Het straaltje kruipt omlaag en laat een spoor achter, verspreidt zich in het licht, maakt een donkere vlek in haar broek. Ze is gemerkt, ze is gebonden aan het land, vanaf nu is het haar taak om te dragen en te voeden.

En toch laat het gevoel haar niet los dat er in dit begin een kracht schuilgaat. Een vermoeden van macht, van zelfbewustzijn, van de kaarten die ze kan kiezen, van het spel dat ze mag leiden.

Er gaat iets open, er gaat iets dicht, er sijpelt iets naar buiten. Het verdwijnt stilletjes, zachtjes sissend, zonder op de klok te kijken, het trekt in de kieren in de wand, druppelt samen met het water waarmee de aloë wordt begoten op de vensterbank en droogt op tot een streepje wit. Op hetzelfde moment schuift het nieuwe naar binnen. Het komt stukje bij beetje, geduldig, zonder haast, maar vastbesloten. De deur gaat op een kier en er verschijnen een nagel, een vinger, een hand, een elleboog. Het komt uit een rugtas vol schoollucht, een sporttas en een muziekmap, het komt uit een beha en een sporthanddoek, een diploma en een poederdoos, uit mascara en hoge hakken en ten slotte is de hele kamer er vol van, het strekt zijn benen uit, alsof het er altijd al geweest is, het installeert zich, bouwt een nest, plant zijn nagels in de grond.

De wanden zijn poreus en ze kan de stem van de grootmoeder niet horen, die gaat op in het geraas door de windgang, ze kan zich haar geur niet meer herinneren, die verzamelt zich achter de plinten en vergaat tot stof.

Alleen de aloë komt elk voorjaar tot bloei, die floreert op de vensterbank in haar onverstoorbare rust.

III

1

In het begin is er een fluistering.

Een fluistering in je achterhoofd, geklop bij je slaap, onrust tussen je ribben. Het zachtjes ritselende verlangen wint aan kracht, slaat beelden en woorden op, kweekt een kern. Jarenlang is ze verborgen gehouden voor vreemden, ze heeft haar tijd afgewacht. Nu komt ze tevoorschijn, zoekt haar ruimte, neemt een vorm en een gedaante aan. Is ze begin, zoektocht, verandering, vlucht, ontdekkingstocht, herschepping, uitweg? Is ze ontsnapping of zelfverdediging, opstand of weerspannigheid, een vermoeden dat het leven zich elders bevindt? Een goed kind heeft vele namen.

Je schuift aan de riem van je tas en kijkt opzij. Je jas plakt aan je rug. Een laatste blik over je schouder. Je strijkt een lok haar uit je ogen, steekt je hand in je zak en voelt aan de gladde schil van de kastanje.

Daar klinkt de boardingcall.

Eerste stof: water. Het water is hier rustig, compact en donker, het jaagt niet, het woelt niet. Het water kabbelt achter het raam, onder de vloer, in de kleiige ondergrond tussen de balken. De stenen kade verwelkomt, steekt zijn hand uit, gaat de dialoog aan, toont belangstelling. De zee is niet rustig, de zee is verraderlijk en grijs, maar hij wordt onder de duim gehouden en bewaakt door een muur. Als het zout een gat in de muur bijt, verschijnt er een jongen. Ik hoor hier, fluistert de jongen, en jij hoort hier, en hij houdt zijn vinger voor het gat, de jongen spreekt en de zee luistert. Dan zwijgen ze en de zee ademt, o, wat ademt hij, en de ademtochten van de zee zijn vertrouwd, bijna die van jezelf.

Tweede stof: lucht. De lucht is hier vochtig en pluizig, er hangt hier een wolkensluier in de hemel. De lucht schittert niet, hij overbelicht niet, hij laat je niet bevriezen en snijdt je niet, van luister eens, meisje, nu ben ik aan het woord, de lucht is hier geen flikkerend mes dat met een flits naar je uithaalt, gevolgd door een al even alert, geoefend antwoord: een knikje, een glimlach, een stilte. De wind zuivert hier, hij blaast de vuiltjes uit de weg en geeft je een duwtje in de rug, hij is koel en veranderlijk, je slaat je blik op, de zon wordt bedekt door een grijze massa, zulke vlugge wolken heb je nog nooit gezien.

De ruimte is hier vol, maar iedereen past erin. Voetstappen, een fietsslot dat tegen de reling langs de gracht klettert, weeïge wiet, een draaiorgel, een mauwende kat in een café, een ritselende krant, lichamen, lichamen. Het gedrang doet je duizelen, de straat deint, maar dat gekrioel bevat ruimte. Je doet je ogen dicht en alles wordt één geheel, het water, de lucht en de ruimte. En dan zijn er de woorden, en jij voegt er woorden aan toe, zonder te aarzelen, met een vanzelfsprekendheid alsof je hier altijd hebt thuisgehoord. Daar zul je ze eindelijk hebben, ze hebben hun tijd afgewacht, ze schrikken nergens voor terug, niemand legt ze op een petrischaaltje onder een microscoop of houdt ze op zijn hand in het zonlicht. Het water wordt in bedwang gehouden, maar de taal kan vrijuit stromen.

Dan begint het te miezeren. In de aarde zit ruimte, die komt na een regenbui als stoom omhoog, vibreert, verzamelt kracht, regent, stoomt, regent.

Waar is thuis? Je bent spons en porie, je absorbeert en wasemt uit, de lucht en het water gaan alsmaar door je heen.

Het is heet in het examenlokaal. De professor gebaart naar een stoel, bladert door zijn papieren. Leunt achterover, draait met zijn pen.

De loopband ronkt onder je voeten en je wijkt niet van je pad. Vraag, antwoord, vraag, antwoord. Je stappen spreken duidelijke taal, de bal van je voet zet af, je voet landt op je hiel, rolt over je tenen, afzetten, landen, rollen, en elke stap is een woord: een impuls, een motivatie, een doel en ten slotte: een beurs, een studie, een diploma. De professor kijkt op, jij beantwoordt zijn blik, je knippert niet met je ogen, je weerstaat de spanning, je bent gedrild, wie veel van zichzelf eist, zal winnen, je weet hoe je moet overtuigen, inspanning, prestatie, resultaat, je hebt een plan en je hebt een doel voor ogen. Je moet aan de vader en moeder in de vertrekhal denken, ze zwaaien, leven mee, duimen voor je. De professor tikt met zijn pen op de tafel. Je wendt je blik niet af.

Je trainer zit op de gordijnrail als je de vragen beantwoordt. Je trainer ligt op de vensterbank als je opstaat. Je trainer wurmt zich naar voren als de professor je toeknikt, de hand drukt en gelukwenst. Ter afsluiting: ter kennisgenomen en begrepen, bevestigd en ondertekend. Je moet aan de tweesprong denken, nu sta jij met een druppel bloed op je vinger, maar jij hebt niemand tegenover je, je hebt alleen jezelf, je bent je eigen voor- en tegenstander.

Handtekening voor de universiteit. Ik ga mijn best doen.

Handtekening voor thuis. Ik ga het volbrengen.

Handtekening voor jezelf. Ik ga uitzoeken wat kracht is, waar kracht is.

De fluistering volgt je, leeft met je mee.

De koplampen van de metro zijn al van verre te zien, de deur zoeft open. Je gaat zitten, vreemde gezichten vervagen in de lucht. De wagon is vol, maar toch is er ruimte in de krapte, je snuift je neusgaten vol lucht en je bent elektriciteit, je bent energie. De deuren gaan open en dicht, de stemmen worden opgeslokt door de massa en door de grond.

De lift van de studentenflat doet het niet. Je draait hijgend de deur van je kamer van het slot en gooit je tas van je rug. Je rekt je uit, drukt je handen tegen de grond. Je bent licht en glad. Je bent een ruimte die geen oren heeft, een ruimte zonder verbod dat de wacht houdt bij de drempel, een ruimte die niet meesmuilt, wat jij je wel niet veroorlooft, terwijl wij allang weten hoe het hoort. Je strekt je armen uit en je bent een ruimte waar geen grenzen zijn, alleen levensvreugde, geloof, en je lacht, o, wat lach je, je lacht zo dat je opstijgt, je bent damp, tegelijk buiten en binnen.

De stad voelt nog vreemd, maar de contouren worden al scherper, je gelooft inmiddels dat het ooit je thuis zal zijn. Wie de stad in gaat, bergt het verleden op in een kast, het verdwijnt in het gesis van de deur van de bus, stort neer op de startbaan, de blik is naar voren gericht. Mensen gaan naar de stad om te dromen en te ontdekken, in de stad experimenteer je, struikel je en sta je weer op, sla je een nieuwe bladzijde om.

Hier word je niet met een omweg benaderd, hier komen ze niet schoorvoetend dichterbij, hier stappen ze gewoon op je af, zetten hun fiets tegen de jouwe aan, ketenen ze aan elkaar vast en klaar is Kees. Je loopt rond, observeert, verkent je omgeving, zoekt naar een ritme, cellen delen zich, groeien, veranderen. Dit is jouw dans, fluistert de fluistering, dit is jouw ritme, je zoekt naar passen die je houvast bieden, en je weet zeker: die passen zal ik vinden.

Het is koel in de kleedkamer. Je zet een voet op de bank en trekt je beenwarmer op. Je knijpt in je voet en je tenen, masseert je enkels. Been op de grond, andere been. Je rekt je uit, vlecht je vingers in elkaar, je wervels kraken, brengen zich in positie, de spieren tussen je ribben buigen, je vezels dijen uit, worden doorzichtig en krimpen bij het uitademen ineen tot een donkere massa. Je bloed stroomt, je lymf gaat rond, je huid spant om je spieren en om je pezen. Je stopt de rand van je bloes in je broek en gooit je tas in het kastje. Plof. Sleutel en slot.

Het plafond is hoog. Het hout kraakt onder je voeten. Door de kruinen van de iepen stroomt zacht licht de zaal binnen. Op de spiegel zitten strepen zeep, op de vloer vochtige plekken, die vervluchtigen en opgaan in de lucht. Je strekt je been, je vingers grijpen de stang, je kin rust op je knie, je ademt in en uit. Je vingers schampen de koele wand, je spieren rekken zich uit. In en uit.

De hemel weerspiegelt in de gracht, in het donkere water glinstert bladerpulp, een passerende boot duwt het naar de bemoste kademuur. Het blad drijft geluidloos voort: het zinkt noch zwemt, maar het dobbert geluidloos tussen de boot en het steen.

De deur gaat open. Er dringen woorden de zaal binnen. Je weet dat er ook voetstappen zijn, maar die hoor je niet. Voetstappen zijn hier geluidloos, lopen, springen en landen doe je hier zachtjes.

Eindelijk gaan jullie liggen, met je ogen dicht. De docent doet de lichten uit. Haal rustig adem. Langzaam. Neus en mond. Ontspan je nek en je kaak.

Alleen bij het inademen gaat je borstkas licht omhoog. De ruimte ruikt naar zweet. 98 procent water, elektrolyten, stikstofverbindingen, vluchtige vetzuren. Adem in en ontspan je romp, schouders, bovenbuik, onderbuik, bekken. Linkerheup, rechterheup. Bovenbenen, onderbenen, voeten. Er komen dekens over jullie heen. Stel je een plek voor waar je je fijn voelt.

Je hoofd zinkt in het matje, de lucht beweegt in je neusgaten. Er komen golven aanrollen, het witte zand ritselt in je boek, de dennen ruisen, het ruikt naar hars en naar naalden. De moeder zit te lezen, de vader ligt op zijn buik te snurken, het kind gaat zitten en pelt de schilfers van zijn rug, het zijn lichte strookjes.

Goed zo. Ga je nu maar bewegen.

Rubber, wol en hout. Knieën kraken, huid plakt aan de lak. Katoen glijdt over voeten en tenen, hielen, pezen.

Je doet je ogen open. Er leunt iemand tegen de deurpost. Zou je geïnteresseerd zijn?

De inkomsten beloven vrijheid. Je bent geïnteresseerd.

De machine leest piepend de codes uit. De studieboeken gaan je tas in. De anatomische atlas maakt aanschouwelijk wat er schuilgaat achter een blik: een vaatvlies, een netvlies, een centraal groefje, een kanaal van Cloquet, een glasachtig lichaam; het leerboek biomechanica somt de krachten op. Behalve studieboeken gaat er ook een collectie brieven mee: van het noorden naar het westen, van het eiland naar de stad, van de diepe winter naar de stad van het licht. Zien is macht, staat in een van de brieven uit januari, de beeldhouwer instrueert de kunstenares, de vader de dochter, leer te zien, de dochter leert en ze wordt een schrijver. Op het omslag kijkt ze vanaf een rots door een kijker uit over de zee. Fel licht beschadigt de gezichtszenuw, waarschuwt de atlas.

Je pakt je fiets en rijdt naar de markt. De levendige winkelstraat maakt je vrolijk, verleidt je tot proberen, aanraken en proeven. Je pikt er hier en daar wat uit, geeft de kat die onder de plank van de viskraam zit een paar klopjes, de ogen van de kat glinsteren, je stopt je spullen in je mand en springt op het zadel, binnenkort zullen ze komen, je nieuwe vrienden.

’s Morgens gaat de telefoon en je hoort de moeder lachen, die verhalen van jou, zegt ze, je gelooft er maar de helft van en door de andere laat je je alsnog misleiden, maar zeg eens, over de reis, ik kom dus eerst naar jou toe en dan pakken we samen de trein, stel je voor, de Lichtstad! Geen winter, geen sneeuw, ik zie er zo naar uit!

Sneeuw heeft de moeder genoeg gezien. Allicht ziet ze ernaar uit.

Er komt licht onder de deur door. Je drukt je schouderbladen samen en duwt hem open.

Het podium is glad. Je zet een onverschrokken stap, ene heup, andere heup, de bas en je hak harmoniëren. Er ligt een snoer op de grond, je raakt erin verstrikt, schrikt, kijkt het publiek in, de naamloze gezichten versmelten tot een vormeloze massa. Je haalt adem en loopt door, je laat je hak over het podium glijden, slaat je ogen op, de massa verandert in een lichtbundel, je knieën knikken, ineens glijd je uit, je valt, nee, je hervindt je evenwicht, trekt je spieren onder je bonzende huid in het gareel. Je blijft haken aan een tekst die oplicht aan de wand: TRUST ME YOU CAN DANCE, glinstert het licht, het publiek volgt je en laat zich door je meevoeren, je loopt verder, de massa verslindt je, klampt zich vast aan de belofte, het halogeen knippert, TRUST ME, flitst het aan en uit, geloof me, alles werkt beter als je het eerst inschakelt, hoor je de vader zeggen, en je benen glijden naar de plek waar ze wezen moeten, in een vloeiende beweging, tot je bij de paal bent.

Pauze.

Je huid plakt aan het metaal, glanzend staal en vlees. De paal is het middelpunt, alles draait en beweegt, en ondertussen nemen de lust en het verlangen toe, tot de ruimte tjokvol zware, hongerende hitte zit. Je voelt de spanning, in elke draai zit macht en kracht, de verbeelding slaat op hol en dan gaan de remmen los. Je geeft ze een vingertopje, een vinger, geeft je met mespuntjes tegelijk bloot, biedt een belofte, verlichting, een antwoord, tot het ineens donker wordt, het podium verdwijnt en alleen de zaal, de tekst en de bar nog over zijn.

In het achterkamertje gooi je je pruik in je tas. Je ploft neer op een stoel. Je trekt je laarzen uit, wast je gezicht en trekt je leren jack aan. Je doet je haar in een staart en pakt je portemonnee. Je doet de deur open.

De bas.

De vloer dreunt. In de flikkerende ruimte hangt zweet. Je staat in de deuropening. Nu is het jouw beurt om oog te zijn: naamloos, lichaamloos, gezichtloos en vrij. Je gaat voor een luidspreker staan en schurkt tegen de bas aan, de trilling schudt je botten door elkaar, je gloeit vanbinnen. En dan ineens: recht voor je, op de bar, een fonkelend drankje. In het glas klotsen ijsblokjes, je drukt je wang tegen het glanzende oppervlak. Je pakt het drankje en laat wat vloeistof je keel in glijden, de rest gooi je de lucht in.

Het glas gaat omhoog en houdt stil boven de hoofden. Even wordt het helemaal stil. Dan begint het te regenen, glas en ijs klettert omlaag, en golf duwt je vooruit en spoelt je schoon. Je trapt met je hak op de grond, splinters en glas spatten in het rond, en nu tilt een golf je omhoog, je bent knetterend schuim, de kracht jaagt door je holle botten.

Ineens is er een blik. Je knijpt je ogen toe en kijkt terug, de kijkende staat bij de muur en slaat zijn ogen neer, verraste en bewonderende ogen. De tijd staat stil. Je wendt je blik niet af, je zet je hakken in de grond, je vinger vormt een uitnodiging. Kom maar, kom maar!

De man glimlacht onbeholpen.

Je komt dichterbij. Naam, zeg jij.

Naam, zegt hij.

Maar jullie dansen niet. Jullie zwijgen, zoeken, vinden een taal.

Jullie zwijgen, zoeken, vinden een taal en praten, praten. De gracht vormt een halve cirkel, dadelijk is hij rond. Je ketent jullie fietsen aan elkaar vast.

De man doet de deur open. Een smalle, steile trap. Tweehoog, zegt hij.

Jij gaat voorop. Weet je dat ik nooit van iemand gedroomd heb, zeg je als je je plotseling omdraait. Terwijl ik elk jaar trouw heb geplukt, zeven weiden, zeven bloemen.

De man blijft staan op het trapbordes. Even bewegen jullie geen van beiden. Die dag noemen wij, zeg je ten slotte, en je lippen rijgen de klanken aaneen. Hij kijkt op en herhaalt het woord.

Maar je zou het wel willen? vraagt hij dan en komt een stap dichterbij. Ooit, in de toekomst? Zijn blik is donker, zulk blauw heb je nooit eerder gezien, aarzelend, verlegen en rustig, alles tegelijk.

Je schudt je hoofd. Nee. Je gaat tegen de leuning staan en laat hem naar je toe komen, laat hem maar komen, stap voor stap, en nu staan jullie tegenover elkaar, de man een tree lager, op gelijke hoogte met jou, en jij kaarsrecht.

Je raakt met je vinger zijn wang aan, die is tegelijk zacht en ruw. Ik ben graag alleen. Je komt één stap naar beneden. Als je alleen bent, heb je het heft in handen, als je alleen bent, kan niemand je beschadigen, als je alleen bent, staat de achterdeur altijd open.

Jullie staan tegenover elkaar. Hij slaat zijn ogen neer. Dan strijk je met je neus langs zijn hals. Laat je voorhoofd op zijn kin rusten. Zijn hand raakt teder je nek aan. Je sluit je ogen en voelt zijn warmte. Onder je huid stroomt een weldadige rust, een glimp vanuit een verre kamer, je bent gewichtloos, maar ook van top tot teen kracht. De tijd staat stil. Je zwijgt, je hart geeft licht, er breekt iets los en gaat op weg. Alles is hier en alles is nu.

De klink gaat omlaag, de deur zucht open, de herrie is oorverdovend. De collegezaal is bedompt, de cortisol, de adrenaline en de noradrenaline vermengen zich tot een pulserend mengsel, dat de kieren vult met een kleverige kit. Je wurmt je achter de ruggen langs en gaat zitten. De klaptafel kraakt. Je gooit je tas neer, leunt achterover en kijkt rond. Dan gaat de deur open.

De professor gaat voor het bord staan, steekt zijn hand in zijn zak en laat zijn blik over de zaal glijden.

Het wordt stil.

Oké. Welkom. Is er iemand die een vertaling nodig heeft?

Je kijkt opzij. De blikken bestuderen de wanden, het plafond, ze frunniken aan hun schriften. Honderd paar stembanden, honderd kelen, honderd spraakkanalen die geen woord uitbrengen. De lucht trilt van de spanning, het verleden roert zich in al je vezels, het bruist onder je poriën, de trainer heeft jou in het vizier en dwingt je om je blik neer te slaan. Je ademt in en keert je kwelgeest de rug toe, je recht je rug, je activeert het eerste deel van je deltaspier, je biceps, je grote borstspier en je ravenbek-armspier, je bovenarm gaat omhoog.

De zaal gonst. Je kijkt de professor aan, je duikt niet weg, je doet je arm niet naar beneden. De collegezaal staart je vijandig aan.

Waarom zou ik moeten zwijgen, ik heb het recht om hier te zijn, zegt je arm.

Ineens opent het plafond zich. Een fel licht. Je pupillen worden nauw, je bent een muis in het open veld, de straal zuigt je omhoog uit je stoel, tot bij de lamp boven de zaal. Je hangt als verlamd in de lucht, beneden je zie je tientallen gekromde ruggen, een lichaam is, zegt de man, en hij schrijft op het bord, ὀργανισμός, organismos, dat komt van het woord ὄργανον, instrument, een compleet systeem van cellen. De studenten volgen de woorden, het bord, het bewegende krijtje, terwijl jouw omhooggestoken arm ondertussen de gloeiende bol aan het plafond aanraakt, zich schroeit en een weeë geur afscheidt. Je ogen zoeken naar schaduw, maar er is geen schaduw. In een fysiologisch actief mitochondrium kan de temperatuur in vivo 15 tot 18 graden hoger worden dan die in de rest van de cel, klinkt beneden de stem van de professor, je huid brandt, maar in vitro…

Er schuift een wolk voor de zon, er valt een schaduw over de zaal. Je ploft in de collegebank. Je veegt je voorhoofd af en draait je hoofd opzij. Er druppelt regen in de gracht. Je pakt je papieren en je pen en kijkt op. Maar in vitro…

De fluistering is ver weg, maar ze is er.

Pioenen in oktober. Tulpen, irissen, fresia’s vullen hier het hele jaar de vazen. Herfst is alleen maar een woord en hoewel het de hele tijd waait, blijven de bladeren aan de bomen zitten. Je zet de bos in de vaas en vertelt.

Ik ben dus de enige die hier niet vandaan komt. En nu krijgen ze geen college in hun moedertaal.

De man staat voor de kast. Hij laat zijn blik over de kast glijden, trekt er een boek uit en begint te bladeren. Geeft het je aan, gaat op de rand van je bed zitten. Lees eens iets voor in jouw taal.

Je leunt tegen de vensterbank, wipt erop en begint. Als je eens een geheime wens op je hart hebt, lees je de woorden van de moeder tegen haar kind, schud dan aan de kruin van de lijsterbes, zodat ik het te weten kom, en als je in je leven ooit door bittere gevoelens wordt gekweld, kruip dan in de schaduw van de lijsterbes, die je bedroefde hart verzacht. Je stopt met lezen en kijkt op. De man kijkt je vol aandacht aan. Je slaat de bladzijde om en leest verder. De dochter plantte een lijsterbes op haar graf, ze begroef de wortels in de aarde en begoot ze met haar tranen, en toen een wolk er vervolgens nog wat aan toevoegde, begon de boom zo te groeien dat het een lust voor het oog was. Het kind ging dikwijls in de luwte van haar moeders boom zitten, die voor haar de dierbaarste plek op aarde was geworden.

Je legt het boek weg en kijkt op. Brede schouders, een versleten trui, een lang, slungelig lichaam. Buiten klinken windvlagen. Vertrouwen, denk je, helemaal omarmd zijn door de ander, denk je, terwijl je de man opneemt, een gemeenschappelijk vangnet scheppen, de schaduwen onbedekt laten, alles aan het licht brengen, kijk, dit is mijn middelpunt, mijn kern, kijk maar goed.

De man kucht ongemakkelijk, wil je doorlezen? vraagt hij, hij luistert en hij verstaat er geen woord van. Buiten stormt het.

Je schudt je hoofd, trekt je bloes uit en loopt naar hem toe.

De ruisende deur laat het licht achter zich. Zwaar fluweel en stof, duisternis. Hier geen terminologie of categorisatie, geen medulla spinalis of nervus cranialis, hier geen felle lampen waaronder je wordt onderzocht, gemeten en beoordeeld. Je bent op zoek naar een plek waar ruimte is, waar geen schema’s en anamneses zijn, er niet bij alles een stadium, symptomen en een naam horen.

Je zoekt tastend een weg, vindt een vrije zitplaats, zakt weg in je stoel.

Op het scherm lichten frames op. Een steekvlam en een ratelende filmstrook, een verblindend licht, tien, negen, acht, zeven, een tekenfilm die beweegt en stilstaat, een frame van een stomme film, een spin, sijpelend bloed en een schapenoog. Een spijker die in een handpalm dringt, gevolgd door nog een paar andere. Dan snikt er iemand.

Je kijkt om. Het scherm verlicht het gezicht en het haar van een vrouw, dat is blond, net als bij jou thuis, maar verder is er niets van thuis aan haar. De vingers van de vrouw draaien aan een gouden jasknoop, zware ringen belasten haar benige wervels, broze gewrichten en rimpelige huid. Haar hand rommelt in haar tas, de armbanden rinkelen om haar pols, een zakdoek beweegt naar haar ogen. De vrouw staart onafgebroken naar het scherm. Knoestige boomstammen steken zwart af tegen de sneeuw, de bevroren takken verslinden het licht, de camera beweegt naar de gezichten toe, een vrouw, de kin van een man, een jongen onder een laken, handen, wangen, tenen, en dan floepen de ogen van de jongen open. De vrouw naast je springt overeind. Ze grijpt naar haar tas, ze is vel over been, bleke, dunne huid bij haar wangen, en dan fladdert ze als de schaduw van een gewond vogeltje voor het scherm langs. Even dringt er een straaltje licht de zaal binnen en dan glipt de gestalte de deur door en de buitenwereld verdwijnt. De jongen woelt onder het laken, staat op, betast het vrouwengezicht, bij elke aanraking licht het helderder op, tot het een verblindend schijnsel is geworden, opflitsende namen, een lichte ziekenzaal.

Welk deel van de temporaalkwab gaat over je herinneringen? Je hoeft niet lang na te denken, je weet het meteen: de hippocampus. Ἵππος en κάμπος, paard en zeemonster, samen levert dat een zeepaardje op.

Andere film, andere tijd, een oude bioscoopzaal. Een hand rust in een hand. Soms dwaalt de grootvader af, schrikt en knijpt in de hand van zijn vrouw, hij is weer in zijn rebellerende geboortestad, zijn vingers verkrampen.

Ze houden zich bezig met het onderdrukken van de herinneringen, denk je. En je somt op: repressie, projectie, sublimatie.

Sssj, fluistert de grootmoeder, met haar wang op de schouder van haar man, en de greep van de grootvader wordt zachter, zijn spieren ontspannen. De oxytocine golft door zijn bloedvaten, in de schaduw van zijn netvlies doemt hun gedeelde leven op. Dat leven is stralend en kleurrijk, stralender dan in zijn geboortestad, waar alles groter was, maar nu is alles betekenisvoller en nieuw.

Ook in jou borrelt iets nieuws, het tintelt op de activeringspaden van je neurale netwerken, creëert een verbinding tussen het voorbije, het nu en het toekomstige, een fonkelend spinnenweb van tijden. Gezichten doemen op, worden scherp en vervagen op het scherm, er zijn dingen die geweest zijn en dingen die gaan komen, er is herhaling.

In het bioscoopcafé hangen ansichtkaarten van de vrouwen uit de film, even breekbaar als stoer. Je steekt de envelop met een foto in je tas, in gedachten ben je al een geschikt lijstje aan het uitkiezen.

Een week later reis je even naar huis, dwars over het continent, voor een huwelijksjubileum. Je ouders dansen, je kijkt naar de vader, als hij glimlacht, glimlacht zijn hele lichaam en als de moeder lacht, begint ze te stralen en steekt iedereen aan. Het zijn ervaren dansers, ze kennen elke pas, in elke wending ligt respect en zorgzaamheid besloten. Je hart gaat open en laat de man binnen, je belijdt je geloof dat het echt is, oprecht is, je ziet een toekomst voor je, de eerste dag van je nieuwe leven, waarin hij er voor jou is en jij voor hem, en je eigent je het woord toe: wij.

Je springt uit de trein, zet je koffer neer, gaat op je tenen staan, scherpt je blik. Het is een reusachtig station, maar je begint je er al thuis te voelen, je loopt richting de trap en daar staat hij al, voor het café, rijzig, zijn hand diep in zijn zak. Zodra hij jou op het perron ontwaart, komt de gestalte tot leven, zijn ogen worden donkerder, beginnen te stralen. Hij heft zijn arm. Je begint te rennen, je schoenen klikken op het plaveisel, helemaal op het laatst laat je je koffer uit je handen vallen, je rent met je armen wijd, je springt en hij vangt.

Je benen hangen in de lucht, zijn wang is ruw, je drukt je tegen hem aan, de tijd staat stil, wang tegen wang, en dan zet hij je zachtjes op de grond, die zachtheid is ook weer verlegen, verrast, je bent gekomen, zegt hij, natuurlijk ben ik gekomen, antwoord je, stel je voor zeg, ik ben maar een paar dagen weggeweest. Hij knikt, zijn hand is warm en zijn puls is levendig en opgetogen, je kent zijn puls, boordevol warmte. Mijn huis? vraagt hij.

Je schudt je hoofd. Mijn huis, zeg je, en je pakt je koffer.

Inmiddels staat die koffer alweer even in een hoek, je bed ligt overhoop, jullie kleren liggen op de grond.

Je zet de muziek aan en posteert je naakt voor de man, hij zit op de rand van het bed en trekt zijn shirt aan. Hij slaat zijn blik op en kijkt, hij kijkt als betoverd, vol verlangen en trots. Ineens wordt zijn blik onrustig, hij dwaalt af naar het raam, achter de gordijnen van het huis aan de overkant bewegen gestalten. Hij raapt je jurk op en geeft hem aan. Je verroert je niet. Jullie kijken elkaar aan en beide monden plooien zich tot een glimlach, jullie wenden je blik niet af, de stilte is geladen, en dan gooi je de jurk op de grond, en de ogen van de man barsten in lachen uit. Je pakt zijn hand en trekt. Kom op, gentleman!

Hij schudt lachend zijn hoofd.

Je laat niet los.

Dat kan ik niet.

Ik leid.

Hij aarzelt, staat tegenstribbelend op.

Jij leidt. Je pakt zijn vingers, plaatst ze op je heup, neemt zijn andere hand in de jouwe, kijk, zo, en dan zo. Het gezicht van de man wordt rood, nu wat sneller, je telt hardop de maat, je trekt en duwt, je proest het uit.

De man kijkt op, zijn wangen gloeien, hij zwaait met zijn armen. Genade. Niks geen genade, lach je. Opnieuw! Maar de man schudt zijn hoofd en drukt je tegen zijn borst, bedekt je lichaam. Even bied je weerstand.

Dan zakt je kin in zijn shirt.

Je voelt zijn geur en zijn lichaamswarmte, je ontspant. Wat is het fijn om toe te geven, denk je, de teugels even te laten vieren, het terrein waar je verantwoordelijk voor bent in te perken, een stukje van jezelf aan een ander toe te vertrouwen, zorgzaamheid toe te laten, je beschermende pantser af te werpen. De man kijkt bij je naar binnen, ziet je schaduwen en je angsten, legt een mantel van tederheid over je heen.

Je zou er zomaar aan kunnen wennen. Dat is verleidelijk. Verleidelijk en gevaarlijk.

Een week later belt de moeder.

Het gras verdort, de stad besproeit haar bruggen. Een oudewijvenzomer zegt het weerbericht. Wat mankeert de oude vrouwen hier, denk je, en je gooit je jack uit; thuis zijn de oude vrouwen op dit moment bladeren aan het harken, ze halen de wanten uit de kast, koken jam, stoken de kachel op.

Het park gonst van de kreten. In het pierebadje spetteren peuters. Je telefoon zoemt bij je bovenbeen. Je steekt je hand in je zak: warm plastic, hete handpalm.

De stem is zwak. Pas na een paar keer herhalen kun je het verstaan.

Je lijf wordt ijskoud. Je bijnieren worden geactiveerd en scheiden adrenaline en noradrealine uit. In je zweetklieren hoopt zich een stroperige vloeistof op, die in je dunne laag katoen trekt. Je slapen bonken. Je tuurt naar het scherm.

Palliatief, zegt de stem.

Palliatief, herhaalt je brein.

Palliatief, gillen de kinderen in het park. Palliatief, herhaalt de stuiterende bal. Palliatief, noteert de serveerster op haar briefje, palliatief, krijsen de meeuwen, palliatief, schreeuwt de hitte in de hemel.

Het woord bevriest tot een ijsklomp en negeert de wetten van de thermoregulatie. Een stuk ijs dat duisternis ademt, dat wit en plomp aan je voeten ligt. Je kijkt naar het tot klomp geworden woord, het komt in beweging. Dan gaat het blok ijs rechtop staan en kruipt naar de bovenrand van je schoenen. Je schrikt en schudt met je been, maar je zool is samen met je hiel en je tenen vastgenageld aan de grond. Het ijs zuigt zich vast aan je huid, komt langzaam langs je blote onderbenen omhoog en laat een koud, blauwachtig spoor achter. Je gooit je hoofd in de nek en knijpt je ogen toe, help me, denk je, maar de zinderende zon geeft geen antwoord. Het ijs bereikt de zoom van je jurk, glijdt onder de stof en komt langs de binnenkant van je dijbenen omhoog, kruipt onder het elastiek, krabt onder het katoen, je dunne huid trilt van de ijzige aanraking, maar het blok vervolgt zijn weg. Het hijst zich naar de opening, duwt zich naar binnen en sjort zijn kou uitwasemende lichaam omhoog. Het kruipt vastbesloten richting je baarmoederhals, terwijl het een spoor van kwikzilver achterlaat, waarna het zich vasthecht, een knoop in je eileiders legt en zich ten slotte in je baarmoeder perst, waar het alles laat bevriezen.

De zon gloeit en lacht, o, wat lacht hij, hij buldert en schampert, een gigantische verschroeiende bol. De felle stralen verschroeien alles wat er op hun weg komt.

Waarmee kun je de pijn wegspoelen: ogenwater, theewater, zeewater. Water zuivert, water is een zachte, koesterende ruimte. Water draagt, water steunt, onder water ben je licht, het is alleen nog maar de zee en jij.

Eerste slag.

Haal adem.

Tweede slag.

Haal adem.

Derde slag.

Haal adem.

Je hartslag komt tot rust, vindt een ritme.

Als je eruit komt, oogt de wereld milder. Jullie ploegen tegen de wind in langs het strand, de golf wil de hoge duinen te lijf. De wind fluit en giert, maar de man houdt jouw hand in de zijne, en daar is het stil. De omsluiting van zijn hand bevat alle woorden van de wereld, alleen zinnen vallen er moeilijk van te maken, kun je dat niet eens, natuurlijk kun je dat. Door de tijd loopt een rivier van stilte. In plaats van woorden zijn er daden. Alleen is er soms geen enkele daad die kan helpen, geen enkel woord dat steun kan bieden. Alles is vreemd.

De zaal is donker. De angst gloeit.

Het wit smelt bij je gehemelte en pakt je helemaal in. De lucht trilt, de zuurstof raast naar je neusgaten, stormt je hersenen in, zet je bloed in beweging, schopt de spanning uit de weg, gooit alle tijden, plaatsen en talen door elkaar.

De bas schudt aan je lijf. Je hart past zich aan, je bloed neemt het snellere tempo over, je valt samen met het ritme. De vloer is smerig, je lichaam schudt onder de hagelsalvo’s van de bas, de kogels blijven steken tussen je ribben, veranderen in je eigen vlees. Je slokt de duisternis op en wordt duisternis, je slokt het ritme op en wordt ritme, je slokt de leegte op en loopt leeg. Alles verdwijnt, er is alleen het ritme, je puls en het flikkerende licht, dat onder je tong glijdt, een beschermlaagje aanbrengt op de pijn, verdooft, koelt, de wond eventjes afdekt.

Er is geen lichaam, er is geen bloedsomloop, er is geen buigen of strekken, er is geen ruimte, er is slechts pikzwarte leegte.

2

De wilgentakken geselen het water van de vijver. De hemel stormt en verduistert. Je trapt door het park, ploegt voort tegen een muur van wind, de bomen zetten zich schrap. Bij de sluis blijf je staan, de brug is een asfaltwand, die knerpend de horizon bedekt. Je rust met je voet op het pedaal, laat je hand in je zak glijden, pakt je telefoon, laat je vinger over het gladde hoesje glijden. Je schrikt terug. Je leunt over je stuur, kijkt naar de gracht, op de golven dobbert bladerpulp, er glijdt een ijzeren schip voorbij. Je zet je fiets tegen de reling, gaat op het asfalt zitten en kiest het nummer, alles zit opgeslagen in je spiergeheugen. Je beweegt je arm naar je oor. Je hart bonst in je keel. De telefoon gaat lang over. O, ben jij het. Ja. Nou? Ja en nee. Als je overkomt, zullen we het er wel over hebben. Zie maar of het lukt. In de stem van de moeder zit geen klank, niets vragends of uitnodigends, haar stem is doorzichtig, die toon ken je niet van haar. Je hoort geen licht, misschien hoor je voor het eerst geen licht. De telefoon piept. De hemel gaat open. Je ogen en je jaszakken stromen vol water.

Je koopt een ticket. De volgende morgen vertrekt de vlucht.

Wit is leugen, wit is bedrog, wit is camouflage. De zitting is wit, de armleuning is wit, de instapkaart is wit, het tijdschrift is wit, de kraagjes van de stewardessen zijn wit. Dadelijk gaan we landen, klinkt het uit de luidsprekers, de zon schijnt, 7 graden, een onbewolkte dag. Maar het land is zwart, aan jou is alles zwart, vanbinnen en vanbuiten, en ondertussen is iedereen zo vrolijk, zo hopeloos blij, we wensen u namens de hele bemanning een fijne, wat nou fijn, allemaal bullshit, mijn rug op met je fijn, wat is dat trouwens helemaal voor woord, op school mocht je het van de docent niet eens gebruiken, die vond dat jullie expressiever moesten zijn, creatiever, meer van jezelf moesten eisen dan alleen maar fijn, en de stem gaat verder, welkom, wat nou welkom, naar de hel met je welkom, stik in je welkom, welkom thuis.

Alles is zwart.

Ditmaal geen vogels. Er is helemaal niets, er is alleen bodemloze bevroren stilte. Het vocht hangt aan de kale takken. Het laatste trosje ploft in het gras.

De stad is zwaar en drukt zich tegen de grond. De grijze torens staan er roerloos bij, gele vierkanten klimmen langs de muren. De vochtige wind huilt over het asfalt en wervelt tussen de huizenblokken door, rukt aan de takken en bestrooit de weg met vuile bladeren. Een voorbijrazende auto laat een plens modderwater opspatten. Je trekt je capuchon over je hoofd en gaat wat verder van de weg lopen, struikelt, er dringt een boomwortel door het plaveisel. De mensen staan ineengedoken bij de halte, met hun gezicht naar de grond, de deuren van de trolleybus sissen open, de blauwige novemberschemer snijdt in je ogen, neemt de gestalten in zich op, de bus zet zich kreunend in beweging. Je loopt verder, de ene paal na de andere, de lantaarns zwaaien in de wind, het ijzer glinstert op de speelplaats. Inmiddels dwarrelen er scherpe regendruppeltjes omlaag. Een vaag taxilicht gloort erdoorheen.

Tegelijk met het terugwijkende licht daalt de temperatuur. De motsneeuw laat maar even zijn lichte kant zien en is meteen weer grijs, bruin en grijs. Het grijs plakt aan je laarzen, sopt onder je zolen, klampt zich vast aan de autoruiten, laat vuile stroken op de weg achter. Het lichtgrijs van de vlokjes vermengt zich met het donkergrijs van de hemel, het zwartgrijs van de weg. ’s Winters is alles in deze stad in- en ingrijs.

Je gaat door het park. Van de zomer twinkelde hier een overvloed aan beschermende schaduw. Nu is alles kaal, het groezelige wit komt in één keer tussen de takken door. Het land is uitgebeend, zo zwart als de duivel, er lopen bevroren lijnen door de aarde, ertussenin glinstert grijs. Scherven. IJs.

Op den duur worden de torens lager, hurken verder naar de grond, hun fundamenten zijn onzichtbaar in de modder, hun kelders leiden tussen de wortels hun schimmige levens. De plassen weerspiegelen de afbladderende muren, het asfalt begint en eindigt naar believen. Er kraakt een vensterluik, het uiteinde van een kanten gordijntje wappert langs een kozijn, een raamuitzetter zwiept in de wind. Voor afwisseling zorgen alleen de verkeersborden, die blauwachtig oplichten als er een auto voorbijkomt. Hoe dichter bij de zee des te lager de omgeving blijft. De bomen staan er ineengedoken bij, de hemel hangt hijgend in de lucht, het asfalt maakt zich breed en slokt de boomstronken op. Je drukt je handen diep in je zakken.

De wind komt je, als je tussen de flatgebouwen vandaan komt, halverwege tegemoet, volgt je spel, telt je stappen, groet je niet, staart je zomaar aan. De zwijgende lucht wordt frisser, strooit met vlokken en laat modder en water achter, en als het ineens opklaart, is de hemel een akelig gelig halfduister, een onheilspellend plafond. Nog even en dat wordt wit, dan stort hij messcherpe, jagende sneeuw uit, die de kieren tussen de muren opvult en ’s morgens onschuldig fonkelt op je handschoenen, maar dat is puur bedrog, want naarmate de tijd verstrijkt, wordt de sneeuw onbarmhartiger, wint hij aan hoogte, kracht en duur. ’s Nachts voorspelt de sterrengordel gemene kou. Dit is nog maar het begin, fluistert het grijs, je hebt alles nog voor je, en het lacht.

Je houdt de pas erin, zolang het weer het nog toelaat. Als het ijs eenmaal komt, valt de celdeur met een klap dicht. De vorst zet je voetstappen gevangen in het ijs, beneemt je de adem en lacht, o, wat lacht hij. Soms plaagt hij je, laat een sprankje vrijheid zien, geeft je honingzoete complimentjes, kijk toch eens hoe snel je bent, het schaatsblad suist, steeds sneller, woesj, nog sneller, tot het blad over je vinger glijdt en er een bloederige stomp op het ijs blijft liggen.

De winter is scherp. Zulke winters heb je nergens anders.

Op het nachtkastje liggen een potlood en een opengeslagen notitieboekje. Schuinschrift: metrohalte, straat, kerk, cafés, oever. Die woorden hadden de werkelijkheid moeten zijn. Op de deken een boek met beige huizen, grijze dakpannen, slanke schoorstenen. De moeder heeft er haar leven lang van gedroomd om de Lichtstad te zien, een winter die niet bevriest, die glinstert, leeft en beweegt.

Jullie zitten bijeen, maar er staat een donker bos tussen jullie in, je dwaalt en dwaalt, maar je kunt de weg niet vinden. Maar één keer roert de moeder het aan. Ooit zal ik zien hoe het met jullie gaat, glimlacht ze, dan zit ik op een wolkenrichel en houd een oogje in het zeil. Mag ik wat water? Ze kijkt naar het meesje op de tak achter het raam.

In een schriftje staan notities, codes, nummers, wachtwoorden. Ja ooit, zou je willen zeggen, laten we samen gaan, maar de moeder ademt onrustig, ze zweeft tussen twee werelden, grijpt met haar hand in de lucht, ziet je broer voor zich en roept hem. Je pakt de vingers van de moeder beet, verwarmt haar flinterdunne huid, volgt met je vingertop de lijnen van haar hand, de ring met de steen zit losjes om haar vinger. Het hoofd van de moeder zakt in het kussen.

Dan ga je naar huis. Eerst bel je, mama is er slecht aan toe, zeg je tegen je broer in de andere stad, ze is zwak, zie of je kunt. Dan komt de nacht. De moeder droomt over je broer, grijpt de zwevende, lichaamloze gestalte beet, je bent er, je bent gekomen, fluistert ze, geef me je hand. Haar vingers grijpen in de lucht. Je broer komt. Een paar uur later gaat de telefoon. Je hand tast door je droom, vindt het voorwerp dat je zocht, houdt het bij je oor. Je bevindt je nog tussen twee werelden, slaperig druk je de verkeerde toets in. Opnieuw de telefoon. De vader herhaalt het. Je begrijpt het niet. Wat. Wie. Je legt de telefoon neer. Pakt hem opnieuw. Gaat zitten. De stem van de vader. Ze is er niet meer. Wie, vraag je. Wie is er niet.

De moeder is er niet meer. Kun je rijden of zal ik een taxi bellen?

Geen stemmen. Waar is de taal van zulke momenten? En toch begrijpen jullie elkaar, jij en de vader en de broer.

Weet je wel hoe snel een menselijk lichaam afkoelt? Hoe het is om een geliefd lichaam laagje voor laagje te ontdoen van kleren die nog warm zijn? Hoe is het om de ring van haar vinger te laten glijden? Hoe het is om een doekje in een kom te doen, te zien hoe het zich volzuigt met water en vervolgens de vingers te wassen die nog maar een uur geleden in de hand van de vader hebben gelegen? Hoe het is om met z’n drieën versteend aan de keukentafel te zitten, omdat er niemand trek heeft? Hoe het is om met z’n drieën rond te lopen in een huis dat bedoeld is voor vier, om met z’n drieën wakker te worden en naar bed te gaan? Overdag is het gemakkelijker, de avond slokt jullie stemmen op. Alleen jullie blikken praten, zijn elkaar tot steun, proberen elkaar te zien, troost te bieden. Soms gaat de achterdeur open, de vader of broer loopt in z’n eentje naar buiten, keert de kamer de rug toe, kijkt in het duister, zoekt verlichting bij de kou, huilt niet. Dan gaan jullie weer met z’n drieën in de kamer zitten. Zonder de vierde zijn jullie incompleet, bij alle drie ontbreekt de allerliefste.

In de slaapkamer is het bed opgemaakt, op het nachtkastje brandt een kaars en naast de kaars ligt het zilveren horloge.

Alles is geëindigd. Alles gaat verder. De tijd blijft staan en beweegt zich toch voort. Alleen het bloed trekt zich nergens wat van aan, dat gaat rond, pompt, stuwt, hartkleppen gaan open, gaan dicht.

Op de plassen ligt ijs. De kerk is dezelfde.

Het zwaarst is het grote grijs aan het einde van de dag. Aan een duistere hemel flikkeren sterren, maar in de avondschemering verzinkt alles in het zware water. Wat resteert zijn alleen het stof en de kale bomen, een bevroren plas. Als een ongelukkige ziel staat ook de avondschemering met beide benen op de grond, stuurs en onbewogen, maar hij leeft, hij leeft wel degelijk.

Jurken, jassen, broeken, een bontjas. De kast ademt zachtjes. Je raakt de kleerhangers aan, hout tikt tegen hout, metaal glijdt langs de stang. De kleren houden hun adem in, fluisteren: ze komt eraan. Maar degene die komt, ben jij, je raakt de zoom van een jas aan, laat een jurk door je vingers glijden, zijgt neer op het bed.

De jas ademt de tijd. De kamer is stil. Droeviger kan het niet worden, denk je, dit hier is het droevigst. En ze zijn terug. De gloeiende eenzaamheid, de stollende stilstand, misschien zijn ze wel nooit weggeweest. Op het moment dat de beltoon door de ochtend sneed, was ze er weer geweest: de verlamming. Eén enkel ogenblik en alles staat op zijn kop, de tijd staat stil, alleen het stof valt van het plafond, alles zakt weg in grijze watten. Maar alles gaat door, steeds maar door, de tijd van de anderen, of God weet wiens tijd dit is, de mensen gaan door met hun leven, hun kinderen, hun werk. Alleen jij blijft staan aan de kant van de weg, je pijn bungelend in je hand.

De jas ligt er roerloos bij. Hij is nog van voor de nieuwe tijd, van toen er van geen nieuwe tijd nog sprake was. Hij is geduldig. Hij weet dat alles voorbijgaat. De huilende mensen op de rand van het bed, iedereen huilt in het begin, maar op een dag zijn ze klaar. Alles gaat verder, fluistert de jas.

Je veegt je ogen af en ziet de zielen op de gordijnrail niet, die de wacht houden en niet naar beneden komen, je hoort hun troostende woorden niet. Als je slaapt, komen ze dichterbij geslopen, komen op je bed zitten, raken je wang aan. Ze hebben de tijd, ze kennen geen tijd.

3

Als je de trap van de metro op loopt, word je overrompeld door het licht.

Alles is beige. Beige huizen, beige trappen, een beige rivieroever, beige kerken, zelfs de koffie is beige. Langs de beige straat slingert een beige muur met beige sierlijsten. En daar komt het grijs bij: de daken, het plaveisel, het metaal van de cafétafeltjes. Het beige en het grijs geven elkaar duwtjes, sarren elkaar, dagen elkaar uit, wegwezen, durf eens in de buurt te komen.

Je haalt adem. De ochtendlucht bestaat uit uitlaatgassen en brood, scooters en rubber. In het noorden is de hemel nog donker, daar wordt het maar een paar uur licht, in het noorden is het de tijd om een kom pap voor het raam te zetten. Hier hebben ze geen pap. Geen ijs, geen sneeuw.

Je haalt je aantekeningen uit je tas, loopt ze met je vinger na: het metrostation, de straat, de kerk.

De zware kerkdeur gaat open, gaat dicht, slaat vingerafdrukken op. Je blijft staan op de trap. Er komt een onbekende aan, die de deur opentrekt, vragend op de drempel blijft staan. Je schudt je hoofd. De man knikt, verdwijnt in de kerk.

Je gemoed golft op en neer, eb en vloed. Je breekt een stuk stokbrood af en legt het in een wandnis. Je leunt tegen de koude stenen, wrijft over je arm, het bonst in je schouder. Je neemt zelf ook een hap van het brood. Knapperig vanbuiten, zacht vanbinnen: beige. Zo’n 50 meter verderop stroomt het beige water van de rivier, in de cafés wordt gepraat en wijn gedronken. Kon zij het ook maar zien, konden we het maar samen zien.

Als je bij de oever staat, zie je voor je ogen een andere rivier opdoemen. Die rivier mondt uit in de zee, laat los en creëert iets nieuws, de zee is niet langer zee en de rivier niet langer rivier. Als je zand in je ogen krijgt, moet je zo dicht mogelijk bij de grond blijven, tussen de duinen, heeft de moeder je geleerd, dan krijgt de storm je niet te pakken. Je ruikt de hars.

Je rug kaarsrecht en vooruit, fluistert de grootmoeder.

De vloer is van marmer. Het plafond schittert. Je blijft staan voor de toonbank. Je blik glijdt over de parfums. Het glas fonkelt, een wit etiket, een zwarte dop. Je buigt voorover, snuffelt.

De slaapkamer is halfdonker. Een hand gaat aarzelend naar de knop van het ladekastje. De la schuift open. Naast de sieraden staat het flesje te fonkelen. Het kind trekt de dop eraf. Drukt. Het koele kristal trekt in de borst van haar ruwe nachtjapon. Het kind haalt haar neus op, verandert in een geheimzinnige nacht, stijgt als een glinsterende parel op in de lucht.

Ineens hoort ze de deur. Het kind schrikt, doet het flesje in de la, het glas bonkt tegen het hout. Gelach en een ijskoude tochtvlaag dringen de hal binnen. Daar liggen de koude vingers van de moeder al in de nek van het kind, een groenig glinsterende steen, een wrange adem, een dun laagje poeder, een geur die vertrouwd en ook vreemd is. Een geur die late avonden en onbekende levens, levendig gelach en klakkende hakken in zich bergt. Kristal.

Wilt u proberen? De donkere ogen van de verkoopster zijn bijna zwart. Ik begrijp er niets van, herinner je de stem van de vader, het ging de goede kant op, en dan dit, ik begrijp er niets van.

Je knijpt in het flesje. Het glas is warm.

De professor houdt een model van het schoudergewricht omhoog en wijst met zijn vulpen. De circa supracondylaris lateralis. De fossa radialis. De epicondylus lateralis. Het capitulum humeri. De caput radii. Het collum. De tuberositas radii.

De balpennen krassen. Andere kant. De crista sypracondylaris medialis, de fossa coronoidea, bot en metaal, de epicondylus medialis, de trochlea humerii. De posttraumatische behandeling, wie heeft er een idee? Tot functioneel herstel? Gedeeltelijk herstel? Volledig herstel? Wie?

Het is allemaal techniek, zegt de vader, het hele menselijk lichaam, het is een kwestie van bouwen: een fundament, steigerwerk, spanten, verwarming, ventilatie. Je huid zijn de muren, je spijsvertering is de riolering, puur techniek, maar dan komen die rotdokters erbij. We zijn een bouwplaats, wil je tegen de professor zeggen, we zijn gewoon bakstenen, wat nou gedeeltelijk herstel, alles valt te repareren, te vervangen, bij te slijpen, te stuccen, van reserveonderdelen te voorzien, te herstellen, dat is mij geleerd, we zijn riolen. We zijn riolen!

Je werpt een blik in je studieboek, het skelet kijkt terug, je crista supracondylaris lateralis en je fossa radialis weten al wat je zelf nog niet weet, ze zijn ongevoelig en doof voor pijnsensaties of gefluister. Je kijkt uit het raam. Een varende kraan hengelt in de gracht naar verwrongen fietskarkassen, die gaan naar de stort.

Buiten giet het. Je zet je capuchon op en rent naar je fiets, zoekt naar je fietssleutel. Je telefoon. Je aarzelt, treuzelt, neemt op. Misschien morgen, zeg je ineengedoken, begeleid door het gekletter, het spoelt van de regen, misschien overmorgen, als jullie elkaar treffen zal alle kracht uit je wegvloeien, je zult instorten onder zijn begrijpende blik, naakt achterblijven in je rouw, je pijnlijke binnenste voor iedereen zichtbaar. Het voornaamste is controle te houden, besluit je, concentreer je, ga verder, je drukt op de pedalen, zwoegt tegen de wind in de brug over. Ik bel je later.

Je strekt je hals en gaat van start. Stap, stop, stap. Je puls raast. Pirouette, door je knieën, armen wijd, strek je werkbeen, follow the flow. Lijf aanspannen en been omhoog. Opnieuw! Langer die hals, raap jezelf bijeen! Voel je zwaartepunt.

Je shirt plakt aan je ribben, je ruggenwervels, de sponsachtige substantie waaruit het wervellichaam en de doornuitsteeksels bestaan, je gewrichten en je kraakbeen. Het hersenvocht suist door je ruggenmerg.

Concentreer je. Span je in. Presteer. Het gebod krenkt je vestibulair systeem, je voet trilt, de stem breekt de boel af in je binnenoor. Je ademt in. Rust. De extensie stormt van je achillespees naar je onderbeenspieren, van je kuiten naar je bekken, je middenrif, je achterhoofd. Lang die hals. En blijf het de hele tijd in jezelf herhalen.

Ik span me in, ik houd controle.

Ik span me in, ik houd controle.

Ik span me in, ik houd controle.

De vaart weerspiegelt de in de mist gehulde bomen, aan de rand van de polder graast een kudde schapen.

Je springt uit het zadel, stuurt je fiets het slootje over, keert de polder de rug toe en loopt het struikgewas in. Het groen wordt dichter, het struweel schiet omhoog, strekt zijn takken uit en reikt naar het licht. Eindelijk een bos. Geen bos zoals jij het kent, maar een bos dat altijd groen is, donker, rubberachtig, steeds hetzelfde.

Je loopt naar een beuk toe. De bast is schilferig, klimop bedekt de takken met een glanzend weefsel. In het sprookje reed de prins door een beukenbos, aan de voet van een beuk rustte hij uit van zijn zwerftocht, maar ditmaal sta jij voor de boom en drukt je tegen de bast aan.

De stam is dik. De beuk ademt en laat je bij zich toe, de beuk steunt en warmt. Maar de beuk praat niet, hij troost je niet in de taal van de lijsterbes, de beuk verstaat jouw woorden niet. Je drukt je wang tegen de bast. De beuk is een geleende cape, een logement waarvan je de sleutel weer moet teruggeven.

Boven je hoor je iets knarsen. Je kijkt op. In het loof hangt een vogelkooi. De spijlen en het deurtje zijn in klimop gewikkeld, weelderig en lommerrijk, en je verandert in een spreeuw, een lijster, een vink, een trekvogel, altijd in beweging, vrij om te komen en te gaan, zonder bij iemand te horen, en dit zou jouw kooi kunnen zijn, met een openstaand deurtje, een perfect thuis.

Hippocrates ging ervan uit dat het temperament van de mens wordt bepaald door de verhouding tussen de lichaamssappen, vertelt de docent. Het was een rationeel systeem. Sanguis, flegma, melas chole en chole, vier categorieën, waarbij deficiënties of hypersecretie volgens de humorenleer tot pathologie leidde. Hij klikt een nieuwe slide tevoorschijn. Galenus ontwikkelde een fysiologisch fundament voor de karaktereigenschappen en deed onderzoek naar, de docent buigt zich over zijn computer en vergroot de tekst, de typologie van de temperamenten, kijk, De temperamentis, je knijpt je ogen toe, Galenus’ hoofdwerk bood methoden om aandoeningen te corrigeren en het functionele welzijn te herstellen, om lichaam en geest in balans te krijgen.

Melas chole, denk je, en kluift aan het uiteinde van je pen, simpel, je reduceert, stimuleert, beoordeelt, scheidt met een precieze snede de gevoelens van het lichaam, verwijdert de bron van de pijn en gooit hem in de afvalbak, zo werkt therapie. Je wendt je blik naar buiten. In de wolken hoopt zich regen op, de gracht kleurt zwart, de hemel begint te glanzen in afwachting van de storm. Je telefoon flikkert, je vinger drukt het gesprek weg. Ik heb geen ondersteuning nodig, ik kan het zelf, ik bel je als ik klaar ben.

Extractie, contractie, controle.

De deur valt dicht. Je staat alleen voor de spiegel. Je ademt in en uit, schudt met de schouders, laat de armen bungelen, maakt het middenrif los, voelt het bekken en het zwaartepunt, doet de armen omhoog. Heel langzaam beweegt de rechterarm naar achteren, de vingers trekken de pols en de elleboog achter zich aan en grijpen in de nek. De tussenwervelschijven, gewrichten en banden krommen zich, de borst welft naar voren en het hoofd valt naar achteren, komt tot bij de brug. Je sluit je ogen, de lucht stroomt door de mond naar buiten en nu beweegt ook de linkerarm. Het bekken kantelt, de schouder raakt het oor, het achterhoofd, de vingers grijpen lager, de pols zakt samen met de handpalm naar beneden, stimuleert de quadriceps, meegeven, fluistert hij, en daar schuiven de lendenwervels al in elkaar, de kromming neemt toe, als plotseling

stop.

De pijn klauwt in de borst, priemt onder het hart, plant zijn nagels tussen je ribben. De vlam rukt het borstbeen omhoog, houdt zijn prooi in zijn greep. De vlaag raast langs de ruggengraat naar beneden, een felle rollende, gloeiende rollende bol, de onderrug verkrampt, het bekken klapt naar achteren, de armen vallen naar beneden. De controle sist woedend tussen zijn tanden, schudt zijn hoofd.

Je leunt op de stang, de rug is nat, het voorhoofd raakt de wand, het steen is koud. Je ademt in, je hartslag gaat tekeer, rustig, prent je jezelf in, in en uit. Controle. Je drukt de lucht naar buiten, de voet op de stang, het hoofd op het bovenbeen. De onderrug bonst en brandt.

Binnen: studieboeken. Buiten: regen. De wind huilt over de gracht, fluit onder het dak, hier waait de wind altijd. De regen is zwaar, alles is in een mum van tijd doorweekt. Je bureau ligt vol aantekeningen, studieboeken, diagrammen.

Metabole alkalose, hyperkaliëmie, orthostatische proteïnurie, acuut hartfalen, chronisch hartfalen. Je duwt je handpalmen in je nek en leunt tegen de rugleuning van je stoel. Wat een woord, falen. Iets bestaat nog maar net, is nog maar net geboren, ruikt nog naar melk, en het faalt al, verandert al in pathologie, een roestige vezel tussen twee glaasjes.

De winter is zacht. Eigenlijk is het helemaal geen winter, het is een soort herfst, een clownesk, onwaarachtig jaargetijde. De echte winter hoort bij het noorden, daar wonen de meesters van het wachten. Alles draait om voorbereiding, weten die, ze weten dat de tijd de geduldigen toebehoort, en dat je als het eenmaal zover is, als het duizelingwekkende, oogverblindende licht aanbreekt, vaart moet maken. Dan moet je als de wiedeweerga naar buiten om het licht te plukken, in augustus trekt het zich immers alweer terug, dan is de volgende schaarste al onderweg. In de zomer moet je het leven van een heel jaar verwerken, het verorberen, je ermee volproppen tot je geen pap meer kunt zeggen, en de restjes opvangen in potten en flessen, gekookt en verhit. Waar je niet aan toe bent gekomen, wordt op de lange baan geschoven. Wachten maar weer.

De onzichtbare metronoom leidt je van de ene dag naar de andere, telt de weken, de maanden, je klok tikt in de maat van de jaargetijden. Hij fluistert, de ogenblikken zijn geteld, je kunt ze in de pan doen en op een laag vuurtje zetten, of omgekeerd, de deur van de oven opentrekken, hout op het vuur gooien, de vlammen laten oplaaien. Alles staat op de balans. Er komt niets bij.

Je doet de gordijnen dicht, bladert door je boek. De woorden uit de brieven van januari klinken vertrouwd. Ook degene die ze geschreven heeft weet maar al te goed hoe het is om te ontwaken als het nog donker is, hoe de noordwestenwind huilt, hoe het bevroren water oplicht. Sneeuw, daar bestaan veel woorden voor, maar over de andere dingen wordt niet gesproken, daar kun je het niet over hebben.

Je legt het boek op je bureau, rekt je armen achter je rug, de vrouw met de kijker op het omslag heeft jou in het vizier. In je borstkas kraakt een wervel, er trekt een pijnscheut door je schouder, er valt een kaartje uit het boek. Deze pijn gaat nooit over, schrijft je vriendin, wier vader al lang geleden is overleden, toen hij kinderen had gered, toen de radioactieve stralen zich verspreidden, ook weer stralen, denk je, ik denk aan je, schrijft je vriendin, en weet: pijn verandert alleen van vorm.

Je verfrommelt het kaartje, gooit het in de prullenbak, hoezo het gaat nooit over, ik zal het jullie laten zien. Je staat op, doet de deur open. Met mij is alles in orde, prima in orde.

Het is zover, Midwinter, maar de winter is nergens te bekennen. De lucht ruikt naar oliebollen. Ze zijn knapperig en zwaar van de olie, je kunt ze ’s morgens, ’s middags, ’s avonds bij kraampjes krijgen. Ze ruiken naar zondagen.

De bel gaat, je doet het raam open en kijkt naar beneden. De man staat voor de deur, zwaaiend met een papieren zakje. Je drukt op de knop. Het elektrische deurslot zoemt, de deur bonst, op de trap echoën voetstappen, met twee treden tegelijk. Dan staat hij op de drempel. Wat hij heeft meegenomen is nog warm, in het papier zitten donkere vlekken, je pakt het tasje aan en kijkt op. In de blik van de man ligt alle warmte van de wereld. Je ziet het pakje onder zijn arm, je scheurt het papier eraf, slaat het titelblad op. In haar verhalen kunnen de kinderen alles aan, schrijft de man, ook jij redt je altijd, jij bent mijn Astrid.

Je gaat zitten, knippert met je ogen. Een poosje blijft het stil. Dan begin je te praten. De kwarkbollen van mijn grootmoeder stonden vroeger altijd in een schaal op het fornuis, met een bus poedersuiker ernaast. Als je een hap had genomen, zag je de binnenkant van het knapperige deeg, je brandde je vingers aan het hete korstje. Mijn grootmoeder zat op het bankje bij het fornuis en commandeerde dat ik meer suiker moest nemen, en meer bollen. Later bakte mijn moeder ze.

De man zit te luisteren, houdt je hand vast, kijkt diep bij je naar binnen, naar de pijn en de schaduw en het licht. Je legt je hoofd op zijn schouder.

Stilte.

Bij ons heet het assuiker en bij jullie poedersuiker, zeg je ten slotte. Jullie hebben geen as, geen winter, geen sneeuw. Je vist een bol uit het zakje en zet je tanden erin. De suiker is gesmolten. De tijd is om, en kijk, daar begint hij opnieuw.

Nu komt het licht, besluit je aan het begin van het jaar, ik ga wassen, strijken en stijven. Je hijst je kostuum aan, wurmt je armen in de mouwen, ritst de sluiting dicht, je klemt je tanden op elkaar, je huid schuurt en scheurt. Niet opgeven, prent je jezelf nog eens in. Je draait de lampenkap naar je toe.

Je schouder bonst. Je staat op achter je bureau en ademt in, je legt je hoofd in je nek, het gewricht brandt, je ademt uit, je reikt met je vingers naar het plafond. Boven je hoofd opent zich een kanaal, kom maar, wenkt de hand van de trainer, inspanning, prestatie, de stopwatch glinstert aan haar pols. Je reikt omhoog, zweet hoopt zich op in je nek, je gaat op je tenen staan, extractie, contractie, controle, rug langer, hals langer.

Een pijnscheut jaagt door het gewricht. Je lichaam schokt en schiet in een kramp. Concentratie, je reikt opnieuw. Naalden dringen je weefsel binnen. Er scheurt een pees van je rotatormanchet, het calcium drukt op het gaspedaal, je duwt je arm woedend omhoog. Je arm is een defecte stomp.

De spanning maakt de stroomtoevoer instabiel, het peertje flikkert. Je lichaam trekt aan de noodrem. Resultaat, zegt de trainer, en ze pakt de pijn bij zijn lurven. Twijfel, zegt de pijn, en voelt hoe de adem ineenkrimpt.

Wat nou twijfel! zegt de trainer. Luister, ik ruim alle aarzelingen uit de weg, ik stel doelen, ik train plichtsbesef. En op een dag is ze af, dan is het zoeken en dromen voorbij, uiteindelijk komen ze allemaal naar me toe, doen hun best en vervullen hun plicht.

Welke plicht? zou je willen vragen, maar de zuurstof fluit uit je longen.

Een goed kind heeft vele namen.

De pijn zet de aanval in op de kracht. De pijn tast je concentratie aan. Het is het ergst dat je jezelf teleurstelt. Lafbek, zeg je tegen je lichaam, span je gewoon in.

Rust, zegt de dokter. Neem de tijd. Pak je rust. Als je de geest negeert, gaat die het lichaam te lijf, dan breekt hij daar de boel af.

Rust, wat nou rust, de tijd bijt in zijn eigen staart, de tijd jaagt je op en zit je op de hielen. Het is jullie taak om te helpen, denk je, rotdokters, wat nou verdomme rust, ik heb geen tijd voor rust, dat komt later wel een keer, het is jullie taak om te helpen, hoe zou ik dat niet weten, genezen, herstellen, verlichten. Medicijnen geven om ermee om te gaan, dat heb je beloofd, daar heb je voor getekend.

Rust en stilte, herhaalt de dokter.

Ik kan toch niet, zou je willen zeggen, ik heb het op het moment, zou je willen zeggen, maar er komt geen geluid uit. De pijn verdooft je geest, de rouw splijt je lichaam, scheurt het in tweeën.

Je strekt de arm uit, strijkt eroverheen, masseert hem. De pijn trekt omhoog en omlaag en straalt uit naar je borstkas. De kliniek verdwijnt achter je rug. De passen zijn snel en lang.

De kamer hangt vol verwachtingen. De leerboeken kijken je verwijtend aan.

De pijn laat je niet slapen, de pijn laat je niet studeren. De wind huilt. De klok tikt boosaardig. De telefoon piept op je bureau. Hoe gaat het? vraagt de man. Ik zie je na de tentamens, antwoord je.

Je wilt je handen tegen je oren drukken, de gordijnen dichttrekken, maar de arm komt niet in beweging, de arm is een gevaarlijk gebouw dat op instorten staat. De balken wiebelen, de wind blaast bakstenen de lucht in, ze ploffen neer op het asfalt, stuiteren, scheuren je huid aan flarden. Het veiligheidsnet wikkelt zich om je nek, kruipt omhoog, stopt een stugge draad in je mond, vindt je tong en legt er een knoop in, fluistert: wie heeft er iets beloofd, wie heeft er iets getekend?

De pijn balt zijn vuisten en zet zich schrap.

De lucht is zo bedompt dat dat je er plakjes van kunt snijden, het is de eerste keer dat het hier niet waait. De hitte is beklemmend, de lucht hangt als versteend aan de lijn, het water in de gracht stinkt en glinstert.

Je zit op een bankje. Je hart bonst, honderdtwintig slagen per minuut, honderdveertig, zestig. Het zweet borrelt in je klieren, zoekt een weg naar buiten, je drukt je vingers tegen je slapen, je autonome zenuwstelsel gonst. Haal adem. Je haalt adem, langzaam, nog langzamer, de lucht trekt door je luchtwegen en maakt je aan het hoesten. Je staat op.

De apotheek is leeg. De assistente heeft een zachte stem. U moet rust nemen. Het doosje staat op de toonbank. Begint u maar met één per dag. De airco bromt. De vrouw kijkt je meelevend aan. Hoe is het mogelijk dat je in staat bent om je tegenover een vreemde bloot te geven, maar dat je tegenover je naasten altijd je kleren aanhebt, ook al spannen ze om je lijf. Je leunt met je handpalmen op de balie.

Wilt u misschien even zitten?

Je schudt je hoofd en trekt je terug. De deur valt dicht. Je draait je om en loopt. Elke beweging is vreemd, normaal loop je met lange passen en klakkende hakken.

Je steekt de straat over en zoekt steun bij een boom. Je rukt je schoenen en je sokken uit, drukt je voeten in de vochtige bodem. Ik hoef geen rust, ik kan gewoon geen lucht krijgen, denk je, terwijl je in het medicijndoosje knijpt. De gracht is een modderpoel. Boven het water zindert de hitte, de stad is een moeras, er is lucht noch schaduw, ergens zoemt een vlieg, de straat is een ansichtkaart, de zee is nergens te bekennen, de huizen staan ervoor.

Je drukt je rug tegen de ruwe stam. Je sluit je ogen. Stelt je een veilige plek voor. Het zeepaardje recht zijn rug.

Dennenbomen, een hondsroos, een ritselende bladzijde van een boek. Een riviermonding en glinsterend schuimende golven. Zwerfkeien die boven het water uitkomen. Het kind gaat overeind zitten en trekt het zilverpapier los. De aanwakkerende wind blaast zand tussen de boterhammen.

De moeder zit met een haar hand aan haar ogen, en tuurt naar de zee. Er komt een elleboog boven de golven uit, die zich bij elke slag verwijdert. Omkeren, mompelt de moeder. De witte schuimkoppen verzamelen hun krachten. Aan de noordkust zijn de golven hoog. Het water slokt het zand op en neemt het mee. Omkeren. De lippen van de moeder bewegen geluidloos.

Een straal van angst glijdt het lichaam van het kind binnen en schroeit in haar buik. De moeder staat op.

Het brood is warm, de worst is warm, de komkommer is warm. Ze volgt haar met haar boterham in haar hand. De moeder staat in het water, gespannen als een veer.

Gooi een stukje brood in de zee, zegt ze.

Waarom? vraagt het kind.

De moeder wendt haar blik niet af. Vlug nou, mompelt ze. Voor de watergeesten. Dan pakken ze niet wat van ons is.

Het kind gooit, aarzelt even en werpt dan de hele boterham in de zee.

Als de vader terugkomt, zit er zand op het laken. De vader hurkt neer, met zijn handdoek over zijn schouder, en neemt een hap van een boterham met kaas. Het kind drukt haar tenen naast hem in het zand. Er valt een plakje komkommer op het laken, daar maakt de vader een raam van voor het zandkasteel. In het kasteel leiden ze een rustig leventje.

Een aanraking op je schouder. Je doet je ogen open. Boven je zie je een onbekend gezicht. Je schrikt, glimlacht, haalt je schouders op. Alles in orde, zegt je blik, de onbekende knikt, loopt verder. De duizeligheid is afgenomen, de hartkloppingen zijn weg, maar nu heerst er een ander tumult, de wind rukt aan de bijsluiter en de hemel is donker. Je stopt de medicijnen in je tas en komt overeind. Het water klotst tegen de kade. Windkracht acht, voorspelde de radio.

Je slaat een bladzijde om. Aan alle kanten kromgebogen ruggen.

Symptomen, diagnostiek, therapieën. Drie voorbeelden uit de praktijk.

De balpennen krassen op het papier. Je slaat een bladzijde om. Een brandende pijn schiet door het gewricht. Zelfbedrog, fluistert je lichaam, stop ermee en laat het los. Je drukt de punt op het papier en wrijft over de bonzende schouder. Posttraumatische adaptatie, functieherstel. De regen roffelt op het dak.

Pijn is een warme, gladde slang. Je ademt in en de slang kruipt van je sleutelbeen naar je borstkas. Je ademt uit en de slang prikt onder je ribben. Je schuift je stoel naar achteren en laat de arm omlaag bungelen. De pijn glijdt naar onderen, knaagt aan je vezels.

Je vraagt of je weg mag. De deur valt dicht.

De wand van de gang voelt koel bij je wenkbrauwen. De pijn wordt een fluistering. De fluistering praat en roept, maar je drukt je handen tegen je oren, het zweet staat op je voorhoofd. De fluistering gilt en krijst, maar je hand drukt zich tegen je mond, de fluistering spartelt, maar je keel is verkrampt, je stembanden zijn van glaswol. De fluistering slaat woedend om zich heen, spant zijn boog en laadt zijn loop, de kogels glinsteren in het ijzer.

Je kijkt op. Het plafond is vlekkerig, boven je hoofd brokkelt het af, zieke, gelige huid, druipend en ontstoken, drup-drup-drup. De pijn knaagt aan je bindweefsel, de fluistering borrelt onder je littekenweefsel, stulpt naar buiten, duwt de banden opzij, hongerig naar vet en huid, lymf perst zich naar buiten, en dan scheurt er iets. Je drukt je hand op de zieke plek en probeert adem te halen.

Een ogenblik is het stil.

Dan barst de wond met een knal open en bedekt alles met de etterige inhoud.

4

Er is dag en nacht, er is dag en nacht. Hoe kun je jezelf toestaan dat je je laat vallen? Hoelang moet je wachten tot je pijn in scherven valt?

Het laken is heet, de machine telt je hartslagen. Je ogen vallen dicht en je ligt niet meer, je rent. De straat staat in lichterlaaie, de lucht is wit en koud, gestalten hollen voorbij en zoeken een veilig heenkomen. Je blijft als aan de grond genageld staan. In een deur verschijnt een oude vrouw, ze pakt je hand beet, trekt je mee naar binnen, verstopt je onder een tafel. In een hoek zit een meisje op de grond, ze wiegt heen en weer, haar handen om haar knieën, maar ze huilt niet, ze jankt, het meisje maakt een dierengeluid. Je drukt jezelf tegen de muur aan, maakt je zo klein mogelijk. Buiten dreunen voetstappen, een stralende ochtend is in een nachtmerrie veranderd, in een vastgelopen film die oorverdovend snerpt.

Je schrikt wakker. Wat betekent ziekte, hoe is het om gevangen te zitten in je eigen lichaam, hoe is het om op voet van oorlog te staan met je eigen ziel? Wanneer ga je hulp zoeken, bestaat er wel hulp? Gezichten, verwachtingen, maskers, alles versmelt.

Je sluit opnieuw je ogen. Je landt om middernacht, een glinsterende zee. Je landt in de ochtendmist, eindeloze akkers en water. Je landt aan het eind van de middag, een donkere muur van bos. Je landt ’s avonds, een grijze, druilerige hemel. Het vliegveld is het overstappunt. De terminal is vol vreemde gezichten en vrije taal, taal zonder verantwoordelijkheid. De taal die je thuis hebt achtergelaten is veeleisender, genuanceerd, exact en scherp, daarin ben je naakt, zie de spanning dan maar eens te trotseren. Je voelt je comfortabel in het grensgebied, in de ambivalente ruimte, je voelt je thuis in het niemandsland. Aan je bed zit de man, hij raakt je wang aan.

Ineens staat er een schaduw in de deuropening. Je gaat overeind zitten, duwt de hand van de man opzij. Wie ben jij, vraag je. Vertel me hoe je heet. De donkere gestalte staart je zwijgend aan. Ben je een glimlach, een onuitgesproken ontkenning, ben je een masker, een te nauw geworden kostuum? Kom je soms, nu weet je het ineens bijna zeker, kom je soms uit het verleden, ben je alleen van huid gewisseld, ben je het verdriet, de onzichtbaarheid, ben je de rouw? Hoe heb je me achterna kunnen komen?

De ogen glijden over je ziekenhuisdeken. Onder het laken ligt een ontbloot lichaam. Ineens is er geen kostuum, geen veiligheidsnet. Er is alleen een omhulsel met een zwevende, vlammende schaduw erboven.

Een goed kind heeft vele namen.

De deur van het ziekenhuis gaat dicht. De hemel drukt op de aarde, de lucht is vochtig en gedwee, steeds hetzelfde. Een afgesloten ruimte dempt je angst, haalt de scherpe kantjes eraf, maar in stilstaan zit geen kracht. Het gaat erom dat je een stap zet, en dan nog een, besluit je. En je gaat.

Voor een museum blijf je staan en kijkt omhoog. Een eerbiedwaardige façade, een smeedijzeren bovenlicht, een naam in een fries. Je loopt naar de ingang. Je pakt de deurkruk, gaat naar binnen.

Voorbij de vestibule begint de schilderijengalerij. Aan het einde zie je een donkere verbindingsgang. Lichtjes wijzen de weg, de gang is smal en donker, je ziet bijna geen hand voor ogen, je zet een stap, en dan nog een.

Helemaal aan het einde is een trap. De treden zijn smal en steil. Je klimt, je binnenoor trilt, je klimt, je vestibulaire zenuw spant zich in, je klimt, het oorsmeer ruist in je gehoorgang, je hoofd draait, pas na pas. Je stijgt bij elke wenteling verder omhoog, je zoekt steun bij de leuning, en dan:

licht.

De zee stormt. Het water is wit en wild. Rusteloze wolken jagen op de wind. Aan alle kanten is de zee, in duizenden grijstinten. Je knippert met je ogen. De golf op het schilderij verzamelt schuim, breekt, smelt en verdwijnt, maar het zand is droog, je zou het door je vingers willen laten glijden, de koele, zijden korrels voelen.

De andere kant van het panorama ligt in de schaduw. Donkere daken, een waslijn, dampende keukens en kleine kamers. Voor je ogen doemt de grootmoeder op.

Vooruit, zegt ze. Leven. Leven en liefhebben, erger en erger.

IV

De bus glijdt door de regen. Achter het raam schieten gevlekte boomstammen voorbij. Het land blauwt.

Dit is het eiland van de grijshoofdige vrouwen. Hun met zout doorspekte haar golft ruw, hun onbesuisde lokken vrezen water noch storm. De wolharige vrouwen staan met beide benen op de grond. Ze wankelen noch weifelen, een naamloze kracht draagt hen door het leven, ze zijn zelf immers kracht. Zou het soms door dat haar komen, waar ze hun vingers doorheen halen als ze het zwaar hebben, door het zout en in de zee? Het levensblad van deze vrouwen wappert in de wind, maar opstijgen doet het niet. En de wind waait alsmaar door.

Op het eiland maken de stenen en de meeuwen de dienst uit. Het woord bereikt het eiland met moeite. Er komt een man en bouwt een kerk, die brandt af, hij bouwt een nieuwe, die vliegt ook in brand. Hij bouwt een derde, klimt op het dak en schreeuwt, verbrand me dan maar mee, de meeuwen krijsen. Hoelang duurt kracht, hoelang duurt geloof.

Voor je ogen doemt grijs haar op, doemt kracht op. Die breekt niet, gaat niet ten onder, maar beweegt zich voort, naar een plek waar het beter is.

Je zet het raam open en lucht de kamer. De zee brult.

Het behang is gevlekt. Je speurt de wand af, voor elke foto vind je een plek.

Op de foto links staat de vrouw met de kijker. Ze is een storm en een schuimende golf, werk en twijfels, vuur en inspiratie. Ze is de duisternis die het verstand op de proef stelt, het kortstondige, verblindende zomerlicht, de moed om alleen te zijn, om in een wankel bootje over de stormende zee te roeien, te bouwen en te dromen, penseelstreken aan te brengen en woorden te vinden: werk en heb lief.

Op het middelste plaatje staan twee vrouwen: een zelfverzekerde en een aarzelende blik. De werkelijkheid is diabolisch, zegt de vrouw rechts. Nu kijken de vrouwen elkaar aan, de ene spreekt en de ander zwijgt, hun gezichten splijten en versmelten met elkaar, zelfbewust en kwetsbaar, aanklager en beschuldigde, en dan is er schaamte. Je schuilplaats is niet waterdicht. Het leven sijpelt overal naar binnen, zegt de zelfverzekerde schouderophalend.

De foto rechts is een kleurenfoto. Een vrouw zit op een smal bed, maar haar blik is ruim. Ze heeft nog maar weinig tijd te gaan, maar haar blik is niets dan tijd. Ze is hoop en kracht, soms alleen maar hoop, maar kijk, daar is de kracht alweer, de vermoeidheid kan de kracht niet overwinnen.

Je schuift het doosje open. De zwavel krast. De vlam weerkaatst in het glas in de fotolijst. Jullie gezichten versmelten. Ineens zit je in een zacht omhulsel, je zit in haar huid, haren en kleur ogen.

Niemand heeft het opgegeven, fluistert de foto van de grootmoeder. Je haalt je vinger door de vlam. En dat mag jij ook niet doen. Aan het eind van elke stilte klinkt een stem.

Het maartse sneeuwlicht is verblindend. De onrust bonst in je achterhoofd, kruipt door je bloedvaten, begraaft je hart, een blind dier. Je wilt het in je tas stoppen en verstikken, onder de grond stoppen en vertrappen, maar je lichaam verkrampt en gooit de boel op slot, want het weet wat er anders gebeurt, ben je er wel klaar voor om het in de ogen te kijken?

Je duwt de deken van je af, doet een trui aan en loopt naar de tafel, raakt de gedroogde pioenroos aan. Ondertussen danst het moment voor je ogen dat je, vrees je, nooit meer zult vergeten.

We kunnen dit niet, zegt hij, ik hier en jij daar, dat komen en gaan, ik kan dit niet, herhaalt de gekwelde stem. Je laat je koffer los, pakt zijn hand, mind the gap, herhaalt de luidspreker aan het plafond, hij neemt je gezicht tussen zijn handen. Jullie staan in het schijnsel van de luchthavenverlichting, oog in oog. Jij houdt van grenzen, zegt de man, jij hebt beweging nodig, jij hebt een deur nodig, die open moet zijn, je probeert zijn hand op je heup te leggen, hem aan het bewegen te krijgen, maar de man verzet geen stap, dat is het vuur dat jou brandend houdt, vervolgt hij, maar ik heb houvast nodig, mijn middelpunt is hier. Je geeft niet toe en trekt aan hem, maar je krijgt hem niet van zijn plek, ik kan het niet aan, herhaalt hij, ik verlies mijn vorm en mijn structuur, je begint harder te trekken, vooruit nou, je kent de passen immers!, maar hij schudt zijn hoofd. Ik vergooi mezelf, slikt hij, ik ontken mezelf, verlies de grond onder mijn voeten, dus kun je, wil je me alsjeblieft vergeven, zijn ogen lopen vol tranen, de kloof is sterker dan wij, jij moet bewegen en ik moet blijven waar ik ben, begrijp je dat? Je laat je hand zakken. Jouw wang op zijn borst, zijn arm om jou heen. Begrijp je dat?

Natuurlijk begrijp je het. Je begrijpt het altijd en telkens doet het begrijpen pijn. De kloof is onontkoombaar, voor jou volstaat het om aan dezelfde kant van de kloof te staan, zolang daar plek is, en toch is de kloof bedreigend, want niemand weet wat er vanuit de diepte omhoogkomt en wat dat met jullie doet. Je begrijpt het en vloekt: anderen kunnen het ook, waarom kunnen wij het dan niet, anderen hebben wel één ritme gevonden. Je begrijpt het en toch zou je het willen uitschreeuwen, je bent een lafaard, zou je willen brullen, je bent een zwakkeling, je geeft het op, je verraadt ons, je denkt dat je zult verschrompelen, je bent bang voor de ruimte die je zelf zo nodig hebt. Maar je ademt in en uit, schreeuwt niet, gilt niet.

De boardingcall. Je bent gegaan, voordat je over je schouder keek.

Wat voorbij is, moet je achterlaten, klinkt de fluistering door de lucht. Stilstand is een ton die in een hoek mos staat te verzamelen, sliertige algen, troebel water. De een schept er water uit om de verdorde planten mee te begieten en hoopt dat die eindelijk eens gaan bloeien, een ander rukt de wortels eruit, een derde zet een nieuwe in de grond. Zorg jij dat je aansterkt, word zelf een plant, vertrouw op de tijd. Jullie hebben alles gegeven, laat elkaar nu los. Ook dat is moed, is tederheid.

Je pakt een emmer en loopt naar de houtstapel, je laadt hem vol. Het roestige hengsel piept als je het tochtportaal in loopt, hij slaat pijnlijk tegen je onderbeen.

In de eerste druppel lenteregen staat de wereld op z’n kop. Het erf verandert in een zee van paardenbloemen, daar kun je salade, siroop of koffie van maken.

Je zit op de trap en slaat een boek open. De hoofdpersoon ontwaakt ’s morgens vroeg in het donker. Hier zou het allang stralend licht zijn, maar in het boek niet, dat speelt zich ver weg in het zuiden af. Er ontwaakt een stadje, een jongen laat zich uit bed glijden, gaat voor het raam staan en heft zijn armen. Heel langzaam begint hij de wereld te wekken. Hij gebaart met zijn hand, nu dit raam, nu dat raam, het water voor de koffie wordt op het vuur gezet, nu daar, wijst hij, en het vuur gaat aan, het kannetje pruttelt, en nu jullie, beveelt de jongen. Zo helpt hij het licht een handje, tot het dag is geworden en ze paardenbloemwijn gaan bottelen.

Je kijkt op en laat je ogen over het erf gaan.

Zou ik het kunnen?

Dat kun je, zegt de grootmoeder. Ik leer het je. Kijk, zo. En dan zo. En klaar is je krans. Je loopt de tuin in, voelt aan de bloem. Het gras is vochtig.

Als je naar binnen loopt, ontwaar je de rozen naast het huis. De stengels botten uit. Wat gaat er nu gebeuren? klinkt de stem van het kind.

Altijd hetzelfde, zegt de grootmoeder, en ze zet een afgebroken roos in een vaas. Gisteren stond hij in een pot, vandaag staat hij in een vaas en op een dag groeit er uit zijn wortels een nieuwe roos. En één ding is zeker: hoe langer je leven, des te meer je moet leven. Elk ogenblik doet ertoe. Onthoud dat goed.

Doe ik, belooft het kind. En toch vergeet ze het.

Het koffiewater staat op het vuur, er loopt een vlieg over de kalender. Je trekt je been op, krabt onder je voet.

In de zomermaand zwierden ze op de dorpsschommel, zegt de kalender. Dat gaf de gewassen groeikracht en beloofde vet vee. Voor je ogen doemt het behang op. Het patroon gaat op en neer, buiten jaagt de sneeuw, maar achter je rug zijn warme handen.

Groot, denk je, terwijl je water op de koffieprut schenkt, wat betekent groot, hoe gaat dat, groeien? Waar is de kleine bang voor en waar de grote, hoe moet je je door het leven slaan, ondanks alles? Hoe vind je je overtuiging over je bestaan als dat wankelt, gaat schuiven, een plek zoekt?

Later zit je op de trap onder de avondhemel. De dag is neergedaald, boven het gras verzamelt zich mist. Je golvende gemoed verlangt naar stilte, maar je bent ook leegte, rouw om de momenten die met lege handen staan. Hier op deze trap hadden jullie samen moeten zitten, het gemis vervormt het droombeeld, nu is er zoveel wat ontbreekt. De lucht is zwaar van geur, de jasmijn bloeit als een dolle. Zodat alles om je heen verdwijnt, denk je. In elk geval blijft je kern bij je, die verzamelt tederheid, zorgzaamheid, pijn, die vergeelt niet en blijft altijd stralen, leven.

Hoe gaat het? vraagt de eik telkens als je voorbijloopt. Nog steeds? Je gaat op de schommel zitten. Ik doe mijn best.

Niet je best doen, antwoordt de boom. Ga ervoor.

De tijd rolt langzaam voort, maar jij blijft op je plek, houdt je vast. We hebben het er nog over, zei de man op het vliegveld, ik zal je schrijven, je bent voor mij, de rest bleef in zijn keel steken.

De pioen vergeelt geluidloos, is tegelijkertijd dood en levend. De jasmijnen bloeien, verleppen.

De dagen gaan voorbij en je bloed gaat rond, je longen vullen zich, je lever verwerkt de toxines, maar je voelt geen kracht in je lichaam. De hitte verblindt je ogen, de dagen zijn een vormeloze droom, alles wat fris is verdort onder de stralen. De leegte brandt onder je voeten, laat de stoffige grond opstuiven en verschroeit, maakt je zolen week en laat blaren achter. In een hoekje bij het huis schiet een brandnetel op, de wrange geur bedekt de hitte.

Als het moeilijk was, weerklinkt de stem in je oren, stond hij op van tafel, trok zijn jas aan, ging op het bankje voor de schuur zitten en keek naar de bomen. Soms liep hij de grote weg op, bleef daar staan in de berm, zijn duimen diep in zijn zakken, keek aan één stuk door in de richting van zijn stad, draaide zich om en liep terug naar huis. Maar als het mij tot hier zat, ha, dan sprong ik op en sloeg ik zo hard met mijn vuist op tafel dat mijn stoel omviel en de borden rammelden, ik stormde naar de trap en op mijn blote voeten het erf op, recht naar de eik toe. Ik gilde net zo lang tot mijn longen het begaven. Toen ging ik weer naar binnen.

Je loopt naar buiten en drukt je wang tegen de bast. De ringen in de boom ademen zacht. Je slaat je armen om de stam en ademt de schommelplank in. Je opent je mond, zuigt je longen vol lucht, trekt je keel samen.

Stilte. Je loopt weer naar binnen.

Je loopt van de bosrand naar de poel, trekt je soppende gympen uit, drukt je tenen in het mos. Boven het moeras trekt mist op, de schriele dennetjes verdwijnen in het grijs. De avondhemel weerspiegelt in het donkere water, kom maar, kom maar, fluistert de poel.

In sprookjes hielpen de nixen degenen die de weg kwijt waren. Het bos, de poelen en het moeras behoorden hun toe. God zit in de natuur, hij zit in de bomen en in de vogels en in de stenen.

Je rukt je kleren uit, duwt je voeten in de grond. Beweging is leven, begrijp je dat?

Je zet je af en springt. Het water is zacht, vangt je op. Je glijdt onder het oppervlak, je zou samen met de nixen in de schemering willen leven, naar de bodem van de wereld willen verhuizen, maar je verstand sist: op de bodem is het donker, op de bodem is het koud, je kunt beter op het licht afgaan, het slib mijden. Zolang je aan de oppervlakte blijft spartelen, houd je geen kracht over voor twijfel. Als je het niet meer volhoudt, zink je.

En je zinkt. Je zinkt en het wordt steeds donkerder. Op de bodem is het stil en ruim. Je kijkt omhoog, boven je glinstert het oppervlak. Vanaf het oppervlak is de bodem niet te zien. Nu trek ik mijn voeten uit de modder, denk je, nu adem ik uit en stijg ik op.

Je duwt jezelf naar de oppervlakte, hapt naar lucht. Boven in een den wiegt een kraai.

De hemel wordt donker. Je zit met je kin op je hand in de keuken en laat de eerste appel van de herfst over de tafel rollen. Er is nog een beetje licht, de zware hemel daalt neer over de zee. Alle kleur lost op. Deze dag een heel leven, denk je.

De lucht is koel. Wit schuim bekroont de donkere kam. Er is geen weerspiegeling, er is geen rust, er is alleen ritme. Zoute tentakels kruipen aan land, verenigen zich met de aarde, de grond brokkelt af, wordt zijdezacht, je hielen zakken weg in het zand. Een nieuwe golf. Het water spat om je enkels. De golf knaagt aan de grond onder je voeten, slokt hem op, terwijl je je voeten dieper de grond in boort, je enkels worden duinen, je schuift dichter naar je middelpunt. De golf geeft en neemt, de golf sart en speelt, voedt en vreet, en hij ademt, o, wat ademt hij.

Je denkt aan de vrouw die van de zee hield, aan de man die van de storm houdt. Soms liepen jullie urenlang langs de eindeloze kust, tot de wind die over de duinen raasde jullie omverblies. Blijf dicht bij de grond, weerklinkt de stem van de moeder. Je rug kaarsrecht, klinkt het vanuit de kleine kamer.

Je trekt je laarzen uit. Het water snijdt in je botten. De bodem is donker en verlokkend, steekt zijn hand naar je uit. Je vingers voelen aan de kastanje in je jaszak. De zee ruist. Boven je hoofd roepen zwanen.

Het wordt nauwelijks licht, terwijl er een vuile sluier over het land trekt, die blijft hangen, verstikt de dag. Je trekt de deur open. De horizon schimmelt.

Luister je naar me? fluister je. Luister je naar me, ben je van plan nog lang te blijven? Je doet je mond open, maar er komt geen geluid uit. Ik weet niet hoelang ik het nog volhoud.

Je probeert te roepen, zoals je riep toen je met de grootmoeder het leven speelde. Je speelde hartstochtelijk, uit puur plezier. Wie voor de overwinning leeft, verliest, wist de grootmoeder, het draait eerder om de moed om vrijheid te geven en vrijheid te nemen. Vrijheid geven, denk je, dat hebben we toch juist gedaan? Is dat soms het begin: loslaten en verdergaan?

De gevangenschap van de grootmoeder in haar kamer heeft het kind een stem gegeven. De vrouwen in onze familie hebben allemaal dezelfde stem, heeft je oom een keer gezegd. Toen je de hoek om kwam, dacht ik meteen dat je moeder eraan kwam, of je grootmoeder.

Je luistert naar het geroep boven je hoofd.

Een week later zijn de zwanen vertrokken. De jongen kunnen het leven allang aan.

’s Morgens word je begroet door een zachte gloed. Er zijn geen kleuren, er is geen regenboog. Windstilte.

Je trekt een trui aan en stapt onder geknars de keuken binnen, huid en hout, huid en hout. Trekt het kastje open. Doet graanvlokken in een pan, schenkt melk in een glas, zet het eten voor het raam. Op weg naar je bed laveer je met je mok thee tussen je kleren en je boeken door.

Het gekras wekt je ruw uit je sluimering. De kamer ziet blauw, het raam is een verduisterend oog, in de kom zit gestolde pap. Je wrijft je ogen uit en staat op. De buitendeur piept. De lucht is een scherp mes. Op het trapbordes ligt een sneeuwduin. Je zuigt je longen vol vrieskou. In de bevroren lijsterbes zit een kraai. De vogel houdt zijn hoofd schuin en neemt je op, spreidt zijn vleugels en verdwijnt uit het zicht.

Als je weer in bed gaat liggen, zijn de lakens gekreukt. Je klikt het lampje aan, schudt je kussen op, trekt je knieën op. Je neemt een hap van je koekje en slaat je boek open, de kruimels vallen in je bed en tussen de bladzijden, maar wat maakt het uit, het is jouw bed en jouw boek.

Er was eens een man die in de steenkoude nieuwjaarsnacht verdwaald was geraakt. Terwijl hij ronddoolde door de kniehoge sneeuw, raakte hij steeds meer uitgeput, zodat hij heel dankbaar was toen hij een plekje vond in de luwte van een jeneverbesstruik. Daar wilde hij de nacht doorbrengen, in de hoop dat hij de weg bij daglicht vanzelf weer terug zou vinden.

Er komt een vliesje op de thee, de maat van winterse momenten.

Buiten: regen en dooi. Binnen: schemering, stilte. Alleen het verleden beweegt, stormt en flitst, vloeit samen met wat je hebt gelezen en gezien.

Het meisje danst. Ze tolt, ze is een fladderende molen. Als de anderen niet opzij zouden stappen, zou ze tegen hen opbotsen, en ze stappen opzij, hoe kan het ook anders, als er een wervelwind op je afkomt, met hupsende vlechtjes en stralende ogen. De zaal van het Volkshuis verdwijnt, de dansers verdwijnen, ze verliest haar naam en haar lichaam, ze is alleen nog maar een middelpunt, en dan trilt ook het laatste moertje los en vliegt rinkelend een hoek in. Ze is rebellie, ze is nieuwsgierigheid, ze is vaart en aanzwellende kracht, ze heeft lak aan regels, ze doet haar mond open en roept, dwars door het plafond de sneeuwbui in, deze dag een heel leven, en de vorst beaamt het krakend.

De jonge vrouw danst. Ze is één en al leven, ze is de vrijheid van het nieuwe leven in de stad. Het orkestje speelt, haar partner leidt haar door de zaal, draait met vaste hand, als de vrouw ineens blijft staan en haar hakken in het zand zet. Haar partner trekt een wenkbrauw op, doet zijn mond open, maar het ritme versnelt, daar klinkt de saxofoon, papaparaa, en ze rukt zich los uit de armen van de man, gooit haar schoenen in de hoek en trekt de gordel van haar jurk. De zaal tolt, ze draait in haar eentje tussen de paren door, een tenger, wilskrachtig vrouwenlichaam, ze draait vol overgave, in een roes van vreugde, bevrijd van ruimte en tijd.

De vrouw danst, met kaarsrechte rug. Haar passen zijn beheerst, ze glijdt vloeiend, haar hand ligt op haar onderarm, en de leider is een man, of lijkt dat maar zo? Ze danst moed en hoop, ze danst kracht, ze danst vol vaart door alle tijden heen en blijft overeind.

Je staat op en raakt de kaft van je boek aan. Gaan we nog wat lezen? klinkt het vanuit je herinnering. En ze lezen. Kijk eens aan, daar heb je je rust, vergeet niet, ook een pauze is ritme. Soms komt de pauze op het juiste moment, soms bezwijkt hij onder het gewicht van een woord, het leven kent vele vormen en dansen. Dans vreugde, dans pijn, dans rouw en stilte, de wereld mag gaan waar ze gaat, maar jij zult niet vallen, je vertrouwt op het ritme en danst.

De herinnering verandert in een jas en biedt steun. Soms ontstaat er een gat in de stof, soms vreet de mot aan de voering, je moet het kledingstuk oplappen, luchten. Als hij te strak zit, kun je even stilhouden en de tijd nemen, je kunt de jas verstellen en vermaken, je lot ligt er niet in besloten, hij is even veranderlijk als de tijd. Alles groeit en vergeelt, stroomt en droogt op, draait in het rond.

De sneeuwduinen glinsteren. Je waadt door de sneeuw, de punt van je want op de plattegrond. Tweede, derde, vierde zijstraat, dan rechtsaf en tot het einde van het pad. Daar is de ingang al.

Achter het ijzeren hek staat een kruis met een mutsje van sneeuw, op de schuine dwarsbalk glinstert ijs. Je duwt het piepende hek open en loopt de kniehoge sneeuw in. Van de steen is alleen het grijze randje te zien. Je schept de sneeuw weg, veegt de letters schoon. Je trekt je wanten uit. Je vingers raken de groeven, huid op steen. Uit de steen rijst een stad op aan een rivier met ophaalbruggen. Je steekt een kaars aan. Dit is het laatste thuis van de grootvader.

De dwarsbalk van het kruis rust stijf op het sneeuwduin. Wat ligt er weinig in onze macht.

De vrouwen rouwden veertig dagen, herinner je je van de kalender. Veertig dagen, daarna moest je je ogen weer opslaan, de kleur weer tevoorschijn halen en je weg vervolgen, terug naar je werk en naar je leven. Wanneer begint mijn begin, wanneer is mijn zonnewende, vraag je je af, wanneer is het mijn tijd om naar mijn werk en naar mijn leven terug te keren?

Voor een begrafenis wordt men niet uitgenodigd, naar een begrafenis ga je. En men gaat verder.

Je veegt de sneeuw van het bankje en gaat zitten. Hoe vind je vaste grond, denk je, een ritme voor je passen, als de maat ontregeld is? Het oude koord is verraderlijk, het wiebelt onder je voeten, schuurt je zolen tot bloedens toe open, maar je klemt je tanden op elkaar, dit is jouw koord, jij hebt het uitgekozen, jij hebt de uiteinden dichtgebrand. Hoe weet je wat je mee moet nemen, wat je los moet laten? Het vreemde lokt verleidelijk, kruipt stilletjes onder je huid, en toch is het vreemd, volkomen vreemd. Je wilt het eigene herkennen, en als het zover is, ziet een mens het ineens helder, het kanaal opent zich, er stromen verbinding en begrip doorheen.

In de lijsterbes wiegt een koolmees en pikt aan de bevroren bessen. Wij zijn door de natuur gevormd, klinkt de stem van de grootmoeder. Elk ogenblik brengt ons dichter bij onszelf. Wees niet bang. Want ooit heeft het kind gevraagd: waar ben jij bang voor?

Als je geloof in je hebt, past er geen angst meer bij, zei de grootmoeder.

Het gaat niet om sterk zijn, het gaat om moed, dat je bang bent en het toch doet. Denk aan de trijntjes, hoe zij hiernaartoe komen, langs een ijzingwekkende route, maar ze komen, want zo is het bepaald. Als je mensen geen vrijheid geeft, als ze in een hoek worden gedreven, kunnen ze ziek worden, in woede ontsteken, genadeloos en boosaardig zijn, en bang zijn. Vrijheid is een belangrijk ding, en luister goed wat ik zeg: ik geef haar aan jou.

Je geeft haar aan mij, denk je, en je vraagt je af wat je eigenlijk weet. Het kind dacht: ik weet alles over grootmoeder, ik ken haar taal. Nu besef je: ik weet maar heel weinig.

Op een dag ga ik uitzoeken waar kracht is, herinner je je, op een dag zal ik begrijpen en weten. Kracht ontstaat noch verdwijnt, denk je, hij verandert alleen van vorm, hij heeft een reizigersziel.

Cellen worden geboren en gaan dood, groeien en verschrompelen, trekken zich samen, maken ruimte. De maand maart zet de deur open en laat de zon binnen, het licht verslindt de restjes van het oude.

Je zet het bankje naast het huis in de zon, houdt je neus in het licht en luistert. De wereld vult zich met gekabbel, de lucht is tjokvol water. Er glipt een vos langs de rand van de tuin, hij is in de rui.

Je loopt een rondje. Op de stenen tuinmuur dampt het vochtige mos, in de schaduw van de levensboom schieten grassprieten op. Bij de frambozenstruiken zakt je laars weg in de ijsdrab. Je schrikt en laveert tussen de plassen door naar de eik. Naast het huis staan de rozen te sluimeren, over een paar maanden zullen ze in bloei staan. Het schommeltouw is bruin van de nattigheid. Je raakt de saunaplank aan en gaat zitten. Je zet je met je tenen af tegen de grond. Je laat je handen los. De boom is warm.

De bus trekt op. De kerk licht op bij het kruispunt.

Je duwt de zware deur open. De muren wasemen koelte en kaarsvet uit. Lichte muren, hoge ramen, een berkenhouten altaar, een preekstoel. De oudste kerk van het eiland, vermeldt het bordje. De preekstoel uit 1700 werd besteld ter ere van de landheer en zijn vrouw Johanna Katharina.

Johanna. Katharina.

Boven je hoofd klinkt gezang. De glas-in-loodramen bespikkelen het witte steen. Je loopt door de zijbeuk en leunt tegen een pilaar, de stemmen stijgen op naar het plafond, bewaar mij, bewaar mij, herhaalt het koor. De kaarsen schitteren, het binnenvallende licht hult je in een zachte deken, en plotseling gaat er iets open. De grond wordt onder je voeten weggevaagd, wat achter je ligt stort in, je verliest je naam en je woorden, stijgt als damp omhoog. De lucht draagt je, alles is ineens sprankelend, fonkelend en ijl.

Aan de weg van de kerk naar de begraafplaats is niets veranderd. Dezelfde ingang, het groenachtige huisje, het afdakje met harken en gieters eronder. De zandweg met de modderige plassen is nu geasfalteerd. Maar de bomen zijn dezelfde.

De zon van de nachtevening gaat onder, aan de hemel fonkelt de avondster. Je gaat onder de lijsterbes zitten, trekt je sjaal dichter om je heen, kijkt naar de namen en de jaartallen. Het blauwt onder de bomen. De cirkel is rond.

Je gaat alsmaar verder, fluistert de Ridder.

Je gaat alsmaar verder.

Het potlood danst in de slijper, de krullen vallen in de prullenbak. Je raakt de verse punt aan en ademt in. Je buigt je over de tafel. Pauze. Dan druk je het grafiet op het papier. Het papier trilt onder je hand. Je hand laat niet los. Je handpalm drukt op het potlood, de afscheidsbrief komt af, streep eronder. Als je het potlood optilt, kraakt de schil.

In de schil ontstaat een barst. Je ademt uit en perst jezelf door de opening. Je ogen wennen moeizaam, je tast en dwaalt. De grond onder je voeten is hobbelig, maar je valt niet, je luistert, vertrouwt op je vingertoppen, zoekt steun, maar er is geen steun, de steun moet je zelf bouwen, er zijn geen muren, er is geen plafond, er is niets. Er is alleen een fluistering.

Kom maar, kom maar. Ik vang je op.

Links achter je het geruis van de vrouwen die zich verzamelen. Rechts de mannen. Je voelt hun ogen, hun zwijgen. Helemaal vooraan: een scherpe, watergrijze blik. Laat los, zegt die, bevrijd de liefde uit je verkrampte borst, laat haar om je heen dansen.

Je wendt je blik naar voren, strekt je armen uit in het duister. De zoute wind laat je ogen tranen als je je naar de zee toekeert.

Het zand is donker. Het water is tussen de duinen blijven staan. De dunne lijn verdwijnt aan de einder, de enige grenslijn die er nog was. De van het ijs bevrijde zee ademt en beweegt, leeft en ademt.

Langs de waterlijn loopt een strandloper. In de natuur schuilt meer wijsheid dan in de mens, denk je, die kent geen angst of twijfel, maar gaat voort, ronde na ronde. De mens doolt rond in het verleden, koortsachtig zoekend naar wat voorbij is, kijkt niet naar binnen, maar naar buiten, sluit zich op in zijn zelfgebouwde kooi.

De toenemende duisternis drukt je borstkas leeg. De zee bruist, je schurkt tegen het geraas van de golven aan. Het laatste licht verdwijnt aan de einder.

Je trekt je laarzen uit en drukt je hielen in het zand. Je strekt je armen uit naar de hemel, je schouder kraakt. Je zolen zakken weg in het ijzige zand, je vingers tintelen, de zee spat water tegen je vel en je vlees. Je spreidt je vingers, beroert met je vingertoppen de tijd, plukt haar en knijpt erin, het sap druppelt op je tenen, trekt in je huid. Je strekt je armen, de wind wappert je sjaal in je gezicht, de slippen van je jas flapperen. Diep in de bodem van je ziel schiet iets wortel, maakt ruimte, rekt de opening op. En dan hoor je het.

Achter de wolken: passen. Een fluistering in de grijze lucht. Het geluk, met vaste voet. De vloer in. Alle vrouwen uit onze familie dansen.

Je schudt het zand van je voeten en draait een rondje om je as. Water, wier en zand vermengen zich, de hondsroos, de dennen en de stenen versmelten, klaarheid en stuurloosheid, twijfel en bevestiging worden één. Kijk, daar dansen ze, één enkele lijn. En dan is het gedaan met de stilte.

De hemel stormt, de zee stormt, de golf worstelt zich het land op, het schuim vreet aan het kustgesteente. Je staat erbij, met je jas om je schouders, je kraag omhoog, je voeten stevig op de grond. Je gooit je jas open en werpt je hoofd in je nek, je rug kaarsrecht, je spert je mond open, je vangt alles op. Storm, water en schuim, storm, water en schuim, alles beweegt, alles leeft, alles stormt. Dit is jouw storm, jouw water en schuim, jouw zee en kust en lucht.

Je steekt je hand in je zak, pakt de kastanje en knijpt in de rimpelige vrucht. De vogels krijsen en cirkelen boven je hoofd. Je heft je arm en gooit. De wind neemt de kastanje met zich mee, een vlaag smijt hem in de grijze bruisende massa, het schuim verzwelgt hem, sleurt hem verder mee. Dit moment een heel leven.

Je wendt je blik niet van de zee af. Aan de hemel verschijnen de zwanen.

In de jas zit de kracht van de grootmoeder. De hoop van de grootmoeder. De stem van de grootmoeder.

Ik open mijn mond, roep tegen de storm in met de vogels mee, ik ben een stem.

Ik ben in de kamer.

Ik ben in de kamer.

Lichte stof, een jurk die de grond schampt, de grootmoeder trekt mijn gordel strak, wikkelt hem om mijn middel, schikt het kant en strijkt het glad. Op de rug zitten kleine knoopjes, haar vingers stribbelen tegen, de grootmoeder buigt zich naar me toe, stroopt de mouwen over mijn polsen. Ze doet een stap naar achteren en kijkt.

Klaar? vraag ik. Draai je om, zegt de grootmoeder. Ik draai me om. Ze knikt. Klaar. Ze knipoogt. En ineens stroomt de grootmoeder vol leven.

Ze gaat op de rand van het bed zitten, trekt haar wollen sokken uit, gaat op haar blote voeten staan en strijkt de rand van haar jasschort glad. Kijk, zo, zegt ze, terwijl ze een pas doet, en dan zo. Eén naar rechts, één naar voren, één naar achteren. En dan een draai. Dansen, trijntje, altijd dansen, zingt ze, dansen langs vijf regenbogen, altijd dansen. Ze neemt me bij de hand en draait, altijd dansen, en haar stem gaat omhoog, dansen door zes dageraden, altijd dansen. Het voddenkleed glijdt onder de voeten van de grootmoeder, maar daar trekt ze zich niets van aan, altijd dansen, draaien we samen, als het zand je sluier vuil maakt, altijd dansen. We draaien, tot de grootmoeder zich vastgrijpt aan de rand van de kast en neerzijgt. Hup, nu zelf!

Ik pak de zoom van mijn rok en draai een rondje om mijn as. De kast van de grootmoeder staat er nog, de tafel en de rand van de tafel zijn er nog, maar dat maakt niet uit, ik draai en de grootmoeder zingt, ze stampt met haar voet op de grond, altijd dansen. Ik draai vlugger, als het slijk je schortje vies maakt, dansen, zingt de grootmoeder, en ik draai, als het stof je halsdoek vuil maakt, dansen, ik draai, als de maan in mist gehuld is, dansen, zingt de grootmoeder, en ik spreid mijn armen, ik draai uit alle macht en de grootmoeder zingt, altijd dansen, zingt ze, altijd dansen, stamp het stof maar uit de planken, zingt ze, altijd dansen!

Mijn jurk wappert en wervelt rond mijn benen, schampt de onderbenen van de grootmoeder, haar eigen bruidsjurk sleept haar mee, en steeds vlugger draai ik, ik ben de eindeloze hemel, altijd dansen, ik ben het licht, altijd dansen, ik ben de duisternis, altijd dansen, trijntje, dansen!

En dan is alles wijd en helder, er is geen kamer meer, er zijn geen muren en geen grond meer,

alles is lucht

en wind

en ruimte.

In de halfduistere kamer is het plotseling heel licht, de lucht is vol warmte en hoop. De grootmoeder zit op de rand van het bed en kijkt toe.

Dan begint het te sneeuwen.

Begin

Toen is het begonnen, zeggen ze naderhand.

Toen is het op weg gegaan, het zocht en het vond, tot het vastliep, vermoeid raakte en stilhield. En daar staan we dan, bevangen door twijfels, vervreemd van onszelf, verlangend naar iets zonder dat verlangen te kunnen benoemen. Op een dag klinkt er een fluistering in de stilte. We stribbelen twijfelend tegen, maar de fluistering weet, ze herinnert zich maar al te goed, en ze geeft niet op. Ergens daarginds is jouw plek, zegt ze, recht je rug en ga, en pluk onderweg datgene wat je lief is. Ze duwt ons weer op weg, onthoud dat alles doorgaat, liefhebben, steeds erger liefhebben, juist dat is kracht.

We breien de momenten in een patroon, en als we een pen laten vallen, nemen we de steken op, heffen ons hoofd en gaan verder. Elk patroon is ons gezicht. We halen uit en we breien, de draad is bewegend water, vindt een nieuwe vorm, verandert in nieuwe huid, durft te verdwalen, durft verder te gaan, gelooft.

Toen is het begonnen, zeggen ze naderhand, maar misschien danst alles wel met dezelfde passen, is alles tegelijk oud en nieuw.

En het einde? Wat geen begin heeft, heeft geen einde.

We kennen de richting niet, maar het ritme draagt ons.

Ik adem in, de lucht is scherp als een scherf. De hemel is helder, het meer is zilver, het land is zwart. O, wat zijn ze zwart, het water en de modder en het ijs, mijn tenen en voetzolen voelen ze, koesteren ze, haten ze, hebben ze lief. De felle dageraad kaatst in het glas, fonkelt en snijdt in mijn ogen, de meeuwen cirkelen boven mijn hoofd. Ik draai me om en knijp mijn ogen toe. De stralen van het ochtendlicht branden op de rug van mijn jas, ik voel ze krabben, ik voel hun nagels door de wollen voering heen, maar mijn pas is lang, mijn hakken klakken luid, ik blijf niet stilstaan, wij blijven niet stilstaan, we aarzelen, tasten, gaan vooruit. Maar wat zich onder de huid bevindt, krabt niet, aarzelt niet, dat is allang aanwezig, dat is het ritme, ons eigen ritme, dat van alle mensen, dat van alle tijden. Dat ritme klopt vastberaden, slaat en steunt, leeft mee met onze twijfel, met onze onwetendheid, is altijd bij ons.

De jas plakt aan mijn rug. De ring danst aan de ketting. Daar klinkt de boardingcall. Ik werp een blik over mijn schouder.

Licht.

Geciteerde teksten

Wisława Szymborska, ‘Liefde op het eerste gezicht’, uit Einde en begin, uit het Pools vertaald door Gerard Rasch, Uitgeverij Meulenhoff, 1999

Tove Jansson, Zomerboek, uit het Zweeds vertaald door Cora Polet en herzien door Lia van Strien, Uitgeverij De Geus, 2020

Astrid Lindgren, Samen op het eiland Zeekraai, uit het Zweeds vertaald door Rita Törnqvist-Verschuur, Uitgeverij Ploegsma, 1965

Friedrich Reinhold Kreutzwald, vier verhalen uit Eesti rahva ennemuistsed jutud [Oeroude verhalen van het Estische volk], Eesti Riiklik Kirjastus, 1953

Reet Hiiemäe, Mare Kõiva, Maarjahein ja imevesi. Pärimuslikud naiste rituaalid Eestis [Reukgras en wonderwater. Traditionele vrouwenrituelen in Estland], Postimehe Kirjastus, 2022

Tove Jansson, Letters from Tove, red. Boel Westin en Helen Svensson, Sort of Books, 2020

Deze titels en meer vind je in onze webshop